Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông ?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại

Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại MỤ LỤ P ẦN MỞ ẦU.............................................................................................. 1 1. Lý do chọn đề tài.......................................................................................... 1 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ............................................................................ 2 3. Mục đích nghiên cứu..................................................................................... 6 4. Đối tượng nghiên cứu.................................................................................... 6 5. Nhiệm vụ nghiên cứu .................................................................................... 6 6. Phương pháp nghiên cứu............................................................................... 6 7. Đóng góp của luận văn.................................................................................. 7 8. Cấu trúc luận văn .......................................................................................... 7 P ẦN N UN .......................................................................................... 8 ƢƠN 1: Ặ ƢN P P Ö KÍ Ö KÍ “A Ã Ặ ÊN O ÕN ÔN ?” ỦA O N P Ủ N Ọ ƢỜN NÓ ÊN ..................................................................................................... 8 1.1. Khái niệm bút kí ........................................................................................ 8 1.2. Đặc trưng thi pháp của thể loại bút kí và đặc trưng thi pháp bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” .................................................................................. 10 1.2.1. Đặc trưng thi pháp bút kí ...................................................................... 10 1.2.2. Đặc trưng thi pháp bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”................... 12 1.2.2.1. Đặc trưng thứ nhất: “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” in đậm dấu ấn cái tôi Hoàng Phủ Ngọc Tường tài hoa uyên bác. ................................................ 12 1.2.2.1.1. Cái tôi - đóng vai trò người tham dự, người trần thuật trực tiếp .... 12 1.2.2.1.2. Cái tôi với những phát hiện phong phú, độc đáo, tinh tế cũng như vẻ đẹp nhiều mặt của sông Hương và của Huế.................................................... 17 1.2.2.1.3. Cái tôi trữ tình – nghệ sĩ mang đậm chất Huế.................................... 21 1.2.2.2. Đặc trưng thứ hai: Bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” đã xây dựng thành công một hình tượng nghệ thuật vô cùng hấp dẫn: sông Hương .......... 231.2.2.3. Đặc trưng thứ ba: Bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” là một bài thơ bằng văn xuôi với những cách tân về thể loại, những sáng tạo nghệ thuật độc đáo của Hoàng Phủ Ngọc Tường trong cách tổ chức bài bút kí dưới dạng hỏi đáp khiến câu trả lời được tìm thấy thật lí thú và bất ngờ ........................ 27 ƢƠN 2: M Ố ỆN P P Y Ọ Ö KÍ “A Ã Ặ ÊN O ÕN ÔN ?” ỦA O N P Ủ N Ọ ƢỜN EO Ặ ƢN P P Ể LO ......................................................... 35 2.1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc đề xuất phương pháp ........................ 35 2.1.1. Cơ sở lí luận .......................................................................................... 35 2.1.1.1. Lí thuyết tiếp nhận ............................................................................. 35 2.1.1.2. Cơ sở tâm lí ........................................................................................ 38 2.1.1.3. Cơ sở lí luận dạy học.......................................................................... 39 2.1.2. Cơ sở thực tiễn ...................................................................................... 40 2.2. Một số biện pháp dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” theo đặc trưng thi pháp thể loại. .................................................................................... 42 2.2.1. Biện pháp 1: Hướng dẫn học sinh đọc – hiểu tác phẩm ....................... 42 2.2.2. Biện pháp 2: Định hướng phát triển năng lực hợp tác trong học tập.... 50 2.2.3. Biện pháp 3: Xây dựng hệ thống câu hỏi để học sinh thảo luận – tranh luận nhằm tạo những tình huống học tập khi dạy “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”.............................................................................................................. 57 2.2.3.1. Xây dựng câu hỏi ............................................................................... 57 2.2.3.2. Tổ chức thảo luận – tranh luận........................................................... 61 2.2.3.3. Tạo tình huống học tập....................................................................... 62 2.2.4. Biện pháp 4: Vận dụng kiến thức liên môn, chủ đề tích hợp dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”. ................................................................. 64 2.2.5. Biện pháp 5: Vận dụng dạy học theo dự án để dạy học “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”.............................................................................................. 66 ƢƠN 3: Ự N ỆM Ƣ P M ............................................... 75 3.1. Mục đích thực nghiệm ............................................................................. 75 3.2. Yêu cầu thực nghiệm................................................................................ 75 3.3. Đối tượng thực nghiệm ............................................................................ 75 3.4. Điạ bàn thực nghiệm ................................................................................ 75 3.5. Thiết kế giáo án thực nghiệm................................................................... 75 3.6. Đánh giá kết quả thực nghiệm ................................................................. 90 P ẦN KẾ LUẬN........................................................................................ 92 ÔN ÌN K OA Ọ ƢỢ ÔN Ố ...................................... 95 L ỆU AM K ẢO ............................................................................ 96 Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại Luận văn Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại

O Ụ O O ƢỜN Ọ Ƣ P M N

LỜ ẢM ƠN

Sau một thời gian nỗ lực, chúng tôi đã hoàn thành luận văn thạc sĩ

“ ạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của oàng Phủ Ngọc ƣờng theo đặc trƣng thi pháp thể loại” Với lòng biết ơn sâu sắc, em xin gửi tới P Nguyễn hị hanh ƣơng, người cô đã trực tiếp hướng

dẫn em hoàn thành luận văn này Sự nghiên cứu nghiêm túc và tận tình đã để lại cho em những bài học sâu sắc không chỉ về nghiên cứu khoa học

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong tổ LL và PPDH vì sự say

mê giảng dạy, tạo mọi điều kiện giúp em trong quá trình học tập

Cuối cùng, em xin gửi lời tri ân sâu sắc tới gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã tạo điều kiện thuận lợi và động viên cho em vượt qua những khó khăn để hoàn thành luận văn này

Hà Nội, ngày 29 tháng 10 năm 2015

Tác giả

Vũ Thị Lan Phương

MỤ LỤ

P ẦN MỞ ẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 6

4 Đối tượng nghiên cứu 6

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

6 Phương pháp nghiên cứu 6

7 Đóng góp của luận văn 7

8 Cấu trúc luận văn 7

P ẦN N UN 8

ƢƠN 1: Ặ ƢN P P Ö KÍ Ö KÍ “A Ã Ặ ÊN O ÕN ÔN ?” ỦA O N P Ủ N Ọ ƢỜN NÓ ÊN 8

1.1 Khái niệm bút kí 8

1.2 Đặc trưng thi pháp của thể loại bút kí và đặc trưng thi pháp bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” 10

1.2.1 Đặc trưng thi pháp bút kí 10

1.2.2 Đặc trưng thi pháp bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” 12

1.2.2.1 Đặc trưng thứ nhất: “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” in đậm dấu ấn cái tôi Hoàng Phủ Ngọc Tường tài hoa uyên bác 12

1.2.2.1.1 Cái tôi - đóng vai trò người tham dự, người trần thuật trực tiếp 12

1.2.2.1.2 Cái tôi với những phát hiện phong phú, độc đáo, tinh tế cũng như vẻ đẹp nhiều mặt của sông Hương và của Huế 17

1.2.2.1.3 Cái tôi trữ tình – nghệ sĩ mang đậm chất Huế 21

1.2.2.2 Đặc trưng thứ hai: Bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” đã xây dựng thành công một hình tượng nghệ thuật vô cùng hấp dẫn: sông Hương 23

1.2.2.3 Đặc trưng thứ ba: Bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” là một bài thơ bằng văn xuôi với những cách tân về thể loại, những sáng tạo nghệ thuật độc đáo của Hoàng Phủ Ngọc Tường trong cách tổ chức bài bút kí dưới dạng

hỏi đáp khiến câu trả lời được tìm thấy thật lí thú và bất ngờ 27

ƢƠN 2: M Ố ỆN P P Y Ọ Ö KÍ “A Ã Ặ ÊN O ÕN ÔN ?” ỦA O N P Ủ N Ọ ƢỜN EO Ặ ƢN P P Ể LO 35

2.1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc đề xuất phương pháp 35

2.1.1 Cơ sở lí luận 35

2.1.1.1 Lí thuyết tiếp nhận 35

2.1.1.2 Cơ sở tâm lí 38

2.1.1.3 Cơ sở lí luận dạy học 39

2.1.2 Cơ sở thực tiễn 40

2.2 Một số biện pháp dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” theo đặc trưng thi pháp thể loại 42

2.2.1 Biện pháp 1: Hướng dẫn học sinh đọc – hiểu tác phẩm 42

2.2.2 Biện pháp 2: Định hướng phát triển năng lực hợp tác trong học tập 50

2.2.3 Biện pháp 3: Xây dựng hệ thống câu hỏi để học sinh thảo luận – tranh luận nhằm tạo những tình huống học tập khi dạy “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” 57

2.2.3.1 Xây dựng câu hỏi 57

2.2.3.2 Tổ chức thảo luận – tranh luận 61

2.2.3.3 Tạo tình huống học tập 62

2.2.4 Biện pháp 4: Vận dụng kiến thức liên môn, chủ đề tích hợp dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” 64

2.2.5 Biện pháp 5: Vận dụng dạy học theo dự án để dạy học “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” 66

ƢƠN 3: Ự N ỆM Ƣ P M 75

3.1 Mục đích thực nghiệm 75

3.2 Yêu cầu thực nghiệm 75

3.3 Đối tượng thực nghiệm 75

3.4 Điạ bàn thực nghiệm 75

3.5 Thiết kế giáo án thực nghiệm 75

3.6 Đánh giá kết quả thực nghiệm 90

P ẦN KẾ LUẬN 92

ÔN ÌN K OA Ọ ƢỢ ÔN Ố 95

L ỆU AM K ẢO 96

P ẦN MỞ ẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, Hoàng Phủ Ngọc Tường là nhà văn đạt được nhiều thành tựu về thể kí Năm 1980 ông được giải thưởng hội Nhà văn Việt Nam với bút kí “Rất nhiều ánh lửa”, năm 2002 ông được giải thưởng văn học về kí “Miền gái đẹp” Từ đó đến nay, Hoàng Phủ Ngọc Tường luôn dành trọn tâm huyết của mình cho văn học nghệ thuật Với vốn

văn hóa sâu lắng, sự am hiểu uyên thâm về triết học, lịch sử, địa lí… ông

được mệnh danh là “ông hoàng kí” của thời đại và được nhà nước trao tặng nhiều giải thưởng lớn Sự nghiệp sáng tác của ông gồm mười lăm tập bút kí, thơ… được in thành bốn tập sách, trong đó tập kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” là tập kí hay nhất, bởi nó hội tụ tất cả những nét tài hoa uyên bác, tất

cả tình yêu, niềm say mê của tác giả Hiện nay, tập kí “Ai đã đặt tên cho dòng

sông?” đã được trích giảng trong chương trình ngữ văn lớp 12, điều đó càng khẳng định vị trí của Hoàng Phủ Ngọc Tường trong nền văn học Việt Nam và

vai trò của bút kí trong nền văn học dân tộc Tập bút kí đã thể hiện đậm nét

“cái tôi” tài hoa, uyên bác, nhạy cảm và vốn kiến thức văn hóa sâu rộng, đặc biệt là văn hóa Huế của ông Đã có nhiều nhà nghiên cứu và nhà giáo nghiên cứu tập bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” và đoạn trích trong sách giáo

khoa, song trong thực tế việc dạy học bài bút kí này còn gặp nhiều khó khăn

Một phần do đặc trưng thể loại bút kí, một phần do lượng thông tin trong bài

bút kí khá phong phú Cho nên, vấn đề đặt ra là dạy, học cái gì trong bút kí “Ai

đã đặt tên cho dòng sông?” và dạy, học như thế nào tác phẩm này? Điều đó đòi hỏi các nhà giáo, và những nhà nghiên cứu phải cố gắng giúp anh chị em giáo viên chỉ ra những đặc trưng thi pháp thể loại và cách tiếp cận tác phẩm như thế nào để học sinh có thể tiếp nhận tác phẩm một cách có hiệu quả

Bản thân tôi là giáo viên cấp ba, tôi cũng đã bị cuốn hút bởi những trang kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường từ lâu và mong muốn tìm ra một số biện pháp cụ thể, thiết thực để dạy tác phẩm bút kí này theo đúng đặc trưng thi pháp thể loại và mong muốn dạy cho học sinh có hiệu quả nhất

Vì vậy, tôi đã chọn đề tài “Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng

sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại” Với mong muốn tìm ra cách dạy thể loại bút kí nói chung, bút

kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường nói riêng

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Có nhiều công trình nghiên cứu về tác giả Hoàng Phủ Ngọc Tường và tác

phẩm của ông Hầu hết các công trình nghiên cứu đều thể hiện sự tìm tòi

nghiên cứu công phu, sự am hiểu sâu sắc sáng tác của ông ở một trong những khía cạnh như: thiên nhiên, chất Huế, hình ảnh, biểu tượng, yếu tố văn hoá tâm linh, tính cách…

Sách Ngữ văn 12 tập 1 (2010), NXB Giáo dục Việt Nam, Có đoạn viết:

“Hoàng Phủ Ngọc Tường là một trong những nhà văn chuyên về bút kí Nét

đặc sắc trong sáng tác của ông là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trí tuệ

và chất trữ tình, giữa nghị luận sắc bén và tư duy đa chiều được tổng hợp từ vốn kiến thức phong phú về triết học, văn hóa, lịch sử, địa lí…Tất cả được thể hiện qua lối hành văn hướng nội, súc tích, mê đắm và tài hoa”

Nhà thơ Ngô Minh, trong “Hoàng Phủ Ngọc Tường đau đáu nỗi người”,

báo Thừa Thiên Huế đã đánh giá “Hoàng Phủ Ngọc Tường là một trong số

rất ít nhà văn viết bút kí nổi tiếng ở nước ta vài chục năm nay Bút kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường hấp dẫn người đọc ở tính nhân văn sâu sắc, trí tuệ uyên bác và chất Huế thơ huyền hoặc, quyến rũ Đó là những trang viết tài hoa, tài tử, tài tình”

Nhà thơ Hoàng Cát, “Đọc cuốn Ngọn núi ảo ảnh” của Hoàng Phủ Ngọc Tường, Tạp chí Cửa Việt số 70 nhận xét: “Hoàng Phủ Ngọc Tường có một

phong cách viết bút kí văn học của riêng mình Thế mạnh của ông là tri thức

về văn học, triết học, lịch sử, địa lí sâu và rộng, gần như đụng đến vấn đề gì ở thời điểm nào và ở đâu ông vẫn có thể tung hoành thoải mái ngòi bút được”

Tác giả Ngọc Trai trong bài “Lửa của Hoàng Phủ Ngọc Tường” đánh giá

cao khả năng viết kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường: “Ông là nhà viết kí nổi

tiếng có phong cách riêng trong vài chục năm lại đây”

Chính Hoàng Phủ Ngọc Tường, trong bài “Một vài suy nghĩ về thể kí”,

đăng trên báo Văn nghệ, số 31, năm 1983 “Nhiệm vụ thông báo đặt ra cho

nhà văn viết kí một yêu cầu riêng, có tính nguyên tắc từ phía người đọc: rằng những gì có nghĩa mà anh nói đều không chỉ có lí mà còn phải có thực, tất cả phải được đảm bảo bằng thực chứng…Trung thành với sự ủy nhiệm ấy của người đọc – về sứ mệnh thông báo hiện thực – nhà văn bút kí luôn tự đặt mình trước những kỉ luật nghề nghiệp hết sức khắt khe: phong phú trong tư liệu, chính xác trong hiểu biết và trung thực trong tất cả những gì được rút ra từ thế giới nội tâm của người viết”

Trong một cuộc phỏng vấn nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường nhân dịp tác

phẩm được đưa vào sách giáo khoa, ông đã có những chia sẻ: “Đây là bút kí dài

nhất và tâm huyết nhất của tôi về Huế Tôi đã mang cả tâm huyết vẽ nên một dòng sông y như nó vốn có (Dòng sông của văn hóa, lịch sử, huyền thoại với vẻ đẹp thật của thiên nhiên và có tính nhân văn) Đó là một thứ tài sản tôi muốn gửi lại cho thế hệ mai sau với lời nhắn gửi: Sông Hương như một viên ngọc quý mà thiên nhiên đã ban tặng cho Huế Hãy bảo vệ vẻ đẹp ấy để nó trường tồn mãi mãi, đừng tham vọng tác động thay đổi nó dù điều này không phải dễ”

GS Nguyễn Đăng Mạnh khẳng định: “Hoàng Phủ Ngọc Tường là một cây

bút kí đặc sắc” và là “một trong những tác giả tiêu biểu của văn học Việt Nam

hiện đại …” và khi nghiên cứu “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” Và giáo sư

tiếp tục đánh giá “trong nhiều vùng quê Hoàng Phủ Ngọc Tường đã đến và

đã viết, xứ Huế là nơi ông am hiểu hơn cả Những trang văn của ông viết về Huế đã chứa đựng nhiều đặc sắc của văn phong trầm tĩnh, lắng đọng trong giọng điệu, phong phú dày dặn trong vốn liếng và kĩ lưỡng tự nhiên trong ngôn từ, ngữ pháp”

Trong “Đọc Ai đã đặt tên cho dòng sông? Nghĩ về chặng đường sáng tác

của Hoàng Phủ Ngọc Tường”, Phạm Phú Phong khẳng định “ Mỗi khi nhắc

đến thể kí không thể không kể đến tên anh Và trên bước đường sáng tác Hoàng Phủ Ngọc Tường đã khẳng định dấu ấn riêng của mình không lẫn vào đâu được” Tác giả Phạm Phú Phong tiếp tục nhận xét “Hoàng Phủ Ngọc Tường đã vận dụng một khối lượng kiến thức rất lớn về lịch sử, địa lí, sinh vật, âm nhạc và cả hội họa vào trong sáng tác của anh”

GS TS Trần Đình Sử trong cuốn “Lý luận và phê bình văn học” có nhận

xét: “Đọc Hoàng Phủ Ngọc Tường ta bỗng thấy anh tìm đến thể bút ký như

một điều tất yếu, bởi vì đó là một thể loại phóng khoáng, tự do mà cá tính nghệ sĩ thường trực tiếp tham gia vào đặc điểm thể loại Tính thích giao du, tình yêu lịch sử, triết học, nhu cầu trầm tư nội tâm, thích chiêm nghiệm, quan sát, tất cả đều là các kích thước khác nhau của bút ký Hoàng Phủ Ngọc Tường” Đồng thời ông cũng đánh giá Hoàng Phủ Ngọc Tường là người

mang tâm hồn Huế: “Tác giả tả tâm hồn xứ Huế trong tổng thể thiên nhiên và

đô thị, trong chiều sâu lịch sử, từ thời Châu Hóa xa xưa đã nổi tiếng là trường thành phương Nam của đất nước Tác giả thể hiện sông Hương trong truyền thống văn hóa Việt Nam Thật thú vị khi anh nhận ra màu sắc, dáng nét

âm hưởng xứ Huế trên mỗi trang Kiều, hoặc đột ngột liên hệ Đặng Dung mài Gươm dưới chân thành Châu Hóa Nhưng hơn hết anh nói đến sông Hương với tấm lòng gắn bó khi so sánh với các con sông trên thế giới” Và “Ai đã đặt tên

cho dòng sông?” là một bài thơ văn xuôi về người mẹ phù sa của một vùng văn hóa xứ sở, một người mẹ không thể hiểu được bằng cái nhìn bề ngoài hời hợt Ngoài ra còn có một số khóa luận, luận văn nghiên cứu về sáng tác của

Hoàng Phủ Ngọc Tường như luận văn: “Dạy học đoạn trích “Người lái đò

sông Đà” của Nguyễn Tuân và “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo cá tính sáng tạo của nhà văn của Nguyễn Thị Hồng Lam

(2010) Tác giả đã so sánh phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tường trên nhiều phương diện để làm nổi bật sự khác biệt giữa hai tác giả, đồng thời chỉ ra đặc trưng thể loại kí và cá tính sáng tạo của hai nhà văn qua hai đoạn trích “Người lái đò Sông Đà” và “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”

Luận văn “Hướng dẫn học sinh đọc hiểu đoạn trích”Ai đã đặt tên cho dòng

sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường từ điểm nhìn văn hóa” của Lý Mai

Phương (2011) Tác giả nghiên cứu về thể loại kí nói chung và về kí Hoàng Phủ Ngọc Tường nói riêng và đưa lí thuyết đọc hiểu vào giảng dạy nhằm góp phần bồi dưỡng năng lực tiếp nhận văn học của học sinh và góp phần nâng cao hiệu quả giờ dạy học tác phẩm văn chương, từ đó nhằm giúp cho học sinh hiểu được giá trị tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” từ điểm nhìn văn hóa

Luận văn “Đặc sắc của kí Hoàng Phủ Ngọc Tường qua tập Ai đã đặt tên

cho dòng sông” của Nguyễn Thị Nhung (2009) Tác giả tập trung phân tích

thiên nhiên và con người trong kí Hoàng Phủ; đặc điểm kí Hoàng Phủ qua các giai đoạn, một số yếu tố nghệ thuật trong bút kí

Luận văn “Vận dụng văn học so sánh trong dạy học “Ai đã đặt tên cho

dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường ở lớp 12 THPT” của Đỗ Thị Thảo

(2012) đã đi sâu nghiên cứu những đặc trưng cơ bản và vị trí quan trọng của văn học so sánh trong việc tìm hiểu các tác phẩm ở nhà trường phổ thông, từ

đó đề xuất một số biện pháp dạy học vận dụng văn học so sánh trong việc dạy học tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường

Các công trình nghiên cứu trên đều có ý nghĩa thiết thực, giúp giáo viên làm tài liệu tham khảo Song, chưa có công trình nào đi sâu vào nghiên cứu hướng dẫn học sinh cách tiếp cận thể bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” theo đặc trưng thi pháp thể loại Vì thế chúng tôi muốn đi sâu nghiên cứu

“Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường

cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại” nhằm nghiên cứu sâu

hơn thể bút kí và tìm ra cách dạy học bút kí có hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng dạy học văn ở THPT

4 ối tượng nghiên cứu

Đoạn trích bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” trong sách giáo khoa Học sinh lớp 12, Trường THPT Công Nghiệp Hòa Bình

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Chỉ ra đặc trưng tâm lí lứa tuổi học sinh lớp 12

Khả năng tiếp nhận bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” theo đặc trưng thi pháp thể loại của các em, từ đó góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả giảng dạy và học tập bút kí nói riêng và môn văn nói chung

Tổ chức thực nghiệm và đánh giá kết quả thực nghiệm

6 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài chúng tôi sử dụng một số phương pháp sau:

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Phương pháp so sánh đối chiếu

- Phương pháp thực nghiệm

7 óng góp của luận văn

Từ việc chỉ ra được những đặc trưng thi pháp cơ bản của bút kí “Ai đã

đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường

Trên cơ sở đó đề xuất được một số biện pháp dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” cho học sinh lớp 12

Từ đó góp phần nâng cao hiệu quả dạy học bút kí nói chung và bút kí

“Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường nói riêng

Luận văn sẽ là tài liệu tham khảo cho giáo viên khi dạy bút kí và bút kí

“Ai đã đặt tên cho dòng sông?”

8 ấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Đặc trưng thi pháp bút kí và bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường nói riêng

Chương 2: Một số biện pháp dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”

của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo đặc trưng thi pháp thể loại

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

P ẦN N UN ƢƠN 1: Ặ ƢN P P Ö KÍ Ö KÍ

“A Ã Ặ ÊN O ÕN ÔN ?” ỦA O N P Ủ N Ọ

ƢỜN NÓ ÊN 1.1 Khái niệm bút kí

Trong cuốn “Từ điển thuật ngữ văn học” (Lê Bá Hán - Trần Đình Sử -

Nguyễn Khắc Phi), đã đưa ra định nghĩa: “Bút kí là thể loại thuộc loại hình kí,

ghi lại những con người thực và sự việc mà nhà văn đã tìm hiểu, nghiên cứu cùng những cảm nghĩ của mình nhằm thể hiện một tư tưởng nào đó” Sức hấp

dẫn và thuyết phục của bút kí tùy thuộc vào tài năng, trình độ quan sát, nghiên cứu, khám phá, diễn đạt của tác giả đối với các sự kiện được đề cập đến nhằm khám phá ra những khía cạnh “có vấn đề”, những ý nghĩa mới mẻ, sâu sắc trong va chạm giữa tính cách và hoàn cảnh, cá nhân và môi trường Giá trị của bút kí là giá trị về nhận thức”

Trong “Từ điển tiếng Việt” do Hoàng Phê (chủ biên) quan niệm “Bút kí

ghi lại những điều tai nghe mắt thấy, những nhận xét, cảm xúc của người viết trước các hiện tượng trong cuộc sống”

Còn trong giáo trình “Lí luận văn học” (Trần Đình Sử - La Khắc Hòa –

Phùng Ngọc Kiếm – Nguyễn Xuân Nam) các tác giả đưa ra định nghĩa “Bút kí

là một thể của kí, thuộc loại trung gian giữa kí sự và tùy bút Bút kí thiên về việc ghi lại một cảnh vật mà nhà văn mắt thấy tai nghe, thường là trong một chuyến đi” Nó kết hợp linh hoạt các phương thức nghị luận, tự sự, trữ tình

Nhiều khi nó nghiêng hẳn về trữ tình, có thể trình bày những nhận xét, những liên tưởng triền miên, phóng túng như tùy bút Có lúc nó lại tăng cường phần nghị luận và trở thành bút kí chính luận Bút kí chính luận có thể bàn về nhiều lĩnh vực, như kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa Giá trị của bút kí chính luận

là ở tầm tư tưởng chủ đạo, ở lôgic lập luận, ở sức thuyết phục của những dẫn

chứng Nó mang tính chiến đấu rõ rệt, ứng chiến kịp thời, có tác dụng tuyên truyền, động viên trực tiếp Đây là thể văn gần với báo chí Nó có giá trị văn học khi ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu cảm xúc, có khả năng tác động tới tâm hồn người đọc Nhìn chung, phân lượng của các phương thức, phương tiện chiếm lĩnh nội dung, tổ chức văn bản trong từng bài kí luôn luôn có sự thay đổi tùy theo bút pháp của các nhà văn khác nhau, nên ranh giới các thể bút kí,

kí sự, tùy bút có khi không thật rạch ròi, rất khó phân biệt, nhất là trong một bài ngắn

Theo tác giả Nguyễn Xuân Nam trong “Từ điển Văn học” thì “Bút ký là

một thể loại thuộc nhóm thể tài ký nhằm ghi lại sự việc, con người, cảnh vật

mà nhà văn mắt thấy tai nghe, thường là trong một chuyến đi, một lần tìm hiểu nào đó” Bút ký là thể trung gian giữa ký sự và tùy bút Ký sự thiên về

việc ghi người thật, việc thật Tùy bút thiên về diễn đạt những tâm tư, suy nghĩ, diễn biến trong thế giới nội tâm Bút ký cũng không sử dụng việc hư cấu vào phản ánh hiện thực, có những nhận xét, suy nghĩ, liên tưởng nhưng ít phóng túng triền miên, mà tập trung thể hiện một tư tưởng chủ đạo nhất định Có thể nói, làm nổi bật giá trị nhận thức là ý nghĩa hàng đầu của thể loại Tuy nhiên, phân lượng những đặc điểm trên lại biến hóa tùy theo bút pháp của các nhà văn khác nhau nên ranh giới giữa các thể bút ký và tùy bút có khi không thật rạch ròi, nhất là trong một bài ngắn Bút ký có thể được chia làm nhiều loại:

Bút ký báo chí: loại bút ký chủ yếu nhằm thông tin - lượng thông tin là linh hồn của nó Do đó yêu cầu vừa phải rất xác thực, vừa có tính thời sự, thường đề cập đến những vấn đề cấp bách, có khi hàng ngày, hàng giờ với một số suy nghĩ ban đầu

Bút ký chính luận: cũng là một thể văn quen thuộc của báo chí, trong

đó thành phần nghị luận (về chính trị, kinh tế, quân sự, văn hóa…) là quan trọng, có khi là chủ yếu Giá trị của bút ký chính luận là ở tư tưởng chủ đạo, ở

tính lôgic của lập luận, ở sức thuyết phục của những dẫn chứng Nó mang tính tranh luận rõ rệt, ứng biến kịp thời, có tác dụng tuyên truyền cho một quan điểm nào đó

Bút ký văn học: ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu cảm xúc, có khả năng tác động đến tâm hồn người Bút kí văn học không đòi hỏi tính xác thực ở mức tuyệt đối, tính cấp bách về thời sự Nó đi sâu vào thế giới tâm hồn con người, chú ý đến sự khắc họa tính cách thông qua một cốt truyện (tuy không hoàn chỉnh như ở truyện ngắn) và những biện pháp tưởng tượng, liên tưởng, trữ tình với tất cả những nét riêng tư đặc sắc Nói cách khác, bút ký văn học chú ý hơn chất nhân văn và chất thẩm mỹ

1.2 ặc trƣng thi pháp của thể loại bút kí và đặc trƣng thi pháp bút kí

“Ai đã đặt tên cho dòng sông?”

1.2.1 ặc trƣng thi pháp bút kí

Là một loại hình văn học mang đậm sứ mệnh thông báo nên yêu cầu bút kí phải trung thành với người đọc Bút kí phải ghi chép về những cái có thật ở đời sống, phải miêu tả người thật, việc thật và tôn trọng tính xác thực của đối tượng GS Hà Minh Đức chỉ rõ: “Chỗ khác nhau cơ bản giữa các thể

kí văn học và các thể loại văn học khác là ở nguyên tắc tôn trọng tính xác thực của đối tượng miêu tả” Những điều tác giả viết ra phải có thực và có lí Tất cả các vấn đề phản ánh phải được đảm bảo bằng thực chứng Kể cả khi sử dụng hư cấu nhà văn cũng phải đảm bảo tính xác thực

Sự thực đời sống đi vào tác phẩm kí tuy có những đổi thay nhưng không hề biến chất và bị mất đi tính xác thực lịch sử Do yếu tố xác thực được đặt lên hàng đầu, nên sức hấp dẫn và thuyết phục của kí phần lớn nằm ở chính

sự việc được phản ánh

Bút kí là tư liệu in đậm dấu ấn cá tính sáng tạo của tác giả Nhân vật chính trong bút kí phải là cái tôi tác giả nên nó khác các loại hình văn học

khác ở chỗ: Người viết phải luôn luôn có thái độ nhập cuộc trước những vấn

đề nóng bỏng của thời đại để có thể đưa vào tác phẩm của họ những mảng thông tin, những mảng tư liệu và chất liệu sống động, thu hút sự chú ý của người đọc Đặt mình trước những kỉ luật nghề nghiệp hết sức khắt khe Phải

có tư tưởng phong phú, người viết công khai bày tỏ thái độ, cách nhìn, cách đánh giá đối với hiện thực Trong bút kí tác giả có cơ hội để bộc lộ vai trò của chủ thể sáng tạo, khẳng định được dấu ấn riêng của mình Bản thân Hoàng

Phủ Ngọc Tường cũng quan niệm: “Với thể kí, tôi có thể nói tùy thích những

gì đang diễn ra trong tâm hồn tôi, những trải nghiệm đẹp và cả những khổ đau mình Thời đại nào cũng cần sự thật – nhà văn cũng cần phải nói lên sự thật” Phải trung thực trong tất cả những gì được đặt ra từ thế giới nội tâm của

người viết, tức là phải có hiểu biết chính xác

Người viết kí có thể vận dụng hư cấu, tưởng tượng để bồi đắp vào những điểm trắng, tô đậm thêm hình tượng của tác phẩm Trong khuôn khổ tôn trọng tính xác thực của nhân vật, hoàn cảnh, không được sử dụng tùy tiện Trong bút kí nhà văn có thể xây dựng một hình tượng nghệ thuật xuyên suốt tác phẩm Hình tượng đó có thể là thiên nhiên, sự vật, con người Tùy theo sự hiểu biết cảm hứng và sự rung động tâm hồn, tình cảm của tác giả với đối tượng phản ánh Ngay trong tập bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” gồm tám bài trong đó có ba bài viết về thiên nhiên, con người, văn hóa Huế, năm bài viết về thiên nhiên và con người các miền đất khác Với các hình tượng sông Hương, người anh hùng Lê Minh Trường, khu vườn An Hiên…

Là một thể văn giàu chất trữ tình nên người viết bút kí luôn có lối văn

tự do, phóng khoáng, mang đậm chất nhân văn Nhà văn trực tiếp kể tả, phân tích, luận giải, đánh giá những sự việc, hiện tượng được đề cập trong tác phẩm Ngôn ngữ bút kí gần với ngôn ngữ cuộc sống đời thường Nhà văn có thể sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật để tác phẩm hay và hấp dẫn người đọc

1.2.2 ặc trưng thi pháp bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”

Đánh giá về tập bút kí này GS.TS Trần Đình Sử khẳng định: “Ai đã đặt

tên cho dòng sông là một bài thơ văn xuôi về người mẹ phù sa của một vùng văn hóa xứ sở, một người mẹ không thể hiểu được chỉ bằng cái nhìn bề ngoài hời hợt” Chính vì thế, chúng tôi muốn đi sâu, nghiên cứu tác phẩm từ góc độ

thi pháp để chỉ ra những đặc trưng của tác phẩm, từ đó có thể đề xuất một số biện pháp dạy học phù hợp

1.2.2.1 ặc trưng thứ nhất: “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” in đậm dấu

ấn cái tôi oàng Phủ Ngọc ường tài hoa uyên bác

1.2.2.1.1 ái tôi - đóng vai trò người tham dự, người trần thuật trực tiếp

Cái tôi vừa dẫn dắt câu chuyện, vừa đưa ra những hành động, suy nghĩ, cảm xúc và những tư tưởng triết lí của tác giả trong hành trình đi tìm lời giải đáp cho một câu hỏi bằng cả tâm hồn, cái tôi ấy giữ vai trò chủ đạo, dám đi, dám nghĩ, dám làm, dám đến Bài bút kí là nơi Hoàng Phủ Ngọc Tường đã gửi trọn niềm say mê, tâm huyết và đã khẳng định rõ tài năng nghệ thuật cùng bản lĩnh của người nghệ sĩ trước cuộc đời và trong sáng tạo nghệ thuật

Để đi tìm lời giải đáp cho câu hỏi của một nhà văn từ Hà Nội vào Huế

“Ai đã đặt tên cho dòng sông?” Hoàng Phủ Ngọc Tường đã trực tiếp thực hiện cuộc hành trình đi suốt chiều dài dòng sông để khám phá, tìm kiếm, lí giải cái tên của dòng sông Cuộc tìm kiếm đầy hào hứng và say mê không chỉ

về vẻ đẹp của con sông mà còn là độ lắng sâu của tâm hồn, là sự rung động của tác giả Nhà văn đã viết về sông Hương bằng một tình yêu thiết tha, đầy ngưỡng mộ tự hào

Sông Hương ở thượng nguồn mang vẻ đẹp hùng vĩ, dữ dội và mạnh mẽ

Trước kia các nhà văn và các tác phẩm viết về sông Hương – xứ Huế,

thường chỉ chú ý đến vẻ đẹp ở sự lững lờ, nhẹ nhàng, trầm mặc và cổ kính của

nó, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã tiếp cận sông Hương từ những góc nhìn khác

nhau, và phát hiện ra rằng trước khi trở thành “người mẹ phù sa của một vùng

văn hóa xứ sở”, với “một sắc đẹp dịu dàng và trí tuệ”, sông Hương như “một

bản trường ca của rừng già” Trường Sơn, chảy giữa một vùng núi non hiểm

trở, hùng vĩ Nhà văn phát hiện ra hai đặc điểm của dòng sông có lúc dữ dội

và mãnh liệt “rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn, mãnh liệt qua những ghềnh

thác, cuộn xoáy như cơn lốc vào những đáy vực bí ẩn”, có lúc lại trữ tình thơ

mộng “dịu dàng và say đắm giữa những dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ

quyên rừng” Sông Hương có vẻ đẹp tràn đầy sức sống, vẻ đẹp ấy có lúc

“phóng khoáng”, “man dại”, “mãnh liệt” mang dư âm của rừng già Trường Sơn, có lúc là vẻ đẹp cổ kính huyền ảo, trầm mặc chảy qua những đồi thông, những lăng tẩm Với những hình ảnh ẩn dụ độc đáo cộng với vốn kiến thức phong phú được khảo cứu một cách công phu, tác giả đã tái hiện thật ấn tượng

về vẻ đẹp của con sông Hương ở vùng thượng nguồn Tác giả hòa nhập tâm hồn mình để hành trình cùng sông Hương Ông nhận ra tất cả vẻ đẹp của dòng sông như một người con gái vừa dịu dàng, vừa trí tuệ Trong thế giới nghệ thuật của Hoàng Phủ Ngọc Tường, sông Hương chính là hình tượng nghệ thuật kết tinh của âm nhạc, thơ ca và hội họa

Sông Hương khi chảy vào trong lòng thành phố Huế Trước khi là dòng

sông thơ mộng của xứ Huế, sông Hương có cái tên A Pàng nghĩa là “dòng

sông đời người”, một dòng sông của dân tộc Cà Tu

Sông Hương mang vẻ đẹp mềm mại, yêu kiều và mộng mơ, nước sông

Hương có độ phẳng lặng êm đềm như mặt nước hồ đầy quyến rũ Màu nước sông Hương hòa quyện với ánh sáng, ánh lên vẻ đẹp đa sắc, với những sắc màu long lanh, đẹp đẽ, rất Huế Đó là sắc xanh thẳm khi nó đi ngang một vực sâu dưới chân núi Ngọc Trản, lúc là những mảnh phản quang của ánh sáng, thay đổi màu sắc trong một ngày “sớm xanh, trưa vàng, chiều tím” Đó là nét đặc biệt của không gian Huế mà không nơi nào có được Hoàng Phủ Ngọc

Tường đã ví sự thay đổi kì diệu này như màu của hoa phù dung, như “màu áo của người bạn gái yêu mến của mình” Nhưng lãng mạn nhất, tình tứ nhất là vào độ cuối hè, nước sông Hương chuyển sang màu tím, nó như mang sắc màu tâm trạng, cũng duyên dáng, đằm thắm, dịu ngọt giữ gìn để không bộc lộ

ra ngoài Vì thế màu tím ấy vừa là màu áo dài của người phụ nữ Huế, vừa là tượng trưng cho đức hạnh của họ Với Hoàng Phủ Ngọc Tường, màu tím của sông Hương mang dấu hiệu của một nội tâm trong sáng, giàu có giống nàng thiếu nữ đầy xuân tình

Và đẹp nhất có lẽ là sắc màu huyền ảo của sương khói trên dòng Hương Từ khoảng cuối năm đến đầu hạ, vào lúc sáng tinh mơ, cuối chiều vào trong những đêm trăng lạnh, sương mù trên sông Hương đã đưa Huế chìm trong không khí nhạt nhòa, hư ảo đến lạ thường Dường như chỉ có Hoàng Phủ Ngọc Tường mới nhận ra những tháng sương mù đã đưa Huế quay lại với linh hồn một cố đô cổ kính trong làn sương ấy Nhà văn đã khéo so sánh với sắc áo lục điều mà những cô dâu Huế thời xưa thường mặc để gợi ra sự tương đồng và vẻ đẹp giữa con người và con sông

Dõi theo những bước chuyển hóa của dòng sông từ thế giới huyền thoại rừng già đến với thế giới kinh kì để trở thành dòng sông Hương xứ Huế, nhà văn nhận ra sông Hương đã phải vượt qua hơn bảy chục thác ghềnh, mang trong cốt cách tinh thần của nó mọi cái đẹp mà trời đất chỉ dành riêng cho những con sông rừng Mỗi đoạn chuyển dòng, mỗi khúc quanh đột ngột của sông Hương đều được Hoàng Phủ Ngọc Tường cảm nhận như một cuộc tìm

kiếm có ý thức về con sông “Từ ngã ba tuần, sông Hương theo hướng nam

bắc qua điện hòn chén; vấp Ngọc Trản, nó chuyển hướng sang tây bắc, vòng qua thềm đất bãi Nguyệt Biều, Lương Quán rồi đột ngột rẽ một hình cung thật tròn về phía đông ba, ôm lấy chân đồi Thiên Mụ, xuôi dần về Huế”

Sông Hương khi về với Huế cũng tạo cho mình một dáng hình riêng vô cùng mềm mại, duyên dáng Với những đường cong thật mềm, những cánh cung thật nhẹ, những khúc quanh thật duyên đã tạo nên cho con sông một dáng hình của một tấm lụa xanh mềm mại trải dài cùng với không gian Huế

Về đến Huế, sông Hương phô bày một vẻ đẹp đa sắc thái: có khi sông trẻ trung đầy sức sống với những khao khát và kiếm tìm trong những khúc quanh đột ngột, những đoạn đổi dòng duyên dáng, yêu kiều như một tấm lụa, rồi lại

trầm mặc “như triết lí, như cổ thi” Chính nhịp sống biến hóa ấy làm nên một

sức hấp dẫn không bao giờ phai nhạt của sông Hương trong lòng xứ Huế

Sông Hương trong lòng thành phố Huế như dùng dằng không chảy

Bằng cái nhìn của một nghệ sĩ, Hoàng Phủ Ngọc Tường nhận ra cô gái Digan hoang dại nơi rừng già đã trở thành người mẹ của vùng văn hóa xứ sở khi về đến thành phố Huế; sông Hương cũng trở thành người con gái Huế với tiếng

“vâng” dịu ngọt của tình yêu Dòng sông trở nên vô cùng chậm rãi, thư thái như cảm xúc, như trầm mặc cùng nhịp sống nơi đây Viết về sông Hương có

lẽ không một nghệ sĩ nào quên đề cập tới cái dòng chảy lững lờ rất đặc trưng của Huế, cái lững lờ như thương như nhớ đã đi vào trong thơ của Hàn Mạc

Tử, của Nam Trân, của Tố Hữu và thăng hoa trong hai câu thơ của Thu Bồn:

“Con sông dùng dằng con sông không chảy Sông chảy vào lòng nên Huế rất sâu”

Hoàng Phủ Ngọc Tường đã mô tả thật hay dòng chảy đặc biệt ấy Ông

viết sông Hương khi qua thành phố đã trôi đi “chậm, thực chậm cơ hồ chỉ là

một mặt hồ yên tĩnh” Và ta có thể cảm nhận cái “dòng sông phẳng” (Tố Hữu)

ấy qua trăm nghìn ánh hoa đăng mà người dân thành Huế thả xuống dòng sông trong những đêm hội rằm tháng bảy Những ánh hoa đăng ấy không vùn vụt trôi đi mà chao nhẹ trên mặt nước như nửa đi, nửa ở, biến dòng sông thành một mặt hồ lung linh, lộng lẫy

Chưa hài lòng với những kiếm tìm trên, nhà văn tiếp tục tìm trong lòng dân và bộn bề tư liệu Để tìm ra cách lí giải tên của dòng sông, nhà văn đã tìm kiếm trong nhân dân và phát hiện ra người làng Thành Trung ở ngã ba Sình, phía tả ngạn sông Hương có nghề trồng rau thơm và nghe được trong dân gian câu chuyện huyền thoại: “Vì yêu quý con sông xinh đẹp, nhân dân hai bờ sông Hương đã nấu nước của trăm loài hoa đổ xuống dòng sông cho làn nước thơm tho mãi mãi” Và nói rằng có lẽ huyền thoại trên đã giải đáp câu hỏi “Ai

đã đặt tên cho dòng sông?” chăng Trong cuốn “Ai đã đặt tên dòng sông?”, do

nhà xuất bản Thuận Hóa Huế in, Hoàng Phủ Ngọc Tường có viết: “thuở ấy,

khi đi tìm đất lập làng, vị khai khẩn đã mang theo một nắm hạt cải vãi dọc theo bước đi Suốt một dải đất dài ven sông Hương mà ông đã đi qua, chỉ có một vùng đất ở đấy hạt giống mọc thành những đám rau xanh tốt, chính là làng Thành Trung bây giờ” Những người dân làng Thành Trung đã biến ngôi

làng thành một ngôi làng thơm với nghề trồng rau nổi tiếng “rau Phường

Thành” Đi trên đất này “tôi được nghe một mùi đất thơm đến như vậy, xao

xuyến như da thịt, sâu thẳm như thời gian Chính lúc ấy, tôi liên tưởng đến sông Hương với cái tên gợi cảm của nó” Từ đó, những con người sống trên

sông Hương mới giải thích về cái tên của con sông: “con người đã đặt tên cho

dòng sông như nhà thơ chọn bút hiệu của mình, gửi gắm vào đấy tất cả ước vọng muốn đem cái đẹp và tiếng thơ để xây đắp văn hóa và lịch sử”

Tìm trong tư liệu lịch sử, nhà văn dựa theo các sách cổ thì thấy rằng: trước khi mang tên sông Hương, con sông này tuỳ theo thời gian có nhiều tên khác nhau Sách "Dư địa chí" của Nguyễn Trãi (1435), viết là sông Linh Sách

"Ô châu cận lục" do Dương Văn An nhuận sắc vào năm 1555, viết sông cái Kim Trà (Kim Trà đại giang) Sách "Phủ biên tạp lục" của Lê Quý Đôn gọi là sông Hương Trà (Hương Trà nguyên) Từ nhiều tài liệu khác cho biết cho biết sông Hương đã từng mang tên sông Lô Dung, sông Dinh, sông Yên Lục

Hoàng Phủ Ngọc Tường đã chọn lọc trong bộn bề tư liệu lịch sử để thấy rằng

“trong sách địa dư của Nguyễn Trãi, nó mang tên là Linh Giang, dòng sông

Viễn Châu đã chiến đấu oanh liệt bảo vệ biên giới phía nam của Tổ quốc Đại Việt qua những thế kỉ trung đại Thế kỉ mười tám, nó vẻ vang soi bóng kinh thành Phú Xuân của người anh hùng Nguyễn Huệ; nó sống hết lịch sử bi tráng của thế kỉ mười chín với máu của những cuộc khởi nghĩa, và từ đấy sông Hương đi vào thời đại Cách mạng tháng Tám bằng những chiến công rung chuyển” Khi dựa vào những cứ liệu của khảo cổ học, nhà văn đã phát

hiện ra sông Hương và thành phố Huế có bề dày lịch sử hết sức oai hùng

1.2.2.1.2 ái tôi với những phát hiện phong phú, độc đáo, tinh tế cũng nhƣ vẻ đẹp nhiều mặt của sông ƣơng và của uế

Từ góc nhìn văn hóa nhà văn quan niệm: “Văn hóa là bài thơ của cuộc

sống” Do vậy, từ góc độ văn hóa, nhà văn đã nhìn ra sông Hương và Huế là

một cái gì đó rất linh thiêng, bởi nó gắn liền với nhiều di tích, nhiều địa danh

cổ vốn chứa đựng những giá trị văn hóa tinh thần và mang cốt cách tinh túy muôn đời Nhà văn nhận ra sông Hương uốn mình quanh những địa danh văn

hóa cổ kính, nó mang “vẻ đẹp trầm mặc như triết lí, như cổ thi”, nằm mơ

màng lắng nghe tiếng chuông chùa Thiên Mụ, tiếng gà từ những xóm làng trung du bát ngát Hoàng Phủ Ngọc Tường đã bộc lộ không chỉ một cái tôi hiểu biết, ham tìm hiểu mà còn là một cái tôi rất mực tinh tường và vô cùng sâu sắc trong những khám phá, tìm hiểu chiều sâu văn hóa, tinh thần, tâm hồn con người xứ Huế và của sông Hương

Nếu như bằng sự quan sát trực tiếp, nhà văn tiếp cận và mô tả vẻ đẹp địa lí tự nhiên, cũng như diện mạo bề ngoài của sông Hương thì đến đây bằng

sự suy ngẫm sâu sắc, bằng sự tìm tòi, Hoàng Phủ Ngọc Tường lại phát hiện rằng sông Hương mang trong mình cốt cách văn hóa của mảnh đất và con người xứ Huế Từ những khúc quanh đột ngột, những đổi dòng liên tục đến

sắc màu “sớm xanh, trưa vàng, chiều tím” và cả lưu tốc “chậm, thực chậm”

của con sông đều thể hiện rất rõ nhịp sống, tâm hồn, cốt cách của con người Huế, một nhịp sống thư thái, bình lặng mà kiên cường với những con người vừa trẻ trung, đầy sức sống, vừa hết sức táo bạo, vừa rất đỗi kín đáo, ý tứ, chân thành trong tình cảm

Trên dòng sông Hương toàn bộ nền âm nhạc cổ điển Huế đã được sinh thành và phát triển Nói đến Huế là nói đến mảnh đất mang di sản văn hóa đồ

sộ đó của dân tộc Tác giả đã nghiên cứu nét sinh hoạt văn hóa riêng của Huế, đặc sản của Huế đó là âm nhạc cổ điển Huế Nói đến âm nhạc cổ điển Huế trên sông Hương ông lại liên tưởng đến ngay tiếng đàn của Kiều: tiếng đàn định mệnh, Nguyễn Du đã bao năm “lênh đênh trên quãng sông này với một phiến trăng sầu” Vì thế, nghe nhạc Huế mà nghe ban ngày thì thật “vô duyên”, bởi nhạc Huế có linh hồn riêng, cốt cách riêng, mà hay nhất là nghe trên sông Hương Giữa mênh mang sông nước, giữa tĩnh lặng của màn đêm, từng lời ca tiếng nhạc thấm sâu vào hồn người để lại những dư vị khôn nguôi

Đúng như Hoàng Phủ Ngọc Tường đã kết luận: “toàn bộ âm nhạc cổ điển

Huế đã sinh thành trên mặt nước của dòng sông này” mà một thời đã trở

thành nhã nhạc cung đình Huế

Bằng những kiến thức lịch sử cụ thể, sâu sắc, chính xác Hoàng Phủ Ngọc Tường đã khiến người đọc ngỡ ngàng thậm chí bất ngờ khi mô tả dòng chảy của sông Hương Lượng thông tin được ông huy động qua thiên bút kí

đã làm thay đổi “tầm vóc”, “chiều kích” của sông Hương trong cái nhìn của người đọc Sông Hương là dòng sông của thơ ca nhạc họa và cũng là dòng

sông “của thời gian ngân vang”, tác giả đã nhận ra âm hưởng sử thi được

“viết giữa màu cỏ lá xanh biếc” Dòng sông thơ mộng luôn bảng lảng sương

khói kia tưởng chừng xa lạ với sự dữ dội, khắc nghiệt, nhưng không, những kiến thức lịch sử mà tác giả cung cấp cho người đọc trong bản bút kí giúp họ

hiểu thêm “Sông Hương đã sống những thế kỉ thật quang vinh với nhiệm vụ

lịch sử của nó” Khi tổ quốc kêu gọi thì “biết cách tự hiến đời mình làm một chiến công” Như vậy sông Hương không chỉ thơ mộng mà còn rất hào hùng

Qua những kiến thức lịch sử phong phú, sông Hương dưới cái nhìn của nhà văn không chỉ đẹp mà còn rất linh thiêng, đầy kiêu hãnh tự hào Sông Hương là ân nhân, vĩ nhân, người anh hùng cứu quốc của người dân xứ Huế nói riêng và dân tộc Việt Nam nói chung Từ đây nhà văn cũng thể hiện niềm biết ơn, trân trọng đối với dòng sông lịch sử này Qua những lớp trầm tích của thời gian, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã khôi phục lại những địa danh lịch sử đã khuất chìm theo năm tháng Sông Hương không chỉ là dòng sông bé nhỏ, quen với cái hiền hòa phẳng lặng, nó vụt lớn lên sánh vai với các dòng sông lịch sử như sông Như Nguyệt, Bạch Đằng Những kiến thức lịch sử mà Hoàng Phủ Ngọc Tường cung cấp đã trả cho sông Hương một tầm vóc vốn có trong lịch sử Trên những trang bút kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường lịch sử không chỉ là những thông tin những sự kiện mà nó trở thành lịch sử tâm hồn, lịch sử dân tộc Đó thực là những trang kí thể hiện một cái tôi thiết tha đầy tự hào và kiêu hãnh về lịch sử của quê hương xứ Huế và trong sự trung thành tuyệt đối của nhà văn với những tư liệu lịch sử và hiện thực đời sống

Từ góc nhìn văn học và nghệ thuật Sông Hương hiện lên trong cuộc tìm kiếm của Hoàng Phủ Ngọc Tường không chỉ là con sông địa lí mà là một sinh

thể, một con người “Sông Hương quả thực là Kiều, rất Kiều” vừa xinh đẹp,

vừa tài hoa, vừa thăng trầm chìm nổi cùng lịch sử, lại vừa đằm thắm lắng sâu với nền văn hóa riêng của nó Nghiên cứu về sông Hương, tác giả nhận ra cuộc gặp gỡ giữa âm hưởng sâu thẳm của Huế với cảnh sắc thiên nhiên qua ngòi bút miêu tả của Nguyễn Du trên mỗi trang Kiều Đó cũng chính là lúc nhà văn tưởng tượng ra mối quan hệ giữa sông Hương và thành phố của nó là mối quan hệ của một cặp tình nhân lý tưởng với sự tìm kiếm và đuổi bắt, hào

hoa và đam mê, thi ca và âm nhạc Cũng trong trí tưởng tượng bay bổng của nhà văn, sông Hương khi là một dòng nhạc đa âm sắc (bản trường ca rầm rộ của rừng già, điệu slow của tình cảm, bản đàn lúc đêm khuya, với tiếng nước rơi bán âm của những mái chèo khuya), khi là một con người giàu nữ tính và

có đủ sức mạnh để trưởng thành dần trong cuộc hành trình (cô gái Digan phóng khoáng và man dại giữa rừng Trường Sơn, người con gái đẹp nằm ngủ

mơ màng giữa cánh đồng Châu Hoá đầy hoa dại, người mẹ phù sa của một vùng văn hoá xứ sở với sắc đẹp dịu dàng và trí tuệ giữa chốn kinh thành) Trong cuộc hành trình dù không ít những gian truân và cũng không hề ngắn ngủi ấy, phẩm chất nữ tính của sông Hương khiến nó luôn tự bộ lộ mình là một người con gái rất mực đa tình: dù với tâm hồn tự do và trong sáng hay sắc đẹp dịu dàng và trí tuệ thì hành trình của sông cũng là hành trình tìm kiếm người tình mong đợi để khi gặp được rồi, sông Hương trở nên mềm hẳn đi

“như một tiếng vâng không nói ra của tình yêu”, rồi cũng như Kiều khi gặp

chàng Kim, sông Hương gặp Huế đã trở thành người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya để rồi khi phải lưu luyến ra đi, sông Hương như chưa nỡ rời xa thành phố mà cố ý đổi dòng, rẽ ngoặt sang hướng đông – tây để gặp lại thành phố lần

cuối trong “nỗi vương vấn” “chút lẳng lơ kín đáo của tình yêu” như nàng Kiều,

trong đêm tình tự đã chí tình trở lại cùng Kim Trọng để nói một lời thề

Trong bài bút kí, người đọc nhận ra sự hòa quyện tuyệt vời giữa chất nhạc, chất họa, chất thơ Chỉ ăn một trái hồng mà nhà thơ nhận ra đủ các

hương vị thánh sắc của đất trời “Mùa thu tôi ngồi đọc Kiều dưới mái rêu

phong của chiếc cổng vòm quay mái ra sông ăn trái hồng ngọt và thanh đến

độ tưởng như mỗi miếng vừa ngậm vào nửa chừng đã tan ra thành dư vang của một tiếng chim”

Trong niềm yêu mến, thái độ kính ngưỡng đối với đại thi hào dân tộc Nguyễn Du và tập đại thành của thơ Nôm Việt Nam “Truyện Kiều” sự am

hiểu và gắn bó với sông Hương, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã đi đến kết luận

nếu Nguyễn Du không có những năm tháng “lênh đênh trên khúc sông này,

với một phiến trăng sầu” thì người đọc không có một nàng Kiều với những

bản đàn bạc mệnh đi suốt cuộc đời người con gái ấy

Sông Hương còn trở thành nguồn thi hứng bất tận cho thơ ca Điểm qua những gương mặt nhà thơ lớn đã từng viết về Huế như Tản Đà, Cao Bá Quát,

Bà Huyện Thanh quan đến Tố Hữu Hoàng Phủ Ngọc Tường đã đưa ra nhận

định chính xác “Dòng sông ấy không bao giờ tự lặp lại mình trong cảm hứng

của các nghệ sĩ”

1.2.2.1.3 ái tôi trữ tình – nghệ sĩ mang đậm chất uế

Huế là xứ sở mà Hoàng Phủ Ngọc Tường dành nhiều tâm huyết nhất,

thể hiện rõ nhất sở trường nhà văn Là nhà văn của Huế, Hoàng Phủ Ngọc

Tường đã viết về mảnh đất từng là chốn kinh kỳ với sông Hương, núi Ngự hữu tình, với những đền đài, lăng tẩm thấm bao máu, nước mắt và là nơi kết tinh tâm hồn, trí tuệ dân tộc đã nuôi dưỡng tâm hồn người nghệ sĩ Mô tả hành trình của sông Hương từ thượng nguồn ra biển là hành trình của một tâm hồn xứ Huế, bộc lộ mọi cung bậc của nó, vừa mãnh liệt vừa lắng sâu, vừa trữ tình thiết tha, vừa bình thản trí tuệ

Có lẽ đẹp nhất, duyên dáng nhất, trữ tình nhất … là lúc sông Hương về được với thành phố Huế Nó “như đã tìm đúng đường về” nên “vui tươi hẳn” Đến đây tác giả lại nhìn sông Hương như một người con gái xa xứ háo hức được trở lại mảnh đất quê hương xứ sở “Con người” ấy ngắm nhìn thành phố

từ xa thấy chiếc cầu trắng: “in ngần trên nền trời, nhỏ nhắn như những vầng

trăng non” Gắn với Huế, cảnh vật nào cũng thanh thoát, nhẹ nhàng, dịu dàng

như chính giọng nói ngọt ngào của con người nơi ấy Hoàng Phủ Ngọc Tường

nhìn dòng sông yêu thương của mình một cách say đắm: “Giáp mặt thành phố

ở Cồn Giã Viên, sông Hương uốn một cánh cung rất nhẹ sang đến cồn Hến,

đường cong ấy làm cho dòng sông mềm hẳn đi, như một tiếng “vâng” không nói ra của tình yêu” Tiếng “vâng” ở đây phải được hiểu là tiếng vâng của

người con gái xứ Huế e ấp, dịu dàng sau chiếc nón trắng So sánh đến như thế, thực quá tài tình

Vì những yếu tố địa lí “những chi lưu ấy, cùng với hai hòn đảo nhỏ trên sông” hay là vì Huế “vẫn giữ nguyên dạng một đô thị cổ” mà “lưu tốc của dòng nước” giảm hẳn, nó “trôi đi chậm, thực chậm, cơ hồ chỉ còn là một mặt

hồ yên tĩnh” Có lẽ là cả hai lí do Làm sao giữa một thành phố cổ kính, trầm mặc lại có dòng sông dữ dội, mãnh liệt được? Đây cũng là nét riêng của sông Hương Nó khác với các dòng sông của nước ta và càng khác dòng Nê - va của Lê - nin - grát cuồn cuộn trôi khiến người ta vội vàng, nuối tiếc Rất nhiều người yêu Huế, yêu sông Hương bởi “điệu lặng lờ của nó”

Con sông dùng dằng con sông không chảy Sông chảy vào lòng nên Huế rất sâu

(Thu Bồn)

Nửa mong Lí Bạch nửa chờ Khuất Nguyên

(Nguyễn Trọng Tạo) Dòng sông cứ chùng chình như chờ, như đợi, như mơ màng, suy ngẫm, như muốn lưu lại hết những giá trị cổ xưa, những đêm rằm tháng bảy với

“trăm nghìn ánh hoa đăng bồng bềnh” Quyến luyến không muốn rời xa nên trước khi ra biển, dòng sông “như muốn đi muốn ở, chao nhẹ trên mặt nước như những vấn vương của một nỗi lòng” Đã tìm đúng đường về nên khi phải

đi chắc chắn là dùng dằng, nuối tiếc

Sông Hương làm đẹp cho Huế và Huế cũng khiến sông Hương mang vẻ đẹp riêng không thể lẫn với bất kì dòng sông nào Như vậy sông Hương không chỉ là người đẹp, mà còn là người có tâm hồn, có tâm hồn sâu nặng như chính con người xứ Huế vậy Miêu tả dòng sông lặng lờ như không chảy

nên nhịp điệu câu văn chậm rãi, đó là một điệu slow rất Huế trong văn xuôi Khác với một Nguyễn Tuân đầy góc cạnh, gai góc, văn của Hoàng Phủ Ngọc Tường mang đậm chất thi vị, ngọt ngào, sâu lắng Nếu như các nghệ sĩ nhìn điệu lặng lờ của sông Hương mà nghĩ tới tâm trạng “dùng dằng”, tâm trạng mong chờ của con người, thì Hoàng Phủ Ngọc Tường có những liên tưởng riêng, độc đáo Tác giả thấy dòng nước chùng chình như “người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya”

Sông Hương gắn bó với thành phố Huế như “hình tượng của cặp tình

nhân lí tưởng” luôn tìm kiếm và đuổi bắt và cả hai gắn bó với nhau trong một

tình yêu muôn thủa Hoàng Phủ Ngọc Tường tả tâm hồn xứ Huế trong tổng thể thiên nhiên và lịch sử của nó, nó vừa mang nét truyền thống triết lí sâu xa theo kiểu phương Đông vừa là nếp sống riêng của con người Huế Con người Huế là

con người của thiên nhiên và con người anh hùng Chất văn hóa dân tộc, tấm lòng yêu quê hương tha thiết và luôn tự hào về truyền thống quê hương đã tạo

nên ở Hoàng Phủ Ngọc Tường một khả năng văn chương đặc biệt

Trong mọi không gian và thời gian, dưới ngòi bút tài hoa kết hợp chất trữ tình - trí tuệ, tư duy đa chiều của Hoàng Phủ Ngọc Tường, Huế hiện ra quen thuộc mà lạ lẫm đến bất ngờ Bằng những con chữ có hồn ông

đã góp phần làm nổi rõ bản sắc thiên nhiên Huế và con người Huế, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã góp cho kí Việt một tiếng nói riêng của một nhà văn rất Huế, trầm lắng, sâu đằm mà lúc nào cũng tha thiết trước những điều mình nghĩ, mình viết

1.2.2.2 ặc trƣng thứ hai: út kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” đã xây dựng thành công một hình tƣợng nghệ thuật vô cùng hấp dẫn: sông ƣơng

Trong bài bút kí, nhà văn đã có những phát hiện phong phú độc đáo

về vẻ đẹp nhiều mặt của dòng sông Hương Trong thế giới nghệ thuật của Hoàng Phủ Ngọc Tường, sông Hương chính là hình tượng kết tinh của nhạc, của thơ, của họa

Cái làm nên hồn cốt và làm nên vẻ đẹp thiên nhiên xứ Huế chính là sông Hương Đã có bao nhiêu nhà văn nhà thơ viết về sông Hương Với

Nguyễn Du, là dòng sông “long lanh đáy nước in trời”, với Tản Đà thì dòng

sông có lúc xanh biếc, lúc chuyển sang màu trắng tinh khiết để thanh lọc bao

tâm hồn Với Cao Bá Quát thì dòng sông như “kiếm dựng trời xanh mang khí

phách của người anh hùng” Đến Bà Huyện Thanh Quan dòng sông trở thành

nỗi quan hoài vạn cổ với bóng chiều bảng lảng Đến Tố Hữu dòng sông trở thành sức mạnh phục sinh của tâm hồn Còn với Hoàng Phủ Ngọc Tường, tác giả đã tìm thấy vẻ đẹp của sông Hương là một sự liên kết kì diệu giữa dòng sông và xứ Huế mộng và thơ Tác giả có lối so sánh thật độc đáo, trữ tình, nhờ đó sông Hương hiện lên với vẻ đẹp tình tứ, thơ mộng, vừa cổ kính đậm màu sắc lịch sử, hồn thiêng dân tộc, lại vừa trẻ trung tràn đầy sức sống và viên mãn Ông đã tìm thấy ở dòng sông một vẻ đẹp bình dị nhưng không tầm thường, trầm mặc nhưng không ủy mị, dịu dàng nhưng vẫn tiềm ẩn sức mạnh của đất đai, của dòng sông, đời người xứ Huế Dòng sông ấy không chỉ hiền hòa chảy giữa thành phố Huế mà nó đã phải vượt qua cuộc hành trình dài và

chuyển dòng liên tục, có lúc nó “mãnh liệt qua những ghềnh thác, cuộn xoáy

như cơn lốc vào những đáy vực bí ẩn và có lúc nó trở nên dịu dàng và say đắm” Sông Hương có vẻ đẹp tràn đầy sức sống, lúc thì “phóng khoáng,”man

dại”, “mãnh liệt”, có lúc là vẻ đẹp cổ kính, huyền ảo, trầm mặc, chảy qua những đồi thông, những lăng tẩm, có khi là một vẻ đẹp của một thiếu nữ mơ màng nên thơ, khi dời thành phố về Vĩ Dạ mướt xanh Tác giả như hòa nhập tâm hồn mình để hành trình cùng sông Hương

Sông Hương mang tâm hồn Huế, bản sắc Huế “bản chất huyễn hoặc, quyến rũ” Sông Hương về đến Huế đã mang được linh hồn của mảnh đất, của con người nơi đây Nó duyên dáng, kín đáo, dịu dàng biết bao Có thể nói rằng Hoàng Phủ Ngọc Tường là một nhà văn Huế, ông không chỉ nhìn sông

Hương trôi ở trong thì hiện tại, ngày ngày mang phù sa và nguồn nước ngọt trao tặng vô tư cho những cánh đồng Châu Hóa, cho cuộc sống người dân xứ Huế; mà ông còn nhìn sông Hương như là khởi nguồn cho những giá trị tinh thần lịch sử

Hình ảnh những dòng sông vẫn miên man chảy suốt chiều dài lịch sử, thơ văn, bởi đó là những hình ảnh đẹp, thân thương và tiêu biểu cho mỗi vùng đất, miền quê, là linh hồn xứ sở Thơ ca Việt Nam đã xuất hiện vẻ đẹp hùng tráng của sông Bạch Đằng, vẻ đẹp lãng mạn thơ mộng của dòng sông Hương

trong Đây thôn Vĩ Dạ, rồi vẻ trầm ngâm, u buồn của dòng sông Hồng trong

Tràng Giang Ngoài ra còn có sông Lô, sông Thao anh hùng trong những năm

Sông Hương trong sự đối sánh với các dòng sông nổi tiếng khác trên thế giới, góp phần nâng tầm vóc của dòng sông Để làm nổi bật vẻ đẹp và sức hấp dẫn kì diệu của sông Hương, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã khéo léo so sánh sông Hương với những dòng sông đẹp nổi tiếng trên thế giới Giống như sông Xen chảy qua thủ đô (Pa - ri) ở Pháp, sông Đa – nuýp chảy qua thủ đô (Bu -

đa - pét) của Hung ga zi, sông Nê - va của Nga, sông Hương “nằm ngay giữa

lòng thành phố của mình” Đó không chỉ là vị trí địa lí của dòng sông xứ Huế

mà còn là dáng vẻ của một người con gái mang tên Hương Giang khi ở bên người tình mong đợi của mình

Cái nhìn so sánh tinh tế của nhà văn cũng phát hiện ra nhiều vẻ đẹp độc đáo của sông Hương, khác nhiều với những dòng sông nổi tiếng khác, hình

như chỉ “sông Hương là thuộc về một thành phố duy nhất” Với Hoàng Phủ

Ngọc Tường sông Hương đã thực sự hiện lên với vẻ đẹp của người con gái chung tình

Nếu sông Hương mang nguồn nước, cũng là nguồn sống, đến cho Huế thì Huế lại dùng những tán lá của những cây đa, cây dừa cổ thụ để che mát cho dòng sông yêu quý, xinh đẹp của mình Cái tôi đắm say, lãng mạn của Hoàng Phủ Ngọc Tường đã cảm nhận sông Hương và Huế như một cặp tình nhân chung thủy, thiết tha

Từ khi đến với Huế, sông Hương càng thêm duyên dáng, mĩ miều và từ khi có sông Hương, Huế cũng mang thêm thi vị Sông Hương đã mang đến

cho Huế một vẻ đẹp vừa cổ xưa, vừa dân dã, bình dị với “những ánh lửa

thuyền chài lập lòe trong sương đêm” một vẻ đẹp mà “không một thành phố hiện đại nào thấy được” Sông Hương đã góp phần làm nên một vẻ đẹp độc

đáo của Huế

Nhiều dòng sông khác, khi đi qua thành phố có thể chảy rất nhanh, riêng

sông Hương khi qua Huế có dòng chảy “trôi đi chậm, thật chậm, cơ hồ chỉ còn

là một mặt hồ yên tĩnh” Mối giao hòa giữa đất trời Huế và sông Hương dường

như tạo nên cái điệu chảy lững lờ như thương nhớ, như muốn đi muốn ở, như những vấn vương của một nỗi lòng Nhà thơ Thu Bồn đã bắt mạch được dòng tâm trạng ấy của sông Hương để viết nên hai câu thơ thật hay

Con sông dùng dằng con sông không chảy Sông chảy vào lòng nên Huế rất sâu

Nhưng điểm khác biệt của Hoàng Phủ Ngọc Tường là ông đã cảm nhận nhịp chảy của sông Hương là nhịp chảy của tình yêu Vì quá yêu Huế, vì muốn mãi mãi được ở bên Huế, vì quá tha thiết với người tình mong đợi của mình cho nên sông Hương đã chảy thật chậm, giống như người con gái muốn

ở mãi bên người mình yêu không nỡ rời xa

Nếu từ thượng nguồn về Huế, sông Hương giống như một người con gái vừa mạnh mẽ táo bạo, vừa chủ động nhưng cũng rụt rè, e lệ khi lần đầu đến nơi hò hẹn, khi chảy vào trong lòng thành phố Huế, sông Hương lại có vẻ đẹp của người con gái chung tình, thủy chung, say đắm trong tình yêu

Dù ngỡ ngàng trước vẻ đẹp của sông Ne - va, dù bồi hồi sống lại những giấc mơ lộng lẫy của tuổi dại Nhưng đối diện trước sông Ne – va, Hoàng Phủ

Ngọc Tường vẫn thấy sông Hương tìm về trong nỗi nhớ “lúc ấy tôi lại nhớ

con sông Hương của tôi, chợt thấy điệu chảy lặng lờ của nó khi ngang qua thành phố…” Cái tài hoa của nhà văn không chỉ cảm nhận điệu chảy lặng lờ

của sông Hương qua “trăm nghìn ánh hoa đăng bồng bềnh” vào những đêm

hội rằm tháng bảy, cũng không chỉ cảm nhận bằng cái nhìn hội họa, mà còn cảm nhận bằng giác quan và tâm hồn âm nhạc Với Hoàng Phủ Ngọc Tường,

điệu chảy lặng lờ của sông Hương chính là “điệu slow tình cảm dành riêng

cho Huế” Sông Hương trong lòng thành phố Huế luôn hiện lên như người

con gái chung tình

1.2.2.3 ặc trưng thứ ba: út kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” là một bài thơ bằng văn xuôi với những cách tân về thể loại, những sáng tạo nghệ thuật độc đáo của oàng Phủ Ngọc ường trong cách tổ chức bài bút kí dưới dạng hỏi đáp khiến câu trả lời được tìm thấy thật lí thú và bất ngờ

Tiêu đề tác phẩm đóng một vai trò rất quan trọng Trong bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” chỉ có một hình tượng xuyên suốt: sông Hương Đến với sông Hương không thể bỏ qua nhan đề của tác phẩm Nhan đề bút kí là một câu hỏi có vẻ bâng quơ, nhưng lại là một tín hiệu thẩm mĩ tạo nguồn cảm hứng cho tác giả Câu hỏi đưa nhà văn thực hiện cuộc hành trình “về nguồn” đối với sông Hương, không phải về nơi nó bắt đầu hình thành mà về với vẻ đẹp thiên nhiên, văn hóa, lịch sử, địa lí của nó để đi tìm lời giải đáp cho

câu hỏi “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” Nhan đề được lặp lại ở giữa và cuối tác phẩm như một sợi dây liên kết các nội dung của bút kí Để cuối cùng đưa ra lời giải đáp như một cách kết thúc đầy bất ngờ, lí thú về tên

của dòng sông “Có nhiều cách trả lời cho câu hỏi ấy Trong đó tôi thích

nhất một huyền thoại kể rằng vì yêu quý con sông xinh đẹp của quê hương,

con người hai bờ đã nấu nước trăm loài hoa đổ xuống lòng sông, để làn nước thơm tho mãi mãi Tôi lĩnh hội ý của truyền thuyết ấy như thế này: con người đã đặt tên cho dòng sông như nhà thơ chọn bút hiệu của mình, gửi gắm vào đấy tất cả ước vọng muốn đem cái đẹp và tiếng thơ xây đắp văn hóa và lịch sử” Để kết thúc cuộc hành trình đi tìm câu trả lời cho tên

của dòng sông, nhà văn kết luận sông Hương chính là sông thơm “Xao xuyến như da thịt, sâu thẳm như thời gian”

Hoàng Phủ Ngọc Tường đã tìm được câu trả lời trả lời bằng một huyền thoại về tên dòng sông Điều đó nói lên khát vọng của con người nơi đây không chỉ muốn đem cái đẹp và tiếng thơm để xây đắp văn hóa lịch sử một vùng đất mà còn thể hiện niềm tự hào về truyền thống dựng nước và giữ nước cũng thơm và đẹp của xứ Huế suốt chiều dài lịch sử của dân tộc và đất nước

gợi mãi dư âm trong lòng người đọc các thế hệ

Hoàng Phủ Ngọc Tường đã sử dụng trong bút kí lối văn đa giọng điệu

Theo các tác giả “Từ điển thuật ngữ văn học”, giọng điệu là “thái độ, tình

cảm, lập trường tư tưởng, đạo đức của nhà văn đối với hiện tượng được miêu

tả thể hiện trong lời văn quy định cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm thụ xa gần, thân sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay

châm biếm”

Giọng điệu là một phạm trù thẩm mĩ của tác phẩm văn học, giọng điệu trong tác phẩm gắn với cái giọng “trời phú” của mỗi tác giả Với bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” giọng điệu trong tác phẩm là giọng điệu của nhà văn

thể hiện qua giọng điệu của nhân vật tôi, lúc là giọng tâm tình, thủ thỉ, say đắm, mà tỉnh táo, lúc là giọng tự tin nhưng không áp đặt, sắc sảo mà giàu cảm

xúc Có khi là giọng kể, tả mãnh liệt, đắm say: “Trước khi về với vùng châu

thổ êm đềm, nó đã là bản trường ca của rằng già, rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn, mãnh liệt qua những ghềnh thác, cuộn xoáy như những cơn lốc vào đáy vực bí ẩn, và cũng có lúc nó trở nên dịu dàng và say đắm giữa những dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng”

Có khi là giọng tự sự trầm mặc, đầy chất triết lí: “Đó là vẻ đẹp trầm mặc

nhất của sông Hương, như triết lí, như cổ thi, kéo dài mãi đến lúc mặt nước phẳng lặng của nó gặp tiếng chuông chùa Thiên Mụ ngân nga tận bờ bên kia, giữa những xóm làng trung du bát ngát tiếng gà…” Có lúc nhà văn sử dụng

giọng điệu trữ tình tha thiết, ngân vang: “Sông Hương là vậy, là dòng sông của

thời gian ngân vang, của sử thi viết giữa màu cỏ lá xanh biếc Khi nghe lời gọi,

nó biết cách tự hiến đời mình làm nên một chiến công, để rồi nó trở về với cuộc sống bình thường, làm một người con gái dịu dàng của đất nước”

Có lúc lại là giọng tâm tình thầm thì, vừa ngọt ngào, vừa sâu lắng, lại

có những lúc nhà văn để khoảng lặng không lời giữa câu chữ, dựng lên một

thế giới ngập đầy tâm trạng “điệu chảy của nó lặng lờ khi đi ngang qua thành

phố…đấy là điệu Slow” Tác giả cảm nhận dòng chảy của sông Hương chậm

chạp như điệu nhạc trữ tình mà sâu lắng Cũng có khi ông sử dụng giọng bâng khuâng, lưu luyến: “Có một nhà thơ từ Hà Nội đã đến đây, tóc bạc trắng,

lặng ngắm dòng sông, ném mẩu thuốc lá xuống chân cầu, hỏi với trời, với đất, một câu thật bâng khuâng: Ai đã đặt tên cho dòng sông?”

Có thể thấy, nhà văn thường sử dụng nhiều câu văn dài, nhiều vế, diễn đạt những ý trùng điệp như để nói cho hết những cảm xúc của mình về vẻ đẹp của sông Hương Hơn nữa mỗi giọng điệu phù hợp với việc miêu tả, tái hiện

đặc điểm của đối tượng Nhưng bao trùm bài kí là giọng văn khoáng đạt, phóng túng đồng thời hết sức sôi nổi, tha thiết

Hoàng Phủ Ngọc Tường tuy quê gốc Quảng Trị nhưng ông lại sinh ra

và lớn lên ở Huế Bản tính trầm tư, đằm thắm của người Huế trong tâm hồn ông, đã hướng ngòi bút đến với những ngôn từ bình dị, gần gũi, quen thuộc, không cầu kì nhưng có sức gợi chiều sâu tâm hồn, tình cảm

Ở bài bút kí này, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã huy động vốn kiến thức

về lịch sử, địa lí, văn hóa, hội họa và âm nhạc, tất cả góp phần tạo nên một tác phẩm đầy chất thơ và nhạc

Chất thơ được tạo nên từ nhiều yếu tố: cảm xúc, trí tuệ, sức tưởng tượng và liên tưởng cùng khả năng sử dụng ngôn ngữ, nhạc điệu, giọng điệu của lời văn Trong bài bút kí nhà văn đã huy động rất nhiều các loạt từ loại để diễn tả cho thật riêng, thật sâu sắc, thật tinh tế, dòng sông và xứ Huế ở những góc nhìn, điểm nhìn khác nhau Những yếu tố này hòa quyện với nhau, chuyển hóa vào nhau cùng biểu hiện trong từng chi tiết nghệ thuật của tác phẩm

Đó là tình yêu đắm say của tác giả với sông Hương và vẻ đẹp dịu dàng, cổ kính, thơ mộng của Huế Tất cả đã thăng hoa thành chất trữ tình của bài bút kí

Chất thơ trong tác phẩm còn được toát ra từ những hình ảnh đẹp: “những xóm

làng trung du bát ngát tiếng gà” hay “lập lòe trong đêm sương những ánh lửa thuyền chài của một linh hồn mô tê xưa cũ…” Cũng có khi chất thơ được thể

hiện qua những so sánh liên tưởng gợi cảm: “chiếc cầu trắng của thành phố in

ngần trên nền trời nhỏ nhắn như những vầng trăng non” hoặc còn được Hoàng

Phủ Ngọc Tường điểm xuyết bằng những ca dao, những lời thơ Tản Đà, Cao Bá Quát hay Bà Huyện Thanh Quan trong tác phẩm bút kí của mình

Các biện pháp nghệ thuật trong tay Hoàng Phủ Ngọc Tường luôn được

sử dụng linh hoạt và biến ảo

Dưới ngòi bút của Hoàng Phủ Ngọc Tường, sông Hương được nhân hóa như một người con gái nhiều cá tính, chung tình Lúc ở thượng nguồn, sông Hương mang trong mình vẻ dữ dội, hoang sơ khiến tác giả hình dung như cô gái Di - gan phóng khoáng, man dại và phần tâm hồn sâu thẳm của nó đóng kín tại cửa rừng Lúc đến đồng bằng, sông Hương dịu dàng, yên ả giống như người con gái đẹp nằm ngủ mơ màng giờ được đánh thức dậy và thể hiện những phẩm chất nữ tính nhất để bắt đầu bước vào hành trình đi tìm người yêu Sông Hương chuyển dòng liên tục, dòng sông như một cô gái đang tìm

kiếm để đi tới nơi gặp thành phố tương lai – thành phố Huế: “sông vui tươi

hẳn lên” khi tìm đúng đường về Khi bắt gặp thành phố Huế, cô gái sông

Hương như bắt gặp người tình của mình rồi đầy thẹn thùng, e lệ và rồi điệu chảy lững lờ - điệu slow của sông Hương giống như sự đắm say của đôi lứa trong tình yêu nồng nàn Khi sông Hương trôi đi, cái dáng uốn cong ôm lấy thành phố Huế được tác giả hình dung như sự lưu luyến nghẹn ngào vì phải chia li của đôi lứa

Vốn là một thể loại tự do, nên một trong những biện pháp nghệ thuật được Hoàng Phủ Ngọc Tường sử dụng chủ yếu khi viết bút kí là so sánh Đọc

“Ai đã đặt tên cho dòng sông?” ta thấy Hoàng Phủ Ngọc Tường sử dụng khá nhuần nhuyễn và thành công phép so sánh liên tưởng để khắc họa vẻ đẹp đa dạng của sông Hương So sánh sông Hương như một cô gái: một cô gái Digan phóng khoáng và man dại, một cô gái Huế, một thiếu nữ tài hoa, dịu dàng xuân sắc, đa tình, khéo trang sức mà không lòe loẹt phô trương So sánh chiếc

cầu trắng của thành phố nhìn từ xa “nhỏ nhắn như những vành trăng non” Ở

đó có màu sắc của chiếc cầu, có ánh sáng của bầu trời, có nét thơ mộng của

vành trăng non và có nét dịu dàng của cô gái Huế “như một tiếng “vâng”

không nói ra của tình yêu”, biểu thị sự thuận tình mà ko nói ra vì e lệ Tác giả

còn so sánh sông Hương với các con sông nổi tiếng trên thế giới như sông

Xen của (Pa - ri), Đa - nuýp của (Bu - đa - pét), Nê - va của (Nga) để làm nổi bật sự tuơng đồng và nhất là sự khác biệt, độc đáo của sông Hương Việt Nam

Ngoài ra Hoàng Phủ Ngọc Tường còn sử dụng so sánh, nhân hóa kết

hợp với liên tưởng tưởng tượng của tác giả để miêu tả vẻ đẹp biến hóa của dòng sông Đọc “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”, độc giả luôn bị cuốn hút bởi trí tưởng tượng tài hoa và ngôn ngữ rất độc đáo của người viết trong quá trình tiếp cận và mô tả con sông Hương Trong cái nhìn của Hoàng Phủ Ngọc Tường sông Hương không chỉ là một dòng chảy địa lí đẹp mà còn mang diện mạo, tâm trạng, tính cách của một con người Cách tiếp cận này bạn đọc đã gặp trong “Người lái đò Sông Đà” của Nguyễn Tuân Song phải đến Hoàng Phủ Ngọc Tường thì sự hòa hợp giữa sông và cảnh mới lên đến độ tuyệt đối như thế Sông Hương hiện lên với diện mạo, tâm trạng và động thái của cô gái Huế rất Huế

Với vốn ngôn ngữ phong phú, đa dạng Hoàng Phủ Ngọc Tường đã miêu

tả vô cùng sống động sông Hương ở các đoạn chảy khác nhau Ở vùng thượng lưu: nhà văn đã sử dụng đắc địa hệ thống từ láy, các tính từ và động từ mạnh để làm nổi hình nổi dáng con sông Sông Hương là một cô gái Di - gan phóng khoáng và man dại Rừng già đã hun đúc cho nó một bản lĩnh gan dạ, một tâm hồn tự do và trong sáng Sống giữa rừng già, con sông tự do bộc lộ hết sức mạnh và vẻ đẹp bản năng vốn có của mình Khi thì nó rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn, mãnh liệt qua những ghềnh thác, những đáy vực bí ẩn, lại có những lúc

nó dịu dàng và say đắm giữa những dặm dài chói lọi của hoa đỗ quyên rừng

Khi viết sông Hương về đến Huế, nhà văn đã sử dụng những tính từ chỉ tính chất, hình thái của dòng sông Sông Hương trở thành cô gái đẹp của chốn

đô thành, thành một nàng Kiều và tình cảm chung thủy với chàng Kim Trọng Khi sông Hương tìm về với Huế, cuộc gặp gỡ giữa sông và Huế đã đánh thức

vẻ đẹp tiềm ẩn vốn có của dòng sông bừng tỉnh khỏi giấc ngủ mơ màng,

hoang dại không phụ tấm chân tình của Huế, sông Hương bước vào hành trình tìm đến với thành phố tương lai của nó Những chuyển dòng liên tục, những khúc quanh đột ngột cho thấy tâm trạng trăn trở, kiếm tìm và khao khát của con sông Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng phát hiện ra rằng những kiến tạo địa lí tưởng chừng như ngẫu nhiên của dòng nước, nhưng ẩn chứa đằng sau

nó là cuộc tìm kiếm có ý thức của con sông Hương khi tìm đến với Huế Qua ngã ba Tuần ôm lấy Vọng Cảnh, Tam Thai, Lựu Bảo… sông Hương như đã xác định được hướng đi và tìm được chính mình nó hân hoan trong niềm vui mừng khó tả “từ đây như đã tìm đúng đường về sông Hương vui tươi hẳn lên”, nó “kéo một nét thẳng thực yên tâm theo hướng tây nam – đông bắc Yên tâm là bởi ở cuối đường nó đã thấy “chiếc cầu trắng in ngần trên nền trời, nhỏ nhắn như những vành trăng non” Cây cầu trắng ấy như một trang sức kín đáo mà sông Hương làm đẹp cho mình, trang sức mà không lòe loẹt, phô trương, đó đích thực là lối làm duyên rất Huế

Vào trong thành phố Huế, sống giữa sự ôm ấp của người tình Sông hương hiện lên trong “bộ mặt kinh thành của nó”, bộc lộ rõ cả phần trữ tình,

nữ tính thẳm sâu trong nó Giờ đây sông Hương không còn nét phóng khoáng, man dại của người con gái Digan mà dịu dàng, e lệ như một người con gái kinh thành Huế Con gái có phong cách Huế trong lời nói, cử chỉ, một tiếng nói “vâng” không nói ra của tình yêu Và trong diện mạo và qua lưu tốc đặc biệt lững lờ đầy tâm trạng, Hoàng Phủ Ngọc Tường cho người đọc nhận ra đằng sau lưu tốc ấy là nỗi vấn vương của một tấm lòng nặng với Huế

Khi tả cuộc chia tay lưu luyến giữa sông Hương và Huế tác giả sử dụng biện pháp nhân hóa Mãnh liệt và chung tình với Huế nên con sông lưu luyến, dùng dằng Nó bắt đầu cuộc chia tay không thể tránh khỏi bằng một cái ôm thật chặt “ôm lấy đảo Cồn Hến quanh năm mơ màng trong sương

khói” sau đó mới chịu ra đi “giữa màu xanh biếc của tre trúc và của những

vườn cau vùng ngoại ô Vĩ Dạ” Nhưng rồi hình như không nỡ, con sông

“đột ngột đổi dòng, rẽ ngoặt sang hướng đông tây để gặp lại thành phố lần

cuối ở góc thị trấn Bao Vinh xưa cổ” Cái khúc ngoặt vô tình của tạo hóa

được nhìn qua lăng kính của Hoàng Phủ Ngọc Tường, ông gọi đó là chút lẳng lơ, kín đáo của tình yêu

Từ đầu nguồn về đây sông Hương đi hết cùng với Huế một mối tình toàn vẹn, có đầu có cuối, có thủy chung Và sông Hương tự thể hiện mình như một người tình tuyệt vời của Huế Tình duyên giữa sông Hương và Huế như một mối duyên trời định, không thể tách rời