Luận án Văn hóa hoc: Vai trò của Islam giáo trong văn hóa nghệ thuật của người Java ở Indonesia

Bài luận án tiến sĩ Văn hóa học gồm 246 trang, bản đẹp, được chuyển từ word, dễ dàng chỉnh sửa và tách trang làm tài liệu tham khảo. KHÔNG KHUYẾN KHÍCH COPY TOÀN BỘ. MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Người Java là một trong những tộc người chiếm đa số ở Indonesia. Văn hóa của tộc người này phát triển từ rất sớm. Văn hoá Java là một trong những nền văn hoá thể hiện sự tổng hợp các giá trị văn hóa nội sinh và ngoại sinh trong khu vực. Ngay từ đầu công nguyên, người Java đã tiếp xúc với người Ấn Độ, người Trung Quốc, sau đó tiếp xúc với người Ả Rập và phương Tây và tiếp thu các yếu tố văn hóa của họ, đặc biệt là ngôn ngữ, tôn giáo, nghệ thuật. Do vậy, khi đề cập đến vấn đề đa dạng của văn hóa tộc người ở Indonesia, các nhà nghiên cứu thường lấy văn hoá Java làm minh hoạ, đặc biệt là nghệ thuật vì nghệ thuật Java có phong cách riêng. Các nhà nghiên cứu cho rằng nghệ thuật Java vừa chứa đựng các giá trị văn hoá bản địa vừa chứa đựng các giá trị văn hoá ảnh hưởng từ bên ngoài, chẳng hạn Ấn Độ; Ả Rập; Trung Quốc; Bồ Đào Nha và v.v. Qua mỗi lần giao lưu và tiếp xúc văn hóa, người Java đã học hỏi và tích góp cho mình nhiều giá trị nghệ thuật đặc sắc làm phong phú thêm cho nền nghệ thuật dân tộc. Nghệ thuật Java có được một diện mạo độc đáo, vừa mang đậm bản sắc Java vừa tiếp biến những giá trị “vay mượn” từ bên ngoài. Như vậy, nghệ thuật Java có thể được xem là một trong những nền nghệ thuật lớn của khu vực và đã đóng góp một phần vào kho tàng nghệ thuật cũng như văn hoá của thế giới.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THANH TUẤN

VAI TRÒ CỦA ISLAM GIÁO TRONG VĂN HOÁ NGHỆ THUẬT CỦA

NGƯỜI JAVA Ở INDONESIA

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2016

1.1.1 Nghệ thuật - một thành tố của văn hóa 30

1.1.2 Nghệ thuật và phân loại nghệ thuật 32

1.1.3 Giao lưu tiếp biến văn hóa - cơ sở hình thành tính đa dạng của

1.1.4 Mối quan hệ giữa tôn giáo và nghệ thuật 41

1.2.1 Quá trình hình thành tộc người Java 44

1.2.2 Nghệ thuật Java trước thời kỳ Islam giáo 50

1.2.3 Quá trình du nhập và phát triển của Islam giáo ở Java 64

CHƯƠNG 2: VAI TRÒ CỦA ISLAM GIÁO TRONG NGHỆ THUẬT

2.1 Vai trò của Islam giáo trong nền văn học Java trung - cận

2.1.1 Khu vực văn học Java Islam giáo 75

2.1.2 Yếu tố Islam giáo trong thể loại văn học Java 78

2.1.3 Yếu tố Islam giáo trong nội dung văn học Java 81

2.1.4 Tiếp biến văn hoá Islam giáo trong văn học Java 88

2.2 Vai trò của Islam giáo trong việc phát triển ngôn ngữ của

2.2.1 Ngôn ngữ của người Java và tầm quan trọng của nó 91

2.2.2 Vai trò của Islam giáo trong việc phát triển từ vựng 94

2.2.3 Vai trò của Islam giáo trong việc phát triển chữ viết 99

2.2.4 Tiếng Ả Rập góp phần phát triển văn học Java 102

CHƯƠNG 3: VAI TRÒ CỦA ISLAM GIÁO TRONG NGHỆ THUẬT

3.1 Vai trò của Islam giáo trong nghệ thuật múa Java 105

3.1.1 Vài nét về nghệ thuật múa Java 105

3.1.2 Yếu tố Islam giáo trong nội dung múa Java 107

3.1.3 Yếu tố Islam giáo trong quy cách biểu diễn múa Java 108

3.1.4 Các điệu múa có nguồn gốc từ Ả Rập 110

3.2 Vai trò của Islam giáo trong nghệ thuật sân khấu Java 112

3.2.1 Nghệ thuật sân khấu truyền thống Java 112

3.2.2 Yếu tố Islam giáo trong nội dung vở diễn rối 115

3.2.3 Yếu tố Islam giáo trong phương thức trình diễn con rối 117

3.3 Vai trò của Islam giáo trong nghệ thuật âm nhạc Java 119

3.3.1 Âm nhạc Java và quan điểm của Islam giáo về âm nhạc 119

3.3.2 Yếu tố Islam giáo trong nội dung âm nhạc Java 125

3.3.3 Yếu tố Islam giáo trong quy cách trình diễn âm nhạc Java 127

3.3.4 Các thể loại âm nhạc có nguồn gốc từ Ả Rập 128

CHƯƠNG 4: VAI TRÒ CỦA ISLAM GIÁO TRONG NGHỆ THUẬT

4.1 Vai trò của Islam giáo trong nghệ thuật hội họa Java 134

4.1.1 Yếu tố Islam giáo trong tranh vẽ 135

4.1.2 Yếu tố Islam giáo trong hoa văn batik 141

4.1.3 Yếu tố Islam giáo trong nghệ thuật tạo hình con rối 145

4.2 Vai trò của Islam giáo trong nghệ thuật kiến trúc Java 149

4.2.1 Yếu tố Islam giáo trong kiến trúc thánh đường 149

4.2.2 Yếu tố Islam giáo trong kiến trúc cung điện - nhà ở 155

4.2.3 Yếu tố Islam giáo trong kiến trúc lăng mộ 159

4.3 Vai trò của Islam giáo trong nghệ thuật điêu khắc Java 161

4.3.1 Yếu tố Islam giáo trong điêu khắc trang trí thánh đường 163

4.3.2 Yếu tố Islam giáo trong điêu khắc trang trí cung điện - nhà ở 167

4.3.3 Yếu tố Islam giáo trong điêu khắc trang trí lăng mộ 171

TÀI LIỆU THAM KHẢO 182

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Người Java là một trong những tộc người chiếm đa số ở Indonesia Văn hóa của tộc người này phát triển từ rất sớm Văn hoá Java là một trong những nền văn hoá thể hiện sự tổng hợp các giá trị văn hóa nội sinh và ngoại sinh trong khu vực Ngay từ đầu công nguyên, người Java đã tiếp xúc với người Ấn Độ, người Trung Quốc, sau đó tiếp xúc với người Ả Rập và phương Tây và tiếp thu các yếu tố văn hóa của họ, đặc biệt là ngôn ngữ, tôn giáo, nghệ thuật Do vậy, khi đề cập đến vấn

đề đa dạng của văn hóa tộc người ở Indonesia, các nhà nghiên cứu thường lấy văn hoá Java làm minh hoạ, đặc biệt là nghệ thuật vì nghệ thuật Java có phong cách riêng Các nhà nghiên cứu cho rằng nghệ thuật Java vừa chứa đựng các giá trị văn hoá bản địa vừa chứa đựng các giá trị văn hoá ảnh hưởng từ bên ngoài, chẳng hạn

Ấn Độ; Ả Rập; Trung Quốc; Bồ Đào Nha và v.v Qua mỗi lần giao lưu và tiếp xúc văn hóa, người Java đã học hỏi và tích góp cho mình nhiều giá trị nghệ thuật đặc sắc làm phong phú thêm cho nền nghệ thuật dân tộc Nghệ thuật Java có được một diện mạo độc đáo, vừa mang đậm bản sắc Java vừa tiếp biến những giá trị “vay mượn” từ bên ngoài Như vậy, nghệ thuật Java có thể được xem là một trong những nền nghệ thuật lớn của khu vực và đã đóng góp một phần vào kho tàng nghệ thuật cũng như văn hoá của thế giới

Islam giáo là một trong bốn tôn giáo lớn trên thế giới, ra đời vào thế kỷ VII trên bán đảo Ả Rập và nhanh chóng lan toả ra nhiều khu vực khác trên thế giới Giống như Phật giáo và Hindu giáo, Islam giáo du nhập vào Indonesia bằng con đường hoà bình và thông qua các thương buôn người nước ngoài Mặc dù ra đời sau các tôn giáo khác nhưng Islam giáo thâm nhập vào quần đảo Indonesia, đặc biệt là ở đảo Java nhanh hơn với các tôn giáo khác Sau một thời gian ngắn, có đến 87,18 % dân số Indonesia cải đạo theo Islam giáo, trong đó trên 90% người Java [48, tr.11] Ngày nay, Indonesia được xem là nước có số lượng tín đồ Islam giáo đông nhất trên thế giới Như vậy, nghiên cứu về vấn đề Islam giáo và nghệ thuật Java sẽ góp phần

thúc đẩy các hoạt động giao lưu văn hóa giữa Việt Nam và Indonesia, đồng thời tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau giữa nhân dân hai nước

Trong những thập niên gần đây, việc nhiều quốc gia Islam giáo ở Trung Đông liên tục xảy ra bất ổn về chính trị - xã hội đã trở thành tâm điểm chú ý của thế giới Đặc biệt, trong vài năm gần đây phong trào nhà nước Islam giáo tự xưng (IS) đang phát triển mạnh và ngày càng trở thành mối đe dọa cho nhân loại thông qua những hành động cực đoan ở khu vực Trung Đông và thế giới Do vậy, khi đề cập đến Islam giáo, nhiều người thường liên tưởng đến những bất ổn hoặc những vụ khủng bố gây đau thương tang tóc Điều đó cho thấy nhiều người vẫn chưa hiểu rõ về Islam giáo, chưa thấy được những đóng góp của Islam giáo đối với văn minh nhân loại Thực ra, Islam giáo và những thành tựu của nó đã đóng góp rất nhiều cho nền văn minh nhân loại, chẳng hạn nghệ thuật Nghệ thuật Islam giáo đã để lại một dấu ấn sâu sắc và rất khu biệt trong nền nghệ thuật thế giới Riêng ở khu vực Đông Nam Á, có thể nói nghệ thuật Islam giáo đã thâm nhập sâu vào nền nghệ thuật truyền thống Đông Nam Á và giúp nó phát triển lên một trình độ cao và thậm chí đã tạo nên một phong cách riêng, chẳng hạn phong cách nghệ thuật Java, Indonesia Như vậy, đề tài nghiên cứu này sẽ giúp cho nhiều người thấy được sự đóng góp của Islam giáo đối với nhân loại và từ đó có cái nhìn đúng cũng như thiện cảm hơn đối với Islam giáo

Tháng 11 năm 2015, các quốc gia ASEAN đã chính thức ký Tuyên bố Kuala Lumpur hình thành Cộng đồng ASEAN với ba trụ cột chính gồm Cộng đồng Chính trị - An ninh, Cộng đồng Kinh tế, Cộng đồng Văn hóa - Xã hội Cuối tháng 12 năm

2015, Cộng đồng Kinh tế ASEAN đã được vận hành trước và đây là cột mốc đầu tiên đánh dấu các nước ASEAN hội nhập một cách sâu rộng và toàn diện Kế đến, các quốc gia ASEAN sẽ cho ra đời hai cộng đồng còn lại Với những điểm tương đồng hiện có giữa các quốc gia ASEAN, chúng tôi tin rằng cộng đồng Văn hóa - Xã hội sẽ sớm được hình thành Do vậy, đề tài nghiên cứu sẽ giúp các quốc gia ASEAN sớm tìm ra được bản sắc ASEAN và góp phần hiện thực hóa Cộng đồng ASEAN Điều này cần thiết đối với Việt Nam và Indonesia trong giai đoạn sắp tới

vì Việt Nam và Indonesia là hai thành viên tích cực và có trách nhiệm trong ASEAN

Qua những vấn đề nêu ra ở trên, chúng tôi nhận thấy đề tài nghiên cứu “Vai trò

của Islam giáo trong văn hoá nghệ thuật của người Java ở Indonesia” là một đề tài

mới mẻ, có tính thời sự, có ý nghĩa về mặt lý luận và khoa học Kết quả nghiên cứu của

đề tài sẽ cung cấp cho người đọc những thông tin cần thiết về nghệ thuật Java cũng như vai trò của Islam giáo trong nghệ thuật của người Java đồng thời đóng góp nhất định về mặt tư liệu cũng như khoa học

2 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Với những vấn đề cấp thiết đặt ra như trên, luận án “Vai trò của Islam giáo

trong văn hoá nghệ thuật của người Java ở Indonesia” được thực hiện nhằm những

mục đích sau đây:

- Hệ thống lại các tư liệu thành văn, kết quả nghiên cứu về các giai đoạn phát triển của nghệ thuật Java cũng như đặc trưng của từng giai đoạn của những người nghiên cứu đi trước

- Giải mã các yếu tố nghệ thuật bản địa và ngoại lai để làm rõ vai trò của Islam giáo trong văn hóa nghệ thuật Java đồng thời làm rõ việc giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống của người Java cũng như sự sáng tạo nghệ thuật của họ trước những quy định nghiêm ngặt Islam giáo

- Đưa ra luận cứ khoa học để làm rõ vấn đề quá trình giao lưu tiếp biến văn hoá

là cơ sở, là nền tảng tạo ra đặc trưng văn hoá tộc người hoặc quốc gia

Vấn đề nghiên cứu về vai trò của Islam giáo trong văn hóa nghệ thuật của tộc người Java là đề tài mới, chưa được thực hiện trước đây ở Việt Nam Với những kết quả đạt được, luận án sẽ cung cấp cho người đọc kiến thức tổng quan về văn hóa của tộc người Java và cung cấp những thông tin đầy đủ hơn về nghệ thuật Java cũng như quá trình giao lưu tiếp biến văn hoá qua các thời kỳ lịch sử đồng thời đóng góp nguồn tài liệu cho việc nghiên cứu văn hóa nước ngoài ở Việt Nam

2.2 Đối tượng nghiên cứu

Căn cứ vào mục đích đề tài đã đặt ra ở trên, đối tượng nghiên cứu của luận

án như sau:

- Islam giáo là một trong những đối tượng nghiên cứu của luận án Islam giáo ra đời ở khu vực Trung Đông, sau đó du nhập vào Indonesia và để lại nhiều ảnh hưởng cho Indonesia nói chung và Java nói riêng

- Văn hóa Islam giáo cũng là một trong những đối tượng nghiên cứu của luận

án Văn hóa Islam giáo được hiểu là văn hóa do những tín đồ Islam giáo sáng tạo nên trong lịch sử và hiện tại mang đầy đủ tính chân, thiện, mỹ Văn hóa Islam giáo đã được mang tới Indonesia và để lại dấu ấn rõ nét trong văn hóa Indonesia cho đến ngày nay

- Văn hoá tộc người Java là đối tượng nghiên cứu cụ thể của luận án Java là tộc người bản địa có dân số đông nhất ở Indonesia nên văn hóa Java rất rộng Vì vậy, đối tượng được xác định ở đây là văn hóa truyền thống Java

- Văn hoá nghệ thuật Java là đối tượng nghiên cứu cụ thể của luận án Văn hóa nghệ thuật Java bao gồm nhiều loại hình khác nhau Luận án này chủ yếu nghiên cứu các loại hình nghệ thuật Java truyền thống và phổ biến

2.3 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung:

Nội dung của luận án tập trung nghiên cứu các giá trị văn hoá Java truyền thống, cụ thể là nghệ thuật truyền thống Luận án nghiên cứu sự tiếp xúc qua lại giữa các thành tố nghệ thuật Java truyền thống và các yếu tố văn hoá Ả Rập Islam giáo Dựa trên cách tiếp cận giao lưu tiếp biến văn hoá, luận án xem xét mức độ tiếp thu và biến đổi các yếu tố văn hóa Islam giáo của nghệ thuật Java truyền thống Cuối cùng, luận án tiến đến nhận diện vai trò của Islam giáo trong các thành tố nghệ thuật Java truyền thống

- Về không gian:

Người Java là một trong những tộc người bản địa có không gian cư trú rất rộng trên quần đảo Indonesia Do chính sách "dùng người bản địa cai trị người bản địa" hay chính sách "khai thác thuộc địa" của Hà Lan trong thời kỳ chiếm đóng Indonesia cũng như chính sách di dân của chính quyền Suharto sau này nên hiện nay người Java có mặt ở hầu hết các đảo lớn của quần đảo Indonesia và một số quốc gia khác như Malaysia, Singapore, Suriname, Úc, … Nhưng do thời gian nghiên cứu có hạn nên luận án chỉ tập trung nghiên cứu ở khu vực đảo Java, cụ thể

là tỉnh đặc khu Yogyakarta và tỉnh Surakarta ở miền Trung của đảo Java Đây là địa bàn cư trú cổ xưa của người Java và cũng được xem là trung tâm của văn hoá Java Cho đến thời điểm hiện nay, các yếu tố văn hóa Java truyền thống ở khu vực này vẫn còn được lưu giữ khá tốt

- Về thời gian:

Islam giáo có mặt trên đảo Java khoảng trước thế kỷ X Trước khi Islam giáo xác lập được vị trí của mình trên đảo Java, đã có nhiều người Ả Rập thường xuyên lui tới trao đổi và buôn bán với người Java Khi Islam giáo ra đời, những người Ả Rập đã mang tôn giáo mới của họ đến Indonesia, trong đó có Java Tuy nhiên, thời gian nghiên cứu của đề tài được xác định là từ thế kỷ XIII trở đi, thời điểm vương quốc Islam đầu tiên, vương quốc Demak ra đời trên đảo Java Do vậy, luận án này chỉ tập trung nghiên cứu vai trò của Islam giáo trong các thành tố của văn hóa nghệ thuật Java trong giai đoạn từ thế kỷ XIII đến nay

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

3.1 Các công trình nghiên cứu trong nước

Ở Việt Nam, việc nghiên cứu về hiện tượng giao lưu và tiếp biến văn hoá không phải là một đề tài mới Đã có nhiều công trình nghiên cứu về giao lưu và tiếp biến văn hoá của văn hoá Việt Nam vì trong lịch sử dân tộc ta đã từng trải qua nhiều lần giao lưu

và tiếp biến văn hoá với bên ngoài Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về giao lưu

và tiếp biến văn hoá của các dân tộc trong khu vực, cụ thể là giao lưu và tiếp biến văn

hoá của dân tộc Indonesia hay nghiên cứu cụ thể về vai trò của Islam giáo trong văn hoá Java, đặc biệt trong lĩnh vực nghệ thuật thì cho đến nay vẫn chưa tìm thấy được công trình nghiên cứu chuyên sâu nào

Mặc dù các công trình nghiên cứu về đề tài này chưa nhiều nhưng các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài gần đây đã được một số nhà nghiên cứu về Đông Nam Á ở Việt Nam thực hiện, chủ yếu là Viện Đông Nam Á Có thể điểm qua một số công trình nghiên cứu có liên quan đến các khía cạnh văn hoá Indonesia hay quá trình du nhập và ảnh hưởng của Islam giáo ở Indonesia như sau:

Công trình nghiên cứu “Tìm hiểu văn hoá Indonesia” của tập thể tác giả

[1987] thuộc Viện nghiên cứu Đông Nam Á thực hiện đã trình bày một số vấn đề cơ bản về (1) các cột mốc lớn của lịch sử Indonesia, (2) các giai đoạn văn hoá Indonesia, (3) các thành tố văn hoá Indonesia Trong chương viết về văn hoá – nghệ thuật cũng như tôn giáo – tín ngưỡng, các tác giả đã giới thiệu những nét cơ bản về quá trình du nhập và ảnh hưởng của Islam giáo đến văn hoá Indonesia, trong đó có những nhân tố Islam giáo trong nghệ thuật văn chương, nghệ thuật biểu diễn Java

và nghệ thuật tạo hình Java

Công trình nghiên cứu có đề cập đến Islam giáo ở Indonesia là “Inđônêxia

– Những chặng đường lịch sử” của Ngô Văn Doanh [1995] Công trình này chủ

yếu trình bày các thời kỳ lịch sử của Indonesia, từ thời kỳ cổ đại cho đến thời kỳ hiện đại, nhưng nội dung của nó cũng có phần đề cập đến quá trình du nhập của Islam giáo vào Indonesia, việc ra đời của các vương quốc Islam giáo trên đảo Java cũng như ảnh hưởng và vai trò của nó đến văn hoá truyền thống và phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc ở Indonesia

Công trình “Danh thắng & Kiến trúc Đông Nam Á” của tác giả Ngô Văn

Doanh [1998] đã lập luận để chứng minh về sự tồn tại của một nền nghệ thuật kiến trúc truyền thống Đông Nam Á Mặc dù có những yếu tố ảnh hưởng của văn hóa Ấn

Độ nhưng không phải là bản sao từ một nền văn minh lớn mà là thành quả lao động sáng tạo của các dân tộc Đông Nam Á Bên cạnh đó, tác giả cũng điểm qua những nét độc đáo riêng trong kiến trúc của mỗi quốc gia Đông Nam Á trong đó có

Indonesia Tuy nhiên, tác giả chỉ phân tích kiến trúc Indonesia dưới thời kỳ thịnh vượng của những vương triều theo Phật giáo và Hindu giáo Những thông tin mà tác giả trình bày giúp chúng tôi tiếp cận với nghệ thuật tạo hình khu vực (mảng đề tài kiến trúc) từ đó làm cơ sở cho việc tiếp cận với kiến trúc Indonesia hay kiến trúc Java thời kỳ trước khi dân tộc này tiếp cận Islam giáo

Công trình nghiên cứu “Mấy tín ngưỡng tôn giáo Đông Nam Á” do Trương

Sĩ Hùng chủ biên [2003], có phần giới thiệu về Islam giáo ở các nước Đông Nam Á Phần này trình bày về quá trình du nhập của Islam giáo vào Đông Nam Á, ảnh hưởng của Islam giáo đến đời sống xã hội - chính trị của các nước và chính sách của các chính phủ đối với các cộng đồng Islam giáo ở các quốc gia này

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ “Vai trò của Hồi giáo trong đời sống

chính trị hiện đại các nước Đông Nam Á” do Ngô Văn Doanh [2004] làm chủ

nhiệm đã tiến hành xem xét quá trình du nhập của Islam giáo vào khu vực Đông Nam Á cũng như xác định sự hiện diện của nó ở một số quốc gia như Indonesia và Malaysia Đề tài này đã phân tích tìm ra đặc điểm chung của Islam giáo ở Đông Nam Á, đặc biệt đi tìm mối quan hệ giữa hai khía cạnh tôn giáo và chính trị Cuối cùng, đề tài nghiên cứu Islam giáo đóng vai trò như thế nào trong đời sống chính trị của các nước Đông Nam Á hiện nay

Công trình nghiên cứu trực tiếp đến Islam giáo ở Indonesia là bài viết

“Vài ảnh hưởng của Islam giáo đối với Indonesia thời kỳ trung đại” của tác giả

Phạm Văn Hồ [2005] Bài viết này nghiên cứu quá trình du nhập của Islam giáo vào Indonesia và những ảnh hưởng của nó đến các cộng đồng dân cư ở Indonesia Kết thúc bài viết, tác giả cho rằng Islam giáo ảnh hưởng và làm thay đổi một cách toàn diện xã hội Indonesia Tôn giáo này tác động trực tiếp, sâu sắc đến đời sống kinh tế, chính trị, xã hội, tín ngưỡng, ngôn ngữ, văn hóa và giáo dục

Công trình nghiên cứu “Nghệ thuật thị giác Việt Nam cần được hỗ trợ cách

khác” của tác giả Nguyên Hưng [2007] là công trình đề cập đến nghệ thuật tạo hình

Công trình này đã nêu ra một số khái niệm về nghệ thuật thị giác (cách gọi nghệ thuật tạo hình theo một tiêu chí phân loại khác), phân tích nghệ thuật thị giác có ảnh

hưởng như thế nào đến đời sống con người và xã hội, phân tích cơ chế ảnh hưởng của loại hình nghệ thuật này Mặc dù những nội dung phân tích trong công trình này chưa sâu và tiêu chí phân loại chưa mang tính phổ quát nhưng cách đặt vấn đề cũng đóng góp cho phần lý luận của luận án này

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường “Quá trình du nhập và ảnh hưởng

của Islam ở Indonesia” của tác giả Nguyễn Thanh Tuấn [2010] Đề tài này có ba

nội dung chính: quá trình du nhập của Islam giáo vào Indonesia, các vương quốc Islam giáo ở Indonesia và một số ảnh hưởng của Islam giáo ở Indonesia Trong phần thứ ba, tác giả đã đưa ra những lĩnh vực văn hoá Indonesia chịu ảnh hưởng của những yếu tố Islam giáo như nghệ thuật kiến trúc, nghệ thuật tạo hình, văn học - ngôn ngữ, hệ thống chính trị và hệ lịch Java Những yếu tố Islam giáo trong từng lĩnh vực này được phân tích khá rõ và đồng thời gợi mở ra hiện tượng giao lưu tiếp biến văn hoá trong văn hoá Indonesia cũng như có khả năng các yếu tố Islam giáo

bị bản địa hoá ở Indonesia

Bài viết “Ảnh hưởng Islam trong văn học và ngôn ngữ Java” của tác giả

Nguyễn Thanh Tuấn [2011] là công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp đến nội dung của chương 2 trong luận án này Trước tiên, công trình này đã trình bày khái quát đặc điểm văn học Java trước thời kỳ Islam giáo và quá trình du nhập Islam giáo vào Java Sau đó, đi sâu phân tích để tìm ra những ảnh hưởng của Islam giáo trong nội dung và thể loại văn học Java Cuối cùng, công trình này cũng đưa ra được một số thí dụ để dẫn chứng cho hiện tượng giao lưu tiếp biến văn hoá diễn ra trong văn học Java

Bài viết “Một số ảnh hưởng của Ấn Độ trong văn hoá Indonesia” của tác giả

Nguyễn Thanh Tuấn [2013] là công trình có liên quan đến chương 1 trong luận án này Trong phần thứ ba của công trình này, tác giả nghiên cứu sự tiếp nhận văn hoá

Ấn Độ của văn hoá Indonesia trong đó có phần khảo sát lĩnh vực nghệ thuật Tác giả đã giới thiệu những yếu tố văn hoá Ấn Độ trong nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật biểu diễn và nghệ thuật ngôn từ

Bài viết “Vai trò của Islam giáo trong nghệ thuật biểu diễn Java” của tác giả

Nguyễn Thanh Tuấn [2014] là công trình nghiên cứu có liên quan trực tiếp đến chương 3 của luận án này Trong bài viết này, tác giả đã trình bày ảnh hưởng của Islam giáo đến từng loại hình nghệ thuật biểu diễn Java như sân khấu, âm nhạc và múa Từ đó, tác giả phân tích để làm rõ vai trò của Islam giáo trong nghệ thuật biểu diễn Java Tác giả kết luận rằng rõ ràng mặc dù văn hoá bản địa Java vẫn được lưu giữ rất tốt và có sự tiếp biến văn hoá diễn ra trong quá trình tiếp xúc nhưng tựu trung lại Islam giáo vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc định hình nền nghệ thuật biểu diễn Java

Bên cạnh đó, nhiều quyển sách được phát hành như một tư liệu rất hữu ích

để tìm hiểu về nền văn hóa Indonesia nói riêng, văn hóa Đông Nam Á nói chung

như quyển “Văn hóa Đông Nam Á” (Mai Ngọc Chừ), “Văn hóa Đông Nam Á” (Phạm Đức Dương và Trần Thị Thu Lương) hay “Về một số vấn đề văn hóa dân

gian Đông Nam Á" (Đức Ninh) Tuy nhiên, điều hạn chế là những quyển sách này

là chỉ trình bày một cách tổng quát những đặc điểm của nền văn hóa Đông Nam Á chứ chưa đi sâu vào từng nước cũng như ít có công trình nói riêng ảnh hưởng của Islam giáo đến tộc người Java

Bên cạnh những quyển sách, đề tài nghiên cứu hay bài viết đã được công bố như trên, trong thời gian gần đây, tác giả thấy có nhiều đề tài khoá luận hay luận văn tốt nghiệp của sinh viên và học viên cao học chọn những vấn đề về văn hoá Indonesia hoặc văn hoá Java để làm Dưới đây, tác giả sẽ điểm qua một số đề tài khoá luận và luận văn tốt nghiệp có liên quan đến luận án

Luận văn tốt nghiệp “Văn hóa của người Java ở Indonesia” của tác giả Đào

Ngọc Tú [2008] là công trình nghiên cứu về văn hoá Java Công trình này đã trình bày tổng quát về văn hóa Java dựa trên cấu trúc văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần Trong phần văn hóa tinh thần, tác giả cũng đề cập đến tín ngưỡng tôn giáo và văn hóa nghệ thuật, bao gồm nghệ thuật ngôn từ, nghệ thuật diễn xướng và cả nghệ thuật tạo hình Tuy nhiên, công trình này chỉ dừng lại ở mức độ khái quát sơ lược về

nghệ thuật, không đi vào phân tích các đặc điểm nổi bật của nghệ thuật Java hay phân tích các nhân tố Islam giáo ảnh hưởng đến nghệ thuật Java

Khoá luận tốt nghiệp “Vai trò người phụ nữ Islam trong gia đình và ngoài xã

hội Indonesia ngày nay” của tác giả Nguyễn Hương Quỳnh [2010] là công trình

nghiên cứu về đặc điểm Islam giáo Indonesia Trước hết, công trình đi vào tìm hiểu

sự ra đời và phát triển của Islam giáo cũng như quá trình du nhập của nó vào Indonesia Kế đến, công trình đi vào phân tích vai trò của người phụ nữ trong gia đình cũng như ngoài xã hội Cuối cùng, công trình đã đưa ra nhận định chung về đặc điểm Islam giáo ở Indonesia và khả năng đề kháng của văn hoá bản địa Indonesia qua việc duy trì những tàn dư của chế độ mẫu hệ

Khoá luận tốt nghiệp “Ảnh hưởng của Islam trong nghệ thuật tạo hình Java”

của tác giả Nguyễn Thuỵ Nhật Linh [2013] nghiên cứu về nghệ thuật tạo hình Java Trước hết, khoá luận này trình bày sơ lược về đặc điểm của nghệ thuật tạo hình Java trước thời kỳ Islam giáo và sau đó đi vào phân tích để tìm ra ảnh hưởng của Islam giáo trong nghệ thuật tạo hình Java Cuối cùng, khoá luận thử lý giải hiện tượng giao lưu tiếp biến văn hoá diễn ra trong nghệ thuật tạo hình Java Tuy nhiên, tác giả chưa đi sâu phân tích để tìm ra những yếu tố Islam giáo bị bản địa hoá vì điều này tạo ra đặc trưng của văn hoá Java

Qua những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án được trình bày

ở trên, chúng tôi có nhận định rằng các công trình nghiên cứu liên quan đến Islam giáo và văn hóa Java cũng như vai trò của Islam giáo trong văn hóa nghệ thuật Java chưa được thực hiện nhiều ở Việt Nam Phần lớn các công trình nghiên cứu về văn hóa Indonesia chỉ điểm qua sự hiện diện của Islam giáo ở Indonesia hay một vài đặc điểm của Islam giáo Indonesia Còn các công trình chuyên sâu về vấn đề Islam giáo

và nghệ thuật Java cũng chưa được nghiên cứu một cách chuyên sâu và có hệ thống

Bên cạnh đó, còn có một số công trình nghiên cứu khác có liên quan đến đề tài này được đăng tải trên các báo, tạp chí và chuyên khảo ở Việt Nam cũng như các nước nhưng vì thời gian có hạn nên tác giả chưa đề cập đến trong phần này

3.2 Các công trình nghiên cứu ngoài nước

Các công trình nghiên cứu về văn hoá Indonesia, văn hoá các tộc người ở Indonesia cũng như các vấn đề liên quan đến Islam giáo nói chung và ảnh hưởng của nó đến văn hoá các tộc người ở Indonesia đã được thực hiện nhiều ở cả Indonesia lẫn các nước Tuy nhiên, trong luận án này chúng tôi chỉ giới thiệu khái quát một số công trình tiêu biểu có liên quan đến đề tài nghiên cứu của luận án

Thứ nhất, liên quan đến Islam giáo và văn hoá Java nói chung, chúng tôi tìm

thấy một số công trình như sau:

Công trình “Pengaruh India, Islam dan Barat dalam proses pembentukan

kebudayan Jawa” (Ảnh hưởng của Ấn Độ, Islam giáo và phương Tây trong quá

trình hình thành văn hóa Java) của tác giả Soedarsono, Djoko Soekiman, Retna Astuti [1985] là công trình nghiên cứu ảnh hưởng của văn hóa bên ngoài đến văn hóa Java như văn hóa Ấn Độ, Ả Rập và phương Tây Công trình này là tập hợp các bài viết của nhiều tác giả khác nhau nghiên cứu văn hóa Ấn Độ, Ả Rập và phương Tây đến văn hóa Java Trong số đó, có 2 bài viết “Unsur-unsur Islam dalam kepustakaan” (Các yếu tố Islam trong văn học) của tác giả Simuh và “Agama dan seni: Beberapa masalah pengkajian interdisipliner budaya Islam di Jawa” (Tôn giáo

và nghệ thuật: Một vài vấn đề nghiên cứu liên ngành văn hóa Islam giáo ở Java) của tác giả Juntowijoyo là liên quan đến đề tài của luận án Hai bài viết này tìm hiểu những nhân tố Islam giáo trong văn học và nghệ thuật Java

Công trình “Islam dan kebudayaan Jawa” (Islam và nền văn hoá Java) do H

M Darori Amin [2000] chủ biên là công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp đến ảnh hưởng Islam giáo đến văn hoá Java Công trình này là một tập hợp các bài viết của các nhà văn hoá học, nhân học, chính trị học, bàn về vấn đề Islam giáo và các yếu tố văn hoá Java Nội dung của các bài viết rất đa dạng và có đề cập đến vấn đề ảnh hưởng và tác động qua lại giữa Islam giáo và các khía cạnh văn hoá, chính trị, nghệ thuật, … của tộc người Java Hầu hết các bài viết đều kết luận rằng ảnh hưởng của Islam giáo đến văn hoá Java là điều không thể phủ nhận nhưng ảnh hưởng ở đây diễn ra theo hai chiều, có sự trao đổi chứ không thụ động

Công trình “Islam in Indonesia: A survey of events and developments from

1988 to March 1993” (Islam ở Indonesia: Một khảo sát về các sự kiện và diễn biến

từ năm 1988 đến tháng Ba năm 1993) là công trình nghiên cứu về Islam giáo ở Indonesia Trước hết, công trình trình bày về vai trò và sức ảnh hưởng của các trường phái Islam giáo ở Indonesia Tiếp theo đó, công trình đi vào xem xét những ảnh hưởng của Islam giáo đến tình hình kinh tế, chính trị, giáo dục Islam giáo ở Indonesia Cuối cùng, công trình đã đưa ra nhận định về vai trò của Islam giáo trong thời gian sắp tới cũng như xu hướng phát triển chung của Islam giới thế giới

Công trình “Kebudayaan Jawa” (Văn hóa Java) của tác giả Koentjaraningrat

[1984], một nhà nghiên cứu nhân học hàng đầu của Indonesia, đã nghiên cứu trực tiếp văn hoá Java Công trình này đã khái quát lịch sử phát triển văn hoá của người

Java qua các thời kỳ lịch sử, các tôn giáo bản địa và quá trình “bản địa hoá” các

yếu tố văn hoá ngoại lai cũng như những giá trị văn hoá của người Java trong thời đại hiện nay Công trình này được tác giả nghiên cứu bằng phương pháp so sánh loại hình Tất cả các vấn đề văn hoá Java đều được so sánh giữa nông thôn và thành thị từ đó rút ra kết luận chung về sự biến đổi của văn hoá Java Các kết luận của tác giả về ảnh hưởng của Islam giáo đến văn hoá Java là nhiều và hiện nay vai trò của Islam giáo được thể hiện rất rõ trong nền văn hoá Java

Công trình nghiên cứu liên quan đến Islam giáo ở Java có thể được đề cập đến

“Islam in Java: Normative piety and mysticism in the sultanate of Yogyakarta” (Islam

giáo ở Java: Sự hiến dâng và sự thần bí ở vương quốc Yogyakarta) của tác giả Mark

R Woodward [1989] Công trình này đề cập đến các vấn đề liên quan đến Java và văn hoá Islam giáo, đặc biệt đề cập đến vấn đề tôn giáo của hoàng gia ở Yogyakarta, trung tâm văn hoá Java và tôn giáo của tầng lớp bình dân Bên cạnh đó, công trình này cũng khảo sát các yếu tố Hindu giáo còn tồn tại như thế nào trong Islam giáo của người Java để làm rõ hiện tượng giao lưu và tiếp biến trong văn hoá Java

Công trình “Islamisasi di Jawa” (Islam giáo hóa ở Java) của Ridin Sofwan

và các tác giả [2000] trình bày đến các vị walisongo và vai trò của các vị này trong quá trình truyền bá và phát triển Islam giáo trên đảo Java Ngoài việc mang Islam

giáo vào Java, các vị walisongo đã sử dụng những phương pháp riêng để truyền bá Islam giáo Công trình có nhận xét về sự sáng tạo của các vị walisongo trong việc đưa ra các chiến lược truyền giáo ở Java và các vùng khác ở Indonesia

Công trình “Sejarah kebudayaan Indonesia” (Lịch sử văn hóa Indonesia) của

tập thể tác giả Siti Waridah, P Sunarto, Rubiyanto và J Soekardi [1997] đã trình bày bức tranh chung về văn hoá Indonesia Các giai đoạn hình thành và phát triển của văn hoá Indonesia được các tác giả trình bày khá rõ Các vấn đề giao lưu tiếp biến văn hoá qua các thời kỳ văn hoá như giao lưu với Ấn Độ, Ả Rập, Trung Quốc

và phương Tây cũng được phân tích và được nhấn mạnh Từng thành tố văn hoá Indonesia được phân tích và so sánh theo tiến trình văn hoá để làm nổi bật lên văn hoá bản địa Tuy nhiên, công trình này chỉ cung cấp khối kiến thức tổng quan, chưa

đi sâu phân tích từng ảnh hưởng của các yếu tố văn hoá bên ngoài đến văn hoá truyền thống Indonesia

Luận văn “Akulturasi Islam dan budaya lokal dalam tradisi upacara sedekah

laut di pantai teluk Penyu kabupaten Cilacap” (Tiếp biến văn hóa Islam giáo và văn

hóa địa phương trong nghi lễ truyền thống cúng thần biển ở bờ biển vịnh Penyu quận Cilacap) của tác giả Agus Atiq Murtadli [2009] đã trình bày quá trình Islam giáo du nhập vào Cilacap, khai thác tiếp biến Islam giáo và văn hóa địa phương trong nghi lễ cúng tế biển Tác giả cũng đi đến kết luận về cách nhìn của cộng đồng đối với tiếp biến Islam giáo và văn hóa địa phương trong nghi lễ cúng tế biển

Qua các công trình nghiên cứu trên, có thể nhận thấy rằng việc nghiên cứu Islam giáo và văn hóa Java đã được các nhà khoa học quan tâm đến nhiều nhưng chỉ dừng lại ở việc tìm ra các nhân tố Islam giáo trong văn hóa Java Còn việc xác định vai trò của Islam giáo trong văn hóa Java hay trong từng thành tố văn hóa chưa được đề cập đến

Thứ hai, liên quan đến lĩnh vực nghệ thuật ngôn từ hay văn học Java, tác giả

tìm thấy một số công trình tiêu biểu như sau:

Công trình “Sejarah sastra Jawa” (Lịch sử văn học Java) của tác giả

Purwadi [2007] là công trình nghiên cứu chuyên biệt về văn học Java Trước hết, công trình này trình bày lịch sử văn học Java qua các thời kỳ và giới thiệu nghiên cứu văn học qua lăng kính văn hoá Kế đến, công trình phân tích một số giai đoạn

và một số thể loại văn học Java cổ tiêu biểu Phần lớn các nội dung phân tích đều được xem xét trên cơ sở so sánh sự đa dạng của văn học Java cũng như dựa trên cơ

sở giao lưu tiếp biến văn hoá Cuối cùng, công trình nghiên cứu những ảnh hưởng bên ngoài đến văn học Java và phân loại các tác phẩm văn học Java

Công trình “Ilmu sastra Jawa” (Văn học Java) của tác giả Wiwien

Widyawati [2007] là công trình nghiên cứu về nền văn học Java Công trình này tiến hành nghiên cứu văn học Java chủ yếu từ thời Islam giáo du nhập vào Java, dựa trên các thể loại văn học Java chịu ảnh hưởng Islam giáo và được sắp xếp theo tiến trình văn học Công trình chọn một số tác phẩm văn học tiêu biểu để phân tích và tiến hành phân tích từng khía cạnh được phản ánh trong các tác phẩm đó như bối cảnh xã hội, quan điểm sống, phong tục tập quán, vai trò giới và v.v Tuy nhiên, công trình này không rút ra được đặc trưng của văn học Java ảnh hưởng Islam giáo

và sự đóng góp của nó vào nền văn học chung của Indonesia

Công trình “Pangantar sejarah sastra Indonesia” (Dẫn luận lịch sử văn học

Indonesia) của tác giả Yudiono [2007] là công trình nghiên cứu về nền văn học Indonesia Công trình này nghiên cứu văn học Indonesia theo tiến trình lịch sử Từng giai đoạn được chia ra thành những vấn đề riêng để phân tích Mỗi nội dung đều được phân tích theo từng vấn đề phản ánh nổi trội trong thời kỳ đó và sau mỗi lần phân tích từng thời kỳ thì cũng có sự phê bình hay đánh giá sơ bộ Tuy nhiên, việc phân tích và đánh giá sự ảnh hưởng của Islam giáo đến lịch sử văn học Indonesia nói chung hay văn học Java nói riêng vẫn chưa đề cập đến

Công trình nghiên cứu liên quan đến ảnh hưởng của Islam giáo đến ngôn ngữ và văn học Java có thể đề cập là Syamsul Hadi [1995] với công trình

“Bahasa Arab dan khazanah sastra keagamaan di Indonesia” (Tiếng Ả Rập và

kho tàng văn học tôn giáo ở Indonesia) Trong công trình này, tác giả đã trình

bày sơ lược về tiếng Ả Rập và quá trình du nhập của nó vào Indonesia Kế đến, tác giả giới thiệu và phân tích kho tàng văn học tôn giáo Melayu, Java và các đặc điểm của nó Cuối cùng, tác giả đưa ra nhận định về những đóng góp của kho tàng văn học tiếng Ả Rập - Jawi trong nền văn học Indonesia cũng như sự đóng góp của mẫu tự Ả Rập Pegon vào hệ thống tiếng Java

Công trình nghiên cứu liên quan đến tiếng Java có thể đề cập đến Wakit

Abdullah [2005] với công trình “Bahasa Jawa dan potensinya” (Tiếng Java và tiềm

năng của nó) Công trình này khảo sát tình hình người sử dụng tiếng Java và khu vực sử dụng tiếng Java Kế đến, công trình cũng phân tích các giá trị về mặt văn học và nghệ thuật của tiếng Java Cuối cùng, công trình giới thiệu các biến thể của tiếng Java và sự quan tâm của giới khoa học đến ngôn ngữ này Như vậy, công trình này chưa đề cập đến vai trò của Islam giáo trong việc phát triển từ vựng và chữ viết tiếng Java

Thứ ba, liên quan đến lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn Java, chúng tôi tìm thấy

một số công trình tiêu biểu như sau:

Công trình “Islamic Elements In Traditional Indonesian And Malay Theatre”

(Những nhân tố Islam trong sân khấu truyền thống Indonesia và Malay) của tác giả

Ghulam-Sarwar Yousof [2010] là công trình liên quan đến nghệ thuật biểu diễn Công trình đã trình bày các loại hình sân khấu truyền thống ở Indonesia và Malaysia trước đây và hiện nay Tiếp đến, công trình phân tích những ảnh hưởng của Islam giáo đến các loại hình nghệ thuật sân khấu Cuối cùng, thông qua phân tích những nhân tố Islam giáo trong nghệ thuật Wayang Kulit Purwa, công trình cũng đưa ra sự phát triển của những thể loại sân khấu mới, chẳng hạn như sự

chuyển tiếp của Taziya ở Malaysia và Indonesia

Công trình “Women, the Recited Qur'an, and Islamic Music in

Contemporary Indonesia” của tác giả Anne K Rasmussen [2010] nghiên cứu về

vai trò của thiên kinh Qur’an trong âm nhạc, các thể loại âm nhạc có ảnh hưởng Islam giáo và nhìn nhận sự tham gia của phụ nữ vào lĩnh vực này như thế nào Đặc

biệt, công trình này còn tập trung vào phong cách âm nhạc, vai trò của phụ nữ trong

âm nhạc và các vấn đề tư tưởng và thẩm mỹ liên quan đến âm nhạc Indonesia

Đề tài nghiên cứu "Seni dan Budaya Politik Jawa" (Nghệ thuật và văn hoá

chính trị Java) của tác giả Rachmat Susatyo [2008] là công trình có liên quan đến nghệ thuật biểu diễn Công trình này giới thiệu một số nét nổi bật của nghệ thuật biểu diễn truyền thống và cũng phân tích sự thăng trầm của các loại hình nghệ thuật truyền thống này Cuối cùng, công trình đi vào phân tích sự phát triển của nghệ thuật biểu diễn rối ở Java, vai trò của nó trong cộng đồng Java và từ đó cũng nhận định về khái niệm quyền lực Java và việc ứng dụng nó

Luận văn “Tari Zapin Betawi (Tinjauan seni pertunjukan dan

perkembangannya)” (Múa Zapin Betawi - Xem xét nghệ thuật biểu diễn và sự

phát triển của nó) của tác giả Dita Yunita [2010] là công trình nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn Công trình này chủ yếu đi vào nghiên cứu nghệ thuật múa Zapin, một thể loại múa Islam giáo Công trình đã đi vào phân tích lịch sử hình thành và phát triển cũng như những thành tố cấu thành nên thể loại múa Zapin Kế đến, công trình cũng đề cập đến quá trình du nhập và sự phát triển của Zapin ở Indonesia và cuối cùng là phân tích sự hiện diện và vai trò của nó trong cộng đồng Indonesia

Công trình “Seni pertunjukan Indonesia di era globalisasi” (Nghệ thuật

biểu diễn Indonesia trong kỷ nguyên toàn cầu hóa) của tác giả Soedarsono [1998] gồm có ba chương, giải thích sự phát triển của nghệ thuật biểu diễn ở Indonesia qua các thời kỳ, các chức năng của nghệ thuật biểu diễn trong cuộc sống con người, nghệ thuật biểu diễn và du lịch trong kỷ nguyên toàn cầu hóa Theo tác giả Soedarsono, để thấy được sự phát triển của nghệ thuật biểu diễn Indonesia từ thời xa xưa cho đến kỷ nguyên toàn cầu hóa cần phải nghiên cứu lịch sử của nó từ thời tiền sử cho đến hiện nay

Công trình “Tema Islam dalam pertunjukan Rakyat Jawa: Kajian Aspek

Sosial, Keagamaan, dan Kesenian” (Chủ đề Islam giáo trong nghệ thuật biểu

diễn truyền thống Java: Nghiên cứu khía cạnh xã hội, tôn giáo và nghệ thuật) của

Kuntowijoyo và các tác giả (1986/1987) nghiên cứu về các nhân tố Islam giáo trong nghệ thuật biểu diễn truyền thống Java Công trình xem xét các tổ chức xã hội, cách nhìn nhận của xã hội và cách nhìn nhận của tôn giáo đến lĩnh vực nghệ thuật Kế đến, công trình đề cập đến nghệ thuật Islam giáo trong thời kỳ chuyển tiếp và phân tích một số thể loại nghệ thuật biểu diễn để chứng minh như nghệ thuật múa, nghệ thuật âm nhạc

Đề tài “Masuknya pengaruh Islam di Indonesia” (Sự du nhập ảnh hưởng

của Islam giáo ở Indonesia) của tác giả Dwi Hartini là nghiên cứu có liên quan

đến chương 1 của luận án Công trình này trình bày quá trình du nhập của Islam giáo vào Indonesia và sự ảnh hưởng của nó đến nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật văn học và hệ thống chính trị của Indonesia Bên cạnh đó, công trình còn nêu ra từng vương triều Islam giáo tại Indonesia và sự ảnh hưởng của Islam giáo đến mỗi vương triều đó Qua công trình này, tác giả đã khẳng định Islam giáo đã bén

rễ sâu trong đời sống văn hóa nghệ thuật của quốc gia này và cho đến nay, sự thâm nhập đó vẫn diễn ra mạnh mẽ

Qua các công trình được lược thuật ở trên, có thể nhận thấy rằng các công trình nghiên cứu về sân khấu, âm nhạc và múa Indonesia nói chung đã được đề cập đến tuy nhiên các công trình nghiên cứu về sân khấu, âm nhạc và múa Java chưa được đề cập nhiều Việc nghiên cứu vai trò Islam giáo trong nghệ thuật biểu diễn Java cũng chưa được các nhà khoa học nghiên cứu sâu

Thứ tư, liên quan đến lĩnh vực nghệ thuật tạo hình Java, chúng tôi tìm thấy

một số công trình tiêu biểu như sau:

Công trình “Pengantar seni rupa Islam di Indonesia” (Dẫn luận nghệ

thuật tạo hình Islam giáo ở Indonesia) của tác giả Wiyoso Yudoseputro [1986] là công trình liên quan đến chương 4 của luận án Công trình này nghiên cứu từng loại hình của nghệ thuật tạo hình Indonesia như kiến trúc, thủ công, thư pháp Trong từng loại hình này, tác giả tiến hành phân tích và so sánh các yếu tố Islam giáo và các yếu tố bản địa cũng như các yếu tố ảnh hưởng từ Ấn Độ Cuối cùng,

công trình cũng đưa ra nhận định về đặc trưng của nghệ thuật tạo hình Indonesia cũng như những giá trị của nó

Công trình “Perkembangan arsitektur masjid di Jawa Timur” (Sự phát triển

kiến trúc thánh đường ở Đông Java) của tác giả Zein M Wiryoprawiro [1986] là công trình liên quan đến nghệ thuật kiến trúc, một trong những thể loại của nghệ thuật tạo hình Công trình này đi vào khảo sát các thánh đường ở Đông Java từ thời Islam giáo mới du nhập vào Đông Java cho đến thời điểm hiện nay Sau đó, tác giả lấy kiến trúc của ba thánh đường lớn, có kiến trúc tiêu biểu ở đây làm đối tượng phân tích, đó là thánh đường Quba, Makam Nabi Muhammad và Haram và sau đó đưa ra nhận định chung về đặc điểm của thánh đường ở khu vực Đông Java và cũng

có so sánh sơ lược với kiến trúc thánh đường ở Trung Java

Công trình “Seni rupa Islam: pertumbuhan dan perkembangan” (Nghệ thuật

tạo hình Islam: sự hình thành và phát triển) của tác giả Oloan Situmorang [1993] là công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp đến chương 4 của luận án Trước hết, công trình trình bày về nghệ thuật Islam giáo và sự phát triển của nó ra khu vực bên ngoài Kế đến, công trình trình bày và phân tích từng thành tố của nghệ thuật tạo hình Islam giáo như nghệ thuật kiến trúc, nghệ thuật thư pháp, nghệ thuật trang trí, nghệ thuật vẽ và nghệ thuật thủ công Các khái niệm và khối kiến thức về nghệ thuật tạo hình Islam giáo trong công trình này sẽ đóng góp rất nhiều về mặt phân loại loại hình nghệ thuật cũng như giúp so sánh để nhận diện những yếu tố Islam giáo trong nghệ thuật tạo hình Java

Công trình “Yogya dalam peta seni rupa kontemporer Indonesia” (Yogya

trong bản đồ nghệ thuật tạo hình đương đại Indonesia) của tập thể tác giả [2000] là công trình nghiên cứu vấn đề nghệ thuật tạo hình đương đại Công trình này là tập hợp các bài viết liên quan đến nghệ thuật tạo hình Yogyakarta truyền thống và hiện đại Công trình này đưa ra một số nhận định về xu hướng phát triển của nghệ thuật tạo hình Yogyakarta cũng như một số nhận định về ngữ cảnh truyền thống và xã hội chính trị có liên quan đến loại hình nghệ thuật này

Luận văn “Perlindungan cipta atas motif batik sebagai warisan budaya

bangsa” (Bảo vệ quyền sở hữu cho hoa văn batik - một di sản văn hoá dân tộc)

của tác giả Rindia Fanny Kusumaningtyas [2009] là công trình liên quan đến nghệ thuật tạo hình Công trình này nghiên cứu thể loại hội hoạ, cụ thể là hoa văn batik Trước hết, công trình trình bày về lịch sử hình thành và phát triển batik ở Indonesia như Yogyakarta, Surakarta và v.v Sau đó, công trình đưa ra một số đặc điểm nổi bật của các hoa văn batik và một số hoa văn đặc trưng của một số vùng ở Indonesia Cuối cùng, công trình đưa ra một số kiến nghị để bảo

vệ bản quyền cho hoa văn batik Indonesia

Qua những công trình nêu ra ở trên, có thể nhận thấy rằng các nghiên cứu

về nghệ thuật tạo hình Indonesia nói chung đã được các nhà khoa học quan tâm đến Tuy nhiên, vai trò của Islam giáo trong nghệ thuật tạo hình Indonesia cũng như Java chưa được nghiên cứu sâu Phần lớn các công trình này chỉ dừng lại ở việc chỉ ra sự hiện diện của các nhân tố Islam giáo

* Nhận xét chung:

Qua việc lược thuật những công trình nghiên cứu ở Việt Nam và nước ngoài

có liên quan đến đề tài luận án, chúng tôi có thể nhận định rằng việc nghiên cứu trực tiếp và chuyên sâu về ảnh hưởng của Islam giáo đến nghệ thuật Java chưa được chú trọng nhiều Phần lớn các nghiên cứu đều tập trung vào việc nhận diện các nhân

tố Islam giáo trong văn hóa Indonesia nói chung và văn hóa Java nói riêng Tuy nhiên, trong thực tế những yếu tố Islam giáo đóng một vai trò rất quan trọng trong việc định hình nền nghệ thuật Java nói riêng và nghệ thuật Indonesia nói chung Do vậy, đề tài này sẽ phải làm rõ vai trò Islam giáo trong nghệ thuật Java và sự sáng tạo của người Java trong giao lưu tiếp biến văn hóa

Ngoài những công trình được liệt kê ở trên, chúng tôi còn tìm thấy nhiều bài viết, bài báo, công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài được đăng tải trên các báo và tạp chí ở Indonesia, Việt Nam cũng như các nước nhưng vì thời gian có hạn nên chúng tôi chưa đề cập đến trong phần này

4 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

4.1 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài luận án, chúng tôi tiếp cận theo hướng địa văn hóa, sử văn hóa và vận dụng một số phương pháp nghiên cứu và kỹ thuật xử lý tư liệu như sau:

4.1.1 Phương pháp điền dã dân tộc học

Phương pháp này được sử dụng để thu thập thông tin của đề tài nghiên cứu Chúng tôi tiến hành khảo sát thực địa nhiều lần tại hai khu vực Yogyakarta

và Surakarta miền Trung của đảo Java Tuy nhiên, có hai đợt thực địa mà chúng tôi thu thập được nhiều thông tin và tư liệu nhất cho luận án là vào tháng 7 năm

2008 và tháng 7 năm 2010 Mỗi đợt thực địa kéo dài gần một tháng Chúng tôi tham dự và quan sát phong tục tập quán, làng nghề thủ công, hoạt động nghệ thuật tại các làng Deresan, Bantul ở tỉnh đặc khu Yogyakarta và tại các làng Sala, Karangbangun ở tỉnh Surakarta Qua các đợt khảo sát này, chúng tôi đã ghi nhận được nhiều thông tin về văn hóa Java, Islam giáo Java và chụp được nhiều hình ảnh về nghệ thuật Java cho đề tài luận án

4.1.2 Phương pháp phỏng vấn sâu

Phương pháp phỏng vấn sâu được dùng để thu thập thông tin về đề tài nghiên cứu Trước hết, chúng tôi tiến hành phỏng vấn các chuyên gia nghiên cứu văn hóa nghệ thuật ở Khoa Văn hóa học, Trung tâm nghiên cứu Xã hội Đông Nam Á trường Đại học Gadjah Mada, Yogyakarta và Khoa Văn học và nghệ thuật tạo hình, trường Đại học Sebelas Maret, Surakarta Kế đến, chúng tôi tiến hành phỏng vấn các nghệ nhân nghệ thuật biểu diễn và nghệ thuật tạo hình ở khu vực Yogyakarta và khu vực Surakarta Cuối cùng, chúng tôi phỏng vấn một số người dân Java ở khu vực mà chúng tôi thực hiện điền dã để nắm sơ lược về bức tranh văn hóa nghệ thuật Java

4.1.3 Phương pháp khảo sát tư liệu

Phương pháp khảo sát tư liệu được sử dụng để tập hợp nguồn dữ liệu cho

đề tài nghiên cứu Nghiên cứu bất kỳ lĩnh vực nào cũng đòi hỏi phải tham khảo, nghiên cứu các tài liệu đã được công bố dưới nhiều hình thức khác nhau để nắm

được tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài đã được nghiên cứu đến đâu Với phương pháp này, chúng tôi đã tiến hành khảo cứu những nguồn dữ liệu thứ cấp liên quan đến các vấn đề lịch sử Java, văn hóa Java cũng như Islam giáo ở Indonesia dưới dạng tài liệu đã được in ấn như bài báo, luận văn, luận án, sách,

đề tài nghiên cứu và v.v ở thư viện của trường Đại học Gadjah Mada, Yogyakarta, trường Đại học Sebelas Maret, Surakarta và thư viện của tỉnh Surakarta Bên cạnh đó, chúng tôi cũng khảo cứu những tài liệu điện tử có liên quan đến đề tài được đăng tải trên các trang web

4.1.4 Phương pháp nghiên cứu sử học

Phương pháp này được dùng để tìm hiểu tiến trình lịch sử phát triển tộc người Java, văn hóa nghệ thuật Java, lịch sử ra đời và quá trình du nhập Islam giáo vào Indonesia và đảo Java, quá trình phát triển Islam giáo ở Java qua các giai đoạn lịch sử cũng như vai trò của Islam giáo trong nghệ thuật văn hóa Java qua các thời kỳ lịch sử

4.1.5 Phương pháp so sánh văn hóa

Phương pháp so sánh văn hóa được dùng để đối chiếu các thành tố văn hoá Java qua các thời kỳ lịch sử, làm nổi bật đặc trưng văn hóa truyền thống của nó và qua đó sàng lọc những yếu tố văn hóa ngoại lai được tiếp nhận vào văn hóa bản địa Java Đồng thời, phương pháp này cũng được sử dụng để xem xét khả năng và mức

độ tiếp biến văn hóa của văn hóa Java như thế nào trong từng thời kỳ lịch sử và với từng đối tượng văn hóa cụ thể

4.1.6 Phương pháp nghiên cứu đa ngành

Phương pháp nghiên cứu lịch sử, văn hoá, tôn giáo, ngôn ngữ và một số phương pháp khác được dùng để tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật ngôn từ, nghệ thuật biểu diễn và nghệ thuật tạo hình của người Java trong lịch sử; tìm hiểu những ảnh hưởng của Islam giáo đến các loại hình nghệ thuật đó cũng như khả năng tiếp biến văn hoá Islam giáo của văn hoá Java

4.1.7 Phương pháp phân tích, tổng hợp và lô-gic

Các phương pháp này rất cần thiết để xử lý các nguồn dữ liệu điền dã, để phân tích và tổng hợp các ảnh hưởng của Islam giáo đến văn hoá Java và ngược lại,

để trình bày kết quả nghiên cứu của đề tài

4.2 Nguồn tư liệu

Nguồn thông tin sử dụng để viết luận án, chúng tôi sử dụng ba nguồn chính, bao gồm: (1) nguồn thông tin thu thập được qua tham dự và quan sát thực tại cộng đồng Java ở khu vực Yogyakarta và khu vực Surakarta; (2) nguồn thông tin thu thập được qua phỏng vấn chuyên gia ở trường Đại học Gadjah Mada, Yogyakarta và trường Đại học Sebelas Maret, Surakarta và (3) nguồn thông tin thu thập được qua khảo cứu tư liệu tại thư viện của trường Đại học Gadjah Mada, Yogyakarta, trường Đại học Sebelas Maret, Surakarta và thư viện của tỉnh Surakarta Ngoài ra, chúng tôi cũng tham khảo và sử dụng kết quả nghiên cứu có liên quan đến đề tài đã được công bố dưới nhiều hình thức khác nhau như bài viết, sách, đề tài nghiên cứu và v.v trong và ngoài nước

5 Đóng góp của luận án

5.1 Ý nghĩa thực tiễn

Đề tài “Vai trò của Islam giáo trong văn hóa nghệ thuật của người Java,

Indonesia” là đề tài mới mẻ, chưa được nghiên cứu ở Vệt Nam Do vậy, đề tài sẽ có

ý nghĩa thực tiễn

Thứ nhất, văn hóa nghệ thuật Java là một trong những nền nghệ thuật đặc

trưng của nền nghệ thuật Đông Nam Á Nghiên cứu văn hóa nghệ thuật Java sẽ góp phần thúc đẩy các chương trình giao lưu văn hóa nghệ thuật giữa Việt Nam và Indonesia cũng như với các nước Đông Nam Á Indonesia là một quốc gia lớn về diện tích và dân số và đồng thời là quốc gia có số lượng tín đồ Islam giáo lớn nhất thế giới Vấn đề liên quan đến Islam giáo đang là vấn đề thời sự trên thế giới, trong

đó khu vực Đông Nam Á đang phải đối mặt với vấn đề bất ổn có liên quan đến Islam giáo Người Java là một tộc người lớn, có nền văn hoá phát triển rực rỡ có thể

so sánh được với các nền văn hóa trong khu vực Đông Nam Á như Đại Việt,

Chămpa, Angkor và v.v Bên cạnh đó, do có vị trí địa lý chiến lược, nằm trên đường giao thương hàng hải quan trọng từ Ấn Độ Dương sang Thái Bình Dương, văn hóa Java sớm tiếp xúc và giao lưu với các nền văn hóa khác nhau trên thế giới Chính

điều này đã tạo nên sự “đa dạng trong thống nhất” của văn hóa Java Ở Indonesia,

văn hóa Java là một trong những thành tố chủ yếu góp phần đáng kể vào sự hình thành văn hóa quốc gia Do vậy, kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần hệ thống

và cung cấp nguồn tài liệu mới mẻ, toàn diện về văn hóa Java và Indonesia cũng như văn hóa Islam giáo Java và Indonesia

Thứ hai, kết quả nghiên cứu của đề tài này sẽ làm rõ nguồn gốc Islam giáo

ở Java nói riêng và khu vực nói chung, làm rõ đặc trưng văn hóa Java nói riêng

và văn hóa Đông Nam Á nói chung cũng như nghệ thuật Java trong bối cảnh chung của nghệ thuật khu vực Do vậy, kết quả của luận án có thể trở thành tư liệu tham khảo cho các học phần Văn hóa Indonesia, Văn hóa Đông Nam Á, Văn hóa Islam giáo, Nghệ thuật học và v.v

5.2 Ý nghĩa khoa học

Thứ nhất, kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ được dùng làm luận cứ khoa học

góp phần làm sáng tỏ quá trình du nhập Islam giáo vào Java, Indonesia và các nước trong khu vực Đông Nam Á cũng như quá trình phát triển của Islam giáo trong các cộng đồng tộc người ở đây

Thứ hai, kết quả nghiên cứu của đề tài đã hệ thống lại các giai đoạn phát triển

văn hóa nghệ thuật Java và quá trình giao lưu tiếp biến của nó với văn hóa Islam giáo

Từ đó, sẽ giúp cho người đọc có một cái nhìn tổng quan về văn hoá của tộc người Java qua các thời kỳ lịch sử và quá trình giao lưu tiếp biến văn hoá của nó để góp phần tạo

ra sự phong phú, đa dạng cho văn hoá Java Nghệ thuật Java đã trải qua một quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa rất lâu và đối tượng tiếp xúc của nó cũng rất đa dạng Do vậy, phương pháp nghiên cứu và lý thuyết về giao lưu tiếp biến văn hoá được đưa ra trong luận án sẽ là phương pháp cụ thể có thể áp dụng để nghiên cứu và giải quyết các hiện tượng giao lưu tiếp biến văn hóa ở những cộng đồng tộc người hay các nền văn hóa khác

Thứ ba, kết quả nghiên cứu của đề tài chỉ ra những ảnh hưởng của Islam giáo

trong văn hóa nghệ thuật Java và từ đó xác định vai trò Islam giáo trong việc định hướng sự phát triển của văn hóa nghệ thuật Java Do vậy, kết quả của luận án sẽ đóng góp tri thức, phương pháp, lý luận cho hướng nghiên cứu ảnh hưởng của văn hóa tôn giáo đến văn hóa tộc người

6 Kết cấu của luận án

Ngoài phần dẫn luận và kết luận, luận án này được chia thành bốn chương chính như sau:

Chương một: Cơ sở lý luận và thực tiễn Chương này trình bày một số cơ sở

lý luận làm nền tảng để giải quyết những vấn đề đặt ra trong luận án, chẳng hạn như nghệ thuật là một thành tố của văn hoá; giao lưu tiếp biến văn hoá là cơ sở hình thành sự đa dạng của văn hoá Java; mối quan hệ biện chứng giữa tôn giáo và nghệ thuật Kế đến, chương này cũng trình bày về toạ độ văn hoá như chủ thể văn hoá Java, không gian văn hoá Java và quá trình du nhập và phát triển Islam giáo ở Java

Chương hai: Vai trò Islam giáo trong nghệ thuật ngôn từ Java Chương này

đi vào nghiên cứu nền văn học Java thời kỳ Islam giáo toàn thịnh ảnh hưởng bao trùm xã hội và đời sống tinh thần của người Java Qua những dữ liệu thu thập được

sẽ tiến hành phân tích để tìm ra các nhân tố Islam giáo tác động đến nội dung hay chủ đề của văn học Java như thế nào, xác định thể loại văn học Java ảnh hưởng hay tiếp thu từ các quốc gia Ả Rập Cuối cùng, xác định vai trò của Islam giáo trong việc phát triển từ vựng và chữ viết Java

Chương ba: Vai trò Islam giáo trong nghệ thuật biểu diễn Java Chương này

sẽ nghiên cứu sự tác động của các thành tố Islam giáo trong nghệ thuật biểu diễn Java Các thành tố của nghệ thuật truyền thống như là múa, sân khấu và âm nhạc sẽ được phân tích rõ để tìm ra sự ảnh hưởng của Islam giáo đến chúng và đồng thời xác định vai trò Islam giáo trong việc định hình nền nghệ thuật biểu diễn Java

Chương bốn: Vai trò Islam giáo trong nghệ thuật tạo hình Java Chương này

sẽ nghiên cứu ảnh hưởng của Islam giáo đến từng loại hình của nghệ thuật tạo hình

Java truyền thống như là hội hoạ, kiến trúc và điêu khắc Trong từng loại hình này, luận án sẽ xem xét ảnh hưởng của Islam giáo và sau đó xác định vai trò của Islam giáo trong nghệ thuật tạo hình Java Bên cạnh đó, chương này cũng nghiên cứu việc

kế thừa và cộng sinh của các yếu tố Hindu - Phật giáo và Islam giáo trong lĩnh vực nghệ thuật tạo hình Java Sự cộng sinh này góp phần tạo nên sự phong phú và đa dạng cho nền nghệ thuật tạo hình Java

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Nghệ thuật - một thành tố của văn hóa

Văn hoá và nghệ thuật là hai khái niệm có chung một phạm trù, đó là sản phẩm lao động sáng tạo của con người Văn hoá và nghệ thuật có thể được xem

là đặc trưng để phân biệt tộc người này với tộc người khác Các tộc người, cho

dù lớn hay nhỏ, có văn hoá khác biệt như thế nào đi chăng nữa, chúng vẫn có những thành tố văn hoá chung, đó là thành tố văn hoá toàn cầu Những thành tố này chính là một bộ phận cấu thành nên nền văn hoá của các tộc người hay nền văn hoá của nhân loại Umar Khayyam cho rằng nghệ thuật là thể hiện sự sáng tạo từ trong văn hóa và là một trong những thành tố cấu thành nên văn hoá Nghệ thuật là sự thể hiện văn hoá của con người và do con người sáng tạo nên Chắc chắn, nghệ thuật là sản phẩm của một nhóm người hay xã hội nào đó và nó có thể phản ánh những đặc điểm cũng như lịch sử văn hoá của một khu vực, của nhóm người hay cộng đồng người đó [65, tr 38]

Văn hoá là một khái niệm có nội hàm rất rộng, để tiếp cận văn hoá có thể xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau Do vậy, cho đến nay khái niệm về văn hoá vẫn còn tranh luận trong giới khoa học Tuy nhiên, cho dù nghiên cứu văn hoá dưới góc độ nào đi chăng nữa thì văn hoá vẫn có những nội dung cơ bản của nó, đó là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần được con người sáng tạo và lưu giữ trong quá trình lịch sử Nghiên cứu văn hoá có thể có nhiều cách tiếp cận khác nhau Vì vậy, đã có rất nhiều định nghĩa văn hóa khác nhau được đưa ra Tính đa nghĩa của khái niệm văn hoá không chỉ có trong nhận thức lý luận mà còn là thực tiễn Văn hoá là khái niệm vận động, mang tính lịch sử, biến đổi cùng các thời đại trong lịch

sử Hiện nay trên thế giới có hàng trăm định nghĩa về văn hoá, mỗi định nghĩa đi vào một khía cạnh khác nhau của văn hoá

Khi đề cập đến khái niệm văn hoá thì người ta thường hay đề cập đến khái niệm của Sir Edward Burnett Tylor (1832-1917), người sáng lập ngành nhân học

xã hội Anh Ông cho rằng “Văn hóa hoặc văn minh, hiểu theo nghĩa rộng nhất

của dân tộc học, là cái toàn thể phức hợp bao gồm nhận thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, pháp luật, phong tục và các năng lực hoặc tập tục khác do con người thụ đắc với tư cách thành viên của xã hội” [32, tr 1] Qua khái niệm này

chúng ta thấy văn hoá được xem là một tổng thể các thành tố, chứ văn hoá chưa được coi là một chỉnh thể thống nhất

Năm 1994, UNESCO cũng đưa ra một định nghĩa về văn hóa được hiểu theo

hai nghĩa: nghĩa rộng và nghĩa hẹp Theo nghĩa rộng thì “Văn hóa là một phức hệ-

tổng hợp các đặc trưng diện mạo về tinh thần, vật chất, tri thức và tình cảm… khắc họa nên bản sắc của một cộng đồng gia đình, xóm làng, vùng, miền, quốc gia, xã hội… Văn hóa không chỉ bao gồm nghệ thuật, văn chương mà còn cả lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống giá trị, những truyền thống, tín ngưỡng…”, còn hiểu theo nghĩa hẹp thì “Văn hóa là tổng thể những hệ thống biểu trưng (ký hiệu) chi phối cách ứng xử và giao tiếp trong cộng đồng, khiến cộng đồng

đó có đặc thù riêng” [13, tr 314]

Ở Việt Nam, trong công trình “Tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam Cái nhìn

hệ thống - loại hình”, tác giả Trần Ngọc Thêm định nghĩa “Văn hoá là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội.” [19, tr 25] Từ định nghĩa này, có thể nhận thấy rằng văn hoá là

“một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần” hay là “một chỉnh thể thống nhất” do con người sáng tạo nên và bao gồm ba thành tố là văn hoá nhận thức, văn hoá tổ chức, văn hoá ứng xử

Mặc dù khái niệm văn hoá được các nhà nghiên cứu đưa ra có khác nhau nhưng theo nhận xét của chúng tôi các định nghĩa về văn hoá trên tất cả đều có một nguyên tắc giống nhau, đó là thừa nhận văn hoá là kết quả sáng tạo của con người Đồng thời, trong các khái niệm đó nghệ thuật luôn được nhắc đến Nghệ thuật là

một trong những sản phẩm được tạo ra từ sự sáng tạo và trí tưởng tượng của con người bởi vì chủ thể nghệ thuật là con người, chứ không phải một sinh vật nào khác Do vậy, có thể nhận định được rằng nghệ thuật là một thành tố của văn hoá

Thưởng thức nghệ thuật là một nhu cầu cơ bản của con người để chiêm ngưỡng cái đẹp Là một trong những thành tố của văn hoá, nghệ thuật không chỉ chạm đến chiều kích của cái đẹp mà còn không thể tách khỏi tổng thể của văn hoá Nghệ thuật là một trong những thành tố của văn hoá toàn cầu phản ánh nền văn minh của nhân loại Trong cộng đồng, nghệ thuật có xu hướng được xem là sự diễn đạt và là sản phẩm văn hoá có liên quan đến hệ thống tổ chức xã hội Điều này có nghĩa là nghệ thuật chứa đựng những giá trị và kinh nghiệm mỹ học được tạo ra trong quá trình hoạt động sản xuất của con người trong xã hội Vì vậy, khi bàn về nghệ thuật, không thể tách nó ra khỏi ngữ cảnh văn hoá Vì ở bất kỳ một tộc người nào thì nghệ thuật vẫn là một thành tố của văn hoá

Với những luận giải ở trên, chúng tôi xác định nghệ thuật là một trong những

thành tố của văn hoá Do vậy, trong đề tài “Vai trò của Islam giáo trong văn hoá

nghệ thuật của người Java ở Indonesia”, chúng tôi sẽ tiếp cận và thực hiện đề tài

dựa trên cơ sở nền tảng văn hoá học

1.1.2 Nghệ thuật và phân loại nghệ thuật

1.1.2.1 Khái niệm nghệ thuật

Nghệ thuật là một thành tố của văn hoá và đồng thời là đối tượng nghiên cứu của luận án này, nên ở đây chúng tôi tiến hành xác định khái niệm nghệ thuật và thành tố của nó để sử dụng làm nền tảng trong luận án này

Nghệ thuật xuất hiện trong xã hội loài người từ thời nguyên thuỷ nhưng đến nay khái niệm về nghệ thuật vẫn chưa được thống nhất Cho đến tận thế kỷ XVIII,

“nghệ thuật” vẫn có hàm nghĩa rất rộng, để chỉ việc “vận dụng có hệ thống những tri thức và kỹ xảo để đạt đến một kết quả mong muốn [5, tr.9].”

Trong tác phẩm “Thi pháp”, Aristot cho rằng nghệ thuật là một hành vi “bắt

chước” Bản chất con người là hay “bắt chước”, “bắt chước” khéo léo tạo ra sự

thích thú, tạo ra tài năng và do đó tạo ra nghệ thuật Tuy nhiên Aristot không coi sự

“bắt chước” của nghệ thuật là sự “sao chép”, nghệ sĩ luôn thêm vào hay bớt đi để làm cho tác phẩm cao hơn tự nhiên Sự thêm vào hoặc bớt đi phải được kết hợp với cách điệu, tiết tấu theo quy luật hài hòa [9, tr 9]

Trong tác phẩm “What is Art?” được Almyer Maude dịch và được nhà xuất

bản MacMillan phát hành tại New York năm 1960, Tolstoy cho rằng nghệ thuật là một hình thức biểu đạt cảm xúc từng trải của một người cho người khác biết, khiến cho người nhận cũng bị lây nhiễm các cảm xúc đó và cứ nghĩ mình cũng từng trải qua những thể nghiệm đó Cũng theo Tolstoy, để hiểu nghệ thuật một cách đúng đắn, chúng ta cần từ bỏ thói quen coi nghệ thuật như công cụ tạo nên khoái lạc, như hoạt động nhằm tạo ra “cái đẹp” Cái đẹp là một khái niệm chủ quan, vì thế không thể dùng cái đẹp như một tiêu chuẩn khách quan để định ra cái gì là nghệ thuật, cái

gì không phải là nghệ thuật Nghệ thuật là một trong những điều kiện của cuộc sống con người, là một trong những phương thức giao tiếp giữa con người với nhau Nghệ thuật không là của riêng một giai cấp nào trong xã hội Do vậy, trong cuốn

“Hệ tư tưởng Đức”, Mác và Ăngghen đã xác định rất rõ vị trí của nghệ thuật nói chung và của văn học nói riêng Hai ông viết “Nghệ thuật là một hình thái ý thức xã

hội, cho nên cần phải tìm nguyên nhân đầu tiên - tạo nên tất cả sự biến đổi nghệ thuật - trong tồn tại của con người, trong cơ sở kinh tế của xã hội” [23, tr.373]

Tương tự vậy, tác giả Lâm Vinh cũng cho rằng “theo nghĩa rộng rãi nhất, nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội, là một loại hoạt động tinh thần – thực tiễn của con người, đi theo quy luật của cái đẹp ở trình độ phát triển cao, nhằm phục vụ cho con người có một đời sống tinh thần phong phú, đáp ứng những nhu cầu và khát vọng của con người vươn tới những giá trị chân - thiện - mỹ [27, tr 12].”

Do vậy, có thể nói nghệ thuật là sở hữu chung của tất cả mọi người, nó có chức năng phục vụ cho nhu cầu tinh thần của con người giống như các lĩnh vực khác trong xã hội Nghệ thuật không là của riêng một giai cấp nào trong xã hội Nghệ thuật là một trong những thành tố cấu thành văn hóa toàn cầu Vì vậy, nghệ thuật có mặt ở mọi xã hội, kể cả xã hội tộc người Java Một trong những loại hình

nghệ thuật có vai trò rất lớn trong cộng đồng Java là nghệ thuật biểu diễn, loại hình này thể hiện sự tổng hợp các giá trị văn hoá nội sinh và ngoại sinh

1.1.2.2 Phân loại nghệ thuật

Nghệ thuật vốn rất đa dạng Sự đa dạng này buộc chúng ta phải phân loại mới có thể nắm rõ được Để phân loại nghệ thuật, người ta phải dựa trên những chuẩn mực nhất định của nó

Vào thời Hy Lạp, La Mã và Trung cổ, nghệ thuật được chia làm 2 loại: (1) nghệ thuật thô và (2) nghệ thuật tự do Tiêu chí để phân loại là dựa vào giai tầng trong xã hội Những gì được nô lệ hoặc thợ mộc, thợ hàn làm ra thì được xem là nghệ thuật thô, và chỉ phù hợp cho những người thuộc tầng lớp dưới Nghệ thuật do tầng lớp tự do (không phải nô lệ) làm ra được gọi là nghệ thuật tự do Trong thế kỷ XVIII, nghệ thuật được chia thành 2 loại: (1) mỹ thuật và (2) nghệ thuật ứng dụng Trước đây, mỹ thuật bao gồm vẽ, tạc, xây dựng, âm nhạc, múa và thơ Mỹ thuật cũng có đề cập đến nghệ thuật lớn Trái với nó là nghệ thuật nhỏ bao gồm nội thất (như là những công cụ hay vật dụng trong nhà), đồ nung, thảm thêu, trang sức đá quý, vàng, bạc, thủ công bằng da, thủ công bằng đồng Bên cạnh đó, có nghệ thuật trang trí, vị trí của nó nằm giữa mỹ thuật và nghệ thuật ứng dụng Nó được đưa ra thực chất có công dụng của nó Nghệ thuật thủ công thuộc nhóm này Với những khía cạnh liên quan đến “cái đẹp”, để có giá trị trên thị trường [70, tr 86-88]

Như vậy, việc phân loại nghệ thuật đã được các nhà mỹ học cũng như triết học từ thời cổ đại đến nay cố gắng xác định bằng cách giải thích đặc trưng thẩm

mĩ của nghệ thuật cũng như bằng con đường so sánh, phân loại nghệ thuật, Nhưng do nội hàm của nghệ thuật quá rộng nên cho đến nay vẫn chưa có cách phân loại nào tuyệt đối

Theo công trình “Nguyên lý mỹ học Mác Lê nin”, tác giả Lukin cho rằng

“loại hình nghệ thuật là một lĩnh vực hoạt động nghệ thuật đặc biệt của con người,

được phân biệt dựa theo đối tượng của sự phản ánh, dựa theo tính chất và kiểu loại hình tượng, theo phương thức thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩ của con người, theo chất liệu và theo các quy luật xây dựng hình tượng đặc trưng của mình [14, tr 169].”

Dựa trên khái niệm này, chúng tôi nhận thấy để phân loại nghệ thuật một cách tương đối thì chúng ta cần phải xem xét những tiêu chí như (1) ngôn từ diễn đạt, (2) cảm nhận sự diễn đạt bằng lời nói và (3) cảm nhận sự diễn đạt bằng hình tượng và quy luật Qua nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy có một số nhà nghiên cứu đã phân loại dựa trên những tiêu chí đó, chẳng hạn như Soedarso Sp [2006] phân nghệ thuật

ra thành bốn loại hình, đó là (1) nghệ thuật tạo hình, (2) nghệ thuật âm nhạc, (3) nghệ thuật biểu diễn và (4) nghệ thuật văn chương; Trần Ngọc Thêm [1997] chia nghệ thuật thành 3 loại hình, đó là nghệ thuật ngôn từ, nghệ thuật thanh sắc và nghệ thuật hình khối; Phan Thu Hiền [2006] phân chia thành nghệ thuật ngôn từ, nghệ thuật biểu diễn, nghệ thuật tạo hình Theo nhận xét của chúng tôi, mặc dù tên gọi có khác nhau nhưng nội dung chung quy lại giống nhau Riêng tác giả Soedarso Sp phân nghệ thuật ra thành bốn loại hình nhưng trong đó loại hình nghệ thuật âm nhạc lại thuộc trong loại hình nghệ thuật biểu diễn Do vậy, cũng có thể xem như chỉ có

ba loại hình nghệ thuật mà thôi

Với tiêu chí phân loại như trên, căn cứ vào nội dung của loại hình nghệ thuật Java truyền thống, chúng tôi chọn cách phân loại của tác giả Phan Thu Hiền để làm cơ sở cho việc phân chia bố cục của đề tài nghiên cứu Tác giả Phan

Thu Hiền cho rằng “nghệ thuật học chỉ nghiên cứu “nghệ thuật” trong nghĩa

hẹp, tức là fine art (được xem như nghệ thuật đích thực, cao quý, nhiệm màu – real art) Trong phạm vi của Fine arts lại có thể phân chia thành nghệ thuật ngôn từ (văn chương), nghệ thuật biểu diễn (nhạc, vũ, kịch), nghệ thuật tạo hình (hội hoạ, kiến trúc, điêu khắc) [5, tr 9].”

Dưới đây, chúng tôi sẽ tiến hành làm rõ khái niệm và đặc điểm của từng thể loại để làm cơ sở lý thuyết xác định vai trò của Islam giáo trong từng loại hình nghệ thuật truyền thống Java

a) Nghệ thuật ngôn từ

Khái niệm “nghệ thuật ngôn từ” là một khái niệm tương đối mới mẻ, được các nhà nghiên cứu văn hóa học đề cập đến trong thời gian gần đây Trước đây, khái niệm “nghệ thuật văn chương” hay “nghệ thuật ngôn ngữ” được sử dụng với nội

hàm tương tự như khái niệm nghệ thuật ngôn từ hiện nay nhưng khác với khái niệm

văn học Để phân biệt với khái niệm văn học, M Cagan cho rằng “nghệ thuật ngôn

ngữ là một khái niệm bao gồm một phạm vi những hiện tượng nghệ thuật rộng lớn hơn là thuật ngữ văn học, bởi vì xét theo nghĩa đen của thuật ngữ văn học, thì nó chỉ tất cả các hình thức sáng tạo ngôn ngữ được thể hiện – trong ngôn ngữ” [15, tr

455] Như vậy, nghệ thuật ngôn từ hiện nay vẫn là một khái niệm tương đối, chưa được xác định rõ ràng Nội hàm của nó chỉ mới xác định được là rộng hơn văn học

Nghệ thuật là một khái niệm có nội hàm rộng nên đã được các nhà nghiên cứu phân ra thành nhiều loại hình Mỗi cách phân loại đều dựa trên quan điểm hay mục đích khác nhau nhưng đều có chung cách tiếp cận là văn hoá học Do đó, có thể nhận thấy rằng “nghệ thuật ngôn từ” là đối tượng nghiên cứu của văn hóa học,

có đặc điểm và chức năng riêng Chức năng chủ yếu của nghệ thuật ngôn từ là sử dụng ngôn ngữ để truyền đạt ý tưởng và quan điểm của con người, thông qua văn học truyền miệng trước khi chữ viết ra đời cũng như thông qua văn học thành văn

và đồng thời nghệ thuật ngôn từ không chỉ giao tiếp ý tưởng và quan điểm mà còn

tư liệu hóa nó cho nên chúng ta có thể thấy vị trí của nghệ thuật ngôn từ như thế nào trong nền văn hóa của các dân tộc

Do nghệ thuật ngôn từ sử dụng ngôn ngữ để truyền đạt ý tưởng và là đối tượng nghiên cứu của văn hóa học nên ở đây có mối liên hệ giữa văn hóa và văn

học cũng như văn hóa và ngôn ngữ Nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh cho rằng “văn

học là một trong những bộ phận quan trọng nhất của văn hóa Giữa văn học và văn hóa có nhiều mối quan hệ đa dạng Mối quan hệ dễ dàng nhận thấy trước hết là ở chỗ văn học có tính chất như một tấm gương phản chiếu đời sống xã hội và văn hóa dân tộc” [11, tr 357] Trong khi đó, “ngôn ngữ cũng là sản phẩm của một tiến trình văn hóa lâu dài của xã hội loài người, vừa là công cụ của sự phát triển văn hóa, vừa là một giá trị văn hóa hàng đầu Văn hóa càng vươn lên trình độ cao hơn thì ngôn ngữ càng trở nên phong phú hơn, tinh tế hơn” [11, tr 358] Qua đó, có thể

nhận định rằng nghệ thuật ngôn từ là một đối tượng nghiên cứu của văn hóa học, trong đó chứa đựng những mối quan hệ đan xen, hỗ trợ lẫn nhau giữa hai thành tố

văn học và ngôn ngữ Những mối quan hệ này luôn vận động và không ngừng phát triển nhằm tạo ra cái gọi là “nghệ thuật ngôn từ hoàn chỉnh”

b) Nghệ thuật biểu diễn

Khái niệm thứ hai cần phải được làm rõ trong phần này là "nghệ thuật biểu diễn" vì nó cũng là đối tượng nghiên cứu chính của đề tài Nghệ thuật biểu diễn là loại hình nghệ thuật đã xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử nhân loại Thời xưa, người

Melayu còn sử dụng thuật ngữ "nghệ thuật cúng tế (persembahan)" để gọi nghệ

thuật biểu diễn vì người ta căn cứ vào chức năng sử dụng của nó Nhà nghiên cứu

Sal Murgiyanto cho rằng “nghệ thuật cúng tế hay nghệ thuật biểu diễn có nghĩa là

một sản phẩm của người xem hay của việc cúng tế mà có giá trị nghệ thuật như là kịch, múa, âm nhạc và sân khấu được biểu diễn trước khán giả Giới hạn này có nội hàm tương tự như những gì mà thuật ngữ “performing art” được sử dụng ở phương Tây” [83, tr 153] Tương tự, nhà nghiên cứu Nguyễn Phan Thọ cho rằng “nghệ thuật biểu diễn là nghệ thuật bao gồm âm nhạc, múa, kịch, điện ảnh, v.v…và đặc biệt là diễn xuất của diễn viên – phối hợp toàn bộ hoặc một số những nhân tố trên

để truyền đạt hoặc tạo ra một hoặc những tâm linh nhận thức nhất định cho người xem Nghệ thuật biểu diễn đã có từ rất sớm trong văn hóa các dân tộc [22, tr 21].”

Như vậy, qua hai định nghĩa trên có thể nhận định rằng nghệ thuật biểu diễn

là một sản phẩm sáng tạo của con người Loại hình nghệ thuật được thể hiện bằng ngôn ngữ, bằng diễn xuất và được hỗ trợ bởi các loại nhạc cụ khác nhau Loại hình nghệ thuật này khi diễn phải có sự tương tác giữa hai đối tượng một cách trực tiếp,

đó là diễn viên và khán giả Sự tương tác hai chiều này được xem là thành công nếu như khán giả có thể cảm nhận được những gì mà người diễn viên thể hiện

c) Nghệ thuật tạo hình

Theo quan điểm của nghệ thuật học, nghệ thuật tạo hình là nghệ thuật có khả năng diễn đạt sự vật một cách trực quan, cụ thể, theo nghĩa nhìn thấy được trước mắt và đứng yên Chính sở trường này khiến nghệ thuật tạo hình có lợi thế to lớn trong việc tạo nên ấn tượng thị giác mạnh mẽ và rõ ràng hơn với người thưởng thức,

để họ có điều kiện lắng đọng cảm xúc trước những tác phẩm nghệ thuật qua cái nhìn tĩnh tại Cũng chính vì vậy mà nghệ thuật tạo hình còn được gọi là nghệ thuật không gian hay nghệ thuật tĩnh Như vậy, đối với sáng tạo nghệ thuật thuần nhất thì nghệ thuật tạo hình bao gồm hội họa và điêu khắc Tuy nhiên, bản chất của nghệ thuật là xuất phát từ cuộc sống và cái đích cuối cùng của nghệ thuật cũng là phục vụ cuộc sống, đáp ứng nhu cầu của con người và xã hội Do đó, trong nghiên cứu nghệ thuật cần xem xét nghệ thuật ở cả tính năng ích dụng của nó Từ đó, phạm vi của nghệ thuật tạo hình được mở rộng hơn Ngoài hội họa và điêu khắc, nghệ thuật tạo hình còn bao gồm kiến trúc và mỹ thuật ứng dụng, trang trí và hoa văn [10, tr 19]

Nghệ thuật tạo hình là một thành tố của nghệ thuật Nghệ thuật là một thành

tố của văn hoá Cho dù nghệ thuật tạo hình được xem xét dưới góc độ thẩm mỹ thuần nhất hay với công năng ứng dụng của nó thì chúng tôi cho rằng nghệ thuật tạo hình vẫn phải được xem xét dưới góc độ loại hình học Nghệ thuật phải mang đầy

đủ các yếu tố như hình khối, đường nét, hình dạng, màu sắc, chất liệu, không gian

và góc độ nhằm tạo nên những tác phẩm nghệ thuật gây ấn tượng thị giác độc đáo, mạnh mẽ đối với người chiêm ngưỡng Nghệ thuật tạo hình phải phản ánh trình độ

tư duy sáng tạo của nghệ nhân và bối cảnh của xã hội đương đại Ngoài ra, nghệ thuật tạo hình cần phải được nhìn nhận trong đời sống với những ứng dụng thực tiễn để thấy được rõ nét và đầy đủ hơn những ảnh hưởng và tác động đó Chính vì vậy, chúng tôi xem xét và phân tích nghệ thuật tạo hình cả trong sáng tạo thẩm mỹ - ứng dụng Do đó, chúng tôi phân tích vai trò của Islam giáo đến nghệ thuật tạo hình Java ở ba loại hình: hội họa, kiến trúc và điêu khắc Trong đó, kiến trúc và điêu khắc tiêu biểu cho tác phẩm nghệ thuật được sáng tạo trên không gian ba chiều, còn hội họa tiêu biểu cho sáng tạo trên không gian hai chiều

1.1.3 Giao lưu tiếp biến văn hóa - cơ sở hình thành tính đa dạng của văn hóa Java

Sự đa dạng văn hoá của một tộc người ở một quốc gia hoặc khu vực nhất định

có thể được xem là một đặc trưng Vì không phải tất cả các tộc người ở một quốc gia hoặc khu vực đều có cơ hội giao lưu và tiếp biến các nền văn hoá bên ngoài Đặc trưng văn hoá có thể được hình thành trên cơ sở là kết quả trực tiếp của các hoạt động

văn hoá của một tộc người hoặc kèm theo sự tác động của các nhân tố khác Tác giả

Lý Tùng Hiếu cho rằng “đặc trưng văn hoá bao gồm những biểu hiện văn hoá có tính

đặc trưng của hệ thống văn hoá, là kết quả trực tiếp của các hoạt động văn hoá Dưới sự tác động của các nhân tố không gian văn hoá, giao lưu tiếp biến văn hoá và đặc biệt là truyền thống văn hoá của các chủ thể văn hoá, một số thành phần hoặc nội dung nào đó của hoạt động văn hoá sẽ trở nên nổi trội, khiến cho toàn hệ thống văn hoá có một bản sắc riêng, đặc trưng riêng, phân biệt được với những hệ thống văn hoá khác” [6, tr 19-28] Do vậy, để nghiên cứu đặc trưng văn hoá của một tộc

người chúng ta có thể tiếp cận nó ở góc độ giao lưu tiếp biến văn hoá

Việc tiếp xúc và giao lưu giữa các nền văn hoá và dẫn đến sự ảnh hưởng lẫn nhau giữa các nền văn hoá đó là điều không thể tránh khỏi Trong bối cảnh toàn cầu hoá như hiện nay, việc các tộc người tiếp xúc và tiếp thu văn hoá của nhau diễn ra càng mạnh mẽ hơn Theo nhiều công trình nghiên cứu, việc ảnh hưởng qua lại lẫn nhau bao giờ cũng diễn ra theo hai chiều hướng đó là “đồng hoá văn hoá” và “tiếp biến văn hoá” Nếu như văn hoá tiếp nhận có sức đề kháng yếu, sẽ diễn ra theo chiều “đồng hoá văn hoá”, còn nếu như sức đề kháng của văn hoá tiếp nhận mạnh,

sẽ diễn ra theo chiều hướng “tiếp biến văn hoá” Với cách luận giải này, trong luận

án này chúng tôi sẽ xem xét cả hai chiều hướng đó vì văn hoá Java là một trong những nền văn hoá Đông Nam Á đã trải qua nhiều lần giao lưu tiếp biến văn hoá với bên ngoài Mỗi lần giao lưu, văn hoá Java càng trở nên đa dạng vì người Java đã lựa chọn được các yếu tố văn hoá phù hợp với văn hoá bản địa của mình Do vậy, khi nghiên cứu đề tài “Vai trò của Islam giáo trong văn hóa nghệ thuật của người Java ở Indonesia”, chúng tôi sẽ xem xét ảnh hưởng Islam giáo theo chiều hướng

“tiếp biến văn hoá” và sự tác động qua lại lẫn nhau để nhận diện vai trò của Islam giáo trong văn hóa nghệ thuật Java và sự tồn tại song song của những yếu tố bản địa

và văn hoá Islam giáo

Tiếp biến văn hóa (acculturation) từ lâu đã trở thành đối tượng nghiên cứu của ngành nhân học văn hóa xã hội Những nghiên cứu liên quan đến vấn đề tiếp biến văn hóa được khởi xướng từ năm 1910 và rộ lên vào khoảng những năm 1920