YẾU tố dân GIAN TRONG bộ BA TIỂU THUYẾT “QUÁI THẾ kì đàm” của PHÙNG ký tài

Điều đó đã khơi gợi, dẫn dắt sự khám phá của độc giả.Việc tìm hiểu về tác giả Phùng Ký Tài cũng như những vấn đề lớn đặt ratrong sáng tác của ông là một điều thiết thực đối với chúng tôi

Xin cảm ơn bạn bè, người thân đã động viên, giúp đỡ tôi trong việc học tập và hoàn thành luận văn này.

Mặc dù có nhiều cố gắng, nhưng trong quá trình nghiên cứu, thực hiện luận văn này, chắc chắn tôi không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được các ý kiến đóng góp quý báu của Quý thầy cô và đồng nghiệp để luận văn hoàn thiện hơn.

Hà Nội, ngày 26 tháng 09 năm 2014 Tác giả

Nguyễn Phượng Uyên

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Đóng góp của luận văn 8

7 Cấu trúc luận văn 9

PHẦN NỘI DUNG 10

CHƯƠNG I: YẾU TỐ DÂN GIAN TRONG BỘ BA TIỂU THUYẾT “QUÁI THẾ KÌ ĐÀM” NHÌN TỪ PHONG VỊ THIÊN TÂN 10

1 Giới thuyết về “phong vị Thiên Tân” 10

2 Phùng Ký Tài và tiểu thuyết “phong vị Thiên Tân” 15

2.1 Phùng Ký Tài trong dòng chảy của trào lưu tiểu thuyết phong vị đô thị 16

2.2 Tiểu thuyết “phong vị Thiên Tân” của Phùng Ký Tài 19

3 Phục dựng “phong tục sông nước” Thiên Tân trong bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm” 27

3.1 Hải thần Nương Nương trong tâm thức tín ngưỡng 27

3.2 Hải thần Nương Nương trong phong tục thờ cúng 30

CHƯƠNG II: YẾU TỐ DÂN GIAN TRONG BỘ BA TIỂU THUYẾT “QUÁI THẾ KÌ ĐÀM” NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC TỰ SỰ TRUYỀN KÌ 37

1 Hệ thống “kì nhân” và “kì sự” trong bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm” 38

1.1 Hệ thống “kì nhân” 38

1.2 Hệ thống “kì sự” 52

2 “Kì” – “thực” song trùng 65

2.1 Bên ngoài “thực” – bên trong “kì” 67

2.2 Bên ngoài “kì” – bên trong “thực” 69

CHƯƠNG III: YẾU TỐ DÂN GIAN TRONG BỘ BA TIỂU THUYẾT “QUÁI THẾ KÌ ĐÀM” NHÌN TỪ NGHỆ THUẬT NGÔN NGỮ 73

1 “Miệng lưỡi Thiên Tân” 73

1.1 Giọng địa phương 74

1.2 Cách nói 74

1.2.1 Chua ngoa, chao chát, sắc sảo 74

1.2.2 Thâm thúy 77

1.2.3 Đấu khẩu 78

1.2.4 Phét lác 81

2 Cách đặt tên 83

3 Những chất liệu ngôn từ dân gian 86

3.1 Những bài vè, thơ ca dân gian 87

3.1.1 Vè 87

3.1.2 Thơ ca dân gian 88

3.2 Tục ngữ 94

3.3 Quán ngữ 97

3.4 Câu đối 98

3.5 “Dao ngôn” 99

PHẦN KẾT LUẬN 104

TÀI LIỆU THAM KHẢO 107

Bảng 3 : Thống kê số lượng các bài vè, thơ ca dân gian trong bộ ba tiểu

thuyết “quái thế kì đàm” của Phùng Ký Tài 87

Bảng 4: Thống kê số lượng các câu tục ngữ trong bộ ba tiểu thuyết “quái thế

kì đàm” của Phùng Ký Tài 94Bảng 5: Thống kê số lần xuất hiện các từ ngữ đi kèm “dao ngôn” trong bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm” của Phùng Ký Tài 100

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học Trung Quốc là một trong những bộ phận quan trọng của nền

văn học thế giới Đặc biệt từ những văn cuối thế kỉ XX đến nay, văn họcTrung Quốc ngày càng khẳng định được vị thế của mình với vô số những tácphẩm ở nhiều thể loại khác nhau Qua đó ta cũng thấy được lực lượng nhà vănTrung Hoa hùng hậu trong thời kì đổi mới, khi nền văn học đã dần thoát khỏicái bóng khổng lồ của thời trung đại

1.2 Phùng Ký Tài là một trong những tác giả đã khẳng định được tên tuổi

của mình trên văn đàn Trung Quốc Ông từng để lại những ấn tượng mạnh mẽtrong lòng độc giả nước mình và nước ngoài Tác phẩm của ông đã được dịch

và giới thiệu tại Việt Nam vào khoảng những năm cuối thế kỉ XX và thu hútđược sự quan tâm của nhiều bạn đọc Ông viết không nhiều nhưng các vấn đềđược đặt ra trong các đứa con tinh thần lại chứa đựng những ý nghĩa xã hội

và lịch sử sâu sắc Điều đó đã khơi gợi, dẫn dắt sự khám phá của độc giả.Việc tìm hiểu về tác giả Phùng Ký Tài cũng như những vấn đề lớn đặt ratrong sáng tác của ông là một điều thiết thực đối với chúng tôi, đặc biệt vớinhững người quan tâm tới lịch sử và văn hóa Trung Hoa thời cận – hiện đại

1.3 Văn học dân gian cùng những thành tựu của nó như dòng sữa ngọt

ngào, vô tận nuôi dưỡng tâm hồn của các dân tộc Đó là chiếc nôi của văn họcviết nói chung và các tài năng văn học nói riêng Ở tất cả các giai đoạn vănhọc, sáng tác văn học viết luôn ít nhiều in đậm dấu ấn của văn học dân gian.Đặc biệt, trong thời kì văn học hiện đại, việc lưu giữ, phát huy các yếu tố dângian được các tác giả văn học lưu giữ và sáng tạo đa dạng, toàn diện hơn Đặcbiệt, trong xu hướng hiện đại và hậu hiện đại hiện nay, càng nhiều nhà vănhướng về cội nguồn dân gian hơn, có chiều sâu hơn, khiến cho dòng chảy văn

chương cuộn trôi về tương lai mà vẫn lưu giữ màu sắc quá khứ của cội nguồn.Bên cạnh đó, văn hóa Trung Quốc nói chung và văn hóa dân gian của đấtnước này nói riêng là một vấn đề độc đáo có bề dày hàng ngàn năm lịch sử,được nhiều người quan tâm nghiên cứu và phản ánh, trong đó có Phùng KýTài – một trong những nhà văn có không ít đóng góp cho nền văn học TrungHoa hiện đại Nội dung này đã trở thành điểm mạnh trong sáng tác của ông vàđược thể hiện rất sáng tạo.

1.4 Ở Trung Quốc, trong giai đoạn văn học hiện đại, có khá nhiều trào lưu

văn học khác nhau như : văn học vết thương, văn học tầm căn, văn học cảicách, văn học phản tư Phùng Ký Tài là một trong những đỉnh cao của tràolưu văn học phản tư Đây là một trào lưu văn học được nhiều nhà nghiên cứu

ở Trung Quốc quan tâm, lý thuyết về nó đã được xây dựng thành những cuốnsách chuyên ngành, những bài báo có giá trị Về nội dung, văn học phản tưđưa ra cái nhìn mới để từ đó suy nghĩ và nhận thức lại mọi vấn đề về nhântình thế thái, văn hóa phong tục, quá khứ - hiện tại nhằm đưa ra những suyxét thấu đáo, thức tỉnh con người, góp phần hướng con người tới chân – thiện– mỹ Không chỉ riêng Phúng Ký Tài mà còn không ít nhà văn cũng trùng tưtưởng với ông như Mạc Ngôn, Giả Bình Ao, Vương Mông, Lý Nhuệ, TrươngHiền Lượng Về nghệ thuật, văn học phản tư vẫn hướng tới những đề tài cũsong bằng quan niệm và cái nhìn khác lạ nên vẫn có khả năng mang lại nhữngnét mới mẻ, hấp dẫn với thị hiếu của độc giả đương đại Các tác giả của dòngvăn học phản tư trước hết đã tìm kiếm những biểu tượng văn hóa như một thứmật mã chứa đựng nhiều ý nghĩa sâu sắc để phục vụ cho mục đích phản tư.Bên cạnh đó, nghệ thuật tự sự cũng được thay đổi với những bước đột phá bởi

có sự tham gia của các yếu tố kì ảo làm cho hiện thực và mộng ảo đan xen li

kì để tiến hành suy ngẫm lại những vấn đề đã qua trong lịch sử Và thườnggặp nhất là việc các tác giả sáng tạo hàng loạt những “kì nhân”, “kì sự” qua

hệ thống “kì văn” để tô đậm sự khác lạ, kì dị, thậm chí rùng rợn, khốc liệtnhưng cũng có phần lãng mạn, huyền thoại cho tác phẩm Với quan điểm nhìnnhận lại những vấn đề trong quá khứ, lịch sử, văn học phản tư có một ý nghĩaquan trọng đối với cuộc sống và cả nghệ thuật Nó giúp chúng ta nhìn nhận lạimột cách sâu sắc, đa diện về cuộc sống, đánh giá đúng đắn về các giá trị vănhóa, lịch sử, con người, góp phần vào việc thúc đẩy sự phát triển tiến trìnhlịch sử và tiến bộ của cuộc sống con người Đồng thời với những sáng tạonghệ thuật độc đáo của hàng loạt những nhà văn xuất sắc, văn học phản tưcòn thể hiện những quan điểm nghệ thuật cùng phương pháp sáng tác mới mẻ,tiến bộ Phùng Ký Tài với bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm” đã góp mặt vẻvang trong dòng chảy của văn học phản tư Trung Quốc thời hiện đại.

mà còn là nhân vật chính trong những tấn bi kịch khủng khiếp rộng lớn khắpTrung Hoa Cơn lốc Hồng vệ binh đã cuốn họ vào các cuộc kiểm điểm, phêbình, đấu tố, cải tạo tư tưởng bằng học tập “trước tác” hoặc bằng lao độngkhổ sai Chính trong thời gian mười năm đó (1966 – 1976) họ đã có dịp hòanhập vào thực tế, có dịp suy ngẫm lại về cuộc đời và về số phận con người, đãthai nghén hoặc phác thảo xong những tác phẩm tâm huyết chỉ chờ dịp công

bố cùng bạn đọc

Phùng Ký Tài là một nhà văn “ngẫu nhiên” và “tất nhiên” trong cả loạtnhà văn nói trên Ông sinh năm 1942 ở thành phố Thiên Tân Năm 1960, sau

khi tốt nghiệp phổ thông trung học, ông tham gia đội bóng rồi chuyển sanglàm giáo viên dạy mỹ thuật Trong thời gian cách mạng văn hóa, những lần bịđấu tố và lao động cực nhọc ở nông thôn đã làm giàu cho ngòi bút sáng táccủa ông, những trang đời đã đi vào trang văn một cách tự nhiên Từ năm 1978ông bắt đầu sáng tác và liên tiếp có những truyện in từ bấy đến nay Về truyện

dài có Nghĩa hòa quyền (viết chung với Lý Định Hưng), Đèn thần ; về truyện vừa có Ngả đường rẽ nở đầy hoa, A ! ( giải truyện vừa ưu tú toàn quốc năm

1977 – 1980 ), Trên cả tình yêu, Dấn mình trong mưa gió, Roi thần (giải truyện vừa ưu tú toàn quốc 1983 – 1984), Cảm tạ cuộc đời (giải ưu tú của tạp chí Tuyển chọn truyện vừa), Gót sen ba tấc v.v ; về truyện ngắn có Chiếc

tẩu thuốc khắc hoa (giải Truyện ngắn ưu tú toàn quốc 1978-1984), Người đàn

bà cao lớn và anh chồng lùn, 10 năm của 100 người (Nhất bách cá nhân đích thập niên), Văn học trong tim tôi (Ngã trung tâm đích văn học) v.v Nhiều

tác phẩm của ông đã được dịch ra các tiếng Anh, Pháp, Đức, Nhật, Nga Một loạt tác phẩm trên đây cho thấy Phùng Ký Tài không chỉ sở trường

về đề tài hiện thực đương đại mà cả về đề tài phong tục, lịch sử Ở đề tài thứhai, văn phong của ông thiên về tính chất dí dỏm, hài hước, tươi vui; còn ở đềtài thứ nhất, ông viết nghiêm túc, sâu sắc, chân thực, cảm động, để lại ấntượng mạnh mẽ trong người đọc Bởi vậy một số truyện tuy không được giảithưởng song vẫn được giới lí luận chú ý nghiên cứu về nghệ thuật dẫn truyện

và hình tượng nhân vật của ông Năm 1987, Trung tâm truyện ký Mĩ tặng ônghuy chương danh dự Danh nhân thế giới trong năm Ông còn có tên trongcuốn “Người trí thức nổi tiếng thế giới” của Anh và “Nhân vật kiệt xuất thế

giới” của Mĩ.

Trong Lời giới thiệu cho bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm” của Phùng

Ký Tài, dịch giả Phạm Tú Châu có viết : “Ông chịu nhiều cực khổ như bao trí

thức khác, từng làm công nhân, nhân viên bán hàng, dạy học và nhiều công

việc khác nữa Những nỗi cực nhọc cùng những công việc không hợp với sở trường của mình không hề làm ông nhụt chí, mà lại làm giàu cuộc đời sáng tác của ông Bao cảm xúc, suy nghĩ dồn nén trong người khiến ông thấy bức xúc phải viết ra và ông đã bí mật sáng tác trong những ngày tháng đen tối đó, viết xong phải cuốn trong ống tre giấu kẽ tường, dưới nền gạch” [5,15] PGS.

TS Lê Huy Tiêu có nhận xét về Phùng Ký Tài : “ bất kể truyện dài mấy chục

vạn chữ cho đến truyện ngắn mấy trăm chữ, mấy chục chữ của ông, đều là tiểu thuyết với đầy đủ ý nghĩa nhất” [250,18].

Phùng Ký Tài tuy là một nhà văn khá quen thuộc của Trung Hoa trongthời kì nửa cuối thế kỉ XX, nhưng chưa nhiều người nghiên cứu về ông ỞViệt Nam, số lượng công trình nghiên cứu về ông cũng rât ít Qua khảo sát vàtìm kiếm, chúng tôi chỉ tìm thấy một số lượng nhỏ những tài liệu viết về tácgiả này Đây cũng là một trong số những khó khăn chúng tôi gặp phải khi tìmhiểu về nhà văn Như vậy, ở nước ta nhìn chung khi khai thác về Phùng KýTài, chưa có nhiều những bài nghiên cứu, những tác phẩm đi sâu vào tìm hiểucuộc đời con người tài hoa này Việc nghiên cứu về văn nghiệp của ông còn

là một dấu hỏi lớn hứa hẹn sẽ có nhiều sự khám phá thú vị hơn nữa.

2.2 Lịch sử nghiên cứu về các yếu tố dân gian trong tác phẩm của Phùng Ký Tài.

Chúng tôi có thể khẳng định rằng ở nước ta, đến thời điểm hiện tại chưa

có công trình nghiên cứu nào thực sự chuyên sâu về Phùng Ký Tài và các tácphẩm của ông Đặc biệt, bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm” còn là một mảnhđất mới mẻ, li kì mà chắc hẳn nhiều độc giả chưa biết đến Không những thế,yếu tố dân gian đậm nét, thú vị trong ba tiểu thuyết này càng là một vấn đềmới hơn nữa Trong dòng chảy của văn hiến Trung Quốc, yếu tố dân giantrong văn hóa nói chung và văn học nói riêng là một vấn đề vô cùng quantrọng, nó làm nên nền tảng và bản sắc của đất nước này Phùng Ký Tài là một

trong những tác giả đã đưa những yếu tố thuộc văn hóa dân gian của nước nhàvào tác phẩm một cách độc đáo, sáng tạo và hấp dẫn, khơi gợi được sự khámphá của người đọc về lịch sử, phong tục, tập quán

Trong bài viết “Giải mã biểu tượng gót sen trong tác phẩm Gót sen ba

tấc của Phùng Ký Tài”, nhà nghiên cứu Trần Lê Bảo cho rằng : “Như nhiều thanh niên, trí thức khác, ông đã “lên núi cao, vào rừng sâu”, trải nghiệm nhiều về cuộc đời và con người và đặc biệt là suy ngẫm về truyền thống văn hóa Trung Quốc Phùng Ký Tài không chỉ sở trường về đề tài hiện thực đương đại mà cả về đề tài phong tục, lịch sử Ông được coi là nhà văn “tầm căn” luôn tìm về những giá trị văn hóa thần bí và đầy chất nhân bản Trung Hoa” [29,4] Đó chính là những yếu tố dân gian quen thuộc nhưng vô cùng li

kì, hấp dẫn được nhà văn chọn lọc, gọt giũa để lồng ghép vào những trangvăn dưới ngòi bút tài hoa của mình

Trong Lời giới thiệu cho bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm”, dịch giả

Phạm Tú Châu có viết : “ số phận cùng phương thức sinh sống của nhân

vật có liên quan chặt chẽ với những hiện tượng văn hóa, thậm chí nhân vật còn hóa thân vào một loại văn hóa nào đó Khi miêu tả những di tích văn hóa, tác giả tỏ ý muốn “đi theo con đường phê bình tính xấu của dân tộc như

Lỗ Tấn từng làm, đồng thời cố tránh thái độ giản đơn, thô thiển khi xử lý quan niệm văn hóa thể hiện trong những phong tục của người Thiên Tân”

[6,15]

Ở Trung Quốc, trước Phùng Ký Tài, đã có không ít văn nghệ sĩ lấy yếu

tố dân gian làm cảm hứng sáng tác cho mình và họ đã thu được không ít thànhcông Ta tưởng như đó là một mảnh đất đã được nhiều người thâm canh, càyxới, nhưng đến Phùng Ký Tài, ông vẫn đem lại một mùa bội thu Yếu tố dângian quen thuộc mà kì lạ trong văn hóa Trung Hoa đã trở thành điểm sángtrong nhưng đứa con tinh thần của ông Tuy nhiên cho đến nay, ở Việt Nam,

chưa có công trình nào nghiên cứu về vấn đề này Đó cũng là một khó khăn

và thuận lợi cho chúng tôi Khó khăn bởi đây là một vấn đề còn chưa có bềdày tìm hiểu, nhưng thuận lợi ở chỗ chúng tôi có thể mạnh dạn bày tỏ nhữngsuy nghĩ, quan điểm của mình trong đề tài này

Đa số còn lại là tản mát các bài viết liên quan đến Phùng Ký Tài ở cáctrang web trên mạng của những người nghiên cứu, những bạn đọc Việt Nam

có lòng mến mộ và dành tình cảm cho ông Nội dung các bài viết thường xoayquanh cuộc đời nhiều thăng trầm và nhận xét sơ lược về những sáng tác củanhà văn

3 Mục đích nghiên cứu

- Luận văn cố gắng khái quát những biểu hiện cơ bản về yếu tố dân gian trongtác phẩm của Phùng Ký Tài mong góp thêm tiếng nói vào công trình nghiêncứu về yếu tố dân gian của văn học Trung Quốc

- Chỉ ra những điểm sáng tạo đặc sắc ở việc xây dựng yếu tố dân gian trongtác phẩm của Phùng Ký Tài, đưa ông đến gần hơn với bạn đọc Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài này tập trung tìm hiểu những yếu tố văn hóa dân gian trong bộ batác phẩm “quái thế kì đàm” của Phùng Ký Tài đặt trong dòng chảy của lịch sử

và văn hóa Trung Hoa cuối đời Thanh – đầu thời Dân quốc

4.2 Phạm vi nghiên cứu

a Phạm vi nội dung

- Tuy Phùng Ký Tài viết khá nhiều tác phẩm mang phong vị dân gian nhưngluận văn của chúng tôi giới hạn khảo sát yếu tố dân gian trong bộ ba tiểuthuyết “quái thế kì đàm” ( tạm dịch là : chuyện kì lạ ở đời quái lạ - theo dịch

giả Phạm Tú Châu ), gồm ba tác phẩm : Roi thần, Gót sen ba tấc, Âm dương

bát quái.

- Ngoài ra, để tìm hiểu vấn đề được sâu hơn, chúng tôi có đưa ra một vài tácgiả để so sánh, qua đó góp phần làm rõ sự khác biệt của Phùng Ký Tài.

b Phạm vi tư liệu

- Cuốn bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm” gồm : Roi thần, Gót sen ba tấc,

Âm dương bát quái của Phùng Ký Tài, dịch giả Phạm Tú Châu – NXB Phụ

nữ, HN, 2006

- Một số cuốn sách khác có nội dung về văn hóa, lịch sử Trung Quốc

- Một số tài liệu khác có liên quan đến đề tài từ các nguồn khác nhau

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, luận văn sử dụng chủ yếu một số phương phápnghiên cứu chính sau đây:

- Phương pháp khảo sát, thống kê, phân loại

- Phương pháp phân tích, tổng họp

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp so sánh

6 Đóng góp của luận văn

- Đề tài này cho đến nay chưa được giới học thuật tìm hiểu và quan tâmnhiều Ở đây, chúng tôi đi sâu nghiên cứu những biểu hiện của yếu tố văn hóadân gian được thể hiện trong bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm” gồm 3 tác

phẩm : Roi thần, Gót sen ba tấc, Âm dương bát quái của Phùng Ký Tài và

những thành công nghệ thuật khi xây dựng những yếu tố này trong tác phẩm

Từ đó chúng tôi muốn khẳng định những nét mới mẻ, sáng tạo, góp phần nhìnnhận về giá trị văn chương của ông dưới góc độ văn hóa, lịch sử trong dòngchảy của nghệ thuật văn chương

- Qua những kết quả có được, chúng tôi hi vọng sẽ đóng góp được một phầnnhỏ trong việc chỉ ra sự phát triển của văn hóa tư tưởng Trung Quốc được thể

hiện qua văn học, đặc biệt giúp độc giả có thể thấy được phong cách vănchương và cá tính sáng tạo của nhả văn.

- Luận văn cũng góp phần giới thiệu đến độc giả tên tuổi một cây bút vănchương của Trung Quốc thời hiện đại giàu nhiệt huyết và tài năng

7 Cấu trúc luận văn

A Phần mở đầu

B Nội dung

Chương I : Yếu tố dân gian trong bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm” nhìn từ

phong vị Thiên Tân

Chương II : Yếu tố dân gian trong bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm” nhìn

từ phương thức tự sự truyền kì

Chương III : Yếu tố dân gian trong bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm” nhìn

từ nghệ thuật ngôn ngữ

C Kết luận

PHẦN NỘI DUNGCHƯƠNG I YẾU TỐ DÂN GIAN TRONG BỘ BA TIỂU THUYẾT

“QUÁI THẾ KÌ ĐÀM” NHÌN TỪ PHONG VỊ THIÊN TÂN

Thiên Tân là thành phố cảng vào loại lớn nhất Trung Quốc Nơi đâytừng diễn ra nhiều sự kiện lịch sử trọng đại, đồng thời cũng là nơi tiếp xúc vớivăn hóa phương Tây sớm nhất Vùng đất này có những sắc thái văn hóa bảnđịa hết sức phong phú, tạo thành “phong vị Thiên Tân” Phong vị của địaphương này thể hiện ở nhiều mặt như : địa lý, ngôn ngữ, phong cách sống,con người…Nhìn về lịch sử, Thiên Tân là một vùng đất được hình thành từlâu đời ở Trung Quốc, khoảng năm 340 trước Công Nguyên, theo thời giantrở thành một thành thị mở cửa ven biển lớn nhất phía bắc Trung Quốc Đây

là một vùng sông nước, người dân chủ yếu sinh sống bằng buôn bán, cuộcsống trên bến dưới thuyền cũng tạo cho con người nơi đây những đặc điểmriêng khác với người dân những vùng đất khác, đồng thời họ đã tạo ra mộtnền văn hóa dân gian vừa mang bản sắc dân tộc, vừa đậm đà “phong vị ThiênTân” Cho đến nay, vùng đất này tuy đã rất phát triển nhưng cái “vị” riêngvẫn được bảo tồn, phát huy Những thế hệ nhà văn hiện đại như Phùng Ký Tài– con đẻ của Thiên Tân đã góp phần bồi đắp thêm, làm giàu thêm cho văn hóaquê hương mình

1 Giới thuyết về “phong vị Thiên Tân”

Thiên Tân có một bề dày lịch sử lâu đời, nó nằm trên vùng đồng bằngphù sa do Hoàng Hà bồi đắp vào thời cổ đại, trước khi sông chuyển dòng vềphía Nam như ngày nay Vào thời cổ, Hoàng Hà từng ba lần đổi dòng để đổ rabiển tại phụ cận Thiên Tân : đổ ra biển phụ cận Ninh Hà vào ba nghìn nămtrước, đổ ra biển tại phụ cận Hoàng Hoa vào thời Tây Hán và đổ ra biển Thiên

Tân vào thời Bắc Tống Đến thời nhà Kim, Hoàng Hà đổi dòng về phía Nam,

bờ biển Thiên Tân ổn định Vào thời Chiến Quốc, ở khu vực Thiên Tân đã cócác cư dân lao động và sinh sống đầu tiên Thời Tây Hán, Hán Vũ Đế đã thiếtlập Diêm Quan tại Vũ Thanh Thời nhà Tùy, Đại Vận Hà khai thông, khiếncho nơi giao nhau giữa Bắc Vận Hà, Nam Vận Hà, Tam Xóa Hà Khẩu trởthành nơi phát triển sớm nhất Thiên Tân Thời nhà Đường, Thiên Tân đã mởruộng muối tại Lô Hoài, lập kho muối tại Bảo Trì Từ sau đời Đường, ThiênTân đã trở thành bến tiếp nhận các vật tư như lương thực và tơ lụa từ phươngNam vận chuyển lên phương Bắc Thời Tống – Liêu, Hải Hà từng là sôngranh giới, phía bắc sông là đất Liêu, phía nam sông là đất Tống Thời Tống,phía Nam Hải Hà, triều Tống cho thiết lập rất nhiều cứ điểm quân sự nhưNam Hà, Sa Qua để đề phòng quân Liêu tiến xuống phía nam Thời nhà Kim,triều đình đã cho thiết lập trọng trấn “Trực Cô trại” tại Tam Xóa Khẩu, đươngthời khu vực cận Thiên hậu cung đã hình thành đường phố Như vậy, hình ảnhđầu tiên của đô thị Thiên Tân đã xuất hiện từ đây Thời nhà Nguyên, vậnchuyển đường biển ở Thiên Tân được khai thông, Trực Cô trở thành trungtâm vận chuyển đường thủy, Thiên hậu cung cũng được xây dựng Năm DiênHựu thứ ba (1316), tại Trực Cô đã thiết lập “Hải Tân trấn”, là trọng trấn quân

sự và là trung tâm vận chuyển đường thủy đương thời Thời nhà Minh, khiYên vương Chu Lệ tranh đoạt ngôi vị với cháu là Minh Huệ Đế, đã vượt sôngtại khu vực Thiên Tân về phía nam Năm Vĩnh Lạc thứ hai (1404), MinhThành Tổ Chu Lệ đã ban tên gọi “Thiên Tân”, có ý nghĩa là “Thiên tử vượtbến sông”, sau này người ta còn nói rằng “Thiên Tân” có nghĩa là “bến vua”.Sau đó ông xây thành thiết lập Thiên Tân vệ Vùng đất Thiên Tân chính thứcđược hình thành từ đây Cùng với việc nhập khẩu gia tăng và thương nghiệpphát triển, triều đình nhà Minh liên tiếp thiết lập quan nha, xây trường học,đưa các vùng đất bên ngoài vào phạm vi thuộc thẩm quyền của Thiên Tân

Thời nhà Thanh, Thiên Tân được đổi từ vệ thành châu, rồi được thăng châuthành phủ Cuối đời Thanh, Thiên Tân là trú địa của Trực Lệ tổng đốc, trởthành căn cứ của Lý Hồng Chương và Viên Thế Khải trong việc thiết lậpDương Vụ vận động và phát triển thế lực Bắc Dương

Qua đôi nét về lịch sử thời cổ đại ở Thiên Tân, ta thấy vùng đất này đãhình thành từ rất sớm và đặc biệt là một trong những nơi có nền kinh tế pháttriển sớm nhất Trung Quốc Có được điều này vì Thiên Tân sở hữu một điềukiện địa lý thuận lợi So với các vùng đất khác của quốc gia thì Thiên Tân códiện tích không lớn nhưng đường bờ biển lại khá dài, khoảng hơn 150 cây số.Nơi đây có địa thế chủ yếu là đồng bằng và đất trũng Lịch sử địa chất ThiênTân đã có trên ba tỉ năm, phát triển từ niên đại Thái cổ đến kỷ Đệ tứ thì hìnhthành diện mạo như ngày nay Thiên Tân nằm trên bình nguyên Hoa Bắc, nơicác chi lưu lớn của Hải Hà hợp lưu với nhau như : Nam Vận Hà, Bắc Vận Hà,

Tử Nha Hà…tổng cộng là chín nhánh sông gặp nhau rồi đổ ra biển Dòngchính của Hải Hà chảy qua trung bộ Thiên Tân và con sông này được xem là

“sông mẹ” của Thiên Tân Điều này đã tạo nên sự hình thành cục diện “tamgiáo cửu lưu”, tam giáo gồm Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo, cửu lưu là chínnhánh sông chảy qua Thiên Tân, từ đó dẫn đến văn hóa Thiên Tân cũng cónhững nét khác biệt Chính nhờ có điều kiện thuận lợi này mà ngay từ thời cổđại, nơi đây đã trở nên hưng thịnh nhờ vào vận tải đường thủy Ngày 23 tháng

12 năm 1404, Thiên Tân được chính thức xây dựng, là thành thị duy nhất cóthời gian xây thành chính xác vào thời cổ đại Trung Quốc

Kể từ năm 1860, sau khi Thiên Tân trở thành một cảng thông thươngvới ngoại quốc, nhiều nước phương Tây đã lập tô giới tại Thiên Tân do triềuđình nhà Thanh đã kí kết điều ước Bắc Kinh Tô giới chính là nơi ở củanhững người nước ngoài tại Thiên Tân Các cường quốc như Anh, Mỹ, Pháp,Đức, Nhật, Nga, Ý, Áo, Bỉ sau khi thiết lập tô giới đã tiến hành cải tạo, cải

thiện vùng đất này Với vị thế là nơi tiên phong, Thiên Tân vào thời cận đại

đã có nền công nghiệp, thương nghiệp, tài chính phát triển nhanh chóng Khi

đó Thiên Tân là nơi tiến hành “hiện đại hóa” quân sự và là một trong nhữngnơi đầu tiên ở Trung Quốc có đường sắt, điện báo, điện thoại, bưu chính, khai

mỏ, giáo dục và tư pháp cận đại Đây chính là giai đoạn cuối đời Thanh – đầuthời Dân quốc Cũng như nhiều địa phương khác ở Trung Quốc, Thiên Tântrở thành một phần của “chiếc bánh ngọt” mà các nước phương Tây muốnchiếm nên nơi đây cũng xuất hiện sự va chạm, xung đột giữa tô giới và ngườibản địa, nhưng đồng thời cũng có sự giao thoa văn hóa Đông – Tây, có sựchuyển giao giữa cũ – mới, lạc hậu – văn minh, cổ đại – cận đại – hiện đại Thiên Tân là một vùng đất đặc biệt cả về lịch sử và địa lý, cho nên vănhóa nơi đây cũng có những nét riêng biệt Con người Thiên Tân xuất phát từ

xa xưa với nghề buôn bán, lại thuộc khu vực sông nước nên phong thái của họcũng khác Ngay từ xưa, khi việc buôn bán thông thương mới phát triển, nơiđây đã hình thành những thương hội lớn nhỏ với các loại hình khác nhau cùngcác mặt hàng đa dạng phong phú như : muối, hải sản, thuốc đông y, vải, giấy,

đồ cổ…Theo tài liệu chúng tôi tìm hiểu được thì những người dân Thiên Tânbuôn bán giỏi một phần nhờ tài ăn nói và khá nhiều “kĩ xảo” doanh thương.Cũng xuất phát từ điều kiện xã hội mà Thiên Tân như một Trung Quốc thunhỏ với đủ các kiểu người khác nhau, đặc biệt ở giai đoạn giao thời cuối đờiThanh, đầu Dân quốc, với những nhà buôn, hảo hán giang hồ, người làm thuê,người ăn kẻ ở, ông bà chủ…cho đến những bọn côn đồ, lừa đảo, lưu manh, tộiphạm…Những con người sinh ra ở đây ngay từ nhỏ đã mang đậm chất củavùng cảng biển, từ giọng nói đến tác phong cử chỉ, từ lối sinh hoạt đến cách

giao tiếp “Người dân Thiên Tân thân thiện, cởi mở và có phần lãng mạn” Họ

thường ăn to nói lớn, tình tình phóng khoáng, không ưa kiểu cách cầu kì

nhưng rất chú trọng đến thể diện Có nhà nghiên cứu đã nhận xét rằng “người

Thiên Tân sớm mang những đặc điểm của người Trung Quốc hiện đại, có cá tính mạnh mẽ, độc lập; thường biểu hiện ở sự dũng cảm, dám mạo hiểm, dám cạnh tranh và dám chịu thua thiệt” [74,18].

Bên cạnh đó, do xuất phát từ vùng biển nên dân Thiên Tân rất coi trọngtín ngưỡng sông nước, điều này chúng tôi sẽ triển khai rõ hơn ở phần sau củachương Theo một bài báo chúng tôi tìm hiểu được về Thiên Tân thì ở đâycòn là nơi ngoại ngữ trở thành “vô dụng” Vốn dĩ người Trung Quốc đã coitrọng ngôn ngữ dân tộc nhưng riêng người Thiên Tân còn rất giữ gìn lời ăntiếng nói của địa phương Xưa kia, tô giới vào lập đất ở Thiên Tân từ sớmnhưng người dân ở đây không bị ngoại ngữ làm ảnh hưởng, ngược lại họ vẫnrất yêu quý tiếng mẹ đẻ và càng có thái độ giữ gìn, bảo vệ ngôn ngữ dân tộc

Do vậy, người ngoại quốc nhiều lúc muốn giao dịch ở Thiên Tân cũng khó và

đã có những trường hợp chính họ phải học tiếng Trung Quốc Đặc biệt ởThiên Tân, người ta dùng những từ ngữ địa phương chỉ họ mới hiểu, ai đếnđây nếu không hiểu văn hóa và ngôn ngữ Thiên Tân thì khó mà giao tiếpđược Mặc dù người phương Tây trước đến lập tô giới ở Thiên Tân cũng cóxây dựng những dinh thự, nhà cửa, trụ sở, trường học, nhà hàng…mangphong cách châu Âu nhưng cũng không thể làm mờ đi “phong vị” riêng ởvùng đất này Thiên Tân vẫn mang một vẻ đẹp riêng của vùng hải cảng vớinhững nét đặc trưng

Do sớm tiếp cận với nền văn hóa phương Tây nên Thiên Tân cũng là mộttrong số ít những nơi ở Trung Quốc sớm có chuyển biến về mặt nhận thức.Văn hóa, phong tục cổ xưa ở nơi đây đã sớm bị Âu hóa bởi người nước ngoài.Thiên Tân cũng là nơi buôn bán, trao đổi hàng ngoại vào hàng sớm nhấtTrung Quốc Hơn nữa, về mặt chính trị, họ cũng có những nhận thức nhanhnhậy hơn những vùng đất khác nên sớm giác ngộ cách mạng, sớm ý thứcđược việc cần xóa bỏ những hủ tục lạc hậu để tiến đến một nền văn hóa hiện

đại Nhiều người nông dân, thợ thủ công, ngư dân đã giác ngộ tư tưởng, đi từđấu tranh tự phát đến tự giác Thiên Tân trải qua một thời kì dài của sự vachạm giữa bản địa và tô giới, đây cũng là một trong những nguyên nhân thayđổi tình hình kinh tế, chính trị, văn hóa của hải cảng này Các tô giới được lập

ở đây xuất phát từ mục đích xâm chiếm nhưng cũng phần nào đem lại vănminh cho Thiên Tân Từ năm 1911, cũng như tất cả các nơi trên đất nướcTrung Hoa, Thiên Tân cũng bắt đầu bước vào thời kì Dân quốc và phát triểncho đến ngày nay

Nếu tìm hiểu sâu hơn thì vùng đất Thiên Tân có rất nhiều điều thú vị đểkhám phá Tuy nhiên, ở phạm vi đề tài này, chúng tôi chỉ nhấn mạnh một sốnhững điểm chính về “phong vị Thiên Tân”, đó là những nét đặc biệt phânbiệt nơi đây với những địa phương khác Như chúng ta đều biết, Trung Hoavốn là một quốc gia rộng lớn với nhiều địa phương lớn nhỏ khác nhau, ThiênTân tuy không phải là một thành phố lớn thuộc trung ương nhưng lại cónhững nét riêng biệt; người Thiên Tân tuy không hào hoa, nho nhã như ngườiBắc Kinh, Thượng Hải nhưng lại dễ mến, thân thiện Đặc biệt, văn hóa dângian nơi đây đã để lại nhiều ấn tượng cho mọi người và trở thành nguồn cảmhứng sáng tác cho không ít tác giả Đó là điều tất yếu ảnh hưởng đến sáng táccủa Phùng Ký Tài và bộ ba tác phẩm cũng được ông xây dựng đậm chấtThiên Tân

2 Phùng Ký Tài và tiểu thuyết “phong vị Thiên Tân”

Phùng Ký Tài là một trong những nhà văn thành công và đạt nhiều giảithưởng của nền văn học Trung Quốc thời kì mới Từ những năm 80 của thế kỉ

XX, cùng với nhiều nhà văn khác như Cao Hiểu Thanh, Mạc Ngôn, ThiếtNgưng, Trương Khiết… ông trở thành một trong những cây bút có nhiềuđóng góp đáng kể cho văn đàn Phùng Ký Tài bắt tay cầm bút đúng lúc dòng

tiểu thuyết phong vị đô thị đang nở rộ Ông đã trở thành một nhánh quantrọng trong dòng chảy chung của trào lưu tiểu thuyết này.

2.1 Phùng Ký Tài trong dòng chảy của trào lưu tiểu thuyết phong

sự xuất hiện, phát triển của thành thị và thị dân Xưa kia thành phố của TrungQuốc chỉ là trung tâm chính trị và trung tâm tiêu thụ, thì giờ đây thành phố đãtrở thành trung tâm chính trị, trung tâm kết hợp giữa sản xuất và tiêu thụ như

ở phương Tây Mặc dù thị dân còn chiếm tỉ lệ thấp nhưng tâm thức, sinh thái,phong tục của họ rất phong phú, phức tạp Hơn nữa, những quan niệm coithường dân thành thị đã bớt dần, văn hóa của họ ngày càng được đánh giá tích

cực và được coi trọng Có thể nói mối quan hệ giữa thị dân và văn học trongthời kì này đã được xác định đúng đắn, đời sống thị dân Trung Quốc đã cómột vị trí xứng đáng trong quan niệm thẩm mỹ của văn học đương đại Vì vậythời kì này cho ra đời khá nhiều tác phẩm mang phong vị đô thị có chất lượngnhư : “Chung cổ lâu”, “Thanh cao”, “Cái giếng”, “Nhân sinh phiền não”,

“Không nói chuyện tình yêu”, “Phong cảnh”, “Hang tối”, “Lông gà đầyđất”…

Phùng Ký Tài cũng là một cây bút góp vào dòng chảy của tiểu thuyếtphong vị đô thị, làm cho nó lớn mạnh hơn, đa dạng hơn Nhìn lại trào lưu tiểuthuyết đô thị thời kì cải cách mở cửa của Trung Quốc, ta nhận thấy không íttác giả đã góp tiếng nói riêng của mình làm cho nó trở nên phong phú CaoHiểu Thanh lấy vùng quê Giang Tô của mình để phản ánh “liệt căn quốc dântính”, Lục Dao và Giả Bình Ao thì viết về vùng Thiểm Tây, Vương Mông lấyBắc Kinh làm phông nền cho sáng tác, Mạc Ngôn hướng ngòi bút về vùngCao Mật, Uông Tăng Kỳ cũng không nằm ngoài quỹ đạo ấy – đưa hình ảnhvùng đất Vân Nam vào trong những sáng tác của mình…Họ đều viết về chínhquê mình, nơi họ đã sinh ra, lớn lên, những vùng đất ấy đã nuôi nấng các tàinăng văn chương, ươm mầm cho các cây bút đơm hoa kết trái để sau nàynhững người con ấy lại viết về nơi chôn rau cắt rốn

Tiểu thuyết đô thị thời cải cách chia thành hai loại : loại viết về đô thịthời quá khứ và loại viết về đô thị thời hiện đại Phùng Ký Tài viết về loại thứnhất Ông hướng ngòi bút vào đô thị Trung Hoa giai đoạn giao thời, cuối đờiThanh – đầu thời Dân quốc Ở bài viết “Văn học trong lòng tôi”, ông đã từng

tâm sự rất thành thực : “Tôi lớn lên trong mười năm đại động loạn của đất

nước, cuộc sống rất khắc nghiệt, nó không đùa với tôi Bởi vì không có con đường gập ghềnh của cuộc sống, không có hoạn nạn mài giũa, không có hi sinh thì cũng sẽ không có văn học với sức sáng tạo chân chính, có phát hiện,

có giá trị” [33] Như vậy, hiện thực cuộc sống đã đưa đẩy Phùng Ký Tài đến

với trào lưu tiểu thuyết đô thị Từ thời của mình mà ông liên hệ tới quá khứcủa dân tộc để có được những trang viết giàu giá trị nghệ thuật Những cuộcbiến chuyển về hình thái chính trị khiến cho xã hội từ hình phẳng trở thànhhình lập thể, từ đơn giản đến phức tạp, do đó mà hàng loạt thành thị lớn nhỏ ởTrung Quốc mới hình thành Và trong các cuộc vận động từ cũ sang mới, từlạc hậu đến hiện đại nó mới lộ ra tất cả những gì ẩn chứa bên trong mình Cho

nên Phùng Ký Tài khi viết về tiểu thuyết đô thị cũng thầm tâm niệm “nói ra

những sự thật mắt thấy tai nghe từ những cái thu hoạch được, đó là trách nhiệm xã hội nghiêm túc, cần phải đem tất cả những gì quan trọng trong quản bút dốc ra trang giấy” [33] Ông cho rằng “cuộc sống biến đổi từng giây từng phút không ngừng, văn học cũng lần theo dấu vết của nó”[33] Ông

sinh ra vào thời kì đất nước có nhiều thay đổi lớn nên ngẫu nhiên cây bútcũng đi theo bước chân của ông Như nhiều nhà văn khác, khi phản ánh hìnhảnh đô thị trong tác phẩm của mình, Phùng Ký Tài cũng nhìn nhận nó ở haimặt : tích cực và tiêu cực Thành thị xuất hiện ở Trung Hoa thời kì đổi mớimang một diện mạo khác hẳn so với thành thị xưa kia : dân chúng đông đúchơn, đời sống nâng cao hơn, cùng vốn văn hóa phong phú, mua bán thôngthương tấp nập…Bên cạnh đó còn có y tế, giáo dục , khoa học kỹ thuật rấtphát triển Với đôi mắt của một nhà văn hiện đại, Phùng Ký Tài nhìn đời sốngthành thị như một nguồn cảm hứng bất tận cho sáng tác của mình, đó là nơiông có thể khai thác được nhiều phương diện của cuộc đời, từ đó phản ánh lạitrong tác phẩm của mình một cách sáng tạo Tuy nhiên, bên cạnh những ưuđiểm của thành thị, nhà văn cũng rất thành thực nhìn thẳng vào các nhượcđiểm của nó, đặc biệt là hình ảnh thành thị Trung Quốc buổi giao thời nhưnhững tác phẩm của ông đã phản ánh Đó chính là sự có mặt của những ngườidân nghèo bần cùng, những người đầy tớ, những ông bà chủ lọc lõi, những

tên lưu manh hay ăn hiếp kẻ yếu, những tay lừa bịp…cho đến những phongtục lạc hậu, cổ hủ vẫn còn tồn tại từ xa xưa, cùng lối sống kém văn minh vànhững quan niệm lỗi thời ấu trĩ…Tất cả còn tồn tại nhiều trong thành thịTrung Quốc vào cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX Không như những nhà tiểuthuyết đương đại khác thuộc thế hệ sau phản ánh bộ mặt thành thị hiện đại,Phùng Ký Tài đi vào khai thác hình ảnh thành thị của đất nước trong thời kìgiao thoa, biến chuyển của lịch sử với đầy những sự rối ren, phức tạp cả vềcon người, kinh tế, chính trị, văn hóa Từ đó mà nhà văn đã giúp độc giả trong

và ngoài nước của thế hệ sau hiểu thêm phần nào về đời sống của ngườiTrung Hoa trước đây Bằng tài năng sắp đặt ngôn từ một cách nghệ thuật,Phùng Ký Tài đã dựng lên những hình ảnh của thành thị rất sinh động, chongười đọc tưởng tượng, hình dung được một thời đã qua ở đất nước ngay bêncạnh chúng ta, mà những điều ấy, qua phim ảnh ta mới chỉ hiểu được phầnnào Ông đã dám nhìn thẳng vào sự thật để phản ánh chân thực từ chân dungtừng loại người cho đến phông nền xã hội rộng lớn Tất cả tạo nên một quầnthể sự việc, con người mang đậm chất thị thành và in đậm dấu ấn Phùng KýTài

2.2 Tiểu thuyết “phong vị Thiên Tân” của Phùng Ký Tài

Quê hương bản quán là một trong những yếu tố quan trọng làm nên sự

nghiệp sáng tác của các nghệ sĩ, đặc biệt với những cây bút văn chương, quêhương có khi còn là nguồn cảm hứng bất tận, đó không chỉ là cái nôi nuôidưỡng tâm hồn họ mà còn là nơi gửi gắm những ước mơ, khát vọng của cácnhà văn Phùng Ký Tài cũng như bao tác giả khác, ông dành một tình cảm đặcbiệt cho nơi mình sinh ra, đồng thời ông cũng không ngại ngần khi nhìn thẳngvào những tồn tại ở nơi đây với mong muốn quê hương mình sẽ phát triểntheo hướng tích cực hơn

Phùng Ký Tài tuy có gốc gác ở thành phố Ninh Ba, tỉnh Chiết Giangnhưng ông lại sinh ra và lớn lên ở Thiên Tân Sự nghiệp văn chương của ôngbắt nguồn và phát triển ở đây Bên cạnh đó, ông còn là một nhà nghiên cứuvăn hóa dân gian nổi tiếng, đặc biệt ông rất quan tâm tới văn hóa dân gian củađịa phương mình Thiên Tân đã là nơi giúp cho Phùng Ký Tài có cơ hội tíchlũy được nhiều kinh nghiệm sống, đây là một trong những yếu tố quan trọnghình thành nên phong cách riêng của nhà văn Hơn nữa, thời thanh niên củaông trải qua nhiều gian khổ, cực nhọc với vô vàn vất vả gian truân đã gópphần tôi luyện thêm bản lĩnh cho cây bút văn chương thêm giàu nghị lực.Những khó khăn trong cuộc sống không hề làm ông nhụt chí vì ông là conngười yêu tha thiết cuộc sống, quý trọng thời gian và sinh mạng của chính

mình Nhà văn đã từng tâm sự : “Cứ mỗi khi đến mấy ngày cuối cùng của

năm, tôi đều không muốn xé hết lịch, tôi thường giữ lại mấy tờ cuối cùng Điều này có thể xuất phát từ bản năng của mạng sống Tôi không muốn tiêu xài sạch sành sanh thời gian” [33] Những ngày tháng phải chịu nhiều khó

khăn trên đất Thiên Tân đã bồi đắp thêm cho nền tảng văn chương của ông.Nhờ những trải nghiệm quý báu của cuộc sống mà Phùng Ký Tài đã dồn néntrong lòng biết bao cảm xúc, suy nghĩ và chúng đã thôi thúc ông phải cầmbút Sở trường của ông là chuyên vẽ theo lối cổ, nhưng cây bút hội họa đãchuyển hướng thành ngòi bút văn chương để phản ánh hiện thực trên tinh thầnthâm nhập vào thế giới văn hóa của người Thiên Tân Đồng thời ông coi quêhương Thiên Tân như một chỗ dựa vững chắc để tiếp tục vươn lên Do đó,hình ảnh của vùng đất này luôn in đậm dấu ấn trong sáng tác của ông Trongnhững năm tháng cuộc đời phải trải qua những động loạn, nhà văn vẫn bí mậtsáng tác và cất giấu đứa con tinh thần ấy một cách kín đáo Sau năm 1984,cũng lấy nguồn cảm hứng từ mảnh đất Thiên Tân nhưng đề tài sáng tác củaông lại chuyển sang một hướng khác, từ đề tài hiện thực đương đại sang đề tài

phong tục lịch sử Trước đây, ở mảng hiện thực đương đại, Phùng Ký Tài đã

đi sâu khai thác cuộc sống đương thời của người Thiên Tân trong công cuộccách mạng, với những biến chuyển về mặt nhận thức và hành động của họ.Tiêu biểu là những tác phẩm như : “A!”, “Chiếc tẩu thuốc khắc hoa”, “Cảm tạcuộc đời”…Những truyện này thường để lại tình cảm đôn hậu giữa người vàngười, niềm an ủi cho những đau khổ gặp phải trong mười năm kiếp nạn.Người Thiên Tân trong những tác phẩm hiện thực này của ông hiện lên mạnh

mẽ, đẹp đẽ nhưng cũng thật đáng thương Với đề tài phong tục lịch sử, “conđường rẽ trải đầy hoa” của ông được đánh dấu bằng một tác phẩm rất giàu giátrị là “Roi thần” Sở dĩ có bước ngoặt quan trọng ấy trong sáng tác vì nhà văn

là một người con hết sức trân trọng, gắn bó sâu đậm với nghệ thuật dân gian

và phong tục địa phương Cất tiếng khóc chào đời ở Thiên Tân, tâm hồn, tìnhcảm và trí tuệ của ông được nuôi dưỡng bởi nơi này, từng tấc đất, từng kiểungười đã thấm sâu vào tâm thức của nhà văn, để sau này ông cho ra đờinhững áng văn đậm “phong vị Thiên Tân” Nhiều nhà văn khác ở đây cũng

viết về quê hương mình, nhưng Phùng Ký Tài “muốn tìm ra một con đường

khác, đó là viết về những di tích văn hóa thể hiện ở “người nhàn, việc tạp, chuyện lạ” tại Thiên Tân cuối đời Thanh, đầu đời Dân quốc, đồng thời phải viết cho ra “cái vị Thiên Tân chính cống” [6,15]. Cốt lõi của việc chuyểnđường đi cho ngòi bút là nhà văn muốn hướng tới quê hương mình, làm nổibật phong vị riêng của mảnh đất này, làm cho nó không lẫn với bất kì một địaphương nào khác Vị Thiên Tân không giống vị của sơn nguyên Tây Tạng,không giống vị của Bắc Kinh phồn hoa, nó mang một phong vị bình dânnhưng lại vô cùng ấn tượng, điều đó đã khiến người con Thiên Tân muốndành một tình cảm đặc biệt để đưa hình ảnh quê hương vào những trang viếtđầy tâm huyết của mình Tự đặt cho mình sứ mệnh thiêng liêng ấy, Phùng KýTài đã có cảm hứng, động lực viết nên những tác phẩm đặc sắc như : “Gót sen

ba tấc”, “Âm dương bát quái”, “Pháo nổ đôi” và hàng loạt những truyện ngắn

về “nhân vật phố phường” Những trang văn này đã dẫn người đọc vào mộtthế giới kì thú, hấp dẫn của văn hóa, lịch sử đất nước Trung Hoa nói chung vàcủa mảnh đất Thiên Tân nói riêng Đồng thời nhà văn cũng muốn chính con

người quê hương ông suy ngẫm về các giá trị này Bởi “trong truyện, số phận

cùng phương thức sinh sống của nhân vật có liên quan chặt chẽ với những hiện tượng văn hóa ấy, thậm chí là hóa thân của một loại văn hóa nào đó”

[6,15] Trong quan niệm của Phùng Ký Tài giá trị văn hóa của đất nước nóichung và của địa phương Thiên Tân nói riêng cần được trân trọng và bảo tồn,tuy nhiên cũng có những nét văn hóa cần thay đổi cho phù hợp với thời thế đểkhông bị lạc hậu Hơn nữa, theo ông, người dân Thiên Tân đến lúc cần thiếtcòn phải thay đổi về mặt nhận thức, vì chính họ quyết định vận mệnh củamình Tiểu thuyết thuộc đề tài này được tác giả viết với giọng điệu dí dỏm,hài hước nhưng cũng không kém phần thâm trầm, bí hiểm và trăn trở, daydứt Vài chục năm sau, những thế hệ trẻ đọc lại tác phẩm của Phùng Ký Tàicũng không khỏi suy ngẫm về những thông điệp mà nhà văn gửi gắm trong

đó PGS TS Lê Huy Tiêu đã khẳng định: “Trong những truyện đa dạng về

nội dung và hình thức, thể hiện được cá tính nghệ thuật của tác giả là những tác phẩm lột tả thế giới tinh thần của con người và thể hiện phong vị Thiên Tân, tức tiểu thuyết phong tục kẻ chợ” [251,18].

Trong bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm”, phong vị văn hóa, lịch sửThiên Tân được in dấu rất rõ “Roi thần”, “Gót sen ba tấc” và “Âm dương bátquái” đã phản ánh lại lối sống, suy nghĩ, văn hóa của nơi đây một cách giản dịnhưng chân thực và sâu sắc Những con người trong bộ ba tiểu thuyết nàyhiện lên đúng bản chất của người Thiên Tân, từ lời ăn tiếng nói, cách ứng xửgiao tiếp cho đến suy nghĩ tâm tư Phùng Ký Tài còn thể hiện được phong vịThiên Tân trong ba câu chuyện kì quái này bằng việc khắc họa lại một giai

đoạn lịch sử của đất nước với sự giao thoa giữa cũ và mới, cổ hủ và hiện đại.

Đó là sự giằng co giữa những quan niệm xưa và nay qua các tục lệ như : tếtbím tóc, bó chân và những tư tưởng dân gian về phong thủy, tướng số Ba tácphẩm “quái thế kì đàm” này đều phản ánh những phong tục kì dị của nền vănhóa Trung Quốc cổ xưa nhưng lại mang nét riêng của Thiên Tân Vốn dĩ, theotruyền thống của đất nước thì tục tết bím tóc, bó chân và tục phong thủy, khícông, tướng thuật không chỉ tồn tại ở riêng địa phương nào, nhưng Phùng KýTài lại nhìn nhận các hiện tượng văn hóa ấy qua đôi mắt của người Thiên Tânviết về chính Thiên Tân, điều này tạo sự đặc biệt cho bộ ba tiểu thuyết

Ở “Roi thần”, nhà văn xây dựng lại hình ảnh của một thanh niên tên HaiNgố có bím tóc đuôi sam rất dài, nó đã trở thành một công cụ đắc lực giúpanh thắng nhiều đối thủ có máu mặt trong giang hồ Tại Trung Quốc bấy giờtất cả nam giới đều để tóc đuôi sam theo quy định của triều Thanh Tuy nhiên,nhân vật Hai Ngố lại mang chất Thiên Tân, từ cái tên được đặt theo kiểu thếtục hóa cho đến việc anh đã chủ động cắt tóc, chuyển từ “roi thần” thành

“súng thần” Sở dĩ có sự việc như vậy là vì theo lịch sử, Thiên Tân là nơi hảicảng lớn, buôn bán thông thương với phương Tây vào hàng sớm nhất TrungQuốc nên việc chịu ảnh hưởng của văn hóa ngoại lại cũng sớm hơn các vùngkhác Hai Ngố cũng là một người dân ở đây, anh sớm nhận thức được nền vănminh hiện đại Anh chính là đại diện cho những thanh niên ở Thiên Tân sớmnhận thấy sự thay đổi của hiện thực, từ đó mà chuyển biến về mặt tư tưởng.Người Thiên Tân buổi giao thời cũng trải qua một quá trình đấu tranh để điđến những nhận thức mới mẻ, tiến bộ Họ trân trọng văn hóa dân gian nhưng

đồng thời cũng thích ứng nhanh với thời đại Họ đã “nhận thức được sự vật

mới và tiếp thu sự vật mới, nhận thức được bản thân và hiểu được người khác, đó cũng chính là quá trình nhận thức đúng đắn những cái của cha ông

để lại và sự lựa chọn, tiếp thu những cái của nước ngoài để biến nó trở thành

cái của mình, đồng thời cũng là quá trình không ngừng theo kịp thời đại, tìm tòi cái tiến bộ Về bản chất, đó là sự giác ngộ, giải phóng tư tưởng” [253,18].

Phong vị Thiên Tân trong “Roi thần” thể hiện tiêu biểu ở việc người ThiênTân đã nhanh chóng tiếp thu được những yếu tố văn minh hiện đại do có sựgiao lưu với văn hóa nước ngoài từ sớm Ngoài ra, nhà văn còn xây dựng lênmột thế giới nhân vật mang đặc trưng của đất cảng, đó là những tay hảo hángiang hồ, bọn lưu manh, võ sĩ Nhật, tay buôn đồ ngoại, người Tây …

Trong “Gót sen ba tấc”, nhà văn xây dựng lại phong tục bó chân củangười Trung Hoa xưa theo quan niệm văn hóa Thiên Tân nói riêng NgườiThiên Tân, bên cạnh bộ phận nhanh chóng thích ứng với văn hóa tiến bộ củathời đại thì vẫn còn một số người chìm đắm trong những hủ tục lạc hậu QuaHương Liên trong câu chuyện chính là một đại diện tiêu biểu cho không ítnhững phụ nữ Thiên Tân buổi giao thời còn mang trong tư tưởng của mìnhquan niệm sai lầm Cô gái này không như anh chàng Hai Ngố trong “Roi

thần” “Nếu Hai ngố thoát ra khỏi ma lực của “quốc túy” thì Hương Liên lại

chìm đắm trong “quốc túy” [254,18] Theo lịch sử, không ít phụ nữ Thiên

Tân thời bấy giờ coi tục bó chân là một điều cao quý, mỹ miều khiến họ cảmthấy hãnh diện, hạnh phúc Khi mà nhiều nơi trên đất nước đã cởi đôi chân

bó, để chân tự nhiên thì ở Thiên Tân, phụ nữ vẫn mải mê theo đuổi “kim liêntam thốn” cùng những đôi giày bé nhỏ Thậm chí, những đôi giày gót sen ởmiền Nam chẳng ai thèm mua nữa thì khi mang đến Thiên Tân lại bán hếtsạch Đó cũng là một nét riêng mà Phùng Ký Tài đã nhận thấy trong nhậnthức của con người quê ông Ở truyện này, tác giả cũng dựng lại những sựviệc khác mang đặc trưng của Thiên Tân như : cuộc thi gót sen để đạt ngôi vị

“hoa hậu” chân nhỏ, cuộc trò chuyện khoe kiến thức và sự hiểu biết giữa cácông lớn, cuộc thi chân giữa hai phái Triền túc và Thiền túc Trong cuộc thigiữa chân bó và chân cởi thì phe để chân tự nhiên đã chiến thắng, sau đó một

loạt phụ nữ cởi chân như người phương Tây, phong trào bó chân của nữ giớiThiên Tân lúc ấy mới dần mất đi Những phong tục cổ hủ của người ThiênTân đã dần bị mờ hóa bởi văn minh phương Tây là có thật trong lịch sử

Đến “Âm dương bát quái”, tác giả lại vẽ lên phong vị Thiên Tân trong

đó khá độc đáo “Tên truyện đã thần bí khôn lường, nội dung càng huyễn

hoặc kì lạ” [7,15] Điều đặc biệt của câu chuyện không chỉ ở chỗ đó mà

Phùng Ký Tài đã xây dựng “một bức tranh nhân vật lập thể ở Thiên Tân cuối

đời Thanh, đầu đời Dân quốc” [6,15] Trong tiểu thuyết này, mỗi nhân vật

đều đại diện cho hình ảnh của từng kiểu người ở Thiên Tân thời bấy giờ như :những thiền sư, tăng nhân, thầy thuốc, nhà phong thủy, thầy tướng, kẻ trộm,người giỏi quyền và khí công…Thực tế cho thấy, theo điều kiện lịch sử địa lý,Thiên Tân là một vùng cảng biển, sự giao lưu kinh tế, văn hóa với các vùngđất khác khiến cho nơi đây hình thành nên nhiều kiểu người khác nhau Mỗiloại người đều mang một nét riêng của Thiên Tân Tại đây, nhà văn khôngngại ngần khi nhìn vào những ưu điểm, nhược điểm của con người ở quêhương ông Có những loại người bị ông phê phán bằng giọng văn hóm hỉnh,hài hước như tên thầy thuốc Ba Sa, ông trộm Tám Hồ Đồ; nhưng ông cũnglên tiếng khen những người tài giỏi như : Vương Thập Nhị, Mạch ngư DiêmVương Trong truyện, ông còn viết về thuyết âm dương bát quái mà ngườiThiên Tân rất sùng bái Ông viết được câu chuyện kì quái về cái tráp vàng hư

hư thực thực không phải chuyện đơn giản mà “ đòi hỏi tác giả trước hết phải

hiểu biết về thói quen sinh sống của mọi tầng lớp trong xã hội thời bấy giờ, đồng thời phải am hiểu mọi hình thái biểu hiện của thuyết âm dương bát quái

đã được thông tục hóa, lưu truyền hóa trong dân gian” [7,15] Đồng thời,

Phùng Ký Tài phải “lồng ghép với văn hóa phong tục Thiên Tân thời xưa”.

Như vậy, cái kì lạ của câu chuyện này cần sự kết hợp giữa vốn văn hóa chungcủa đất nước và văn hóa riêng của Thiên Tân vì mỗi vùng miền của các đất

nước thường có những vốn văn hóa phong tục riêng dựa trên cái nền tảng vănhóa chung của dân tộc mình Bức tranh lập thể về đất Thiên Tân nếu chỉ tồntại trong lịch sử thì e rằng chưa hẳn đã nhiều người biết đến, nhưng qua ngòibút của Phùng Ký Tài nó lại trở thành độc đáo, vừa đậm mùi dã sử “mốcmeo”, lại vừa thần bí lạ kì Nhà văn đã mạnh dạn khơi lại mạch nguồn vănhóa dân gian của quê hương mình cả ở những ưu điểm và nhược điểm

Để viết được bộ ba tiểu thuyết nói riêng và những tác phẩm mang phong

vị Thiên Tân nói chung, chắc hẳn Phùng Ký Tài đã dành nhiều thời gian, tâmhuyết tìm hiểu những phong tục, văn hóa từ xa xưa đến thời hiện đại của vùngđất này Hơn nữa những tác phẩm còn thể hiện ông là người rất am hiểu conngười nơi đây với thói quen, lối sống, nếp suy nghĩ riêng Hầu hết trong cáctác phẩm, ông đều kể chuyện ở ngôi thứ ba, đóng vai trò là “người biết tuốt”,nên những nhân vật, sự việc được xây dựng lại đều mang tính khách quan.Không những thế, nhà văn lại có một phong cách kể chuyện khá hài hước, dỉdỏm, điều này cũng là một nét đặc trưng của người Thiên Tân Phùng Ký Tài

là người con sinh ra ở đất Thiên Tân, lại viết truyện về Thiên Thân thì còn gìxác thực và hấp dẫn hơn Qua từng giai đoạn sáng tác, đặc biệt từ giai đoạnsau trở đi, nhà văn càng bộc lộ rõ “phong vị Thiên Tân” trong tác phẩm củamình Dù chỉ viết đơn giản về những “người nhàn, việc tạp, chuyện lạ” nhưngbao chân dung lớn nhỏ, bao đặc trưng của vùng đất này được tác giả phơi bàyrất tự nhiên, khiến cho nhiều người Thiên Tân sau này đọc lại những áng văncủa ông đều không khỏi khâm phục

Thiên Tân cùng với những thành phố khác hợp lại thành một hệ thống

đô thị ở Trung Quốc, Phùng Ký Tài cùng với nhiều nhà văn khác là những chilưu hợp thành những dòng chảy lớn trong dòng chung của tiểu thuyết phong

vị đô thị Sau cách mạng văn hóa, ở mảnh đất Thiên Tân, ông đã giữ nhiềuchức vụ quan trọng trong hội văn nghệ như : điều hành phòng Sáng tác và

bình luận thuộc Cục Văn hóa Thiên Tân, Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn họcThiên Tân Ngoài ra, nhờ “phong vị Thiên Tân” mà ông đã đi đến nhữngthành công khác nhau để được nhà nước tin tưởng giao nhiều trọng tráchnhư : Chủ tịch Hiệp hội văn nghệ dân gian Trung Quốc, Hội Trưởng hội tiểuthuyết học Trung Quốc…Hiện nay, tuy ông đã trở về với sở trường hội họanhưng độc giả Thiên Tân nói riêng và những người yêu văn học Trung Quốcnói chung vẫn nhớ tới tên tuổi của ông với bao tác phẩm mang đậm “vị ThiênTân chính cống”.

3 Phục dựng “phong tục sông nước” Thiên Tân trong bộ ba tiểu thuyết

“quái thế kì đàm”

3.1 Hải thần Nương Nương trong tâm thức tín ngưỡng

Như chúng tôi đã nói ở phần Giới thuyết về “phong vị Thiên Tân” thì

nơi đây là một vùng biển lớn, vùng hải cảng lớn của Trung Quốc, từng diễn ranhiều sự kiện trọng đại của lịch sử với sắc thái văn hóa địa phương hết sứcphong phú và cũng là nơi tiếp xúc với nền văn hóa phương Tây rất sớm Tuynhiên, vùng đất Thiên Tân có rất nhiều phong tục văn hóa, di tích văn hóa độcđáo vẫn được người dân giữ gìn, trân trọng, trong đó có “phong tục sôngnước” Mang tâm thức của những người con sinh ra ở vùng biển cả, ngườidân Thiên Tân ngay từ xa xưa đã coi trọng tín ngưỡng sông nước Phùng KýTài cũng là người con của Thiên Tân nên ông rất hiểu tín ngưỡng dân giancủa quê hương mình, vì vậy nhà văn đã dựng lại trong bộ ba tác phẩm “phongtục sông nước” Thiên Tân với những nét riêng khá độc đáo Trong ba tiểuthuyết, chúng tôi nhận thấy một điểm chung là tác giả cùng hướng đến hìnhảnh của “bà chúa vùng biển Thiên Tân” là Hải thần Nương Nương - một nhânvật đại diện cho tín ngưỡng dân gian của người dân nơi đây Thực tế cho thấy,Thiên Tân là một vùng biển lớn, mọi hoạt động buôn bán thông thương, sinh

hoạt văn hóa đều gắn với sông nước nên nhân dân thờ Hải thần là một điều rấthợp với tâm lý tín ngưỡng

Hải thần Nương Nương trong bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm” cũngđược Phùng Ký Tài xây dựng với vai trò là biểu tượng cho sự bình yên củadân biển Thiên Tân, như cá Ông, như Sơn thần hay Thạch thần Với ngườiThiên Tân nói riêng, Ngài là linh hồn của nơi đây, là sự linh thiêng thần bí màmọi thế hệ dân chúng trân trọng, tin tưởng Hình ảnh của Hải thần NươngNương trong ba truyện kì quái này xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau.Mỗi sự việc phản ánh một quan niệm trong tín ngưỡng và “phong tục sôngnước” của người Thiên Tân” Bằng giọng văn hóm hỉnh, tác giả đã phục dựngphong tục dân gian ở quê mình một cách đặc sắc, mang đậm chất địa phương Đối với người Thiên Tân, Hải thần Nương Nương chiếm một vị trí vôcùng quan trọng trong tín ngưỡng dân gian nói chung và trong tâm thức củatừng người dân nói riêng Nhà văn đã thể hiện điều này rất chân thực trong tác

phẩm : “Bạn nghĩ mà coi, vệ Thiên Tân phất lên nhờ vận chuyển muối và cá.

Thuyền ra biển khơi, gặp phải gió to, sóng lớn, chỉ biết trông mong Hải thần Nương Nương phù hộ Dù là quan to, lắm của cũng không chống nổi bệnh tật tai ương, nói gì đến dân bách tính số phận nhỏ nhoi như mèo chó? Vì thế dân chúng phải trông chờ ngày sinh tháng tốt của nữ thần biển cả để tụ họp trăm trò, hàng vạn người kéo nhau đi dâng hương chúc thọ để Nương Nương được vui lòng” Như vậy, ở vệ Thiên Tân, Hải thần Nương Nương cũng có vai trò

to lớn như cá Ông ở một số vùng biển khác, cũng như Sơn thần, Thạch thần ởnhững vùng núi Đó là một chỗ dựa tinh thần của nhân dân, là bảo bối củavùng đất này Không biết từ bao đời, dân chúng ở Thiên Tân đã gửi gắm mộtniềm tin vô hình vào nữ thần biển cả, họ làm gì, nghĩ gì cũng đều hướng tới

Nương Nương “Ở vệ Thiên Tân, cả “tam giới, tứ sinh, lục đạo, thập

phương” đều nằm trong tay Nương Nương cả”, vì vậy những người dân vùng

biển nơi đây đều coi vị thần này là một đấng tối cao, một đấng cứu thế chothiên hạ

Bên cạnh đó, nhà văn cũng xây dựng những sự việc trong dân chúng thểhiện sự linh thiêng, sự cứu nhân độ thế của Hải thần Nương Nương TrongVài lời dông dài ở đầu câu chuyện “Gót sen ba tấc”, Phùng Ký Tài có kểchuyện một cậu bé bị chết đuối vẫn sống nhờ ơn phúc của Nương Nương Sự

việc rất kì lạ, bắt đầu từ chuyện mọi người thi nhau đổ đi xem cá chúa “Tới

giữa trưa đã có mấy nghìn người đứng trên đê chờ cá chúa Người đông sức nặng, đê không chịu nổi, ầm một tiếng sạt một mảng hơn trăm người rơi xuống sông như thả bánh trôi, một đứa bé bị sóng cuốn đi, chưa ai kịp nhảy xuống cứu thì đã không ai thấy chỏm đầu đâu nữa, hẳn là chết đuối Không ngờ một ông chài quăng lưới đánh cá trước cửa cung Nương Nương, vừa kéo lên thấy cái gì trăng trắng hồng hồng , ngỡ là cá chép bự, hóa ra thằng bé vẫn còn thở, xốc vài ba cái đã chớp mắt đứng dậy được rồi Những ai có mặt đều ngẩn người ra” Sự việc này được coi là là một trong những “kì sự” của

bộ ba tiểu thuyết Theo lời của bà lão họ Qua thì thằng bé sống sót là do đức

bà Nương Nương hiển linh, nếu không làm sao lại vớt được nó ngay trướccửa cung đức bà Như vậy trong cái rủi có cái may Việc thằng bé được cứusống ngay trước cửa cung Nương Nương có thể là tình cờ Nhưng trong cáingẫu nhiên ấy có cái tất nhiên, vì theo suy nghĩ của mọi người thì nó đượcHải thần phù hộ, xác thằng bé trôi đến trước cung đức bà nên mới được Ngàiban ân phúc, nếu nó trôi đến nơi khác chưa chắc đã còn sống Chứng tỏ trongtâm thức dân gian, niềm tin vào Hải thần vô cùng to lớn, đức bà giúp conngười tai qua nạn khỏi, tưởng như cái chết đến cận kề mà vẫn được sống Vậynên người dân Thiên Tân lại càng trân trọng vị thần biển này hơn nữa

Ngoài ra, trong “Gót sen ba tấc” còn có một sự việc thể hiện sự linhthiêng của Hải thần Nương Nương Đức bà không những giúp cho con người

thoát khỏi cái chết mà còn giúp người ta khỏi bệnh tật Đó là sự việc con gái

của Hương Liên bị sởi “Đẻ được ít lâu, đứa bé lên sởi khắp người Lòng cô

lạnh giá như băng, đầu chẳng chải, chân chẳng bó, con chết thì chết, con chết xong đến cô chết Nhưng đứa bé máu thịt của cô khắp người mẩn đỏ, ngứa khóc cả ngày cả đêm Tiếng khóc làm cô không ngơ được, mỗi ngày một bận cô bế con lên đền thờ Nương Nương, thắp hương cầu khấn Nương Nương sởi đậu Trước tượng Nương Nương còn có tượng ba ông râu dài bằng đất, gọi là “đức ông xoa gãi”, chuyên gãi cho trẻ con lên sởi khỏi ngứa; lại có một con chó đen bằng đất, chuyên liếm nốt sởi, nốt đậu cho trẻ Hương Liên thắp hương liền bảy ngày, bệnh sởi của đứa bé đỡ hẳn Ai dám bảo đức bà không thiêng?” Trước đây, khi y học chưa phát triển, những

người mắc các căn bệnh lây lan như sởi có thể chết, nhất là những đứa trẻcon, sức khỏe còn yếu, chưa chống chọi được với bệnh tật thì khó thoát khỏi

bị tử thần mang đi Hương Liên cũng mang trong tâm thức một niềm tin vàođức bà Nương Nương nên có mới kiên trì hàng ngày bế đứa bé đi cầu khấnnhư vậy Quả nhiên Hải thần không phụ công nguyện cầu của cô, đức bà đãnghe thấy tiếng lòng tha thiết của tình mẫu tử, giúp Liên Tâm khỏi bệnh vàsau này cô bé trở thành hội trưởng hội Thiên túc Như vậy, qua một số những

sự việc được nhà văn xây dựng trong bộ ba tác phẩm, ta thấy người Thiên Tânkhi gặp khó khăn đều cầu xin Hải thần Nương Nương và coi đó như mộtphương thuốc thần kì, một thế lực siêu nhiên che chở, nâng đỡ con người taiqua nạn khỏi Người người trong thiên hạ đều đặt hình ảnh của Hải thần lênhàng đầu trong tín ngưỡng dân gian của mình

3.2 Hải thần Nương Nương trong phong tục thờ cúng

“Phong tục sông nước” của người Thiên Tân còn được thể hiện ở việcthờ cúng Hải thần Ở những vùng núi hay vùng đồng bằng, người dân có thờcúng Sơn thần, Thạch thần, điều này xuất phát từ vị trí địa lý của vùng đó, từ

những thần thoại, truyền thuyết xa xưa Dù ở vùng biển hay vùng núi, đồngbằng thì mỗi nơi đều có một phong tục thờ cúng riêng, thể hiện niềm tin, sựtrân trọng, mong muốn được thần thánh che chở của người dân.

Nhìn vào tín ngưỡng dân gian của một số vùng biển khác, ta nhận thấy

họ cũng thờ cúng những nhân vật riêng của mình, coi đó như một vị thần đểgiúp dân chúng ở nơi đó làm ăn thuận lợi, gặp nhiều may mắn, tai qua nạnkhỏi Ở châu Á, một số địa phương thuộc vùng biển thờ cá Ông Ở Việt Nam

ta, một số vùng sông nước cũng thờ cúng loại cá này Thực tế cá Ông chính là

cá voi – một trong những loài cá lớn nhất của biển cả Ngư dân coi cá voi là

vị thần hộ mệnh giúp họ thoát nạn trên biển mỗi khi gặp bão tố hay sóng togió lớn Chính vì thế, bao giờ cũng vậy, trước khi ra khơi, người dân thườngcúng vái cá Ông, mong cho sóng yên biển lặng, cá đầy ăm ắp Người vạn chàicòn tin rằng cá Ông trôi dạt vào làng nào thì làng đó muôn đời ấm no, tai quanạn khỏi Với lòng tín ngưỡng ấy, mỗi khi cá voi bị nạn dạt vào bờ, người dânchài làm lễ cúng rất long trọng, chôn cất và để tang Ông, hương khói nhưchính cha mẹ mình vậy Người đầu tiên phát hiện ra ông được đóng khăn sôchịu tang Xác cá được đem tắm bằng rượu rồi được liệm bằng vải đỏ, đượcmai táng trong đụn cát gần biển Ba bốn năm sau khi chôn, dân làng sẽ làm lễcải táng, rồi đem cốt cho nhập lăng Hàng năm, dân làng chọn ngày cá Ôngtrôi dạt vào bờ để làm lễ cúng giỗ Ở Việt Nam ta, đại lễ tế cá Ông hàng nămdiễn ra vào mùa xuân và cũng là lễ tế thần Nam Hải, lễ cầu ngư và bây giờcũng là lễ ra quân đánh bắt xa bờ vụ chính trong năm Bà con góp tiền gópgạo làm lễ tế ngay trên nghĩa địa cá Ông, rồi rước linh Ông ra cửa biển, nhúnglưới, cầu ngư để mong một năm làm ăn thắng lợi Ngoài lễ cúng cá Ông, một

số vùng biển còn làm lễ phong đăng trên biển, thả thuyền cùng các linh hồn

đã khuất trên biển, lễ phóng sinh…Tất cả tàu thuyền ra khơi đến một vì trí đã

định trước và vị chánh tế đọc văn tế, cầu mong các vị Hải thần chứng dámlòng thành của ngư dân trên biển.

Như vậy ta thấy rằng, ở các vùng biển, không chỉ ở Trung Quốc hay ViệtNam, lễ hội Cầu ngư luôn bày tỏ khát vọng được bình yên trong cuộc sốngcủa ngư dân, những con người luôn phải đối mặt với nhiều bất trắc khi lênhđênh trên biển cả Người dân miền biển tin rằng, tổ chức lễ càng chu đáo,nghi thức càng đầy đủ bao nhiêu thì ân đức của các Hải thần sẽ ban lại chongư dân được mùa tôm cá, đời sống ấm no, sung túc bấy nhiêu Đó chính làbiểu tượng an lành của ngư dân vùng biển

Phùng Ký Tài đã phục dựng phong tục này rất cụ thể, tỉ mỉ qua việc

miêu tả lại lễ rước tượng Hải thần Nương Nương “Ngày 22 tháng Ba, theo lệ

là ngày Nương Nương đi tuần ban phúc” Bức tượng Hải thần được rước một

cách trang trọng với nhiều nghi thức, thủ tục, mọi người sẽ “rước tượng

Nương Nương ở cung Thiên Hậu ngoài cửa Đông ra, đưa lên kiệu vàng đẩy bằng xe hoa, các hội theo sau mà biểu diễn trò khéo Trong thành ngoài thành tưng bừng biểu diễn quanh mấy ngày, mượn oai nghiêm của Nương Nương để trấn áp tà ma yêu quái” Đúng là “việc gì người không quản được thì thần thánh trông coi” Nương Nương không những ban phúc cho dân

chúng nơi đây được ấm no yên ổn mà còn như lá bùa hộ mệnh xua đuổinhững thế lực đen tối xấu xa làm hại con người Thực tế, lễ hội rước NươngNương là một loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian của người Thiên Tân, cũnggiống như hội Gióng, hội Hai Bà Trưng ở Việt Nam ta Đây đồng thời cũng làmột hình thức tín ngưỡng dân gian được truyền đời của người dân vùng biển

cả Theo quan niệm của mọi người thì hội càng to, lễ càng lớn thì Hải thần

càng phù hộ nên “các hội ở Thiên Tân vắt óc nghĩ ra những trò độc đáo để

khoe trong ngày hôm nay” Đầu tiểu thuyết “Roi thần”, nhà văn đã dựng lại

khung cảnh rước tượng Nương Nương khá hấp dẫn : “Nghe nói năm nay các

hội biểu diễn đầy đủ nhất, nào Đại sư, Hạc linh, Tiên hoa, Bảo đỉnh, Hoàng thằng, Đại nhạc, Tiệp phú, Bát tiên…nín tiếng im hơi cả mấy năm nay, rồi chẳng biết động chạm phải sức mạnh nào mà tất cả cùng xuất đầu lộ diện Từ sáng sớm, dân chúng đã chiếm sẵn chỗ trên đường các hội diễn trò đi qua, ai không chen được vào thì trèo tường, leo nóc Những nhà có máu mặt thì dựng lều che lán ven đường, chẳng khác nào ngồi trong phòng riêng ở nhà hát đợi các hội đến thì xem kĩ từng trò một” Như vậy, lễ rước tượng Nương Nương ở

vệ Thiên Tân là một hoạt động văn hóa thường niên, thu hút sự có mặt củatoàn bộ dân chúng, đây không những là ngày để mọi người tụ họp cầu an, cầumay mà còn là ngày sinh hoạt văn hóa truyền thống mang màu sắc bản địađộc đáo, trở thành một hoạt động có ý nghĩa trọng đại trong năm Dường như

để có được lễ hội này, mọi người đều chuẩn bị kĩ lưỡng từ vật chất, tinh thầncho đến thời gian Mọi người tham gia lễ hội với một niềm vui tươi, háo hức,phấn khởi, vừa để chứng tỏ lòng thành, vừa để cầu lộc, cầu may Ai ai cũngmuốn chen chân vào lễ hội để xem được đầy đủ các trò diễn cho thỏa mãn đôimắt và sự mong mỏi

Trong lễ rước, người ta coi trọng nhất là bức tượng Nương Nương vì đó

là linh hồn của hội lễ Ở bất kì một hội lễ nào cũng vậy, tượng của thần thànhluôn được đặt ở vị trí cao nhất, rước chậm rãi, thể hiện sự tôn kính và trântrọng của nhân dân Phùng Ký Tài đã xây dựng một chi tiết li kì trong tác

phẩm là tượng Hải thần bị đánh cắp “Năm sau nữa, đèn nhang rước Hải

thần Nương Nương về điện lớn ở am Như Ý thì tòa miếu cổ có hàng trăm năm nay bị cháy thành đống tro than Không biết thằng giặc nào to gan lớn mật thừa lúc lửa cháy vào cuỗm tượng Nương Nương Thánh mẫu nặn bằng đất thơm của nhà họ Mã ở Mặc Giá Trai Chỉ vì ai cũng bảo trong bụng tượng có cất giấu vàng bạc tiền của, khiến cho thiện nam tín nữ cuống quít đi tìm Nương Nương khắp nơi” Nhà văn xây dựng sự việc này cũng có thể hư cấu,

nhưng qua đó ông cũng muốn phê phán thái độ với văn hóa dân gian của một

số người dân Thiên Tân, đó là có những cá nhân không thành tâm với tínngưỡng truyền thống Nhà văn cũng muốn phê phán việc phao tin đồn nhảm

do thói quen của dân Thiên Tân và sự tham lam của con người vì tìm tượngNương Nương để thờ cúng là một chuyện, nhưng các thiện nam tín nữ còn hivọng sẽ vơ vét được ít vàng bạc tiền của trong bụng Hải thần Nhà văn muốnđánh vào thái độ thiếu chân thành cùng sự kém hiểu biết của con người Nhưvậy, tín ngưỡng dân gian là một nét đẹp văn hóa của mỗi vùng miền, nhưngkhi nó bị biến tướng đi thì lại trở thành kém tích cực Phùng Ký Tài đã nhìnvào nhược điểm của “phong tục sông nước” quê ông, bên cạnh những điều tốtđẹp vẫn còn tồn tại những nhược điểm Đây cũng là một cách để tác giả phụcdựng lại văn hóa dân gian Thiên Tân, để nền văn hóa ấy giữ được những bảnchất vốn có một cách nguyên vẹn Như vậy, ngòi bút của Phùng Ký Tàikhông chỉ có ý thức “phản tư” mà còn kết hợp với “tầm căn” Ông vừa tìm vềnhững gì tốt đẹp vốn có, lại vừa góp phần cải tạo những gì chưa tiến bộ, chưahợp thời của văn hóa cội nguồn để nó được sống mãi

Ở “Âm dương bát quái”, Nương Nương cũng là một trong những vị thầnkhông thể thiếu có mặt trong tổng thể các thần phật dân gian của Thiên Tân.Tác giả có xây dựng một chi tiết qua việc tế thần, tạ từ năm cũ, một bức tranh

treo trên tường nhà ông bà Hai có mặt đầy đủ các thần, trong đó có “Nương

Nương mắt sắc, Nương Nương sởi thần, Nương Nương trăm con, Nương Nương nghìn con, Nương Nương con cháu, Nương Nương bà vú, Nương Nương tống sinh” Hải thần xuất hiện trong dân gian với nhiều vai trò khác

nhau, đó là do nhân dân dựng lên với mong muốn nữ thần biển cả sẽ phù hộcho họ trong mọi lĩnh vực của cuộc sống Ngoài ra tác giả còn thể hiện tínngưỡng dân gian Thiên Tân qua hình tượng các vị thần khác như : Hà bá, Long

vương biển Đông, Long vương biển Tây, Long vương biển Nam, Long vươngbiển Bắc…tất cả đều nằm trong “phong tục sông nước” của vùng biển này Tên tuổi của Hải thần còn xuất hiện trong bài vè dân gian, mang âmhưởng của vùng biển:

Đánh một chập, nhộn một hồi,

Miếu Nương Nương ngòi nước Trần Gia.

Thuyền con cho năm bách,

Thuyền lớn tiền ngàn xỉa ra.

Qua những sự việc trên, ta thấy tác giả đã khéo léo lồng ghép tínngưỡng dân gian bản địa vào văn chương với các mục đích phục dựng “vănhóa sông nước” Thiên Tân, tái hiện lại phong tục tập quán dân gian của quêhương, bày tỏ thái độ bảo tồn và ý kiến đóng góp của cá nhân cho nền vănhóa ấy ngày càng tốt đẹp Dựa trên bộ ba tác phẩm những chuyện kì quái này,độc giả có thể nhận thấy vùng hải cảng Thiên Tân có phong tục thờ cúng đặctrưng của vùng sông nước và những người dân nơi đây cũng bày tỏ lòngthành theo một cách riêng Phùng Ký Tài đã gửi gắm những thông điệp cuộcsống qua việc phục dựng “văn hóa sông nước” này Tín ngưỡng dân gian làmột nét đẹp trong văn hóa truyền thống của mỗi dân tộc, mỗi địa phương Tuynhiên, con người trong mọi thời đại cần giữ gìn những bản chất tốt đẹp của

nó, không nên lợi dụng tín ngưỡng để làm những việc xấu phục vụ cho lợi ích

cá nhân Hơn nữa, con người cần hướng tới thần thánh bằng lòng thành kínhthực sự và không ngừng phát huy những mặt tích cực của nó Xã hội cànghiện đại, càng phát triển thì người ta càng dễ quên đi những giá trị truyềnthống Nhà văn đồng thời muốn nhắc nhở con người của những thế hệ sau cầnnhớ tới những nét đẹp văn hóa của cha ông và ngày càng làm cho nó tốt đẹphơn

* Tiểu kết chương I

“Phong vị Thiên Tân” là một trong những nét đặc trưng của phong cáchPhùng Ký Tài Là một người con đẻ của đất Thiên Tân, nhà văn đã ghi lạinhững điều ông được nghe kể, được biết đến qua lịch sử bằng ngòi bút đậmchất văn hóa dân gian Với lối kể chuyện hóm hỉnh, giọng văn dí dỏm, tác giả

đã giúp độc giả hình dung được về một vùng hải cảng lớn của Trung Quốcvới những nét riêng biệt, có sự giao lưu văn hóa giữa phương Đông vàphương Tây, có điều kiện địa lý và lịch sử đặc biệt, có những con người “kẻchợ” “đặc sệt chất Thiên Tân”, có “phong tục sông nước” khá độc đáo Thực

tế, Thiên Tân cũng là một trong số không ít những vùng sông nước ở TrungHoa rộng lớn, nhưng Phùng Ký Tài đã tạo nên một ấn tượng đặc biệt tronglòng độc giả về vùng đất này qua bộ ba tiểu thuyết Tất cả tạo nên phong vịcủa riêng đô thị Thiên Tân trong dòng chảy của văn học đô thị nói chung.Ngoài ra, yếu tố dân gian trong bộ ba tiểu thuyết “quái thế kì đàm” còn đượcthể hiện ở nghệ thuật ngôn ngữ, phần này chúng tôi xin được triển khai rõ hơn

ở chương III

Để viết được những tác phẩm về Thiên Tân nói chung và bộ ba tiểuthuyết đậm chất Thiên Tân này nói riêng, chắc hẳn Phùng Ký Tài phải dànhrất nhiều tình cảm, sự tâm huyết cho nơi mình sinh ra Ông không chỉ ca ngợinhững điều tốt đẹp mà còn mạnh dạn lên tiếng góp ý với những hiện tượngvăn hóa chưa tiến bộ của nơi đây, với mong muốn dùng ngòi bút góp phần cảitạo về mặt văn hóa tinh thần cho quê hương Ông không những là một cây bút

có tài mà còn có tâm Đọc văn chương của Phùng Ký Tài, độc giả sẽ hiểuđược sự gắn bó giữa ông và Thiên Tân, đồng thời cũng bắt gặp không ít