Yếu tố tự truyện trong văn xuôi đoàn lê

tác phẩm văn học mang yếu tố tự truyện, các sự kiện tiểu sử, đời tư của nhà văn chỉ đóng vai trò cơ sở của sáng tạo nghệ thuật, là chất liệu hiện thực được tác giả sử dụng với nỗ lực tiế

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Trong lịch sử xã hội loài người, sự phát triển ý thức cá nhân là dấu hiệu của sự phát triển ý thức con người về vai trò chủ thể của mình trong mối quan hệ với tự nhiên, với xã hội, với bản thân Trong văn học, sự vận động và phát triển của một nền văn học được thể hiện ở trình độ chiếm lĩnh con người, sự khám phá và lí giải về đời sống cá nhân, về cá tính là một vấn

đề có giá trị vô cùng quan trọng.

Trước đây, văn học thường nói đến những vấn đề chung mang tính chất cộng đồng, dân tộc Nếu nói đến cái tôi thì cái tôi ấy cũng phải gắn với cái ta chung của quốc gia, dân tộc, không có chỗ cho cái tôi cá nhân theo đúng nghĩa của nó xuất hiện một cách trực diện Con người cá nhân được nói đến trong văn học nằm trong quan niệm chung về con người lúc đó còn sơ lược, một chiều Theo thời gian, cùng với sự phát triển của đời sống xã hội, việc nói

về cái tôi cùng sự khẳng định về cái tôi cá nhân ngày càng được bộc lộ rõ nét

và trở thành nhu cầu, khát vọng của con người

Đặc biệt, từ sau đổi mới, nhu cầu “tự thú”, nhu cầu “công bố” phần bí

ẩn thực sự của mỗi cá nhân con người nhằm làm sáng tỏ “tôi” đã trở thành một trào lưu trong đời sống hiện đại Vì thế ta không ngạc nhiên khi các nhà văn lần lượt cho ra đời những tác phẩm ngược thời gian viết về đời sống riêng

tư của từng cá nhân Trong mỗi tác phẩm đều mang bóng dáng đời tư của tác giả hay nói cách khác là mang yếu tố tự truyện Do độ lùi thời gian cùng với

sự can thiệp trực tiếp, có dụng ý của cái “tôi” người viết, chân dung tác giả trong tự truyện có độ lệch nhất định so với cuộc đời thật của nhà văn Chính

sự cách biệt giữa thời gian viết và thời gian được nói tới đã ngăn trở việc người viết nhìn lại cuộc đời của bản thân mình như một chỉnh thể duy nhất Ở

tác phẩm văn học mang yếu tố tự truyện, các sự kiện tiểu sử, đời tư của nhà văn chỉ đóng vai trò cơ sở của sáng tạo nghệ thuật, là chất liệu hiện thực được tác giả sử dụng với nỗ lực tiếp cận trạng thái tinh thần thời đại cũng như hiện thực vi tế của tâm hồn con người.

Sự bùng nổ cùng sức hút thẩm mĩ của tự truyện được minh chứng bằng

hàng loạt truyện dài, tiểu thuyết có tiếng vang nhất định: Thượng đế thì cười (Nguyễn Khải), Một mình một ngựa (Ma Văn Kháng), Gia đình bé mọn (Dạ Ngân), Chuyện kể năm 2000 (Bùi Ngọc Tấn), Miền thơ ấu (Vũ Thư Hiên), Tuổi thơ im lặng (Duy Khán), Khúc đồng dao lấm láp (Kao Sơn), Đường về với mẹ Chữ (Vi Hồng), Tiền định (Đoàn Lê)

Hòa trong xu thế khai thác cái tôi bản thể đó, những trang văn của Đoàn

Lê cũng tạo được dấu ấn, vị thế riêng bởi nhiều va đập, đắng đót với cõi mình, cõi người Trong hành trình văn xuôi của mình, Đoàn Lê tỏ ra là một cây bút giàu trải nghiệm Tính tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê không chỉ xuất hiện trong tiểu thuyết mà còn ở hàng loạt các truyện ngắn Do vậy, văn xuôi của Đoàn Lê là mảnh đất khá màu mỡ để chúng tôi có thể khai thác theo hướng này

1.2 Đoàn Lê là một trong những gương mặt nữ ít nhiều thể hiện phong cách nghệ thuật của mình trên văn đàn sau 1975, nhất là thập niên cuối thế kỷ

XX và những năm gần đây Đoàn Lê bén duyên với nghề viết từ khá sớm, năm 16 tuổi đã có những bài thơ được đăng báo Sau này, người ta biết đến tên Đoàn Lê là một người phụ nữ đa tài, từ thơ, điện ảnh, hội họa đến văn xuôi, lĩnh vực nào bà cũng có thành tựu, nhất là trong sáng tác văn xuôi Văn xuôi Đoàn Lê không làm người đọc “choáng” vì không gian ngột ngạt, chật hẹp và triền miên trong tâm tưởng như Phạm Thị Hoài, không tạo sự hấp dẫn

ở tình huống lạ qua giọng điệu “tưng tửng” như Phan Thị Vàng Anh Trên những trang viết, tác giả đã thể hiện chân thực cái tôi cảm xúc của chính

mình Những hệ lụy đời riêng đã được bà vận dụng một cách khéo léo trong văn chương và đằng sau đó là cả những nỗi đau âm ỉ của người phụ nữ.

1.3 Trước nay xem xét yếu tố tự truyện người ta thường nói đến tiểu thuyết – một thể loại có sức phản ánh rộng rãi cũng như thể hiện được tối đa yếu tố đời tư của người viết trong tác phẩm Tuy nhiên trong quá trình tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy truyện ngắn Đoàn Lê cũng thể hiện yếu tố đời tư của người viết ở nhiều mức độ khác nhau Ở cả hai mảng tiểu thuyết và truyện ngắn, chất liệu đời sống thực tế của nhà văn được bộc lộ rõ nét Những chi tiết mang yếu tố tự truyện trở thành cơ sở cho sự sáng tạo nghệ thuật độc đáo của nhà văn

Xuất phát từ thực tế này, chúng tôi nghiên cứu Yếu tố tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê để thấy rõ hơn con người cá nhân nhà văn trong tác phẩm

mang tính tự truyện của mình Qua đó, đề tài giúp người đọc thấy được con người cá nhân của nhà văn thể hiện trong tác phẩm như thế nào, đồng thời khẳng định đóng góp của Đoàn Lê với nền văn xuôi hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tự truyện và yếu tố tự truyện

Vấn đề tự truyện cũng như tác phẩm văn học mang yếu tố tự truyện từ khá lâu đã được giới nghiên cứu và phê bình văn học chú ý và ngày càng có nhiều công trình mới được ra đời Cho đến nay, khá nhiều nhà nghiên cứu đi vào tìm hiểu thuật ngữ tự truyện Trước hết phải kể đến Phillipe Lejeune với

công trình Quy ước tự truyện (1975) Theo ông, “Tự truyện là một dạng văn

xuôi tự sự do một người có thật ngược dòng thời gian kể lại đời mình, nhấn mạnh tới cuộc sống cá nhân, đặc biệt là lịch sử hình thành nhân cách”[c273]

Như vậy, trong tác phẩm tự truyện tác giả, người kể chuyện và nhân vật chính phải là một và tự truyện thường được sử dụng ở ngôi thứ nhất

Các tác giả trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học ( Lại Nguyên Ân

chủ biên) cũng cho rằng: “Tự truyện là tác phẩm tự sự thường được viết bằng văn xuôi trong đó tác giả tự kể và miêu tả cuộc đời của bản thân mình” Theo

quan niệm này, một tác phẩm tự truyện là bức tranh của cái tôi thuần túy Tác giả, người kể chuyện và nhân vật chính là một, ngoài ra không có sự xuất hiện của cá nhân khác

Trái với quan điểm trên, nhà nghiên cứu Trần Đình Sử khi tìm hiểu về

tự truyện đã khẳng định như sau: “Trong tác phẩm tự truyện, đời tư của nhà văn chỉ là chất liệu hiện thực được tác giả sử dụng với những mục đích khác nhau…tự truyện có thể bao quát hầu hết các phương diện của đời sống: đời

tư, thế sự và sử thi…” Như vậy, cái tôi của người viết không phải là cái

chiếm toàn bộ những thông tin được đưa ra trong tác phẩm Từ chất liệu có thật trong cuộc sống, nhà văn xây dựng nên những bức tranh cuộc sống khác nhau, thể hiện một tư tưởng nào đó Nhưng qua những bức tranh đó, người đọc vẫn thấy được bóng dáng con người tác giả

Nguyễn Thị Bình khi tìm hiểu về “cái tôi” trong tiểu thuyết mang tính

tự truyện, nhận xét: “Cái tôi của người viết hiện lên rất sắc nét qua cảm hứng nhận thức, đánh giá lại những gì đã trải qua bằng điểm nhìn hiện tại Những chi tiết tự truyện, thái độ chủ quan của người trần thuật chứa đựng nhu cầu khẳng định giá trị của kinh nghiệm cá nhân”.

Trong cuốn Triết học và văn chương, Đặng Phùng Quân khẳng định

“Tự truyện là một thứ tiểu thuyết mà trí tưởng tượng được thỏa mãn bởi vì nó thật sự là tiểu thuyết của một thứ ngoại tại, một chất liệu luôn luôn khai triển, tăng gấp bội, mang theo ý chí không cùng…”[] Quan điểm này lại cho rằng tự

truyện là một dạng của tiểu thuyết, tức là cái “phi hư cấu” bị thu nhỏ lại, nhường chỗ cho cái “hư cấu”

Ngoài ra còn có các luận án, luận văn nghiên cứu về tự truyện và yếu tố

tự truyện trong giai đoạn, tác phẩm văn học cụ thể nhưng chủ yếu nghiên cứu

về tiểu thuyết Có thể kể đến Luận án Tiến sĩ của Đỗ Hải Ninh Khuynh

hướng tự truyện trong văn học Việt Nam đương đại Trong công trình này

tác giả khẳng định tầm quan trọng của hướng nghiên cứu tự truyện: “Vấn đề

tự truyện là vấn đề có ý nghĩa đối với văn học đương đại bởi nó gắn với cái tôi của tác giả - sự khẳng định cái tôi cá nhân mạnh mẽ trong thời đại bùng

nổ công nghệ thông tin, sự tương tác và dung nạp lẫn nhau giữa các thể loại Cùng với quá trình đổi mới, yếu tố tự truyện xuất hiện ngày càng nhiều thể hiện nhu cầu được bộc lộ cái tôi, ý thức phản tỉnh và khuynh hướng nhận thức lại thực tại của dòng văn học tự vấn”[] Cũng trong công trình này người viết

đã trình bày những quan điểm, vấn đề cơ bản xoay quanh vấn đề tự truyện

Tác giả Nguyễn Thị Thu Minh trong Luận văn Thạc sĩ Tiểu thuyết tự truyện

Việt Nam đương đại từ góc nhìn thể loại cũng nhấn mạnh chất liệu của thể

loại này là cái tôi và chỉ ra mối quan hệ giữa cái tôi tự thuật và cái tôi hư cấu:

“Tiểu thuyết tự truyện lấy chất liệu từ hiện thực cuộc đời của người kể chuyện thì tất nhiên sự hư cấu sáng tạo sẽ dựa trên chất liệu hiện thực cuộc đời tác

giả, cái tôi tác giả” Công trình Tiểu thuyết tự truyện Việt Nam giai đoạn

1930 – 1945 của Vũ Thị Thùy Dung đã tìm hiểu lịch sử phát triển của thể loại

và chỉ ra những đặc điểm của tiểu thuyết tự truyện như sau: “Tiểu thuyết tự truyện chủ yếu mang tính chất hướng nội Người kể chuyện xưng tôi coi như đồng nhất với nhà tiểu thuyết, chủ yếu kể chuyện cá nhân mình, kể chuyện đời mình, phơi bày những cái riêng tư, cái thật lẫn lộn với cái hư cấu Thông qua tiểu thuyết tự truyện, người đọc nhận ra bức chân dung tinh thần tự họa của nhà văn đồng thời thấy được dấu ấn sáng tạo của người nghệ sĩ” Luận văn

cũng chỉ ra hình tượng nhân vật chính là cái tôi tác giả, quan điểm trần thuật

“bên cạnh cách thức trần thuật ngôi thứ nhất, trong các tiểu thuyết tự truyện

còn xuất hiện cách thức trần thuật nhập vai” Tác giả Trần Thị Xuân Hợp

trong Luận văn Thạc sĩ Yếu tố tự truyện trong tiểu thuyết Nguyễn Khải thời

kỳ đổi mới khai thác yếu tố tự truyện trên các phương diện cốt truyện, hệ

thống nhân vật, giọng điệu, quan điểm trần thuật dựa trên các khái niệm cơ bản về tự truyện

Nhìn chung, những công trình nghiên cứu nói trên phần lớn nhìn nhận

tự truyện là một thể loại hay tự truyện luôn gắn với tiểu thuyết, thậm chí là tiểu thuyết Cũng dựa trên những cơ sở lí thuyết về tự truyện đó chúng tôi nghiên cứu về “yếu tố tự truyện”, tức là tìm hiểu các chi tiết thuộc về con người cá nhân tác giả tham dự vào tác phẩm văn học chứ không khai thác tự truyện trên phương diện thể loại

2.2 Nghiên cứu về văn xuôi Đoàn Lê

Đoàn Lê là cây bút có dấu ấn nhất định trên văn đàn hôm nay, và đặc biệt gần đây sáng tác của Đoàn Lê được khá nhiều bạn đọc quan tâm Trong quá trình tìm hiểu về nữ văn sĩ này, đến nay chúng tôi thu thập được một số bài viết về bà, những ý kiến đánh giá, phê bình về sáng tác của bà trên những diễn đàn văn học, tạp chí hay buổi giới thiệu sách Ở đây, chúng tôi xin điểm lại một số nhận định tiêu biểu như sau:

Trước tiên là một số bài viết, nhận định về chân dung nhà văn và tất cả

sự nghiệp của bà Bài Nhà văn Đoàn Lê: tình riêng bỏ chợ tình người đa đoan trên trang http://Vietbao.com.vn đã chỉ ra cuộc đời và tài năng nhiều mặt của

Đoàn Lê Bài viết Nữ sĩ Đoàn Lê- Trời vẫn không nín gió trên trang

http://Vietnam.net đã lược thuật đầy đủ cuộc đời Đoàn Lê từ khi bà chọn vào

lớp diễn viên điện ảnh cho đến nay lúc về hưu trở lại mảnh đất mình đã sinh

ra Tác giả đã tỏ ra tinh tế khi nói rẳng: “…với những người thuộc giới văn nghệ sĩ như chị, lại đủ các yếu tố tài tử giai nhân(…) thì rõ ràng đời sống nội

tâm của chị hẳn sẽ phong phú và ăm ắp những sáng tạo dư đủ để chị cảm thấy cuộc sống luôn tươi mới và khác lạ”.

Ở một bài viết khác, nhà văn Hồ Anh Thái cũng đã kể lại khá cụ thể những bước đi cũng như năm tháng gian khổ với những câu chuyện buồn vui trong cuộc đời Đoàn Lê Và ông nhận thấy ở trong con người của nữ sĩ vẻ

“dịu dàng nhưng bướng bỉnh, thanh mảnh nhưng đầy nghị lực” (Đoàn Lê –

Chị tôi Theo http://V ietbao.com.vn )

Bên cạnh đó cần phải kể đến những bài viết về các sáng tác của bà Vũ

Quốc Văn có bài Đoàn Lê một nữ sĩ đa tài in trên báo Cửa Biển mang đến

với độc giả một chân dung Đoàn Lê như một người nghệ sĩ “đa năng” nhưng

thành công hơn cả vẫn là nghề viết Tác giả bài viết cho rằng: “Chị Đoàn Lê chưa phải là nhà văn thuộc hàng kiện tướng viết nhiều, in nhiều trong làng văn Việt, nhưng tôi nghĩ chị là một người may mắn gặt hái được nhiều niềm vui trong các nhà văn đương đại thời đổi mới Bởi cứ mỗi lần chị có thêm một tác phẩm đến với bạn đọc là y như rằng người ta không chỉ hào hứng đón nhận mà còn nhớ luôn, mến luôn tác giả nữa.”

Dương Tường cũng đã có bài viết nhận xét về chất văn Đoàn Lê nhân

dịp nhà văn ra tập truyện ngắn …Và sex “…Đọc Đoàn Lê, cái đọng lại là một

dư vị ngấm nghía đến làm ta mất ngủ Sự chân thật của nhà văn là phép màu biến cái riêng tư thành chân lí phổ quát.”

Truyện ngắn là một thể loại mà Đoàn Lê từng yêu thích từ lâu Có lần

nhà văn tâm sự: “Tôi đặc biệt rất thích viết truyện ngắn Chỉ những gì không thể viết ngắn được thì tôi đành chịu Truyện ngắn là sự tinh lọc của ngôn ngữ nên đòi hỏi phải công phu, không thể đùa được Khi viết tôi quan tâm đến số phận con người… Cái kết trong truyện ngắn là cực kì quan trọng, nếu bỏ nó

đi coi như truyện không còn nữa Còn như đón nhận của người đọc với tác phẩm thì bao giờ cũng là điều bí ẩn, ít ra là đối với tôi”[53M.] Các học giả,

nhà phê bình cũng dành những nhận xét, đánh giá ưu ái cho những truyện ngắn của nữ nhà văn Trên trang web của tập đoàn Tân tạo có đăng bài viết

bình luận về tập truyện ngắn Người khách đêm giao thừa: “Tập truyện ngắn

Người khách đêm giao thừa vẻn vẹn 12 truyện ngắn – 12 lần tâm linh tác giả run lên dưới cái rét của cuộc đời Những khoảnh khắc tận cùng của một ngày giây cuối, một lần cuối và một con đường đứng bơ vơ rồi đổ bóng xuống lòng nhân thế Từng trang văn xuôi xông lên mùi cát bụi, mùi nước mắt, mùi mồ hôi nghe thật gần gũi thân quen.”[40;5M]

Trong bài viết Đoàn Lê – chị tôi nhà văn Hồ Anh Thái đã có những ý

kiến đánh giá rất tinh sắc về một số phương diện nghệ thuật trong truyện ngắn

của Đoàn Lê: “Với ngôn ngữ dịu dàng nền nã, hóm hỉnh, hài hước một cách nhẹ nhàng, chị viết về vấn đề thời cuộc ở cái làng ven đô thị trong hàng loạt các tác phẩm gắn với tên xóm Chùa: Đất xóm Chùa, Nghĩa địa xóm Chùa, Người đẹp xóm Chùa, Giường đôi xóm Chùa Tuy là chuyện xóm Chùa nhưng Đoàn Lê đã tìm tòi và sử dụng rất nhiều kỹ thuật viết, chính thế mạnh này đã lôi cuốn người đọc”[82M] Cũng trong bài viết này, tác giả còn đề cập đến

nghệ thuật sử dụng yếu tố kì ảo trong hai truyện Nghĩa địa xóm Chùa và Lên

ruồi của Đoàn Lê: “Cả nghĩa địa xóm Chùa và Lên ruồi đều nằm trong mạch truyện có yếu tố kì ảo của Đoàn Lê Nhưng ngay cả trong nhưng ngay cả trong những truyện kì ảo nhất của bà thì cái thực vẫn lấn cái ảo cái ảo chỉ làm lạ hóa, chỉ làm thay đổi một góc nhìn hiện thực chứ không phải là yếu tố xoay chuyển và quyết định hiện thực nghệ thuật.”[82M] Cũng nói về nghệ

thuật viết truyện có yếu tố kỳ ảo, nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Tú khi cho in trên tạp chí tác phẩm mới truyện ngắn Nghĩa địa xóm Chùa của Đoàn Lê đã bày tỏ

cảm xúc mãnh liệt của mình như sau: “Hay Đoàn Lê nghi có mầm bệnh trong người, chỉ có người ốm mới dám viết những truyện khủng khiếp như vậy.” Cùng chia sẻ với cảm nhận ấy, tác giả Mai Ngọc cảm nhận thêm: “Truyện

ngắn này có phong cách rất mới, nhân vật trong truyện là những người đã chết Chết nhưng vẫn sống trong thế giới riêng, song song với thế giới của những người sống Ở đây những người chết nhìn, nghe ngóng và phê phán chuyện của người sống y hệt như khi họ còn sinh thời.”[54M]

Tiểu thuyết là một phần thành công trong sự nghiệp lao động văn học nghệ thuật “đa năng” của Đoàn Lê nhưng phải đến khi những thiên truyện ngắn, tập truyện ngắn đặc sắc của bà xuất hiện trên văn đàn mới mang lại

niềm vinh quang hạnh phúc nhất trong đời văn của bà “Truyện ngắn đã dựng khắc, xác lập tên tuổi, đẳng cấp tên tuổi văn chương của Đoàn Lê Đoàn Lê được nhiều người biết đến là một người đa tài, đa danh nhưng hơn hết sáng tác văn chương và chỉ danh xưng Nhà văn mới là tiêu biểu nhất, mới là cách suy tôn, xướng gọi đúng nhất về chị.”[]Đó cũng là sự đánh giá xứng đáng giá

trị nghệ thuật của các tác phẩm văn chương mà nữ sĩ đã cống hiến cho văn học nước nhà

Bên cạnh những thành công nhất định trong thể loại truyện ngắn như đã nói ở trên, thì tiểu thuyết của Đoàn Lê cũng được giới văn sĩ và độc giả đánh

giá cao Tiểu thuyết Cuốn gia phả để lại đạt giả thưởng của Hội nhà văn, nhà

văn Hồ Anh Thái đã bày tỏ nhận xét của mình: “Mãi cho đến đầu năm 1988, đọc cuốn tiểu thuyết mới xuất bản của chị, Cuốn gia phả để lại, càng đọc mới càng ngớ ra, như là lâu nay mình hiểu sai về một con người Cuốn sách chứng tỏ một tay nghề tiểu thuyết chững chạc Tổ chức ngăn nắp các đường dây nhân vật, khéo léo lách qua cái mê cung nhân vật chằng chịt ấy để tới được cái đích của mình Nhân vật của chị không chỉ là những số phận cá thể sinh động, mà là cả một dòng họ Chẳng dễ dàng gì mà làm cho cái nhân vật – tập thể này ra hồn ra vía một nhân vật, gây ấn tượng là nhân vật có số phận

và khúc quanh phát triển số phận khá phức tạp Một điều đáng kể nữa ở Cuốn gia phả để lại là ngôn ngữ, một thứ ngôn ngữ dịu dàng nền nã mà hóm hỉnh,

được tiếp tục ở những tác phẩm sau này của Đoàn Lê, nhưng không có điều kiện phát huy trong tác phẩm điện ảnh”.[82M]

Năm 2010, cuốn tiểu thuyết Tiền định ra đời đã nhận được sự hoan

nghênh của độc giả Lê Minh Khuê cũng đã đánh giá: “Vừa là tự truyện, vừa

là hư cấu, cuốn sách không có khám phá gì về phong cách Tác giả kể chuyện nhẩn nha và hấp dẫn Nhưng cái đáng để ta quan tâm: nhà văn viết cho độc giả đọc Với những sự kiện đầy ắp, Đoàn Lê cung cấp cho người yêu sách văn học cái cảm xúc trong sáng của một người viết tinh tế, chú ý đến những rung động nhỏ của sự sống…Đoàn Lê đã đến với người đọc thật giản dị Trên những chất liệu thực, tác giả đã thổi vào đó trí tưởng tượng để câu chuyện như thực, lại như giấc mơ về cuộc đời đa truân của người đàn bà”[8;315M]

Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh trong bài Đọc tiểu thuyết Tiền định của nhà

văn Đoàn Lê đã khẳng định bước tiến mới trong cách viết của Tiền định so

với những sáng tác trước đây: “Sang đến Tiền định, ta thấy tác giả đã tiến lên một bước hoàn toàn mới Điều hoan nghênh đầu tiên là tác giả đã vượt lên chính mình Nếu như ở cuốn trước tác giả thiên về miêu tả sự việc thì sang cuốn này tác giả thiên về tâm trạng và số phận nhân vật Nội dung cuốn sách mới này cũng rộng rãi, khái quát hơn Nhất là cách viết của tác giả, có nhiều đổi mới”.[]

Đặc biệt, truyện ngắn của Đoàn Lê đã được xuất bản ở nước ngoài và được độc giả hào hứng đón nhận Nhà văn Mĩ Wayne Karlin viết trong lời giới thiệu tập The Cemetery of Chua Village and Other Stories (Nghĩa địa

xóm Chùa và những truyện khác): “Đoàn Lê đã cho họ thấy được một số chân

lí của chính cuộc đời họ và cuộc đời chúng ta Và làm như vậy một cách can đảm và điêu luyện, bà đã lật một góc mới trong văn học hiện đại Việt Nam”.

Tạp chí Nghiệp đoàn Xuất bản ở Mỹ năm 2005 đã nhận xét rất tinh tế về

phong cách sáng tác Đoàn Lê và giá trị tập truyện ngắn Trinh tiết xóm Chùa:

“Đoàn Lê được nghi nhận ở phong cách đa dạng và sức sáng tạo tươi mới Với giới học giả Mỹ, những truyện ngắn này cho một cái nhìn vào bên trong văn hóa Việt Nam sau đổi mới Với người đọc nói chung, đây là những tác phẩm bao quát và đầy nhân văn về những đề tài như lòng tham, hôn nhân, li

dị, tuổi già: đó là những tác phẩm về quyền con người, khảo sát tất cả những

gì tinh tế, bí ẩn của lòng người…”[40;4M]

Tạp chí Kirkus Reviews thì đặc biệt chú ý đến bút pháp và giọng điệu

khi nhận xét về những truyện ngắn của Đoàn Lê: “Mười truyện mang màu sắc Gogol trong một bản dịch tiếng Anh đầu tiên của Đoàn Lê, nhà văn Việt Nam, kiêm diễn viên, đạo diễn và họa sĩ… Thảng hoặc Đoàn Lê có xu hướng ngụ ngôn kiểu Kapfka, như trong Lên ruồi, nói về một nghệ sĩ nhà lộn, có tuổi, li

dị vợ, muốn xin cấp một căn hộ nhưng bị biến thành một con ruồi, và thế là thoát được mãi mãi vấn đề nhà cửa và cả phụ nữ Ở chỗ khác, những truyện ngắn lại đạt tới giọng điệu riêng tư, thấm thía như trong Giường đôi xóm Chùa về người vợ nằm trên giường với người chồng đang ngủ trong khi chị quyết định chia tay người chồng 28 năm chung sống trước khi người chồng

bỏ chị… Đây là truyện ngắn đặc sắc.”[81M]

Gần đây, văn xuôi của Đoàn Lê cũng trở thành đối tượng nghiên cứu

của một số luận văn Có thể kể đến công trình Đặc điểm truyện ngắn Đoàn

Lê của Vương Thị Bích Hà Luận văn đã đề cập đến hai khía cạnh nổi bật là

cảm hứng chủ đạo và thế giới nhân vật trong truyện ngắn Đoàn Lê Năm

2010, tác giả Vũ Thúy Hằng với công trình Thế giới nghệ thuật trong truyện

ngắn Đoàn Lê cũng khai thác truyện ngắn Đoàn Lê trên các phương diện cảm

hứng nghệ thuật, thế giới nhân vật, các phương diện nghệ thuật cơ bản như: cốt truyện, không – thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ nghệ thuật, giọng điệu nghệ thuật… Qua đó góp phần khẳng định vai trò, đóng góp về sự cách tân nghệ thuật của Đoàn Lê đối với văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới Gần đây

nhất, năm 2013 Luận văn Nghệ thuật tự sự trong văn xuôi Đoàn Lê của

Nguyễn Thị Khánh Minh đã dựa vào lý thuyết tự sự học tìm hiểu văn xuôi Đoàn Lê trên các khía cạnh nổi bật như không – thời gian tự sự, các cấp độ tự

sự và người kể chuyện trong văn xuôi Đoàn Lê

Sự tổng hợp trên cho thấy mỗi công trình có một hướng nghiên cứu, tiếp cận khác nhau Đến nay, chưa có một công trình mang tính quy mô nghiên cứu chuyên sâu vào văn xuôi Đoàn Lê trên phương diện yếu tố tự truyện Tuy nhiên, các bài viết, bài nghiên cứu trên là cơ sở để chúng tôi đi sâu tìm hiểu về yếu tố tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê một cách toàn diện

và có hệ thống Với hướng tiếp cận này chúng tôi hi vọng sẽ góp tiếng nói của mình vào việc khẳng định tài năng, cống hiến của Đoàn Lê với nền văn học Việt Nam đương đại

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Để đáp ứng được yêu cầu đặt ra là nghiên cứu Yếu tố tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê, luận văn tập trung khảo sát trên các tập truyện ngắn và tiểu thuyết sau:

Tập truyện ngắn:

- Thành hoàng làng sổ xố (Nxb Phụ nữ, 1990)

- Nghĩa địa xóm Chùa (Nxb Hội nhà văn,1999)

- Trinh tiết xóm Chùa (Nxb Hội nhà văn, 2005)

- Người khách đêm giao thừa (Nxb Phụ nữ, 2007)

- …Và sex (Nxb Phụ nữ)

- Đoàn Lê – tác phẩm chọn lọc (Nxb Phụ nữ, 2011)

Tiểu thuyết:

- Cuốn gia phả để lại (Nxb Hội nhà văn, 1988)

- Tiền định (Nxb Hội nhà văn, 2010)

- Nhật ký người đã tự sát ( Bản thảo)

4 Nhiệm vụ nghiên cứu và đóng góp của luận văn

Trong phạm vi nghiên cứu, để thấy rõ những chi tiết mang tính tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê chúng tôi đi vào tìm hiểu nhà văn Đoàn Lê trên các phương diện cuộc đời nhà văn, quan niệm sáng tác và sự thể hiện của cái tôi cá nhân trong sáng tác của bà Từ cuộc đời thực của tác giả, ta có cái nhìn đối chứng với bóng dáng con người cá nhân trong tác phẩm Bên cạnh đó chúng tôi cũng trình bày một số vấn đề về tự truyện và yếu tố tự truyện trong văn xuôi

Tiếp đó, trong chương II chúng tôi phân tích bóng dáng con người cá nhân của tác giả thể hiện qua các sáng tác Nội dung này chúng tôi đi vào khảo sát con người cá nhân tác giả qua ba phương diện cơ bản: bi kịch đời sống, ấn tượng nghề nghiệp và ý thức về giới trong các sáng tác

Chương III để làm rõ hơn về yếu tố tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê, chúng tôi tìm hiểu về bức tranh đời sống thực tế Đó là toàn bộ bối cảnh không gian sống cũng như con người xung quanh tác giả được thể hiện trong tác phẩm như thế nào

5 Phương pháp nghiên cứu

5.2 Phương pháp phân tích tác phẩm

Đây là phương pháp cơ bản, là cơ sở cho việc nhận định, đánh giá, được sử dụng thường xuyên trong quá trình nghiên cứu Phương pháp này giúp người viết khám phá được những đặc sắc của tác phẩm trên hai phương

diện nội dung và nghệ thuật, từ đó góp phần soi sáng các luận điểm trong luận văn Tuy nhiên, phương pháp này chỉ sử dụng để phân tích một số tác phẩm tiêu biểu để làm sáng tỏ các luận điểm được nêu ra.

5.3 Phương pháp tiểu sử

Đây là phương pháp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu văn học nói chung và trong việc nghiên cứu về yếu tố tự truyện nói riêng Phương pháp tiểu sử giúp người nghiên cứu có sự đối sánh giữa cuộc đời thực của nhà văn với con người nhà văn trong tác phẩm

Thông qua những yếu tố về cuộc đời của tác giả chúng tôi tìm hiểu mối quan hệ giữa tác giả và thế giới nghệ thuật trong tác phẩm, qua đó làm nổi bật yếu tố tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê

5.4 Phương pháp so sánh

Đây là phương pháp có tính chất bổ trợ nhằm làm rõ nét đặc trưng khu biệt của văn xuôi Đoàn Lê trong tương quan với các cây bút cùng thời

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, thư mục tham khảo, luận văn triển khai trên ba chương gồm:

Chương 1: Nhà văn Đoàn Lê và vấn đề yếu tố tự truyện trong văn xuôi Chương 2: Bóng dáng con người cá nhân

Chương 3: Bóng dáng của bức tranh đời sống thực tế

NỘI DUNG Chương 1 NHÀ VĂN ĐOÀN LÊ VÀ VẤN ĐỀ YẾU TỐ TỰ TRUYỆN

TRONG VĂN XUÔI

1.1 Nhà văn Đoàn Lê

1.1.1 Giới thiệu về nhà văn Đoàn Lê

Nhà văn Đoàn Lê (bút danh Hạ Thảo) sinh ngày 15 – 4 – 1943 tại Hải Phòng, là con trong một gia đình gia giáo Cha bà là một cụ đồ nho có nghề thuốc gia truyền Cụ đồ có ý hướng cho cô con gái yêu thông thái nối nghiệp nhà Nhưng ngay từ thuở hoa niên Đoàn Lê đã sớm mang trong mình niềm đam mê văn chương nghệ thuật và một tâm hồn thơ mộng Chính niềm đam

mê đó đã khiến bà không tuân theo sự sắp đặt của gia đình, theo đuổi nghệ thuật và có cơ hội thử sức ở nhiều lĩnh vực nghệ thuật khác nhau Người ta biết đến một Đoàn Lê với tư cách là nhà văn, họa sĩ, diễn viên điện ảnh, đạo diễn điện ảnh Bởi vậy bà được gọi bằng cái tên “nữ sĩ đa tài”

Năm 17 tuổi, với niềm đam mê nghệ thuật Đoàn Lê trái ý cha mẹ trốn lên Hà Nội thi vào trường Điện ảnh Bà trúng truyển khóa I trường Điện ảnh

Hà Nội (1959-1962) cùng một số nghệ sĩ gạo cội của Điện ảnh Việt Nam như: Lâm Tới, Trà Giang, Thụy Vân…Có thể coi việc thi vào trường Điện ảnh là

sự lựa chọn đầu tiên trong sự nghiệp của bà Tuy nhiên, với sự lựa chọn này Đoàn Lê đã gặp phải không ít khó khăn, sóng gió trong nghề

Năm 1962, sau khi tốt nghiệp Đoàn Lê về làm việc tại Hãng phim truyện Việt Nam Thời gian này bà chủ yếu đảm nhận được những vai phụ, xuất hiện lác đác trong một số cảnh quay Vai diễn chính đầu tiên mà bà đảm nhận đồng thời cũng là vai chính duy nhất làcủa bộ phim là cô giáo Hồng Vân trong “Quyển vở sang trang” Với vai diễn để đời này, nhiều khán giả vẫn giữ

được ấn tượng đẹp về cô giáo Hồng Vân nền nã, dịu dàng còn đồng nghiệp thì hay gọi bằng cái tên “cô giáo Đoàn Lê” Trong những năm gắn bó với nghiệp diễn, bà vừa gánh vác trọng trách của một người vợ, người mẹ lại vừa theo đoàn phim đi quay Đôi khi không được phân vai bà nhận làm đủ mọi việc vặt Trong mộng ước của tuổi trẻ, với niềm say mê nghệ thuật bà cố gồng mình mong được đóng góp cho điện ảnh.

Cảm thấy mình không mấy có duyên với nghề diễn, bà nhanh chóng chuyển sang bộ phận khác Khi hãng phim cần những phông cảnh giả, bà xin chuyển sang bộ phận thiết kế mĩ thuật do có chút năng lực về hội họa Nhưng đây là công việc tương đối vất vả, không phù hợp với phụ nữ Để thiết kế được phông mà cho trường quay, có lúc bà phải treo mình trên giàn giáo cao Công việc nặng nhọc, mệt mỏi khiến bà có ý định chuyển sang hội họa hay làm báo nhưng không được Hãng phim đồng tình Sau đó, trong những năm

70 – 80 của thế kỷ XX bà chuyển sang viết kịch bản và chuẩn bị trở thành đạo diễn Những kịch bản điện ảnh của bà thực sự gây được ấn tượng tốt với công

chúng một thời Bà thành công với một số tác phẩm Điện ảnh như: Bình

minh xôn xao, Cha và con, đặc biệt là bộ phim chuyển thể từ một số tác

phẩm của nhà văn Nam Cao-Làng Vũ Đại ngày ấy Từ đó, Đoàn Lê gắn bó

với kịch bản và đạo diễn tại xưởng phim truyện cho đến khi nghỉ hưu

Gọi Đoàn Lê bằng cái tên nữ sĩ đa tài không thể bỏ qua một tài danh về hội họa Tình yêu hội họa của bà được đánh thức trong thời gian bà làm ở bộ phận thiết kế mỹ thuật ở xưởng phim Những mảng màu sáng tối, những đường nét hình khối lại có sức hấp dẫn mãnh liệt với bà Đoàn Lê từng thi đỗ vào trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam nhưng xưởng phim không cho bà theo học Tuy vậy, ngoài thời gian làm việc ở xưởng phim bà vẫn dành thời gian theo học hội họa Sư phụ truyền nghề cho Đoàn Lê ngày đó là hai danh họa nổi tiếng Dương Bích Liên và Bùi Xuân Phái Hai người thày lớn và vô cùng

khả kính ấy hết lòng nâng đỡ, chỉ dẫn cho cô trò nhỏ say nghề Niềm đam mê hội họa của các ông đã ngấm thấm vào tâm thức Đoàn Lê, được bà giữ gìn ủ cất trong tâm hồn cho đến tận tháng năm này, để mỗi lúc buông bút rời bàn viết bà lại được thực hiện quyền năng của người họa sỹ Đến nay bà đã vẽ được hàng trăm bức tranh sơn dầu khổ lớn Tranh của bà đủ triển lãm riêng mấy cuộc và góp mặt trưng bày cùng các họa sỹ khác ở các Galery sang trọng

ở Hải Phòng và Hà Nội Những họa phẩm của bà mang đến cho người chiêm ngưỡng niềm xúc cảm tươi mới, cùng rất nhiều ngẫm ngợi bởi vẻ đẹp tao nhã, đằm thắm và cả hút cuốn mê hoặc của nó nữa

Thành công của những kịch bản điện ảnh và họa phẩm đó mới chỉ là một phần trong tài sản nghệ thuật của Đoàn Lê Tuy không chọn nghề viết đầu tiên nhưng bà lại có những thành công từ rất sớm và nghề viết mới thực sự là cái nghiệp của bà Từ khi còn là nữ sinh lớp chín Trường cấp ba Phan Chu Trinh ở Hải Phòng, Đoàn Lê đã có thơ đăng báo Năm mười tám tuổi, cô sinh

viên trường Điện ảnh lại nổi tiếng với thi phẩm “Bói hoa” đăng trên báo Văn

nghệ được nhiều người yêu thơ hồ hởi đón nhận

Tuy thơ là thể loại mang đến cho Đoàn Lê thành công bước đầu trong nghề văn nhưng sau này bà lại trải lòng ở lĩnh vực văn xuôi Ngay từ những truyện ngắn đầu tay, tên tuổi của Đoàn Lê đã lần lượt xuất hiện trên hai tờ báo

danh tiếng: Văn nghệ và Đại đoàn kết Đó là bộ ba truyện ngắn: Đôi mắt hoa

nhài, Trương Viên, Cây xoan non.

Kể từ khi đăng chùm truyện ngắn đầu tay, Đoàn Lê có hơn 15 năm nếm trải, tích lũy vốn sống và suy ngẫm về nghề văn rồi mới bắt tay vào tiểu thuyết Khoảng thời gian này giúp bà trải nghiệm cuộc sống đồng thời thai nghén một tác phẩm dài hơi theo ý mình Năm 1988, đời sống văn chương Việt Nam đã ghi nhận những nỗ lực, đóng góp của Đoàn Lê khi bà cho xuất bản tiểu thuyết “Cuốn gia phả để lại” Sự ra đời của tác phẩm khẳng định

những bước tiến rất vững vàng của một cây bút văn xuôi đầy tiềm năng

“Cuốn gia phả để lại” được diễn đạt bằng thứ ngôn ngữ dịu dàng, tinh tế,

nhiều khi lại hóm hỉnh, lịch lãm đã chứng tỏ một nghệ thuật viết tiểu thuyết già dặn Với cuốn tiểu thuyết đầu tay này, nhà văn Đoàn Lê được trao giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam (1989 - 1990)

Thành công của “Cuốn gia phả để lại” như một bước đệm chắc chắn để

Đoàn Lê dấn bước sâu hơn với văn xuôi Như một nguồn động lực lớn, sau

tiểu thuyết đầu tay Đoàn Lê liên tục cho xuất bản một số tiểu thuyết: Người

đẹp và đức vua (1991), Thành hoàng làng xổ số (1992), Lão già tâm thần (1993) Với sức sáng tạo không ngừng nghỉ, chỉ trong 10 năm đầu thế kỷ XXI

bà tiếp tục cho ra đời bốn tâp truyện ngắn: Nghĩa địa xóm Chùa (1999),

Trinh tiết xóm Chùa (2005), Người khách đêm giao thừa (2007) và tiểu

thuyết Tiền định (2010) Tiểu thuyết Tiền định ra mắt độc giả đã nhận được

sự ủng hộ nồng nhiệt của độc giả và lọt vào vòng Chung khảo của giải thưởng Bách Việt Tác phẩm được đánh giá là có những bước tiến mới trong nghệ thuật tiểu thuyết

Tiểu thuyết là một phần thành công của nhà văn nhưng trong hoạt động văn học nghệ thuật đa năng thì truyện ngắn mới là thể loại xác lập đẳng cấp

của Đoàn Lê “Nhà văn Đoàn Lê là một cây bút viết truyện ngắn đặc sắc Truyện ngắn của chị xuất hiện liên tục đều đều trên nhiều tờ báo Truyện ngắn Đoàn Lê lúc thì đằm thắm, trữ tình, lúc thì hiện thực sắc sảo Có lúc táo bạo, hiện đại bất ngờ, có lúc trẻ trung thổn thức như một cô gái mới lớn.” (Nguyễn Xuân Khánh) Bà từng tâm sự: “Tôi đặc biệt rất thích viết truyện ngắn Chỉ những gì không thể viết ngắn được thì tôi đành chịu Truyện ngắn

là sự tinh lọc của ngôn ngữ nên đòi hỏi phải công phu, không thể đùa được Khi viết tôi quan tâm đến số phận con người…Cái kết trong truyện ngắn là cực kỳ quan trọng, nếu bỏ nó đi coi như truyện không còn nữa Còn như đón

nhận của người đọc với tác phẩm thì bao giờ cũng là điều bí ẩn, ít ra là đối với tôi” (Theo Dũng Nguyên: Có một Đoàn Lê, Báo Phụ nữ Hà Nội, số ngày

27- 7- 1991)

Đoàn Lê được nhiều người biết đến là người đa tài Ta có thể gọi Đoàn

Lê là diễn viên, đạo diễn, họa sỹ, nhưng chỉ danh xưng nhà văn mới là đúng nhất dành cho bà Với giọng văn hóm hỉnh, cuốn hút , tác phẩm của bà không chỉ được phát hành trong nước mà còn được dịch giả chuyển ngữ, xuất bản ở nước ngoài

Nói về nhà văn Đoàn Lê người ta còn gọi bà là “người phụ nữ đa đoan” Khi còn là sinh viên của trường Điện ảnh bà đã bước chân vào cuộc sống hôn nhân Ba năm sau khi kết hôn, bà đã làm mẹ của hai đứa trẻ, nhưng vẫn kiên quyết chấm dứt cuộc hôn nhân không hạnh phúc khi nhận ra những giá trị đích thực của cái gọi là tình yêu và hôn nhân Năm 1967, sau tan vỡ cuộc hôn nhân đầu tiên, Đoàn Lê lại yêu, lại ngỡ đã cầm nắm được hạnh phúc đích thực của đời người Bà lên xe hoa lần thứ hai với diễn viên, đạo diễn Từ Huy và có thêm một con trai Gánh nặng cuộc sống gia đình và công việc luôn bám riết lấy bà nhưng người phụ nữ ấy không hề cam chịu mà luôn vươn lên tìm lẽ sông, tìm đường mưu sinh Cuộc hôn nhân mà bà đã dày công vun đắp tưởng chừng mang lại hạnh phúc trọn vẹn vậy mà điều bà nhận được là sự phản bội và cô đơn Ai có thể ngờ rằng, sau 27 năm hi sinh cho hạnh phúc Đoàn Lê đã ra khỏi căn nhà hôn nhân khi bà ở tuổi 53 Bà ra đi với “tài sản” không có gì ngoài những bản thảo, vài bộ quần áo, mái tóc đã nhuốm bạc và một cơ thể bệnh tật Tuy vậy, những chấn thương tinh thần của bà vẫn chưa phải đã hết Đầu năm 2008 người con trai duy nhất của bà bỗng lâm bệnh hiểm, qua đời ở tuổi 37

Sau bao nhiêu sóng gió của cuộc đời, nhưng sức sáng tạo của Đoàn Lê không ngừng nghỉ Chính những chấn thương tâm lý, những va đập của cuộc

đời đã tạo nên một Đoàn Lê đầy nghị lực và bản lĩnh Những trang viết như chính gan ruột của bà được giãi bày trên giấy Có lẽ những nếm trải của cuộc đời với đầy đủ những cung bậc buồn vui, những hạnh phúc và bất hạnh đã qua của người đàn bà đa đoan này đã làm nên những trang viết mang màu sắc Đoàn Lê!

1.1.2 Nhà văn Đoàn Lê và quan niệm sáng tác

Mọi hoạt động đều xuất phát từ một tư tưởng, mà mọi tư tưởng đều bắt đầu từ một quan niệm Mỗi người nghệ sĩ khi đặt bút luôn có quan niệm sáng tác riêng của mình Quan niệm đó như kim chỉ nam cho những đứa con tinh thần của họ Có tác giả, quan niệm đó được phát biểu trực tiếp, hay thông qua lời nói của nhân vật trở thành tuyên ngôn nghệ thuật, phong cách sáng tác

Với nhà văn Nam Cao, ông đề cao tính sáng tạo của người cầm bút: “Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho Văn chương phải khơi những nguồn chưa ai khơi, sáng tạo những gì chưa có” Tuy nhiên, sự sáng tạo trong nghệ thuật cũng không thể thoát ly

khỏi hiện thực cuộc sống, Nam Cao còn đề cao tính chân thực trong sáng tác

Văn chương nghệ thuật phải bắt nguồn từ hiện thực cuộc sống: “Nghệ thuật không cần là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối Nghệ thuật chỉ có thể là tiếng đau khổ kia thoát ra từ những kiếp lầm than”[] Nhà văn Tô

Hoài thì quan niệm viết văn là một nghề để kiếm sống như bất kỳ nghề nào

khác Trong Tự truyện, Tô Hoài từng kể: “Bây giờ khi tôi quyết định lấy

nghề viết nuôi thân tôi không nghĩ là tình cờ, nhưng thật tôi cũng không có mục đích gì, đặt ra trước để thành nghề văn, viết văn”.[TỰ TRUYỆN]

Không hão huyền, không viển vông và ảo tưởng, ông bước vào làng văn không ngẫu nhiên nhưng cũng không vì mục đích nổi danh, thỏa mãn sĩ diện của kẻ sĩ Vì thế ông chọn nghề viết văn là nghề để kiếm sống Cũng thật dễ hiểu bởi nó thật phù hợp và hết sức chân chính

Nhà văn Đoàn Lê đến với nghề viết không phải từ những bước đi đầu tiên Mặc dù ngay từ khi ngồi trên ghế nhà trường Đoàn Lê đã có thi phẩm được đăng báo, nhưng mãi đến khi chùm truyện ngắn được bạn đọc đón nhận

bà mới thực sự đặt những viên gạch đầu tiên cho nghề viết Tiếp theo đó, những tiểu thuyết, tập truyện ngắn lần lượt ra đời và xác lập tên tuổi Đoàn Lê trên văn đàn Cũng như các cây bút khác, Đoàn Lê có những quan niệm sáng tác của riêng mình Quan niệm đó không phát biểu trực tiếp, không thể hiện qua ngôn ngữ nhân vật mà dần dần được hé lộ qua vấn đề được đặt ra trong tác phẩm Khảo sát các tiểu thuyết và truyện ngắn của bà ta có thể phần nào thấy được quan niệm của nhà văn trong sáng tác Không đao to búa lớn, vấn

đề được Đoàn Lê nói đến là những câu chuyện hết sức đời thường nhưng có ý nghĩa vô cùng quan trọng Từ những câu chuyện hàng ngày vẫn thường diễn

ra xung quanh, Đoàn Lê đã đưa vào tác phẩm cùng sự cảm thông, chia sẻ Đó

là hàng loạt câu chuyện về xóm Chùa, xóm Núi, nơi bà đã có thời gian gắn bó

Có thể kể đến những cơn sốt đất ở Đất xóm Chùa, cơn sốt lấy chồng ngoại quốc trong Trinh tiết xóm Chùa, quá trình đô thị hóa ở A tourisme xóm

Chùa, câu chuyện về kiếp người lao động khó nhọc trong Rồi bụt hiện lên,

câu chuyện tình thương tâm trong Oan hồn ngõ đá dốc… Ngoài ra còn rất

nhiều câu chuyện nhỏ xoay quanh vấn đề tình yêu hôn nhân, hạnh phúc gia đình Ở đây có thể thấy điểm giống nhau giữa Đoàn Lê và bậc thầy Nam Cao, văn chương bắt nguồn từ thực tế đời sống Không phải không có lí do khi

người ta nói “Văn chương là tấm gương phản chiếu cuộc sống” Những câu

chuyện tưởng như đã rất tầm phào, quen thuộc nhưng luôn là vấn đề gây niềm

trăn trở, day dứt đối với tác giả Nhà văn Đoàn Lê tâm sự: “Sáng tác của tôi

là sự bày tỏ những băn khoăn, trăn trở trong đời sống Con người luôn gặp những trắc trở trong cuộc sống nên những gì tôi viết là để nâng đỡ tinh thần con người.” Đằng sau quan niệm văn học bắt nguồn từ thực tế đời sống là cả

một tinh thần nhân văn sâu sắc, luôn trăn trở, khắc khoải với nỗi đau của con người Trước muôn vàn trắc trở, va đập của cuộc sống mà con người phải gánh chịu, Đoàn Lê cúi xuống chia sẻ những nỗi đau đớn về tinh thần ấy Bởi thế nhân vật trong văn xuôi của bà phần lớn là những phụ nữ chịu đựng bi kịch, tổn thương về tinh thần Đôi khi người đọc cũng nhận thấy con người tác giả ngay trong trang viết của bà Từ câu chuyện chính cuộc đời mình, của những người xung quanh mà bà được chứng kiến, Đoàn Lê đã đặt ra những vấn đề to lớn của con người hôm nay

1.1.3 Cái tôi nhà văn trong sáng tác

Ở mỗi người nghệ sĩ luôn tồn tại song song cái tôi trong cuộc đời thực của nhà văn và cái tôi của người nghệ sĩ trong tác phẩm văn học Cái tôi thứ hai của tác giả hiện diện trong tác phẩm là cái tôi thuộc về thế giới nghệ thuật của tác phẩm, sáng tạo nên thế giới nghệ thuật ấy – đại diện và chịu trách nhiệm trực tiếp cho những quan điểm, tư tưởng cụ thể, xác định trong tác phẩm văn học Cái tôi nhà văn trong sáng tác và cái tôi ngoài đời thực có mối quan hệ biện chứng với nhau song không thể đồng nhất với nhau

Hầu hết các văn nghệ sĩ khi hạ bút sáng tác đều để lại dấu ấn của mình

trong tác phẩm Nhà thơ Đức I.W.Gớt đã khẳng định: “Mỗi nhà văn bất kể muốn hay không đều miêu tả chính mình trong tác phẩm một cách đặc biệt”

Như vậy cái tôi nhà văn trong sáng tác ngay từ khi ra đời đã tồn tại một cách tất yếu Các tác phẩm văn học Việt Nam từ thời trung đại chúng ta đã cảm nhận rõ ràng có sự mối liên hệ giữa tác giả ngoài đời với cái tôi thứ hai, nhưng

sự liên hệ uyển chuyển ấy không phải lúc nào cũng dễ nắm bắt

Xét từ bản chất của sự sáng tạo nghệ thuật, mỗi nhà văn khi cầm bút đều xuất phát từ nhu cầu giải phóng tư tưởng và bộc lộ tình cảm của mình Nói như Heghen, con người là một thực thể biết tư duy nhận thức nên luôn có khao khát thể hiện mình Mỗi trang viết đều là những trải nghiệm của bản thân

nhà văn, là hành trình đi tìm cái tôi của cá nhân Tuy nhiên, với mỗi thời đại, mỗi khu vực văn hóa, mỗi nền văn học và mỗi nhà văn lại có cách thể hiện riêng, mục đích riêng Nhà văn Đoàn Lê khi nói về cái tôi trong sáng tác đã

cho rằng: “Trong sáng tác văn học luôn có dấu ấn cá nhân của tác giả Tuy nhiên tôi không muốn bày tỏ cái tôi chủ quan, không muốn cái tôi đóng vai trò chủ đạo Nếu có cái tôi thì ở đó là sự giãi bày, mong muốn được thông cảm Tôi cứ bày tỏ như thế, mọi sự đánh giá là của độc giả.”

Đọc văn xuôi Đoàn Lê, độc giả không khó để nhận ra dấu ấn cá nhân của tác giả trong đó Dấu ấn đó là những sự kiện liên quan đến chính cuộc đời tác giả và cuộc sống xung quanh bà Những câu chuyện đầy ắp các sự kiện liên mang đến cho người đọc sự đối chiếu giữa chi tiết trong tác phẩm với cuộc đời tác giả Đó là những tâm sự về tình yêu, công việc, gia đình của cô

Chín trong Tiền định, chuyện đời sống hôn nhân của người phụ nữ trong

Giường đôi xóm Chùa, nỗi đau của người mẹ trong Mẹ con và thánh thần…

Qua sáng tác của mình Đoàn Lê đã phần nào thể hiện được con người cá nhân,

cá tính của mình trong sáng tác Cái tôi nhà văn được thể hiện qua ba dấu ấn chủ đạo: cái tôi thời thơ ấu, cái tôi với đời sống nghệ thuật và cái tôi giàu tính

sự giao lưu rộng mở cho người đọc với tác phẩm và người đọc với nhà văn Điều này vừa phù hợp với ý nguyện của tác giả vừa phù hợp với nhu cầu của người đọc hôm nay

1.2 Yếu tố tự truyện trong văn học

Thuật ngữ tự truyện trong tiếng Pháp viết là Autobiographie, có nguồn gốc tư tiếng Hi Lạp:(autos: chính mình, bios: cuộc đời, graphein: viết) Tự

truyện hay cái nhìn về bản thân có thể coi là một đặc sản của văn minh phương Tây Nó có hai nguồn gốc chính: từ nền văn minh Hi Lạp qua câu

ngạn ngữ nổi tiếng “kẻ thông thái phải biết về cá nhân mình”, và từ truyền thống Thiên chúa giáo qua lệ “tự vấn lương tâm” Trong các nền văn hóa

khác, nó chỉ tồn tại một cách hiếm hoi, thậm chí bị cấm ở các nước theo đạo

Hồi Trong các định nghĩa đầu tiên, tự truyện được xác định là “câu chuyện cuộc đời của cá nhân do chính người đó kể lại”, “tiểu sử của một người do người đó chép lại”[c269].

Về sau này, khái niệm tự truyện được hiểu theo nhiều cách khác nhau

Ở đây, chúng tôi xin đưa ra một số khái niệm như sau:

Theo Từ điển văn học thì “Tự truyện là một tác phẩm văn học thuộc

loại truyện do các nhà văn viết về cuộc đời thực của mình nhằm những mục đích khác nhau Các nhà văn khi viết tự truyện thường chỉ chọn lấy một hay vài quãng đời nào đó để lại cho mình những ấn tượng sâu sắc nhất, có ảnh hưởng quan trọng quyết định đối với hướng đi của đời mình, và dựng lại bức tranh toàn cảnh sinh động, chân thực về cuộc sống mà trong đó bản thân con người tác giả là nhân vật hoạt động chính Trong tác phẩm tự truyện những biến cố, sự việc, nhân vật,… đều được lấy từ cuộc đời thực của tác giả, không

hư cấu thêm, hoặc nói cách khác là không có sự hư cấu tự do như trong các tác phẩm khác thuộc loại truyện Trong tác phẩm tự truyện, tác giả thường đặt ra qua cuộc đời mình và bằng ngôn ngữ nghệ thuật những vấn đề xã hội rộng lớn, sâu sắc Vì vậy, ý nghĩa của tác phẩm tự truyện thường vượt ra ngoài phạm vi của một bản tự thuật đơn thuần và có tầm khái quát nghệ thuật rộng lớn.”[c242]

Tác giả Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học cũng cho rằng:

Tác phẩm tự truyện thường có thiên hướng lí giải cuộc sống đã qua (của tác giả) như một chỉnh thể, tạo ra những đường nét mạch lạc cho cuộc sống kinh

nghiệm của mình Người viết tự truyện có khi cũng vận dụng hư cấu, thêm thắt hoặc sắp xếp lại các chi tiết của cuộc đời mình, nhằm làm cho sự trình bày về cuộc đời ấy trở nên hợp lý, nhất quán Tự truyện luôn là hành vi khắc phục cái thời gian đã lùi xa, là mưu toan quay về thời tuổi thơ, tuổi trẻ, làm sống lại những đoạn đời quan trọng nhất, nhiều kỷ niệm nhất, như là “sống lại” cuộc đời mình từ đầu Tự truyện do vậy thường được viết vào thời tác giả

đã trưởng thành, đã trải qua phần lớn các chặng đường đời”[1; 29] Ngoài ra ông còn nhận định rằng: “Tự truyện tương đối gần gũi với tiểu thuyết Yếu tố

tự truyện là nét khá đậm trong nhiều loại sáng tác của nhà văn thế kỷ XX, dù

họ thuộc về những xu hướng thẩm mỹ khác nhau”.

Theo Bách khoa toàn thư Wikipedia thì “Tự truyện là những tác phẩm

văn học thuộc thể loại tự sự, thường được viết bằng văn xuôi trong đó tác giả

tự kể lại và miêu tả cuộc đời mình trong tác phẩm”

Từ điển Văn học Pháp từ A đến Z định nghĩa: “Tự truyện là thể loại

văn học mà ở đó tác giả viết lại câu chuyện về chính cuộc đời mình”.

Như vậy, theo quan điểm của các tác giả nói trên thì tự truyện được coi

là một thể loại văn học trong đó tác giả tự kể về cuộc đời mình Tác phẩm tự truyện thường có thiên hướng lí giải cuộc sống đã qua của tác giả như một chỉnh thể, tạo nên những đường nét mạch lạc cho cuộc sống kinh nghiệm của mình Người viết tự truyện có khi vận dụng hư cấu, thêm thắt hoặc sắp xếp lại các chi tiết của cuộc đời mình Do luôn là hành vi khắc phục cái thời gian đã qua, hình thức tự truyện thường được viết khi tác giả đã trưởng thành, đã trải qua phần lớn các chặng đường trong cuộc đời mình và nhìn lại những gì đã qua như một sự chiêm nghiệm

Yếu tố tự truyện mà chúng tôi nghiên cứu ở đây không hoàn toàn đồng nhất với các khái niệm về tự truyện đã nêu trên Có thể khẳng định yếu tố tự truyện là những yếu tố thuộc về cuộc đời cá nhân tác giả, được sử dụng làm

một thứ chất liệu đặc biệt trong sáng tác của mình Đó có thể là những sự kiện gây ấn tượng mạnh mẽ, những thể nghiệm, cảm xúc mà tác giả muốn giãi bày, chia sẻ với độc giả Những yếu tố đó kết hợp với tính hư cấu nghệ thuật để xây dựng lên một thế giới nghệ thuật vừa mới mẻ, vừa gần gũi Tuy nhiên, yếu tố tự truyện trong văn học không chỉ có trong các tác phẩm tự sự mà còn

có trong thể loại trữ tình, bộc lộ những cảm xúc cá nhân của người viết

Tác phẩm văn học là sản phẩm của sự hư cấu dựa trên chất liệu và nguyên mẫu thực thế Về điều này, các nhà Chủ nghĩa hình thức Nga mặc dù

coi hình thức là trung tâm của tác phẩm văn học cũng đã nhận định: “Văn học tất nhiên không hoàn toàn thoát li hiện thực, nhưng chỉ dùng hiện thực làm chất liệu cho nên đã nhào nặn chất liệu ấy theo logic của chính mình, mà như thế mới hòng hấp dẫn được bạn đọc.”[PL] Với tác phẩm văn học mang tính

tự truyện thì chất liệu ấy xuất phát từ cuộc sống của chính người viết Viết những tác phẩm văn học mang yếu tố tự truyện cũng là một cách để tác giả thể hiện cái tôi cá nhân của mình Có thể thấy, cái tôi bản thể của người viết luôn

có nhu cầu được bộc lộ, tìm đến sự đồng cảm, chia sẻ từ độc giả Ở Việt Nam, yếu tố tự truyện trong văn học tuy phát triển muộn nhưng đã có mầm mống từ rất lâu đời và có mặt trên hầu hết các thể loại

Thơ là một thể loại trữ tình, thiên về yếu tố cảm xúc nhưng ngay từ thời Trung đại, những bài thơ thể hiện cái tôi cá nhân cũng đã xuất hiện Tiếng nói

cá nhân thời bấy giờ chưa được đề cao nhưng một số nhà thơ vẫn mạnh dạn lên tiếng và khẳng định Có thể thấy, yếu tố tự truyện được thể hiện rải rác trong một số bài thơ của Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Nguyễn Đình Chiểu, Tú Xương… Đó là tác phẩm có thiên hướng giãi bày tâm sự của bản thân tác giả Dấu ấn cuộc đời của cái tôi tác giả ít nhiều đã bộc lộ trong tác phẩm Có thể coi đó là dạng thức sơ khai nhất của yếu tố tự truyện trong văn học Việt Nam Đến thế kỉ XX, sự xuất hiện của phong trào thơ Mới đã mang

lại một luồng gió mới cho thơ ca Việt Nam Sự ảnh hưởng của thơ ca phương Tây khiến cho ý thức về cái tôi cá nhân được bộc lộ rõ rệt Tiêu biểu cho dòng thơ này là Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, … mỗi người một phong cách riêng tạo nên một chặng đường thơ ca với nhiều màu sắc, nhiều cá tính Sau này, khi tiếng nói cá nhân được đề cao, cái bản ngã cũng tự nhiên được bộc lộ.

Tuy nhiên, do đặc trưng thể loại nên yếu tố tự truyện trong thơ thường rất hạn chế Với thể loại trữ tình, cái tôi cá nhân chỉ được thể hiện ở dòng cảm xúc, tâm trạng mà ít có cơ hội bày tỏ những chi tiết, sự kiện về cuộc đời tác giả Cho dù cái tôi cá nhân trong thơ có mạnh mẽ, sôi nổi đến đâu cũng không bao quát được bối cảnh không gian rộng lớn cũng như dòng chảy cuộc đời của người viết Bởi vậy, yếu tố tự truyện trong thơ thường mờ nhạt hơn các thể loại khác

Khác với thơ, văn xuôi có lợi thế hơn trong việc thể hiện yếu tố tự truyện Do vậy, đây là mảnh đất màu mỡ mà các nhà văn có thể thỏa sức bộc

lộ cái tôi cá nhân với những dụng ý nghệ thuật khác nhau Từ cốt truyện đến

hệ thống nhân vật, phạm vi phản ánh của văn xuôi cho phép thể loại này khai thác tối đa mọi chiều kích của cuộc sống Do đó, cuộc đời người viết có điều kiện được thể hiện, giãi bày

Có thể thấy rằng tự truyện không xa lạ với văn học Thế giới, nó đã trở thành một dạng của thể loại văn học dù xuất hiện muộn mằn hơn nhiều dạng khác Ở phương Tây vào thế kỷ XVIII, các nhà văn lãng mạn đã sử dụng đời

tư bản thân như một chất liệu để nhận thức, khám phá ra toàn bộ sự đa dạng

và phức tạp trong hành động tâm lý và đời sống tình cảm của mỗi cá nhân con người Song viết về cái tôi ở thời kỳ này chưa được xã hội hoàn toàn thừa nhận, người ta chỉ quen coi đó là quyền được thú tội trước cha cố Do đó, những tự truyện đầu tiên của lịch sử văn học thế giới là những tác phẩm viết

ra với mục đích tự thú, được bộc lộ ngay từ nhan đề đến nội dung tác phẩm

Trước đó, vào thế kỷ thứ V Thánh Agustinus đã viết Tự thú với tất cả sự

trung thực sáng suốt của người con chúa Tác phẩm mẫu mực thời kỳ đầu của

thể tài này cũng cũng phải kể đến Tự bạch của nhà văn Pháp J.J.Rousseau

Sau tác phẩm này, yếu tố tự truyện xuất hiện nhiều hơn trong tác phẩm văn học Thế kỷ XIX – XX, văn học Tây Âu cũng đánh dấu sự ra đời của một số

tác phẩm mang yếu tố tự truyện như: Tự thú của một đứa con thời đại (Alfred de Muset); Tấn trò đời, Mảnh da lừa (Banzac); bộ ba tự thuật : Thời

thơ ấu, Kiếm sống, Các trường Đại học của tôi (M.Gorki)

Trong văn học Việt Nam vốn ít có truyền thống tác giả tự kể chuyện đời mình, nhìn chung cái tôi của nhà văn Việt Nam khá kín đáo Tuy vậy, cũng giống như thơ ca, văn xuôi có yếu tố tự truyện cũng manh nha từ thời Trung đại Trong văn xuôi tự sự thời trung đại, tính tự truyện thể hiện khá rõ ở các tác

phẩm Nam Ông mộng lục của Hồ Nguyên Trừng, Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ, Sơ kính tân trang của Phạm Thái Cuối thế kỷ XIX sang đầu XX,

văn xuôi quốc ngữ cũng xuất hiện khá nhiều tác phẩm mang dáng vẻ của tự

truyện Đầu tiên phải kể đến Thầy Lazarô Phiền – tác phẩm văn xuôi tự sự

quốc ngữ xuất hiện sớm nhất, năm 1887 Bước sang thế kỷ XX, Giấc mộng lớn của Tản Đà và Phan Bội Châu niên biểu của Phan Bội Châu ra đời là điểm

mốc quan trọng của văn xuôi tự truyện Việt Nam Theo Lê Tú Anh, Tản Đà và

Phan Bội Châu là “những người đầu tiên đưa cái tôi hữu thể, con người thực của chính mình vào văn xuôi tự sự Không còn là cái tôi hư cấu, tưởng tượng của tiểu thuyết nữa, cái tôi của Phan Bội Châu và Tản Đà là cái tôi bằng xương, bằng thịt, cái tôi tự truyện Tuy chữ viết khác nhau (một tác phẩm viết bằng chữ Hán, một viết bằng chữ quốc ngữ), nhưng có thể khẳng định Phan Bội Châu niên biểu và Giấc mộng lớn chính là hai tác phẩm đánh dấu sự ra đời của thể loại tự truyện trong nền văn học hiện đại Việt Nam.”[] Sau nay,

cùng với sự vận động và phát triển chung của nền văn học, yếu tố tự truyện

trong các tác phẩm văn xuôi xuất hiện ngày càng nhiều, tạo nên một xu hướng mới trong văn xuôi Sự xuất hiện này gắn với tên tuổi của một số cây bút như: Nguyễn Khải, Tô Hoài, Ma Văn Kháng, Duy Khán, Dạ Ngân, Đoàn Lê…

Văn xuôi mang yếu tố tự truyện phát huy được lợi thế hơn so với thơ ca trong việc thể hiện con người cá nhân và đời sống xung quanh Vì thế mà yếu

tố tự truyện trong văn xuôi cũng được thể hiện đậm nét hơn Tuy nhiên, trong những tác phẩm văn xuôi mang yếu tố tự truyện đó, mỗi tác phẩm có sự góp mặt của chất liệu đời tư với mật độ và tần số khác nhau Mức độ đậm nhạt của

nó là căn cứ cho thấy cấp độ khác nhau của yếu tố tự truyện trong hệ thống tác phẩm

Ở cấp độ cao là những tác phẩm có mật độ chất liệu đời tư tác giả dày đặc Theo cách gọi của nhà phê bình Hoài Nam, nó gần như “bản dập” của cuộc đời nhà văn Ở đó, không khí của tác phẩm, cốt truyện, nhân vật, tình tiết, đều liên quan đến tiểu sử cuộc đời của tác giả một cách chặt chẽ và người đọc có thể nhận ra, kiểm chứng được Bóng dáng nhà văn và nhân vật trung tâm như hai vòng tròn đồng tâm và có cùng bán kính Sự xuất hiện các chi tiết đời tư với mật độ dày đặc cùng những trải nghiệm cá nhân, mỗi tác phẩm như một lời tự thú chân thành của tác giả

Dạng này thường gắn với thể loại tiểu thuyết Bởi lẽ tiểu thuyết là thể loại đòi hỏi một khung cốt truyện hoàn chỉnh với chiều kích rộng và sức bao quát lớn Với đặc điểm như vậy tác phẩm mới chứa đựng được một dung lượng lớn chi tiết liên quan đến cuộc đời tác giả Có thể kể đến bộ ba tự truyện

của M.Gorki,Gia đình bé mọn (Dạ Ngân), Thượng đế thì cười (Nguyễn Khải), Chuyện kể năm 2000 (Bùi Ngọc Tấn)… Tuy có sự pha trộn giữa hư

cấu và phi hư cấu nhưng tính chân thật đặc biệt được chú trọng và tỷ lệ các yếu tố phi hư cấu trội hơn các yếu tố hư cấu Những yếu tố mang tính tự

truyện được đưa vào cốt truyện một cách có hệ thống, từng chặng đường đời, quãng đời được kể lại có tính chân thực cao.

Chẳng hạn trong tiểu thuyết Gia đình bé mọn , Dạ Ngân đã phơi bày

không giấu giếm những nỗi đau, những vết đen trong cuộc đời mình Bà đã bộc bạch một cách rất chân thành về những thăng trầm và những câu chuyện tình yêu mà bà đã trải qua Bạn đọc dễ dàng nhận ra tác giả qua nhân vật Mỹ

Tiệp Bà đại diện cho một thế hệ sinh ra và lớn lên trong chiến tranh, “tình duyên lận đận, học hành dở dang”, có một cuộc hôn nhân do chiến tranh thu xếp Đó là cuộc hôn nhân do hoàn cảnh xô đẩy với người chồng “có trữ lượng nhân tính ít ỏi” khiến cho Tiệp cảm thấy ngột ngạt, không chịu nổi Thế

rồi thiếu phụ miền Tây gặp anh chàng lãng tử đất Bắc gần 50 tuổi đã có vợ Mối tình định mệnh Nam- Bắc bị ngáng trở suốt 11 năm trời giữa bao rào cản của luân lí gia đình, định kiến và luân lí xã hội Mỹ Tiệp luôn phải sống trong

sự day dứt, dằn vặt của một người mẹ “đang bỏ vãi các con ở xa mình hàng nghìn cây số để đi lấy chồng” Hơn 40 tuổi bà mới được sống cho mình Tất

tả ra Hà Nội, tất tả học hành, tất tả viết lách Cuộc đời thăng trầm, đầy vất vả

ấy được Dạ Ngân “điểm duyệt” lại khá kĩ lưỡng Bà như rút rột rút gan của

mình ra mà viết vậy Mỗi người có một tạng viết, và với Dạ Ngân cái tạng của

bà là “chỉ viết những gì đã đi qua cuộc đời mình, những gì đã quen thuộc với mình” Gia đình bé mọn là tâm sự chân thành, thẳng thắn của cái tôi Dạ Ngân

Hóa thân vào nhân vật Tiệp, tác giả đã tái hiện hầu như toàn bộ quá trình phát triển nhân cách và số phận hạnh phúc của bản thân như một lời tự thú nhẹ nhàng, thẳng thắn

Trong Thượng đế thì cười, tác giả xem đó như một bản tổng kết cuộc

đời của mình,với cái nhìn hài hước tự trào về bản thân, Nguyễn Khải đã trực tiếp gửi tới bạn bè, vợ con những lời tự thú chân thành cho tất cả những gì đã qua Nguyễn Khải không nhân nhượng, né tránh khi nói về bản thân Ông nhìn

lại mình chỉ thấy cái đáng cười, đáng chê trách: tính cách thì ủy mị, mềm yếu, chỉ thích “dàn hòa” để có một kết cục vui vẻ Soi rọi con người mình từ nhiều phía Nguyễn Khải thừa nhận mình là kẻ gia trưởng, ích kỷ, một tên “độc tài”

trong gia đình, sống vô trách nhiệm, cố chấp với vợ con “Vốn lười lại kém tháo vát” nên công việc trong gia đình từ thời chiến đến thời bình đều đổ lên vai người vợ, “khốn khó sinh con, nuôi con với bao vất vả, lo lắng chạy vạy của nhiều năm chiến tranh…”[] Nhà văn cũng cắt nghĩa căn nguyên của thói

gia trưởng là do người vợ ngưỡng mộ chồng, quá chiều chồng, khiến người

chồng quen với địa vị độc tôn, dễ dàng “bộc lộ sự tức giận của một ông chủ…

đã hi sinh một đời cho gia đình thì vợ con phải biết ơn ông chủ, không được phép hiểu lầm”[] Nghĩ về bạn bè, Nguyễn Khải luôn có mặc cảm là kẻ ít

nhiều có tội trước những bất hạnh của đồng chí đồng đội Ông day dứt bởi

“đã không có mặt ở các chiến trường phía Nam suốt cuộc chiến tranh chống

Mỹ Bạn bè thay nhau vào còn hắn vẫn bình thản ở lại miền Bắc…”[] Ông

cảm thấy mình có tội, cái tội của kẻ cứ ngồi yên mà hưởng hạnh phúc do người khác vất vả mang lại Nghiêm khắc tự mổ xẻ bản thân mình, Nguyễn Khải như muốn nói hộ vợ con và bạn bè cũng như việc thể hiện “cái tôi” của tác giả

Có thể thấy các sáng tác mang yếu tố tự truyện ở cấp độ cao mang đến cho người đọc hình tượng nhân vật chính gần như trùng khớp với hình tượng tác giả Mặc dù có sự hòa trộn của yếu tố hư cấu nhưng tác phẩm vẫn mang đậm cái tôi chủ quan của người viết Văn học mang yếu tố tự truyện chủ yếu

kể về những hồi ức, suy tư, cảm xúc đã qua của tác giả bằng những suy ngẫm, chiêm nghiệm của hiện tại Bởi thế người ta vẫn thường coi nó như một sự “tự thú” của chính người viết

Ở cấp độ thấp hơn, yếu tố tự truyện không xuất hiện đậm đặc làm thành chân dung tác giả mà được xuất hiện rải rác trong tác phẩm Ở đó, hình tượng

tác giả được người đọc nhận ra qua một số chi tiết tiểu sử và trải nghiệm của nhân vật Những tác phẩm này chủ yếu là những trải nghiệm, chiêm nghiệm,

tự thú của tác giả Bởi vậy yếu tố tự truyện gắn với nhu cầu chiêm nghiệm về cuộc đời, sự nhận thức và nhu cầu giãi bày cái tôi khá kín đáo Ở cấp độ này dung lượng các yếu tố mang tính tiểu sử, đời tư không nhiều nên bao gồm cả tiểu thuyết và truyện ngắn Mỗi chi tiết đó như một lát cắt về một quãng đời,

sự kiện nào đó của tác giả hay những trải nghiệm cá nhân chứ không có tính bao quát toàn bộ cuộc đời người viết Sự xuất hiện của những chi tiết đó đôi khi chỉ nhằm bộc lộ tư tưởng, quan điểm cá nhân tác giả

Có thể kể đến một số tác phẩm ở mảng tiểu thuyết như Thời xa vắng (Lê Lựu), Tuổi thơ dữ dội (Phùng Quán), Một mình một ngựa (Ma Văn Kháng), Ba người khác (Tô Hoài) Hàng loạt truyện ngắn của Đoàn Lê và

Dạ Ngân cũng nằm trong cấp độ này Dạ Ngân có Con chó và vụ ly hôn tái

hiện những mâu thuẫn âm ỉ vô hình nhưng khốc liệt giữa đôi vợ chồng chênh

lệch nhau về tâm hồn, thiếu vắng đồng cảm Trinh nữ muộn kể về câu chuyện cô bạn gái lỡ thì khư khư trinh tiết Quãng đời ấm áp là một thời hạnh phúc bên người đồng đội, người tri kỉ lớn giữa bom đạn chiến tranh Nhà

không có đàn ông nói về không gian chật hẹp của đại gia đình những người

tiết phụ Thời gian vĩ đại tái hiện tâm trạng của người phụ nữ khi gặp lại người yêu cũ trong cuộc tình dở dang thời quá khứ Vòng tròn im lặng là

cuộc đối thoại giữa mẹ và con trong thời điểm phải chọn lựa tình yêu hay tình mẫu tử Đoàn Lê với các truyện ngắn của mình vừa thể hiện tâm sự thầm kín

vừa thể hiện những trải nghiệm cuộc đời mình Ở Giường đôi xóm Chùa,

cuộc hôn nhân của đôi vợ chồng rách bươm như là cờ trước gió, hai người

chia tay nhau sau gần ba mươi năm chung sống khi nhận ra một điều “cái gì

người ta cũng có thể cố gắng, nhưng không ai cố gắng yêu” Đất xóm Chùa

lại là bức tranh làng quê trước cơn lốc đô thị hóa của nền kinh tế thị trưởng

Câu chuyện Trinh tiết xóm Chùa cũng để lại những ám ảnh nhức nhối khi

cơn sốt lấy chồng ngoại quốc trở thành mối quan tâm hàng đầu của những bà

mẹ có con gái lớn “Đầu tư chồng ngoại quốc cho con gái, chắc chắn lãi nhất”.

Nhìn chung, những tác phẩm mang tính tự truyện ở cấp độ thấp thường hay bị nhòe mờ giữa cái hư cấu và phi hư cấu Đôi khi cũng rất khó phân định rạch ròi giữa hai yếu tố đó

1.3 Yếu tố tự truyện trong các thể loại văn xuôi

Sự phát triển của thể loại cùng với sự đổi mới của hệ hình tư duy và các quan niệm nghệ thuật khiến cho khuynh hướng tự truyện đang dần trở thành khuynh hướng nổi bật Văn xuôi là lãnh địa rộng rãi nhất cho việc thể hiện khuynh hướng này Bởi thế, yếu tố tự truyện ngày càng lấn sâu vào từng thể loại của văn xuôi Chính sự hòa phối giữa bản thân thể loại với yếu tố tự truyện đã làm cho đường biên giữa các thể loại của văn xuôi trở nên mờ nhòe,

có sự giao thoa lẫn nhau Sự giao thoa thể loại tạo nên những dạng thức mới của văn xuôi, rất khó có thể phân định một cách rạch ròi Trong đó, có một số thể loại mà ở đó ranh giới thể loại rất gần gũi nhau, hầu như chỉ có thể phân định rạch ròi ở từng tác phẩm cụ thể

1.3.1 Hồi ký tự truyện

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, hồi ký (tiếng Pháp: mesmoires) “là

một thể loại thuộc loại hình ký, ghi lại những biến cố đã xảy ra trong quá khứ

mà tác giả là người tham dự hoặc chứng kiến”[] Nó ra đời từ thời Hy Lạp cổ

đại Hồi ức của Kxênophôn và Xôcrát là những ghi chép của ông về các cuộc hành quân của người Hy Lạp thường được coi là những tác phẩm hồi ký cổ xưa nhất

L.I.Timôfeep trong Nguyên lý lý luận văn học (tập 2) cho rằng: “Một

trong hàng loạt hình thức của văn học nghệ thuật, mà cơ sở là những sự kiện

lịch sử đã tồn tại trong thực tế Đó là những hồi ký (Quá khứ và ý nghĩa) của Gecxen đã khái quát và miêu tả theo quan điểm mỹ học những sự kiện thực trong đời sống của tác giả Ở đây, cốt truyện dựa vào các biến cố đã được biết trước, nhiệm vụ của tác giả chỉ là trình bày nó một cách cụ thể và giải thích nó theo quan điểm mỹ học…những điều mà tác giả cho là gần gũi đối với mỹ cảm của tác giả”[]

Hồi ký được viết theo nhiều hướng khác nhau: có tác phẩm chủ yếu nhằm miêu tả mối liên hệ của bản thân mình với cuộc sống thông qua những bức tranh xã hội rộng lớn; có tác phẩm lại tập trung miêu tả cuộc sống với những điều gần gũi và trực tiếp của bản thân mình trong quá khứ… Nhưng dù viết theo dạng nào, hồi ký cũng phải là những trang viết chân thành, nghiêm khắc và khách quan, trong đó tác giả tự đánh giá và để soi lại những hành vi, suy nghĩ, việc làm trong những chặng đường của quá khứ

Ý thức được như vậy, chúng ta thấy ranh giới giữa tự truyện và hồi ký rất khó xác định nhưng giữa chúng vẫn có những điểm khác biệt Trước hết là

ở đối tượng trung tâm của tác phẩm, hồi ký không nhất thiết phải kể về cái tôi mặc dù “tôi” là người kể chuyện Bên cạnh câu chuyện về mình, hồi ký còn tập trung thể hiện bức tranh của thời đại hoặc đi sâu tìm hiểu những mảnh đời khác nhau nhưng đều có liên quan với người kể chuyện trong quá khứ Trường hợp đó thì cái tôi chỉ là chất dẫn của mạch cảm hứng, của mối quan

hệ Trong khi đó, tự truyện lại xoáy vào cá nhân người viết, là câu chuyện của cái “tôi” tác giả - người kể chuyện Người kể chuyện tự viết về cuộc đời mình, tái hiện cuộc đời đã qua trong tính toàn vẹn, phù hợp với lý tưởng xã hội nhất định Trong khi hồi ký không nhằm vào việc miêu tả quá trình hình thành nhân cách cá nhân trong mối quan hệ tương ứng với hoàn cảnh Những câu chuyện đời tư khi chưa nổi lên thành các vấn đề xã hội cũng không phải là đối tượng quan tâm của hồi ký Ngược lại, tự truyện chú trọng đến việc tìm hiểu,

lý giải về cái tôi Sự kiện về tiểu sử của nhà văn chỉ là chất liệu hiện thực được sử dụng với những mục đích nghệ thuật khác nhau

Như vậy hồi ký và tự truyện đã có những tiêu chí riêng để phân định phạm vi của chúng, nhưng vẫn phải khẳng định rằng đây là hai thể tài có nhiều yếu tố đan xen lẫn nhau Chúng cùng lấy quá khứ của cái tôi làm đối tượng chính để miêu tả hoặc lấy cái tôi ấy để soi rọi vào cuộc đời chung, là đầu mối liên lạc cho những gì nhắc đến trong tác phẩm Tất nhiên không phải tác phẩm hồi ký nào cũng gần gũi với tự truyện như: hồi ký cách mạng, hồi ký

về các danh nhân Hồi ký được xem như tự truyện khi nó viết về chính bản thân tác giả, soi rọi vào thế giới bên trong của mình, lý giải sự hình thành nhân cách và vị trí xã hội quan trọng như họ đang có

Có thể thấy hồi ký và tự truyện là những thể loại rất gần nhau., chúng đều là thể loại văn học viết về chính bản thân mình Giáo sư Trần Đình Sử

cũng cho rằng: “Hồi ký là một dạng tự truyện của tác giả, cung cấp những tư liệu quá khứ mà đương thời chưa có điều kiện nói ra được”[] Khó có thể

phân định được một ranh giới rõ ràng giữa tự truyện và hồi ký bởi đường biên thể loại không rõ ràng, rạch ròi, tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể mà xếp tác phẩm vào dạng này hay dạng kia

1.3.2 Tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện.

Tiểu thuyết là “tác phẩm văn học tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng”[] Ở Việt Nam, tiểu thuyết xuất hiện muộn hơn Phải sang đầu thế kỷ

XX mới xuất hiện những tác phẩm tiểu thuyết với đúng nghĩa thể loại của nó Trong quá trình vận động và phát triển, diện mạo của tiểu thuyết không ngừng thay đổi Trong tương quan với các thể loại khác, tiểu thuyết nổi bật lên ở khả

năng phản ánh một cách toàn vẹn và sinh động bức tranh mang tính tổng thể của hiện thực đời sống, khả năng khắc họa chân dung nhân vật thông qua sự khám phá những vấn đề của số phận cá nhân và thân phận con người

Tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện là tiểu thuyết mang một số đặc điểm cơ bản của tự truyện Chính trong bản thân thuật ngữ “tiểu thuyết” và

“tự truyện” ban đầu có những mâu thuẫn khó dung hòa với nhau Bởi với tiểu

thuyết thì hư cấu nghệ thuật là yếu tố bộc lộ rõ rệt khả năng sáng tạo dồi dào của nhà văn nhưng tự truyện lại hướng đến câu chuyện kể một cách chân

thực Mục đích của tự truyện là tìm hiểu một con người có thật với lịch sử hình thành nhân cách, còn tiểu thuyết mặc dù cũng sử dụng nhân vật, cốt truyện đó nhưng nhưng được hư cấu hóa hoặc được khoác một lớp vỏ hư cấu

Tự truyện vốn được coi là thể loại phi hư cấu, có tính tham chiếu, tác giả đồng thời là người kể chuyện và là nhân vật chính chịu trách nhiệm trước độc giả về tính chân thật của sự kiện Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, hai thể loại này có sự giao thoa độc đáo, tạo nên màu sắc mới cho tiểu thuyết: tiểu thuyết

có khuynh hướng tự truyện

Khuynh hướng tự truyện là một trong nhiều khuynh hướng phát triển của tiểu thuyết hiện nay Đó là khuynh hướng sử dụng yếu tố tự truyện trong tiểu thuyết tạo nên biến thể độc đáo cho thể loại còn rất nhiều biến đổi này Trong vài thập kỷ trở lại đây, tự truyện trở thành tố chất thể loại vừa mới mẻ, vừa mạnh mẽ, tự truyện trở thành một dòng chảy trong tiểu thuyết Cũng kể lại những gì đã trải nghiệm nhưng ở dạng này, người viết có thể vận dụng hư cấu, thêm thắt hoặc sắp xếp lại các chi tiết của cuộc đời mình để lý giải cuộc sống đã qua Trong tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện, người kể chuyện

có thể không ở ngôi thứ nhất và không trùng khít với tác giả Tuy nhiên, đọc tác phẩm chúng ta vẫn nhận ra bóng dáng tác giả thông qua câu chuyện được

kể Các sự kiện, chi tiết tiểu sử ở đây chỉ đóng vai trò là cơ sở cho sự sáng tạo nghệ thuật

Có thể kể đến một số tiểu thuyết lấy chất liệu từ bản thân cuộc đời riêng tư của tác giả, những chi tiết mang tính tiểu sử của nhà văn, bộc lộ cái

tôi rõ nét: Chuyện kể năm 2000 (Bùi Ngọc Tấn), Thượng đế thì cười (Nguyễn Khải), Gia đình bé mọn (Dạ Ngân), Ba người khác (Tô Hoài)…

Mặc dù mang một số dấu hiệu của tự truyện nhưng đây không phải là tự truyện theo quy ước thể loại mà là những tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện Thực tế cho thấy có không ít nhà văn đã viết những tác phẩm trong đó người thật việc thật lấn át vai trò của hư cấu Với họ thì cuộc đời chính là vốn nhuyễn nhất và sử dụng chính cuộc đời mình làm chất liệu trong sáng tác và khiến tác phẩm trở nên hấp dẫn hơn Tuy nhiên không phải cứ đưa người thật việc thật vào trang viết thì tác phẩm sẽ thành công Bởi lẽ, đời sống hàng ngày

dù đa dạng phong phú đến đâu cũng không thể cung cấp cho người viết một nhân vật hay cốt truyện hoàn chỉnh Do vậy, trong vô vàn những gương mặt đời thường, giữa muôn ngàn những biến cố của hiện thực, người viết tiểu thuyết đồng hóa và tái hiện bức tranh đời sống bằng phương thức chọn lọc, tổng hợp và sáng tạo

Tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện là một sự hư cấu trên nền sự thật, nó thiết lập một mối quan hệ chặt chẽ giữa hai yếu tố tưởng chừng khó dung hòa này Sự kết hợp của hai yếu tố này chính là mảnh đất đầy tiềm năng cho mỗi nhà văn vừa thỏa mãn được nhu cầu biểu hiện cái tôi, tìm về với bản ngã để giải tỏa những ẩn ức vừa thỏa mãn được khả năng sáng tạo Quan niệm truyền thống về tiểu thuyết tự truyện không được phép hư cấu đến nay chỉ phù

hợp với một số tác phẩm kinh điển như bộ ba tác phẩm của M Gorki (Thời

thơ ấu, Kiếm sống, Những trường đại học của tôi) Từ điển Wikipedia đã bổ

sung, nới rộng thêm quan điểm về thể loại này: “Tiểu thuyết tự truyện là dạng tiểu thuyết sử dụng kỹ thuật hư cấu hay sự kết hợp của tự thuật và những yếu tố

hư cấu”[270] Sự giao thoa thể loại và những nỗ lực cách tân nghệ thuật khiến

cho tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện ngày càng phổ biến và rộng mở

Có thể thấy việc nhà văn lấy cuộc đời mình làm chất liệu trong sáng tác

là chuyện vốn không xa lạ Secnưsevki khi lý giải bản chất của quá trình sáng

tạo đã khẳng định: “Nhà văn dùng con mắt tinh đời để nhìn vào bản thân mình, hiểu được bản chất tính cách xã hội lịch sử của mình và dùng mình làm nguyên mẫu cho các nhân vật của mình”[174c] Bàn về khuynh hướng tự

truyện trong tiểu thuyết, nhiều nhà nghiên cứu cũng bày tỏ quan điểm cá nhân

về ván đề này Nhà văn Mỹ Thomas Wolf cho rằng nhà tiểu thuyết là người

chỉ sử dụng kinh nghiệm cá nhân của mình để viết, ông cho rằng: “Mọi tác phẩm nghiêm túc suy cho cùng đều có tính chất tự truyện Một người nếu muốn sáng tạo một cái gì chân thực và có giá trị thì phải sử dụng kinh nghiệm

và tài liệu trong cuộc sống của mình”[160c] Nhà văn lấy những trải nghiệm

cá nhân, lấy chính cuộc đời mình làm chất liệu sáng tác là chuyện quen thuộc, tuy nhiên tùy thuộc vào mức độ đậm nhạt, mục đích và cách thức thể hiện trong tác phẩm mà độc giả có đọc tác phẩm như như là tự thuật của người viết hay không Trong hội thảo đổi mới tư duy tiểu thuyết năm 2002, nhà văn Ma

Văn Kháng dự đoán “Cùng với tiểu thuyết tư liệu, tiểu thuyết tự thuật sẽ là một thể loại được phát triển Ở đây sẽ có sự đan xen, xâm nhập giữa hồi ức

và sáng tạo , cái thực cái hư, cái riêng và cái chung, hơn nữa từ góc độ phân tâm học có thể thấy những ẩn ức sâu kín nhất của nhà văn qua con đường vô thức, trong quá trình sáng tạo loại hình tiểu thuyết có tính hướng nội này[164] Đó không chỉ là đánh giá của một người đã nhiều năm gắn bó với

nghề viết mà còn là tâm sự của chính tác giả đã từng để lại dấu ấn cá nhân trong tác phẩm của mình Bích Thu cụ thể hóa hơn những vấn đề của tiểu

thuyết có khuynh hướng tự truyện khi bà cho rằng: “Người đọc hôm nay muốn được tiếp xúc với những tiểu thuyết tâm lý mà ở đó, nhân vật tự bộc lộ

tư tưởng, chính kiến qua dòng chảy của nhận thức, mọi hành vi, ứng xử và lời thoại ẩn sâu trong tâm trạng nhân vật và các tầng ngữ nghĩa Hoặc các tiểu thuyết mang tính tự truyện, vừa thể hiện cái tôi lại vừa hư cấu, vừa mang tính tiểu sử lại vừa được nghệ thuật hóa , một đặc trưng của tiểu thuyết hiện đại,

có khả năng khai thắc tiềm thức qua kỹ thuật dòng ý thức[212c] Trong đánh

giá này, nhà nghiên cứu coi tiểu thuyết mang tính tự truyện là những tiểu thuyết vừa thể hiện cái tôi lại vừa hư cấu, vừa mang tính tiểu sử lại vừa được tiểu thuyết hóa

Xu hướng tự truyện trong tiểu thuyết là việc nhà văn lấy chất liệu từ cuộc đời riêng tư của tác giả, những chi tiết mang tính tiểu sử của chính nhà văn nhưng tất cả đã được tiểu thuyết hóa theo yêu cầu thể loại Nghĩa là nhà văn đã đem lại câu chuyện kể về đời mình với những màu sắc của tiểu thuyết trong sự kết hợp hài hòa với tự truyện Các tác phẩm theo khuynh hướng này cho thấy cái tôi giàu trải nghiệm với những biến cố đặc biệt của đời tư cá nhân đặt trong không gian xã hội rộng lớn và trải dài theo dòng chảy thời gian đời người

1.3.3 Truyện ngắn có yếu tố tự truyện.

Truyện ngắn là thể loại phổ biến và năng động nhất trong văn xuôi Theo

tác giả Lại Nguyên Ân, truyện ngắn là “Thể tài tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cập hầu hết các phương diện của đời sống con người và xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn về dung lượng; tác phẩm truyện ngắn thích hợp với việc người tiếp nhận đọc nó liền một mạch không nghỉ”[] Đặc trưng của thể loại được xác định rõ ràng ngay từ tên

gọi thể loại So với một loại hình tự sự gần gũi với nó là tiểu thuyết thì truyện ngắn bị bó hẹp bởi dung lượng và phạm vi phản ánh

Giống như các loại hình khác, bản thân truyện ngắn cũng mang trong mình những dấu ấn cá nhân của chủ thể sáng tạo Hơn thế nữa, trong quá trình tiếp xúc, giao thoa giữa các thể loại, những yếu tố tự truyện trong văn xuôi nói