vận dụng phương pháp vấn đáp phát hiện và giải quyết vấn đề vào giạy học nội dung hàm số ở lớp 10 nước cộng hòa dân chủ nhân dân lào

Nhiệ nghi n  ghiên cứu l luận về phương pháp vấn đáp phát hiện và giải quyết vấn đề  Nghiên cứu mục đ ch yêu c u nội ung Hàm số trong chương trình l p 10 trư ng trung học ph thông của

LỜI CAM AN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong Luận văn là trung thực và chưa được từng công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả Luận văn

Khamphy VORACHITH

CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬ

M C L C

Trang

Ở ẦU 1

1 o chọn đề tài 1

2 ục đ ch nghiên cứu 3

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng nghiên cứu và hách th nghiên cứu 3

5 Giả thuyết hoa học 3

6 Phương pháp nghiên cứu 3

7 Cấu tr c luận văn 4

ƢƠ 1: Ơ Ở LÝ LUẬ Ự Ễ 5

1 Quan đi m ho t động trong y học 5

1.1 Hoạt động và hoạt động thành phần 5

1.2 Gợi động cơ và hướng đích cho các hoạt động 9

2 Phương pháp vấn đáp phát hiện và giải quyết vấn đề 13

2.1 Cơ sở lý luận 13

2.2 Những khái niệm cơ bản 14

2.3 Thực hiện dạy học vấn đáp phát hiện và giải quyết vấn đề 17

2.4 Những cách thông dụng để tạo tình huống có vấn đề 21

3 Thực ti n việc y học và nội ung hàm số trong chương trình l p 10 trư ng trung học ph thông của ào 26

3.1 Kết quả thăm dò ý kiến giảng dạy của giáo viên 26

3.2 Nhận xét rút ra từ việc thăm dò ý kiến của GV sau tiết dự giờ 29

Ti u ết chương 1 30

ƢƠ 2: Ậ ƢƠ Ấ Ệ

Ả QUYẾ Ấ Ề Ệ XÂY Ự

Y Ọ Ề Ố LỚ 10 ( Â A ) Ở ƢỜ TRUNG Ọ Ổ Ô ỦA ƢỚ L 31

1 Chương trình mục tiêu y học Hàm số l p 10 trư ng trung học ph thông của ào 31

1.1 Chương trình dạy học hàm số lớp 10 31

1.2 Cách trình bày nội dung trong SGK của nước Lào 32

2 Phương hư ng cấu tr c thiết ế các giáo án 33

2.1 Phương hướng của các giáo án 33

2.2 Cấu trúc của một giáo án 34

3 Các ài so n giáo án sử ụng phương pháp vấn đáp phát hiện và giải quyết vấn đề 35

3.1 Giáo án 1: Bài 8: Ánh xạ 35

3.2 Giáo án 2: Bài 9: Hàm số 40

3.3 Giáo án 3: Bài tập (bài tập của bài 9: Hàm số) 56

3.4 Giáo án 4: Bài 10: Hàm hằng và hàm số bậc nhất 58

3.5 Giáo án 5: Hàm số bậc hai 64

Ti u ết chương 2 68

ƢƠ 3: T Ự Ệ Ƣ 69

1 ục đ ch và nội ung thực nghiệm 69

1.1 Mục đích thực nghiệm 69

1.2 Nội dung của thực nghiệm sư phạm 69

2 T chức thực nghiệm 70

2.1 Đối tượng thực nghiệm 70

2.2 Thời gian thực nghiệm 70

2.3 Tiến hành thực nghiệm 70

3 ột số tình huống vấn đáp phát hiện và giải quyết vấn đề vào y học nội ung hàm số l p 10 các l p thực nghiệm 71

4 Đánh giá ết quả thực nghiệm 73

4.1 Đánh giá định tính 73

4.2 Đánh giá định lượng 74

Ti u ết chương 3 77

Ế LUẬ 78

L ỆU A Ả 79

L 1C PH L C

Ở ẦU

1 L họn ề i

Hiện nay đất nư c ào đang trong th i ỳ đ i m i đ y m nh phát tri n đ i

h i x hội phải t o ra ngu n nhân lực c trình độ cao Điều đ đ ng ngh a v i ngành Giáo ục và Đào t o c n phải c sự đ i m i về mọi m t nh m đào t o ngư i lao động c đủ iến thức năng lực sáng t o tr tuệ và ph m chất đ o đức tốt đáp ứng được yêu c u nhân lực của đất nư c

gh quyết Đ i hội Đảng hân ân cách mang ào l n thứ VIII 2011 đ

h ng đ nh: Phát tri n hệ thống giáo ục quốc gia sao cho c chất lượng và sự đ i

m i t ch cực tiến t i hiện đ i Trong điều iện hoa học công nghệ tr thành lực lượng sản xuất trực tiếp và là yếu tố của sự phát tri n thế gi i thì công tác giáo ục càng đ ng vai tr quan trọng ếu công tác giáo ục và xây ựng con ngư i của

ch ng ta c chất lượng thì s gi p cho sự phát tri n c tốc độ nhanh hơn và đất nư c Lào s t p xu thế phát tri n chung của thế gi i Trong công tác giáo ục và đào

t o con ngư i ch ng ta phải ch hai m t đi đôi v i nhau: Thứ nhất là c n phải ch đào t o về ch nh tr tư tư ng và l tư ng x hội chủ ngh a giáo ục thức pháp luật và luật Thứ hai là phải m rộng quy mô đào t o các chuyên gia đáp ứng được yêu c u về trình độ chuyên môn trong các ngành hoa học giáo ục hiện nay từng ư c sánh p các nư c trên thế gi i

Ch ng ta c n th c đ y nền giáo ục của ào t o ư c chuy n iến cơ ản về chất lượng giáo ục th o hư ng tiếp cận v i trình độ tiên tiến của thế gi i ph hợp

v i thực ti n ào phục vụ thiết thực cho sự phát tri n inh tế - x hội của đất nư c của từng v ng từng đ a phương hư ng t i một x hội học tập tiến ộ Phấn đấu đưa nền giáo ục nư c ta thoát h i tình tr ng tụt hậu trên một số l nh vực so v i các nư c phát tri n trong hu vực và trong thế gi i ưu tiên nâng cao chất lượng đào

t o nhân lực đ c iệt ch trọng nhân lực hoa học công nghệ c trình độ cao cán

ộ quản l inh oanh gi i và công nhân thuật làm nghề trực tiếp g p ph n nâng cao sức c nh tranh của nền inh tế đ y nhanh tiến độ thực hiện ph cập giáo ục cơ

s Đ i m i mục tiêu nội ung phương pháp chương trình giáo ục các cấp ậc học và trình độ đào t o phát tri n đội ng nhà giáo đáp ứng yêu c u vừa tăng quy

mô vừa nâng cao chất lượng hiệu quả và đ i m i phương pháp y học đ i m i quản l giáo ục t o cơ s pháp l giáo ục và phát huy nội lực phát tri n giáo ục

gh quyết Đ i hội Đảng hân ân Cách m ng ào l n thứ VIII đ h ng

đ nh: Đ i m i m nh m phương pháp giáo ục – đào t o h c phục lối truyền thụ một chiều r n luyện tư uy sáng t o cho ngư i học từng ư c áp ụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đ i vào quá trình y học đảm ảo điều iện và

th i gian tự học tự nghiên cứu cho học sinh sinh viên

Trong chương trình ph thông hiện nay vấn đề y học ựa trên các ho t động của học sinh c sự hư ng n của giáo viên đ được nhiều th y cô giáo quan tâm nghiên cứu Tuy nhiên việc hai thác các ho t động trong thực ti n giảng y

c n nhiều h n chế vì h u hết đều chưa iết được các ụng to l n của phương pháp trên nên chưa được coi trọng goài ra giáo viên chưa c nhiều inh nghiệm thiếu

cơ s l luận đ xây ựng các ho t động tương th ch v i nội ung trên

Phương pháp vấn đáp phát hiện và giải quyết vấn đề là phương pháp y học

mà giáo viên t chức đối tho i trao đ i iến tranh luận gi a th y và tr ho c gi a

tr và tr thông qua đ học sinh n m được tri thức m i c được n ng m i Phương pháp vấn đáp phát hiện và giải quyết vấn đề ựa trên các câu h i – đáp nên

hệ thống câu h i phải được s p đ t hợp l gi vai tr kích thích khám phá tìm t i

và tính ham muốn hi u iết cho ngư i học Giáo viên đ ng vai tr ngư i t chức sự tìm t i c n học sinh thì tự lực phát hiện iến thức m i ết th c cuộc vấn đáp học sinh s c được niềm vui của sự hám phá

Chương Hàm số là một chương quan trọng vì iến thức của chương này

m c nối đ xây ựng các iến thức của các chương tiếp th o trong chương trình Hơn n a iến thức của chương c ng hết sức g n g i v i đ i sống thực ti n vì thế

n c ng c ưu thế riêng trong quá trình y học

Tuy nhiên việc y và học nội ung Hàm số g p nhiều h hăn h u hết các giáo viên chưa đ t trọng tâm vào việc giảng y nội ung này hơn n a việc nhận thức c ng c n đến lo i hình tư uy m i đ là quá trình nhận thức sự vật hiện tượng và giải quyết vấn đề ựa trên sự phân t ch các số liệu hảo sát và điều tra

thực tế cho thấy học sinh hi học nội ung Hàm số ch n m iến thức một cách máy

m c hông hi u về ản chất ngh a v i thực tế đ i sống

V i nh ng l o trên đề tài được chọn là : n ng hương h n

h hiện gi i ế n ề họ nội dung h ở ớ 10 nước Cộng h n h h n n L

2 h nghi n

ục đ ch nghiên cứu: Thiết kế các giáo án y học Hàm số l p 10 trư ng trung học ph thông nư c ào th o phương pháp vấn đáp PH & GQVĐ nh m nâng cao hiệu quả y học nội ung này

3 Nhiệ nghi n

 ghiên cứu l luận về phương pháp vấn đáp phát hiện và giải quyết vấn đề

 Nghiên cứu mục đ ch yêu c u nội ung Hàm số trong chương trình l p 10 trư ng trung học ph thông của ào

 Thiết kế các giáo án y học nội ung hàm số l p 10 trư ng trung học ph thông nư c ào th o Phương pháp vấn đáp PH & GQVĐ

 Thực nghiệm sư ph m nh m i m nghiệm t nh hả thi và hiệu quả của đề tài

8.1 Phương pháp nghiên cứu l luận

ghiên cứu l luận về phương pháp vấn đáp phát hiện và giải quyết vấn đề; nghiên cứu mục đ ch yêu c u nội ung Hàm số trong chương trình l p 10 trư ng trung học ph thông của ào

8.2 Phương pháp điều tra quan sát

Sử ụng nh ng m u phiếu điều tra về tình hình y và học Hàm số trong chương trình l p 10 trư ng trung học ph thông của ào

8.3 Phương pháp thực nghiệm sư ph m

D y thực nghiệm sư ph m một số giáo án đ iên so n t i một số l p 10 trư ng trung học ph thông của ào đ đánh giá t nh hả thi và hiệu qủa của luận văn

ƢƠ 1:

Ơ Ở LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Q n iể h ộng ng họ

1.1.1 Ho ộng và ho ộng thành phần

Nội dụng của tư tư ng chủ đ o này là: Cho HS thực hiện và tập luyện nh ng

ho t động và ho t động thành ph n tương t ch v i nội dung và mục đ ch y học được cụ th h a như sau [5, tr.76]:

1.1.1.1 Cho học sinh thực hiện và luyện tập những hoạt động và hoạt động thành

phần tương thích với nội dung và mục đích dạy học

Một ho t động là tương th ch v i mục đ ch và nội dung d y học nếu nó góp

ph n đ m l i kết quả giúp chủ th chiếm l nh ho c vận dụng nội ung đ ết quả đây được hi u là sự biến đ i, phát tri n bên trong chủ th , phân biệt v i kết quả t o

ra môi trư ng bên ngoài [5, tr.76]

Việc phát hiện nh ng ho t động tương thích v i mục đ ch và nội dung d y học căn cứ một ph n quan trọng vào sự hi u biết nh ng d ng nội dung khác nhau: Khái niệm đ nh l hay phương pháp, về nh ng con đư ng hác nhau đ d y học từng nội dung Ch ng h n: Con đư ng quy n p, suy di n hay kiến thiết đ tiếp cận khái niệm; con đư ng thu n túy suy di n hay có cả suy đoán đ d y học đ nh lý [5, tr.77]

Trong việc phát hiện nh ng ho t động tương th ch v i mục đ ch và nội dung

d y học ta c n xem xét nh ng d ng ho t động khác nhau trên nh ng bình diện khác nhau Đ c biệt ch đến nh ng ho t động sau:

+ Nhận d ng và th hiện;

+ Nh ng ho t động toán học phức hợp;

+ Nh ng ho t động trí tuệ chung và riêng đối v i môn toán;

+ Nh ng ho t động ngôn ng [5, tr.77]

Ví d 1.1: Khi d y đ th hàm số bậc hai: ya x 2b x c  , GV c n phát hiện các

ho t động tương th ch v i mục đ ch và nội dung d y học bao g m:

Hoạt động nhận dạng các ư c thực hiện đ khảo sát đ th hàm số bậc hai

2

ya x b x c đ là:

+ Bư c 1: Tìm trục đối xứng

2

b x a

+ Bư c 4: Tìm giao đi m của Parabol v i các trục Ox, Oy

Hoạt động ngôn ngữ: Dùng các từ ng , ký hiệu đ di n đ t các thao tác, các ho t

động và toàn bộ l i giải của bài toán

1.1.1.2 Phân tách hoạt động thành những hoạt động thành phần

Trong quá trình ho t động, nhiều khi một ho t động này có th xuất hiện như thành ph n của ho t động khác Phân tích một ho t động thành nh ng ho t động thành ph n là biết được cách tiến hành toàn bộ ho t động, nh đ c th vừa quan tâm rèn luyện cho HS ho t động toàn bộ vừa chú ý cho các em luyện tập tách riêng

nh ng ho t động thành ph n khó ho c quan trọng khi c n thiết [6, tr.93]

Ví d 1.2 D y học đ nh ngh a hàm số

Đ d n d t HS đi đến đ nh ngh a hàm số GV có th t chức cho HS thực hiện

nh ng ho t động thành ph n sau đây:

+ Ho ộng 1: Ôn tập về đơn ánh và song ánh

Ch ng h n: Các ánh x sau đây là đơn ánh hay song ánh?

Ho ộng 4: Đưa các v ụ hác đ HS luyện tập trong đ c v ụ f là

ánh x nhưng hông phải làm hàm số, ch ng h n ví dụ sau:

Hình 1.3

1.1.1.3 Lựa chọn hoạt động dựa vào mục tiêu

Mỗi nội ung thư ng tiềm tàng nhiều ho t động Tuy nhiên nếu khuyến khích tất cả các ho t động như thế thì ngư i học có th rối r n thêm Đ kh c phục tình tr ng này, c n sàng lọc nh ng ho t động đ phát hiện được đ tập trung vào một số mục tiêu nhất đ nh Việc tập trung vào nh ng mục tiêu nào đ căn cứ vào

t m quan trọng của mục đ ch này đối v i việc thực hiện nh ng mục đ ch c n l i [6, tr.93-94]

Ví d 1.3 Nội ung: Em hãy khử giá tr tuyệt đối của bi u thức f x( ) 2x1 đ

nh m thực hiện các mục tiêu khác nhau sau đây:

M c tiêu 1: Tìm tập xác đ nh của hàm số giá tr tuyệt đối sau hi HS đ iết

tập xác đ nh của hàm số f x( ) a x b 

M c tiêu 2: V đ th hàm số giá tr tuyệt đối sau hi HS đ học cách v đ

th hàm số bậc nhất f x( ) a x b 

Vì thế GV c n hư ng cho HS mục tiêu của nội dung này là gì, nếu mục tiêu

là tìm tập xác đ nh của hàm số chứa giá tr tuyệt đối thì sau khi khử giá tr tuyệt đối

của hàm số f x( ) 2x1 GV cho HS kết luận tập xác đ nh của hàm số này Nếu mục tiêu là v đ th hàm số giá tr tuyệt đối thì sau khi khử giá tr tuyệt đối, GV

c n hư ng HS thực hiện các thêm các ho t động: V đ th hàm số f x1( )2x1trên

1.1.1.4 Tập trung vào những hoạt động Toán học

Trong khi lựa chọn ho t động đ đảm bảo sự tương th ch của ho t động đối

v i mục đ ch y học, ta c n n m được chức năng mục đ ch và chức năng phương tiện của ho t động và mối liên hệ gi a hai chức năng này Trong môn Toán nhiều

ho t động xuất hiện trư c hết như phương tiện đ đ t được nh ng yêu c u toán học: Kiến t o kiến thức, rèn luyện k năng Toán học Trong nh ng ho t động như thế

n i bật lên do t m quan trọng của chúng trong Toán học trong các môn hác c ng như trong thực tế và việc thực hiện thành th o nh ng ho t động này tr thành một trong nh ng mục tiêu d y học [6, tr.94]

Ví d 1.4 GV cho HS quan sát đ th của các hàm số: 2

Hình 1.4 Hình 1.5

Mục tiêu đ HS quan sát đ th của các hàm số trên đ HS khái quát hình

d ng của chúng:

Nếu a>0 thì đ th Parabol có d ng lõm còn nếu a<0 thì đ th của Parabol có

d ng l i Ho t động khái quát hóa hình d ng đ th của Parabol là ho t động Toán học

1.1.2 i ộng ơ hướng h h h ộng

Đ đ t được mục đ ch y học điều kiện c n thiết là HS học tập tự giác, tích cực, chủ động và sáng t o Muốn vậy đ i h i HS phải ý thức về nh ng mục đ ch đ t

ra và t o được động lực ên trong th c đ y bản thân họ ho t động đ đ t được mục

đ ch đ Điều đ thực hiện trong d y học không ch đơn giản b ng việc nêu rõ mục

đ ch và quan trọng hơn c n o động cơ và hư ng đ ch

Chúng ta c n phân biệt ba hình thức gợi động cơ: Gợi động cơ và hư ng đ ch

m đ u ho t động, gợi động cơ và hư ng đ ch trong quá trình tiến hành ho t động, gợi động cơ sau hi tiến hành ho t động

1.1.2.1 Gợi động cơ mở đầu cho một hoạt động

Gợi động cơ m đ u cho một ho t động có th có các hình thức sau [6; 98]:

tr.97-+ GV nêu cho HS rõ yêu c u cụ th của bài học Làm việc này ch nh là đ t mục đ ch cho ho t động, mỗi biện pháp hư ng đ ch C n đ t mục đ ch ch nh xác

ya x chúng ta phải làm như thế nào? Đây ch nh

là nội dung của bài học hôm nay

d t HS ôn l i cách v đ th hàm số chứa dấu giá tr tuyệt đối y 2x 1

+ Khái quát hóa:

Ví d 1.7 Sau khi HS biết cách xác đ nh đ nh và trục đối xứng của đ th hàm số cụ

th (ch ng h n như 2

4 3

yx  x ), GV có th khái quát hóa công thức xác đ nh

đ nh và trục đối xứng của parabol 2



+ Tìm mối liên hệ phụ thuộc gi a các đ i lượng, yếu tố

a =0 thì đ th của Parabol suy biến thành đư ng th ng

Tùy vào hệ số a, b, c mà Parbol các v trí khác nhau trên hệ trục tọa độ Oxy

Việc xét tương tự, khái quát hóa, tìm mối liên hệ và phụ thuộc có tác dụng gợi động cơ hi HS đ qu n thuộc v i nh ng cách x m xét này đ trải nghiệm thành công nhiều l n việc làm th o cách đ

1.1.2.2 Gợi động cơ và hướng đích trong khi tiến hành hoạt động

Trong khi tiến hành ho t động HS có th g p h hăn l ng t ng hông iết

b t đ u từ đâu, tiếp tục như thế nào Phát hiện được th i đi m này và đề ra gợi ý sâu s c, thích hợp v i trình độ của HS s có tác dụng tích cực th c đ y ho t động của các em Tuy nhiên đ đảm bảo tính khái quát ch nên đưa ra nh ng gợi ý phù hợp v i tri thức phương pháp tiến hành các ho t động vì thế gợi đừng quá cụ th , làm mất t nh hái quát và c ng đừng quá t ng quát làm mất khả năng hư ng d n hành động

Gợi động cơ trung gian c ngh a to l n đối v i sự phát tri n năng lực độc lập giải quyết vấn đề [6; tr.99]

Sau đây là nh ng cách thông thư ng đ gợi động cơ trung gian:

- Hư ng đ ch: à hư ng vào mục tiêu đ đ t ra, vào hiệu quả dự kiến của

nh ng ho t động của họ nh m đ t được mục tiêu đ

Đi m xuất phát của hư ng đ ch là việc đ t mục tiêu Đ đ t mục tiêu một cách chính xác, cụ th GV c n xuất phát từ nôi ung chương trình nghiên cứu SGK Trong tiết học, GV phát bi u nh ng mục tiêu một cách d hi u đ HS n m được [6, tr 99-100]

- Yêu c u HS đọc k và ghi giả thiết và kết luận của bài toán và chuy n đ i ngôn ng bài toán nếu có th được

Ví d 1.9: Xét t nh đơn điệu của hàm số

2

4 3

Tìm khoảng đ ng biến và ngh ch biến của hàm số ho c xét t nh tăng giảm của hàm

số 2

4 3

yx  x

- H y đưa ài toàn về bài toán quen thuộc

- Hãy phát bi u và giải ài toán tương tự

- Hãy thử một số trư ng hợp đ c biệt và dự đoán ết quả của bài toán Gợi ý này v i mục đ ch yêu c u HS mò m m, dự đoán và thử cac trư ng hợp đ c biệt đ tìm ra phương án giải quyết vấn đề đ t ra

1.1.2.3 Gợi động cơ khi chuẩn bị kết thúc một hoạt động

Nhiều khi, ngay từ đ u ho c trong khi giải quyết vấn đề ta chưa th lảm rõ

t i sao l i học nội dung này, t i sao l i thực hiện ho t động kia Nh ng câu h i này phải đợi mãi về sau m i được giải đáp ho c giải đáp trọn vẹn hư vậy là ngư i ta

đ gợi động cơ ết thúc, nhấn m nh hiệu quả của nội dung ho c ho t động đ v i việc giải quyết vấn đề đ t ra

Gợi động cơ sau hi đ tiến hành xong một ho t động tuy không có tác dụng đối v i ho t động đ nh ng v n c ngh a cho nh ng ho t động s tiến hành sau

đ Gợi động cơ ết th c cho trư ng hợp này có th là chu n b gợi động cơ m đ u cho các ho t động khác

Ví d 1.10: Sau khi xét tính chẵn, lẻ của hàm số 4 2

(a 0)

ya x b x c  GV nhấn

m nh trục đối xứng của đ th hàm số này là trục tung đ chu n b làm tiền đề sau này HS v đ th hàm số ya x 4b x 2c

1.2 hương h v n ph hiện gi i ế n ề

1.2.1 ơ ở lý lu n

+ Mâu thu n gi a yêu c u nhiệm vụ nhận thức v i tri thức và kinh nghiệm sẵn

c là động lực th c đ y HS ho t động học tập th c đ y quá trình phát tri n của họ

+ Về m t tâm lý học, HS tích cực tư uy o nảy sinh nhu c u tư uy o đứng trư c h hăn về nhận thức; HS tự kiến t o ho c tham gia vào việc kiến t o tri thức cho mình dựa vào tri thức đ c sung và làm cho tri thức c được hoàn

1.2.1.2 Cơ sở tâm lý học

Theo các nhà tâm lý học con ngư i ch b t đ u tư uy t ch cực khi nảy sinh nhu c u tư uy tức là hi đứng trư c một h hăn về nhận thức c n phải kh c phục, một tình huống gợi vấn đề Tư uy sáng t o luôn luôn b t đ u b ng một tính huống gợi vấn đề Ru inst in 1960 tr 435

Theo tâm lý học kiến t o, học tập chủ yếu là một quá trình trong đ ngư i học xây dựng tri thức cho mình b ng cách liên hệ nh ng trải nghiệm m i v i tri thức đ c DH PH & GQVĐ ph hợp v i quan đi m này [6, tr.131]

1.2.1.3 Cơ sở giáo dục học

DH PH & GQVĐ ph hợp v i nguyên t c tính tự giác và tích cực, vì nó khêu gợi được ho t động học tập mà chủ th được hư ng đ ch gợi động cơ trong quá trình PH & GQVĐ

DH PH & GQVĐ c ng i u hiện sự thống nhất gi a kiến t o tri thức, phát tri n năng lực trí tuệ và b i ưỡng ph m chất Nh ng tri thức m i đối v i HS) được kiến t o nh quá trình PH & GQVĐ Tác ụng phát tri n năng lực trí tuệ của

ki u DH này là chỗ HS học được cách khám phá, tức là rèn luyện họ cách thức phát hiện, tiếp cận và GQVĐ một cách khoa học Đ ng th i DH PH & GQVĐ c ng góp ph n b i ưỡng cho ngư i học nh ng đức tính c n thiết của ngư i lao động sáng t o như t nh chủ động, tích cực t nh iên trì vượt khó, tính kế ho ch và thói quen tự ki m tra …[6, tr.131 -132]

1.2.2 Những khái niệ ơ b n

1.2.2.1 Vấn đề

Một ài toán được gọi là vấn đề nếu chủ th chưa iết một thuật toán nào có

th áp dụng đ tìm ra ph n tử chưa iết của bài toán [6, tr.132]

Một vài lưu :

+ Thứ nhất, hi u như trên thì vấn đề hông đ ng ngh a v i bài toán Nh ng bài

toán nếu ch yêu c u HS đơn thu n trực tiếp áp dụng một thuật toán, ch ng h n giải phương trình ậc hai dựa vào các công thức đ học thì đây hông phải là một vấn đề

+ Thứ hai, khái niệm vấn đề như trên thư ng được dùng trong giáo dục học

Ta c n phân biệt vấn đề trong giáo dục v i vấn đề trong nghiên cứu khoa học Sự khác nhau chỗ đối v i vấn đề trong nghiên cứu khoa học việc chưa iết một số

ph n tử và chưa iết thuật toán có th áp dụng đ tìm ph n tử chưa iết là mang tính khách quan chứ không thuộc chủ th , tức là nhân lo i chưa iết chứ không phải

ch là một HS nào đ chưa iết

Thứ ba, hi u th o ngh a được dùng trong giáo dục thì các khái niệm vấn đề

mang t nh tương đối [6, tr.132 -133]

1.2.2.2 Tình huống gợi vấn đề

Tình huống gợi vấn đề, còn gọi là tình huống vấn đề, là một tình huống th a

m n các điều kiện sau [6, tr 133]:

+ T n t i một vấn đề

+ Tình huống phải có một vấn đề, tức là có ít nhất một ph n tử của khách th

mà HS chưa iết và c ng chưa c trong tay một thuật toán đ tìm ph n tử đ

Trong thực tế, tình huống gợi vấn đề bộ lộ mâu thu n gi a thực ti n v i trình

độ nhận thức, chủ th phải ý thức được một h hăn trong tư uy ho c hành động

mà vốn hi u biết sẵn c chưa đủ đ vượt qua

+ Gợi nhu c u nhận thức

Nếu tình huống có vấn đề nhưng vì l o nào đ HS hông thấy có nhu c u tìm hi u, giải quyết, ch ng h n họ thấy xa l , không liên quan gì t i mình thì đ

c ng chưa phải tình huống gợi vấn đề Điều quan trọng là tình huống phải gợi nhu

c u nhận thức, ch ng h n phải bộc lộ sự khiếm khuyết về kiến thức và k năng của

HS đ họ cảm thấy c n thiết phải b sung điều ch nh, hoàn thiện tri thức, k năng

b ng cách tham gia giải quyết vấn đề nảy sinh

+ hơi ậy niềm tin khả năng ản thân

Nếu một tình huống tuy có vấn đề và HS tuy có nhu c u giải quyết vấn đề, nhưng cảm thấy vấn đề vượt quá so v i khả năng ản thân thì họ c ng không sẵn sàng tham gia GQVĐ Tình huống c n hơi ậy HS cảm ngh là tuy họ chưa c ngay l i giải nhưng đ c một số kiến thức, k năng liên quan đến vấn đề đ t ra và nếu tích cực suy ngh thì c nhiều hi vọng giải quyết vấn đề đ

Tóm l i tình huống gợi vấn đề là tình huống gợi ra cho HS nh ng h hăn

về lý luận hay thực ti n mà họ thấy c n thiết và có khả năng vượt qua nhưng hông phải ngay tức kh c nh một thuật toán mà phải trải qua quá trình tích cực suy ngh

ho t động đ biến đ i đối tượng ho t động ho c điều ch nh kiến thức sẵn có [6, tr.133 -134]

Ví d 1.11 Sau đây là v ụ tình huống gợi vấn đề

Trư c khi d y HS công thức tìm đ nh và trục đối xứng của Parabol

2

ya x c GV đưa ra tình huống gợi vấn đề như sau:

Hãy xác định đỉnh và trục đối xứng của đồ thị hàm số yx21?

Rõ ràng đây là tình huống mà HS không có thuật toán đ giải, là vấn đề m i đối v i HS hưng vấn đề này gợi nhu c u nhận thức cho HS gây được niềm tin khả năng huy động kiến thức, k năng đ học đ GQVĐ

Bài tập này liên quan đến kiến thức HS đ được học đ là:

+ Parabol 2

yx c đ nh là O(0;0) và trục đối xứng là Oy: x=0

1.2.2.3 Đặc điểm của dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề

- gư i học được đ t vào một tình huống gợi vấn đề

- gư i học ho t động tự giác, tích cực, chủ động, sáng t o, tận lực huy động tri thức và khả năng của mình đ phát hiện và giải quyết vấn đề

- Mục đ ch y học làm cho ngư i học l nh hội được kết quả của quá trình phát hiện và giải quyết vấn đề hơn n a làm cho họ phát tri n khả năng tiến hành

nh ng quá trình như vậy [6, tr 135]

1.2.2.4 Những hình thức dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề

- gư i học độc lập PH & GQVĐ: Th y ch t o ra tình huống có vấn đề, ngư i học tự phát hiện và giải quyết vấn đề đ [6, tr.135]

- gư i học hợp tác PH & GQVĐ : Quá trình PH và GQVĐ hông i n ra một cách đơn lẻ một ngư i học, mà là có sự hợp tác gi a nh ng ngư i học v i nhau, ch ng h n ư i hình thức học nhóm, học t , làm dự án, [6, tr.135]

- Th y trò vấn đáp PH & GQVĐ: gư i học giải quyết vấn đề hông độc lập

mà có sự hỗ trợ của th y Phương tiện đ thực hiện hình thức này là các câu h i của

th y và các câu trả l i của ngư i học ho c hành động đáp l i của trò [6, tr.136]

- GV thuyết trình PH & GQVĐ: Th y t o ra tình huống gợi vấn đề sau đ ch nh bản thân th y đ t vấn đề và trình bày quá trình suy ngh giải quyết vấn đề [6, tr.136]

Trong luận văn này tập trung vào hình thức thứ ba đ là th y trò vấn đáp PH & GQVĐ Chúng tôi lựa chọn và tập trung vào hình thức thứ ba b i t nh ưu việt của nó,

nh hệ thống các câu h i của GV mà HS có th chủ động phát hiện vấn đề và tìm cách giải quyết vấn đề gược l i, nh các câu h i của HS đ GV biết được khả năng PH & GQVĐ của ngư i học từ đ điều ch nh phù hợp v i hư ng giải quyết cho các em khi

c n thiết Nếu đ HS tự nghiên cứu thì vấn đề tr nên h hăn đối v i ngư i học có năng lực Toán học trung bình, nếu lựa chọn hình thức thuyết trình giải quyết vấn đề thì

s làm mất đi t nh t ch cực, chủ động và sáng t o ngư i học

1.2.3 Thực hiện d y học v n phát hiện và gi i quyết v n ề

ƣớc 1: Phát hiện hoặc thâm nh p v n ề

Kết quả của việc đề xuất và thực hiện hư ng giải quyết vấn đề là hình thành được giải pháp

+) Ki m tra giải pháp x m n c đ ng đ n hay không Nếu giải pháp đ ng thì kết thúc ngay, nếu hông đ ng thì l p l i từ khâu phân tích vấn đề cho đến khi tìm được giải pháp đ ng Sau hi tìm ra một giải pháp, có th tiếp tục tìm thêm giải pháp khác, so sánh chúng v i nhau đ tìm giải pháp hợp lý [6, tr.138-139]

ƣớc 3 : Trình bày gi i pháp

hi đ giải quyết được vấn đề đ t ra ngư i học trình bày toàn bộ từ việc phát bi u vấn đề cho t i giải pháp Nếu vấn đề là một đề bài cho sẵn thì có th không c n phát bi u l i vấn đề [6, tr.139]

R: y = x+2 , (x A,Y B)

A

A B

Hình 1.8

+) Đây là một tình huống gợi vấn đề vì:

Thứ nhất, t n t i một vấn đề vì HS chưa iết câu trả l i và c ng hông iết thuật toán nào đ tìm ra câu trả l i

Thứ hai, HS có nhu c u giải quyết vấn đề vì họ đ iết các lo i ánh x đơn ánh – toàn ánh – song ánh) Nay muốn biết thêm ánh x nào được gọi là hàm số

Thứ a HS đ giải quyết các bài toán về ánh x , bây gi chuy n qua hàm số,

HS thấy c nét tương tự, có th vận dụng các kiến thức đ học đ giải đáp câu h i

+) HS huy động kiến thức c đ ki m tra ánh x f là đơn ánh, toàn ánh hay song ánh

GV gợi đ HS ki m tra f có phải là hàm số không ?

Nếu ánh x f từ tập A đến tập B là đơn ánh ho c song ánh (A, B là tập con của tập hợp số thì f được gọi là hàm số

Vậy ánh x f trên có phải là hàm số không?

1

2

3 2+

Vì thế, ánh x f là song ánh

Th o đ nh ngh a hàm số thì f : A  B (A, B là tập con của tập hợp số ) là hàm số

Bư c 4: Nghiên cứu sâu l i giải

Xét trư ng hợp sau đây:

a Dự đoán nhờ nhận xét trực quan và thực nghiệm [6, 141]

Ví d 1.13 B ng cách sử dụng hình ảnh trực quan, GV cho HS quan sát đ th của

các hàm số chẵn, hàm số lẻ đ HS phát hiện được r ng đ th của chúng c đ c

đi m chung đ là chúng đều đối xứng qua trục tung Oy

Hình 1.11: Đ th các hàm số chẵn + GV h i: Em thấy các đ th trên c đ c đi m chung là gì?

+ HS trả l i : Các đ th này đều đối xứng qua trục Oy

+ GV kết luận : Nh ng đ th có d ng đối xứng qua trục Oy như vậy được gọi là đ

th hàm chẵn

+ GV h i: Vậy, em hi u hàm chẵn là như thế nào?

+ GV đưa ra hái niệm hàm số chẵn

Tương tự với hàm số lẻ : Cho HS quan sát đ th hàm số lẻ và GV đ t các

câu h i như đối v i hàm số chẵn, HS phát hiện ch ng c ng c đ c đi m chung là đ

th của chúng đối xứng qua gốc tọa độ O

Hình 1.12: Đ th các hàm số lẻ

b Lật ngược vấn đề

Ví d 1.9 Sau khi HS học sinh xong đ nh ngh a về hàm số GV đ t câu h i vậy thì

lo i ánh x nào hông được gọi là hàm số? Khi trả l i câu h i này HS s nhìn vấn

đề một cách toàn diện hơn đ là iết được lo i ánh x nào được gọi là hàm số và

lo i ánh x nào không phải là hàm số

c Xem xét tương tự

Ví d 1.14: Từ việc HS biết v đ th hàm số y2x1 và y  2x 1 GV đưa ra vấn đề tương tự đ là v đ th hàm số có chứa dấu giá tr tuyệt đối y 2x 1 B ng việc sử dụng đ nh ngh a về dấu giá tr tuyệt đối, HS s xác đ nh được

Ghép hai đ th của hai hàm số trên HS s được đ th hàm số c n tìm

Sau đây là các câu h i và câu trả l i gi a GV và HS đ tìm ra vấn đề c n giải quyết: + GV: Em hãy v đ th hàm số y=2x+1 và y=-2x-1 trên cùng hệ trục tọa độ?

+ HS trả l i:

Hình 1.13 + GV: Em hãy khử dấu giá tr tuyệt đối của hàm số y 2x1 ?

- B đi ph n ư i trục hoành của đ th y=2x +1 (b ph n ( ; 1)

d Khái quát hóa

Ví d 1.15: Sau khi HS biết được cách v của các đ th hàm số cụ th , ch ng h n :

1

y x ; y 2x1; y  3x 1 GV đ t ra câu h i cho HS đối v i trư ng hợp khái quát đ là : Em h y xác đ nh các ư c đ v đ th hàm số y ax b ?

e Giải bài tập mà người học chưa biết thuật toán

gư i học có th đứng trư c tình huống gợi vấn đề nếu được yêu c u giải bài tập mà ngư i đ chưa iết thuật toán đ giải trực tiếp

Tình huống có một số hạn chế :

Việc gợi nhu c u GQVĐ và hơi ậy HS niềm tin vào khả năng huy động tri thức, k năng của bản thân còn phụ thuộc quá trình làm việc của GV Trong quá trình d y học, nếu GV ra quá nhiều bài tập xa l đối v i yêu c u chương trình quá

h đối v i đa số HS thì tác dụng của việc gợi nhu c u nhận thức và hơi ậy niềm tin khả năng huy động kiến thức, k năng của bản thân HS trong tình huống bài tập nói chung s b giảm sút ho c hông c n Trong trư ng hợp này đây chưa ch c

là tình huống gợi vấn đề

Nói chung vấn đề được nêu sẵn trong ài toán HS t c điều kiện rèn luyện khả năng phát hiện vấn đề

f Tìm sai lầm trong lời giải

GV đưa ra một l i giải (có thật hay hư cấu đ HS phát hiện sai l m c ng t o

ra một tình huống gợi vấn đề Tình huống này gợi nhu c u nhận thức vì bản thân HS rất muốn tìm ra sai l m của l i giải, không th chấp nhận l i giải sai c ng gây cho ngư i học niềm tin khả năng huy động tri thức, k năng sẵn có vì họ hi u rõ

l i giải có sai l m ch liên quan t i nh ng tri thức đ học

g Phát hiện nguyên nhân sai lầm và sửa chữa sai lầm

Sau khi thấy được một sai l m khi giải toán, HS c ng được đ t vào một tình huống gợi vấn đề v i nhiệm vụ m i là phát hiện nguyên nhân và sửa ch a sai l m Đây là tình huống gợi vấn đề b i vì:

+ HS chưa c sẵn câu trả l i và c ng hông iết thuật toán nào đ có câu trả l i ; + HS có nhu c u giải quyết vấn đề, họ không th chấp nhận đ nguyên sai

f  x f x Vì thế hàm số f(x) là hàm chẵn trên đo n [-2 ; 3] Đây là l i giải sai

GV yêu c u HS tìm nguyên nhân của l i giải sai của bài toán trên và sửa ch a thành

Câu 1: Th y cô đ sử dụng phương pháp giảng d y nào đ giúp HS hi u các khái

niệm đ nh lý và bài tập trong d y học môn Đ i số l p 10

Câu 4: Theo th y cô thì d y học vấn đáp PH và GQVĐ gi p nâng cao tính tích cực,

chủ đông của HS mức độ nào?

Câu 5: Theo th y cô thì d y học vấn đáp PH và GQVĐ gi p nâng cao t nh t ch cực,

chủ đông của HS mức độ nào?

- h hăn trong việc đảm bảo th i lượng tiết d y do tùy thuộc vào năng lực Toán học của ngư i học

Câu 7: Theo th y cô thì việc vận dụng d y học vấn đáp PH và GQVĐ nâng cao

hiệu quả gi d y của các th y cô mức độ nào?

Câu 8: Theo th y cô nh ng khái niệm đ nh lý và bài tập được trình bày trong SGK

môn Toán l p 10 có phù hợp v i d y học vấn đáp PH và GQVĐ mức độ nào?

Câu 10: Theo th y cô đ nội dung của các ài trong chương hàm số của SGK l p

- Thêm các ví dụ và bài tập vừa sức v i HS nhưng đ

là nh ng nhiệm vụ m i,

HS chưa g p bao gi

- Đưa ra nh ng câu h i đ gợi ý nh ng ư c làm cho

4.3.2 h n é ừ iệ h ò ý iến iế ự giờ

Phương pháp d y học vấn đáp PH & GQVĐ là phương pháp được GV quan tâm nhiều nhất Vì GV ý thức được r ng đây là phương pháp có t m quan trọng, mang l i hiệu quả cao, mức độ sử dụng thư ng xuyên của phương pháp này há cao, tuy nhiên ch có 20% GV sử dụng thư ng xuyên phương pháp này

Nh ng thuận lợi khi vận dụng phương pháp y học vấn đáp PH & GQVĐ theo ý kiến GV như sau:

+ Gi học sôi n i hơn HS làm việc nhiều hơn HS ho t động một cách tự giác và chủ động, HS chú ý và tích cực tham gia gi học

+ Phương pháp d y học vấn đáp PH & GQVĐ t o mối liên hệ ch t ch gi a kiến thức c và iến thức m i Kiến thức HS l nh hội được kh c sâu và có th vận dụng đ giải quyết tình huống m i

Tuy nhiên bên c nh nh ng thuận lợi, v n t n t i nh ng h hăn đ là: + HS không quen cách học chủ động, tích cực vì HS đ qu n v i cách học

GV cung cấp sẵn kiến thức, HS b t chư c làm theo, ít ch u h suy ngh GQVĐ

+ Nội dung của các ph n bài tập các ài trong chương hàm số được đánh giá h đ thiết kế khi vận dụng phương pháp d y học vấn đáp PH & GQVĐ và đ i

h i tốn nhiều th i gian của GV

+ Một số ph n trong nội ung chương hàm số rất h đ vận dụng phương pháp d y học vấn đáp PH & GQVĐ ch ng h n như: Tập xác đ nh, tập giá tr của hàm số t nh đơn điệu của hàm số, giao đi m của đ th hàm số bậc hai v i trục tọa độ,

+ Trong cùng một l p nhưng năng lực học toán của HS hông đ ng đều nhau Do đ GV c n n m rõ và hi u từng đối tượng HS đ t chức ho t động d y học vận dụng phương pháp vấn đáp PH & GQVĐ đ có hiệu quả

iể ế hương 1

Trong chương 1 ch ng tôi đ nghiên cứu ph n lý luận và thực ti n của phương pháp d y học vấn đáp PH & GQVĐ Ch ng tôi hệ thống ph n lý luận đưa một số ví dụ phân t ch đ làm rõ cơ s lý luận của vấn đề nghiên cứu

Ngoài ra, chúng tôi tìm hi u thực ti n d y học có vận dụng phương pháp y vấn đáp PH & GQVĐ một số trư ng THPT của nư c Lào Qua đ gi p ch ng tôi

hi u thực tr ng của vấn đề nghiên cứu

Từ cơ s lý luận và thực ti n của vấn đề nghiên cứu ch ng tôi đề xuất việc thiết kế các giáo án đ t chức gi d y có vận dụng phương pháp y học vấn đáp

PH & GQVĐ được trình bày chương 2

ƢƠ 2 VẬN D ƢƠ Ấ ỆN

VÀ GIẢI QUYẾT VẤ Ề VÀO VIỆC XÂY DỰNG CÁC GIÁO ÁN

Nội ung chương trình y học hàm số n m chương 4 và chương 5 SGK

l p 10 v i tiêu đề của chương như sau:

2 Đ th của hàm số

3 Tập xác đ nh và tập giá tr của hàm số

4 Hàm số chẵn, hàm số lẻ và hàm số tu n hoàn

5 Hàm số đ ng biến, hàm số ngh ch biến Bài 10: Hàm h ng

và hàm số bậc nhất

7 Khảo sát sự biến thiên của hàm số bậc hai

2.1.2 Cách ình b nội ng ng nướ L

Đ nh ngh a về hàm số thông qua đ nh ngh a về ánh x và cho ví dụ cụ th minh họa cho đ nh ngh a đ Các v ụ phong phú, bao g m ví dụ về các ánh x là hàm số và ánh x nhưng hông phải hàm số [8, tr.68-71]

Các ví dụ đưa ra đều có hình v , hình ảnh trực quan minh họa cho các ví dụ [8, tr 70-72]

Các ví dụ minh họa đều nh m mục đ ch n d t ngư i học hi u được đ nh ngh a đ nêu [8, tr.70-71]

Các bài tập trong SGK g m các d ng sau đây [8]:

D ng 3: V đ th hàm số giá tr tuyệt đối [8, tr.101]

D ng 4: Giải phương trình và ất phương trình c chứa dấu giá tr tuyệt đối [8,

D ng 2: Tìm tọa độ đ nh và trục đối xứng của hàm số bậc hai [8, tr.117]

D ng 3: Tìm phương trình trục đối xứng và đi m cực đ i ho c cực ti u của hàm số

- Nghiên cứu SGK và các tài liệu liên quan đ :

+ Hi u ch nh xác đ y đủ nh ng nội dung của bài học

+ Xác đ nh nh ng kiến thức năng thái độ cơ ản c n hình thành và phát tri n HS

+ Xác đ nh trình tự logic của bài học

+ Xác đ nh khả năng đáp ứng nhiệm vụ nhận thức của HS

+ Xác đ nh nh ng kiến thức năng mà HS đ c và c n có

+ Dự kiến nh ng h hăn nh ng tình huống có th nảy sinh và các phương

án giải quyết

- Lựa chọn phương pháp y học phương tiện d y học, hình thức t chức

d y học và cách thức đánh giá th ch hợp nh m giúp HS học tập tích cực, chủ động, sáng t o

- Thiết kế giáo án: Thiết kế nội dung, nhiệm vụ, cách thức ho t động, th i gian và yêu c u c n đ t cho từng ho t động d y của GV và ho t động học tập của HS

1 Chu n b của giáo viên

2 Chu n b của học sinh

Hoạt động n

Đơn v , kiến thức, k năng n