Những phương pháp thích hợp dạy học tác phẩm văn chương nhìn từ truyền thống đến hiện đại

Các nhà phương pháp dạy học văn đã tổng kết những phương pháp phục vụ giảng dạy và học tập còn chúng tôi với kinh nghiêm nhỏ bé của mình muốn tìm tòi những phương pháp dạy học tác phẩm v

Đề tài: Những phương pháp thích hợp dạy học tác phẩm văn chương nhìn từ truyền thống đến hiện đại.

Họ và tên: Đỗ Thị Hồng

Cao học K22

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học Văn

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Thanh Hùng

Mã chuyên ngành:

MUC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1.Lý do chọn đề tài

1.1 Acximet đã từng nói: “ Nếu cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nâng quả đất lên” Phương pháp cũng chính là “điểm tựa” vững chắc để đưa con người

đến với thành công Thiết nghĩ đến nghề dạy học, người ta cần phải có ý thức

về hiệu lực to lớn của phương pháp “ Phương pháp là hình thức hóa lý luận của kinh nghiệm và kí ức của con người đã gạt bỏ những sai lầm, ngộ nhận, khiếm khuyết của lịch sử (Nguyễn Thanh Hùng ) [21.138] Bởi thế cái quý nhất không phải là biết quả đất tròn mà là hiểu người đã tìm ra điều ấy bằng cách nào” (Lev Tolstoi)

Trong quá trình vận động và phát huy hiệu quả của đổi mới dạy học văn nói chung và phương pháp dạy học tác phẩm văn chương hiện nay Việc phân biệt gay gắt giữa phương pháp dạy học tác phẩm văn chương truyền thống và hiện đại là những vấn đề bức bách được đặt ra và cần giải quyết thỏa đáng Xã hội ngày càng phát triển, càng đổi mới để tiến lên song phải khôn ngoan trong lựa chọn, phê phán cái cũ như các nhà kinh điển của chủ nghĩa

Mác đã lưu ý: “ Hắt chậu nước không thể hắt luôn cả đứa bé” Quan điểm kế

thừa có phê phán này đã trở thành luận điểm soi đường có ý nghĩa triết học trên hành trình vậy phát triển đi lên

Đề cập đến phương pháp dạy học văn hiện nay, có người tin tưởng, kẻ phủ nhận, nghi ngờ….Dẫu vậy, phương pháp dạy học văn vẫn tồn tại với trình

độ văn minh nhân loại Dù nói thế nào đi chăng nữa cũng không thể thừa nhận việc dạy học văn trong nhà trường có những bước chuyển biến diễn ra trog mấy thập kỉ qua Kết quả này là do sự nỗ lực tìm tòi của giáo viên, cán bộ quản lý giáo dục và đặc biệt là các nhà khoa học, các nhà phương pháp đầu

ngành Chúng ta phải kể đến những bộ giáo trình tiêu biểu đó là: “ Phương pháp dạy học văn (1988, 1998) của nhóm tác giả Phan Trọng Luân, Trương Dĩnh , Nguyễn Thanh Hùng, Trần Thế Phiệt và “ Phương pháp dạy học văn” (2001, 2004) của nhóm tác giả Phan Trọng Luân, Trương Dĩnh Hai bộ sách

là giáo trình học tập của sinh viên sư phạm và là kim chỉ nan dẫn đường nhiều năm nay của giáo viên dạy văn Đồng thời, trong xu thế hội nhập thế giới, chúng ta cũng áp dụng nhiều phương pháp dạy học hiện đại trong lý luận dạy học hiện đại vào dạy học bộ môn văn đã thu được một số kết quả nhất đinh Trong rất nhiều những phương pháp truyền thống và hiện đại như vậy, việc vận dụng những phương pháp thích hợp, có hiệu quả trong dạy học tác phẩm văn chương là vấn đề đáng quan tâm Bởi như Gớt đã từng nói: “ Mọi lý thuyết đều là mầu xám còn cây đời thì mãi mai xanh tươi” Thiết nghĩ “ cây đời mãi mãi xanh tươi” ấy chính là thời đại mới, chiến lược giáo dục mới, đối tượng học sinh mới, chương trình sách giáo khoa Ngữ văn mới Các nhà phương pháp dạy học văn đã tổng kết những phương pháp phục vụ giảng dạy

và học tập còn chúng tôi với kinh nghiêm nhỏ bé của mình muốn tìm tòi những phương pháp dạy học tác phẩm văn chương thích hợp, có hiệu quả góp phần nhỏ vào việc đổi mới dạy học văn hiện nay Như vậy, nếu đề tài thực hiện tốt sẽ góp phần khẳng định và nâng cao tính chất lý thuyết khoa học của

bộ môn LL và PPDH Văn – Tiếng việt

1.2 Đồng thời đề tài cũng đưa ra một cái nhìn toàn diện, tránh những quan niệm phân chia và đánh giá chưa đúng đắn những phương pháp dạy học văn truyền thống và phương pháp dạy học văn hiện đại Vấn đề này cũng

được GS Nguyễn Thanh Hùng đề cập trong bài viết “Thăm dò đổi mới căn bản toàn diện môn Ngữ văn trong giáo dục Việt Nam” Giáo sư cho rẳng: “ Trong dạy học không hề có một phương pháp hiện thân hoàn toàn…Nước

mình đang trên con đường công nghiệp hóa và hiện đại hóa chứ đâu đã như thế mà đem những phương pháp hiện đại vào nhà trường Đây là những bối rối trong việc “di thực phương pháp” Muốn học theo ai cũng tốt nhưng chắc chắn phải phát triển hệ thống phương pháp dạy học bộ môn của mình một cách chặt chẽ thận trọng Ngoài ra còn phải tính đến những phương pháp nào trong truyền thống và trên thế giới phù hợp với đặc thù văn chương và môn Ngữ văn” [325] Tác giả đã đưa ra quan điểm lành mạnh khi áp dụng

phương pháp dạy Ngữ văn là hãy tận dụng “khả năng nhìn lại” Chúng ta vốn chỉ thích chạy theo cái mới lạ, thời thượng mà không kiên tâm lặn lội vào cái

đã có để tìm ra cái không hoàn toàn mới nhưng có thể là chỗ tuyệt diệu về ý nghĩa thiết thực của phương pháp

1.3 Xuất phát từ quan điểm như vậy, đề tài mà chúng tôi nghiên cứu sẽ góp phần giúp GV tránh được tâm lý xem nhẹ hiệu quả vận dụng của phương pháp truyền thống và quá đề cao những phương pháp dạy học hiện đại hoặc ngược lại quá coi trọng phương pháp truyền thống mà kì thị với những phương pháp dạy TPVC hiện đại

1.4 Căn cứ vào mục tiêu dạy học, vào sự thay đổi của xã hội, thời đại, vào khẳ năng, năng lực của GV, HS, vào điều kiện nhà trường,…đề tài sẽ thực hiện việc lựa chọn những phương pháp dạy học tác phẩm văn chương phù hợp với quan điểm đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp của môn Ngữ văn Chúng tôi hy vọng những phương pháp này sẽ mang lại hiệu quả thiết thực trong công cuộc đổi mới phương pháp dạy học văn hiện nay

Từ những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài: Những phương pháp thích hợp dạy học tác phẩm văn chương nhìn từ truyền thống đến hiện đại.

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Ở Việt Nam, nếu tính từ khi “ Khoa giảng quốc văn” và phương pháp giảng văn theo kiểu Âu học ở trường Pháp – Việt chính thức ra đời cùng với cuốn sách giáo khoa đầu tiên của Dương Quảng Hàm, thì đến nay khoa giảng văn đã có lịch sử gần một trăm năm Trong suốt một thế kỉ ấy, di sản khoa học bộ môn là khá lớn, nhiều nhà khoa học với những am hiểu sâu sắc

và kinh nghiệm nghiên cứu, giảng dạy bộ môn đã đề xuất những hệ thống phương pháp giảng văn Đồng thời thành tựu quyết định trong thời gian vừa qua của phương pháp dạy học văn là mối quan hệ ngày càng gắn bó giữa ngành khoa học này với các khoa học khác (Rez) Những kết quả nghiên cứu mới nhất của lý thuyết phê bình, tiếp nhận văn học, lý luận dạy học, tâm lý học …đã thực sự làm cơ sở vững chắc cho phương pháp dạy học văn phát triển

Phương pháp giảng văn thực sự đã trải qua một chặng đường khá dài,

nó được đánh dấu bằng sự ra đời của các công trình nghiên cứu khoa học uy tín như: “Quốc văn trích diễm” (1925) của Dương Quảng Hàm; “ Giảng văn chinh phụ ngâm”(1950) của Đặng Thai Mai; “ Việt Nam thi văn giảng luận” ( 1951) của Hà Như Chi; “ Văn học phân tích toàn thư” (1973) của Thạch Trung Giả; “Những bài giảng văn ở đại học”(1982) của Lê Trí Viễn; “ Mấy vấn đề về phương pháp dạy thơ văn cổ Việt Nam” (1984) của Nguyễn Sĩ Cẩn;

“ Giảng văn dưới ánh sáng của ngôn ngữ học” (1985) của Đái Xuân Ninh; “ Mấy vấn đề về phương pháp giảng dạy và nghiên cứu văn học dân gian” (1997) của Hoàng Tiến Tựu; “Bàn thêm về phương pháp dạy văn” (2002) của Nguyễn Đình Chú Đặc biệt phải kể đến những đề xuất của các nhà khoa học

bộ môn về hệ thống phương pháp dạy học tác phẩm văn chương như “ Giáo trình phương pháp giảng dạy văn học” (1963) của Bùi Hoàng Phổ, Hoàng

Lân, Quách Hi Dong, Nguyễn Gia Phượng; “Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo loại thể” của Trần Thanh Đạm (1971); “ Phương pháp dạy học văn” (1988,1998) của nhóm các chuyên gia đầu ngành Phan Trọng Luận, Nguyễn Thanh Hùng, Trương Dĩnh, Trần Thế Phiệt và “ Phương pháp dạy học văn” (2001,2004) của nhóm tác giả Phan Trọng Luận, Trương Dĩnh Ngoài ra còn phải kể đến những công trình nghiên cứu khác như: “Văn học tầm nhìn biến đổi”(1998), “ Hiểu văn – Dạy văn”(2000), “Đọc và tiếp nhận tác phẩm văn chương”(2002), của Nguyễn Thanh Hùng; “ Phân tích tác phẩm văn học trong nhà trường” (1977), “ Thiết kế bài học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông”(1998) của Phan Trọng Luận; “ Phương pháp tiếp nhận tác phẩm văn học ở nhà trường phổ thông trung học(1998) của Nguyễn Thị Thanh Hương; “Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo loại thể” của Nguyễn Viết Chữ…

Với những công trình nghiên cứu khoa học uy tín đã nêu trên, thực sự

đã góp phần xây dựng và phát triển khoa học giảng văn, làm phong phú kho tàng tri thức khoa học của một chuyên ngành được xem là non trẻ Có thể nói rằng, cho đến ngày hôm nay chúng ta sở hữu trong tay một hệ thống lý thuyết nhiều bình diện về phương pháp, biện pháp dạy học tác phẩm văn chương giúp ích cho người giáo viên văn hoàn thành sứ mệnh cao cả nhưng cũng đầy khó khăn thách thức

2.2 Khi nghiên cứu về phương pháp dạy học tác phẩm văn chương ở Việt Nam, vấn đề lịch sử hình thành và phát triển của hệ thống phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo lịch đại cũng có nhiều công trình nghiên cứu

Năm 1995, Nguyễn Đức Ân, với luận án Tiến sĩ sư phạm tâm lý mang tên “Giảng văn ở trường phổ thông trung học” không chỉ bàn về phương pháp

giảng văn mà còn nghiên cứu, tổng kết, đánh giá các vấn đề khoa học cơ bản của giảng văn từ quan niệm giảng văn đến mục đích giảng văn, từ phương pháp giảng văn mô hình cấu tạo giờ học văn…Mặt khác, theo chiều dài lịch

sử, giảng văn được nghiên cứu từ thời kì nhà trường phong kiến, qua thời kì Pháp – Việt và dừng lại ở nhà trường Pháp Việt những năm 80

Năm 1996, Nguyễn Gia Cầu, với luận án Tiến sĩ sư phậm tâm lí mang tên “Những khuynh hướng và thành tựu của khoa học phương pháp dạy học văn trong hai thập kỉ 70 -80” không chỉ đi sâu vào các vấn đề của khoa giảng văn, phương pháp giảng văn mà là khoa học phương pháp dạy học văn Ở đây, đối tượng nghiên cứu cua luận án là những bài viết, công trình nghiên cứu khoa học về phương pháp dạy học văn đăng từ trên tạp chí “Nghiên cứu giáo dục” từ số đầu tiên tháng 5 năm 1969 đến số 12 năm 1995

Năm 2003, Bùi Minh Đức với luận văn thạc sỹ khoa học giáo dục mang tên “Quan niệm khác nhau về hệ thống phương pháp dạy học tác phẩm văn chương (trong thế kỉ XX)” đã tổng kết những quan điểm khác nhau về hệ thống phương pháp giảng văn, tìm hiểu xem các học giả, các nhà sư phạm tiêu biểu trong và ngoài nước đã đề xuất những hệ thống phương pháp giảng văn nào, chỉ ra và phân tích những điểm khả thủ cần thiết phải kế thừa đồng thời cũng chỉ ra những ngộ nhận cần tránh

TS Nguyễn Văn Cường với công trình nghiên cứu “Lý luận dạy học hiện đại – Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học” (2012) đã đề cập đến vấn

đề đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường phổ thông Trên cơ sở đó tác giả công trình đã tổng hợp một cách khái quát nhất những phương pháp và kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực như dạy học nhóm, dạy học giải quyết vấn đề, phương pháp nghiên cứu trường hợp, dạy học theo dự án….Đó là cơ sở để các giáo viên bộ môn sử dụng vào dạy học như một bộ công cụ hữu hiệu

Ngoải ra chúng ta còn phải kể đến những bài viết quan trọng về đổi mới phương pháp của các chuyên gia, các giáo viên giỏi in trong cuốn kỷ yếu Hội thảo khoa học về dạy học Ngữ văn ở trường phổ thông Việt Nam (2013) như GS Nguyễn Thanh Hùng, GS Phan Trọng Luận, TS Đỗ Ngọc Thống, PGS.TS Nguyễn Viết Chữ, PGS.TS Hoàng Hòa Bình,PGS TS Nguyễn Thị Hồng Nam, Võ Huy Bình, TS Cao Thị Xuân Phượng, PGS.TS Lưu Khánh Thơ, Nguyễn Thu Hiền, Nguyền Thị Hải Yến, Nguyễn Bá Huy, Nguyễn Thúy Hồng, Trần Thị Kim Dung, Hồ Hoàng Khải, Nguyễn Trí, Trịnh Xuân Vũ….

Tất cả những công trình trên đều là những tư liệu quý báu để tác giả luận văn tham khảo Tuy nhiên, các công trình trên chỉ đi vào nghiên cứu và tổng kết lý thuyết Vấn đề lựa chọn những phương pháp thích hợp có hiệu quả nhìn từ truyền thống đến hiện đại vẫn còn bỏ ngỏ

2.3 Nhìn lại một thế kỷ phương pháp dạy học văn, biết bao hệ thống phương pháp dạy học tác phẩm văn chương được xác lập và cũng có biết bao phương pháp dạy học tác phẩm văn chương bị quên lãng Tuy nhiên, bản thân phương pháp không có tội vì nó được sinh ra do tất yếu của một thời kỳ nhất định Khi chúng ta nói phương pháp cũ hay mới không có hàm ý đánh giá về nội dung mà chỉ lưu ý về thời điểm xuất hiện và lo ngại về hiệu quả vận dụng của phương pháp ấy mà thôi Bản thân phương pháp không có nội dung kiến

thức môn học, phương pháp ấy chỉ là “con đường tiếp cận hình thức tồn tại của nội dung” (Hêghen) Nói mới hay cũ về phương pháp là đánh giá mức độ

phù hợp với nền giáo dục hôm nay

Mặt khác, trên cơ sở thực tiễn, nhìn từ phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường phong kiến đến phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường hiện đại có biết bao nhiêu nhà nghiên cứu, nhà giáo dục miệt mài nghiên cứu những phương pháp thích hợp mang lại hiệu

quả cao trong giờ dạy văn Phương pháp dạy học ra ra đời và mất đi có tính lịch sử của nó và việc vận dụng hệ phương pháp đó cũng chỉ có tác dụng tối

ưu một thời Bởi lẽ “Mọi phương pháp đều có giá trị tương đối Phương pháp không quyết định tài năng mà chính là tài năng cảu người giáo viên quyết định hiệu lực của mọi phương pháp”.(Phan Trọng Luận)

Thấm nhuần quan điểm khoa học hiện đại ngày nay là “ Phải biết kết hợp chặt chẽ lịch sử với thực tại ngày nay, những truyền thống có ích từ quá khứ với những vấn đề cốt tử của thời đại, phải đặt ra những vấn đề muôn thủa dưới dạng hiện đại, cách tân của chúng, phải đề cập tới những vấn đề trước kia chưa từng giải quyết.” (Phương pháp luận nghiên cứu văn hoc) Tôi

thiết nghĩ rằng những phương pháp dạy học tác phẩm văn chương truyền thống không phải hoàn toàn là lỗi thời, chúng ta không thể phủ nhận được những mặt mạnh nó Và không phải tất cả những phương pháp dạy học tác văn chương hiện đại đều tốt Trong kho tàng những phương pháp truyền thống và hiện đại ấy, người GV phải biết chọn lọc những phương pháp thích hợp nhất để giờ dạy văn đạt hiệu quả cao

3 Mục đích nghiên cứu

Luận văn sẽ đề xuất những phương pháp thích hợp dạy học tác phẩm văn chương với việc đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy học văn và xu thế hội nhập quộc tế có hiệu quả Tuy nhiên, việc xác lập những phương pháp dạy học tác phẩm văn chương thích hợp trong nhà trường THPT

là một trong những vấn đề thời sự khoa học đang còn tồn tại của lý luận dạy học bộ môn phương pháp dạy học văn hiện nay Để giải quyết vấn đề khoa học này đòi hỏi những công trình nghiên cứu công phu, toàn diện

Suy nghĩ như vây, chúng tôi xác định mục đích trước mắt( phù hợp với thời gian cho phép và giới hạn của luận văn Thạc sỹ) là nghiên cứu tổng kết những quan niệm về hệ thống phương pháp dạy học tác phẩm văn chương truyền thống và hiện đại mà các nhà nghiên cứu đã tổng kết, từ đó lựa chọn những phương pháp thích hợp dạy học tác phẩm văn chương với mục tiêu giáo dục, với đặc trưng bộ môn, với sự thay đổi của xã hội, với khẳ năng, năng lực của GV, HS… Những nghiên cứu, luận giải, đề xuất về những phương pháp thích hợp trong dạy học tác phẩm văn chương của cá nhân chúng tôi hy vọng sẽ thực hiện ở cấp nghiên cứu cao hơn.

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích trên, đề tài cần giải quyết những nhiệm vụ cụ thể như sau:

- Khảo sát nhận định việc đổi mới mới quan niệm, nội dung, phương pháp dạy học tác phẩm văn chương từ cải cách giáo dục lần thứ tư (2000) đến nay

- So sánh, đối chiếu việc đổi mới phương pháp dạy học tác phẩm văn chương của Việt Nam với phương pháp dạy học tác phẩm văn chương của một số nước trên thế giới

- Thể nghiệm dạy học tác phẩm văn chương (VBNT)

5 Phạm vi nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu

5.1 Phạm vi nghiên cứu

Khảo sát nhận định về những đổi mới về phương pháp dạy học Ngữ văn và tác phẩm văn chương có hiệu quả ở Việt Nam theo xu hướng hội nhập quốc tế

5.2 Đối tượng nghiên cứu

Những phương pháp thích hợp dạy học tác phẩm văn chương có hiệu quả

6 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu khoa học sau:

- Phương pháp tổng hợp, khái quát hóa lý thuyết

- Khảo sát hiệu quả của việc vận dụng phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo xu hướng đổi mới hiện nay

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Thể nghiệm dạy học: quan sát, phiếu điều tra, phỏng vấn, dạy học thể

nghiệm.

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, luận văn gồm

ba chương:

Chương 1:Khảo sát nhận định và lựa chọn những phương pháp

thích hợp dạy học tác phẩm văn chương

Chương 2: Những phương án vận dụng những phương pháp thích

hợp dạy học tác phẩm văn chương vào một số tác phẩm trong chương trình THPT

Chương 3: Kiểm tra đánh giá tính khả thi của nhũng phương pháp

thích hợp dạy hoc tác phẩm văn chương

1.2.3 Thích hợp với chuyển đổi từ giảng văn sang đọc – hiểu TPVC1.2.4 Thích hợp với mục tiêu chương trình sách giáo khoa Ngữ văn hiện nay

1.2.5 Thích hợp với bối cảnh xã hội hiện nay và xu thế hội nhập quốc tế

1.2.6 Thích hợp với năng lực của giáo viên và trình độ của học sinh1.2.7 Thích hợp với điều kiện dạy học

1.2.8 Thích hợp với hiệu quả dạy học tác phẩm văn chương

2 Những phương pháp thích hợp dạy học tác phẩm văn chương

2.1.3 Nguyên tắc vận dụng phương pháp thích hợp với điều kiện dạy học

2.2 Vận dụng phương pháp thích hợp dạy học tác phẩm văn chương vào bài “ Sóng” của Xuân Quỳnh trong chương trình THPT

Chương 3: Kiểm tra đánh giá tính khả thi của những phương pháp thích hợp dạy hoc tác phẩm văn chương

3.1 Dạy thể nghiệm bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh

3.2 Xin ý kiến góp ý, đánh giá của các chuyên gia, GV giỏi, đồng nghiệp về thiết kế dạy học tác phẩm văn chương theo phương pháp dạy học thích hợp

3.3 Tổng hợp những ý kiến đánh giá về hiệu quả vận dụng phương pháp thích hợp dạy học tác phẩm văn chương

3.4 Những suy nghĩ của tác giả luận văn về việc điều chỉnh, bổ sung

về nội dung, cách thức vận dụng phương pháp thích hợp dạy học TPVC ở THPT

3.5 Những kiến nghị của người thực hiện đề tài

thích khái niệm này rõ hơn:“ Suitable có nghĩa là hòa hợp, thích ứng với một đối tượng nào đó”.

Như vậy, chúng ta nhận thấy thuật ngữ này luôn gắn liền với đối tượng Mỗi đối tượng có đặc điểm và tính chất riêng biệt, vì thế khi sử dụng thuật ngữ cần lưu ý đến mối quan hệ tương tác giữa chúng Thực tế cho thấy, sự vật, hiện tượng này có thể thích hợp với đối tượng này nhưng không thích hợp với đối tượng khác Vì thế, khái niệm này có ý nghĩa quan trọng khi sử dụng phương pháp dạy học tác phẩm văn chương nói riêng và các môn học nói chung

Dạy học tác phẩm văn chương có nét riêng so với dạy học Tập làm văn, Tiếng Việt, kéo theo đó là việc sử dụng những phương pháp phù hợp với từng phân môn Phương pháp thích hợp với dạy học tác phẩm văn chương là những phương pháp đáp ứng tốt những yêu cầu của đặc trưng bộ môn, với yêu cầu thời đại, với năng lực, trình độ của giáo viên học sinh, với hiệu quả dạy học tác phẩm văn chương

1.2 Nội dung khái niệm “thích hợp” trong phương pháp thích hợp dạy học TPVC

1.2.1 Thích hợp với đặc trưng dạy học tác phẩm văn chương

Muốn xác lập hệ thống các phương pháp dạy học Ngữ văn trước tiên chúng ta cần xác định nội dung môn học, xác định các hoạt động cơ bản để đạt được kết quả của môn học, rồi từ đó mà xác định các phương pháp cụ thể đặc thù của bộ môn Phương pháp dạy học Ngữ văn phụ thuộc vào đặc trưng của từng phân môn

Văn học là nghệ thuật của ngôn từ, được chưng cất từ ngôn ngữ toàn dân, nhờ có sự gia công sàng lọc mà ngôn ngữ văn học có tính hình tượng, tính chính xác, tính hệ thống, tính đa nghĩa… Tuy nhiên, bằng ngôn ngữ mỗi thể loại xây dựng được những hình tượng độc đáo không lặp lại Như vậy, ngôn trong văn học vừa được coi như tín hiệu thẩm mĩ, vừa là cái biểu đạt cho các tín hiệu thẩm mĩ Đến lượt mình, tác phẩm văn học cũng chính là một tín hiệu thẩm mĩ Do vậy, chúng ta nhìn nhận tác phẩm văn học không chỉ đem lại thông tin mà còn kích thích bùng nổ thông tin Hơn nữa, bản thân văn bản nghệ thuật mang tính đa nghĩa Trước hết đó là tầng nghĩa do hệ thống ngôn ngữ đưa lại, sau đó là tầng hình dung tưởng tượng từ hình ảnh, hình tượng của tác phẩm tạo nên sự lung linh trong tưởng tượng của người đọc Ý nghĩa của văn bản tạo ra từ hai tầng trên Thực tế, không ít người dạy quá coi trọng tầng

ý nghĩa đến mức thơ không cần thuộc, dạy truyện không cần kể Và như vậy,

vô tình chúng ta đã thủ tiêu tính nghệ thuật của văn học một cách phũ phàng

Quả thật, đối với dạy học tác phẩm văn chương thì các hoạt động chủ yếu của nó là chủ thể học sinh tự làm việc để có được tri thức và năng lực tương ứng là nghe, nói, đọc, viết, mà chủ yếu là đọc (nghe) và viết (nói), cụ thể là đọc văn và làm văn Như vậy, phương pháp dạy học tác phẩm văn chương phải được thầy – trò triển khai nhằm thực hiện mục tiêu đọc - hiểu hướng học sinh đến với cái đẹp, cái thiện, cái cao cả của cuộc đời, giúp các

em sống người hơn

1.2.2 Thích hợp với chuyển đổi từ giảng văn sang đọc – hiểu TPVC

Tư tưởng quan trọng của chương trình Ngữ văn sau 2000 là chuyển từ phương pháp giảng văn sang phương pháp đọc hiểu văn bản Đó là một bước tiến trong phương pháp dạy học văn ở nhà trường phổ thông.Việc dạy học tác phẩm, đoạn trích văn học, xét về thực chất không phải là giảng văn, mà chính

là dạy đọc văn Đọc là hoạt động tìm ý nghĩa của văn bản, mà muốn hiểu văn

bản thì không phải chỉ phân tích, mà còn phải quy nạp, tổng hợp Phân tích cũng chỉ là thao tác lí tính, không bao hàm được trực giác, cảm thụ, những

hoạt động không thể thiếu trong đọc văn Như thế vẫn chưa đủ, đọc văn là

quá trình đối thoại, đối thoại với tác giả, với cách hiểu của người đọc trước,

với “tiền lí giải” – tri thức, cách hiểu tích luỹ từ ban đầu của chính người đọc

nữa Đọc là quá trình liên hệ với các văn bản có trước trong mối liên hệ liên văn bản rất rộng lớn và sâu sắc Đọc là quá trình liên hệ với ngữ cảnh của văn

bản – sáng tác của nhà văn, bối cảnh lịch sử, xã hội Mô hình dạy đọc văn mới được đưa vào nhà trường Việt Nam bắt đầu từ Trung học cơ sở cách đây hơn mười năm Sơ lược đôi nét lịch sử để thấy sự chậm trễ của chúng ta trong lĩnh vực phương pháp dạy học Ngữ văn Đã đến lúc phải nhìn thẳng vào vấn đề xác định tên gọi hoạt động dạy văn cho đúng, phù hợp với tinh thần lí luận dạy học mới, coi học sinh là trung tâm của hoạt động đào tạo trong nhà trường Chúng ta đã xác định dạy học bài văn trong nhà trường chỉ có thể là

thầy dạy đọc văn, trò học đọc văn chứ không thể có gì khác Và môn học riêng về văn bản văn học trong nhà trường chỉ có thể định danh là môn đọc văn Hai chữ đọc văn vừa kết hợp nguyên lí lấy người đọc làm trung tâm của

lí thuyết tiếp nhận, vừa kết hợp nguyên lí lấy học sinh làm trung tâm của lí thuyết dạy học hiện đại, thực hiện nhiệm vụ đào tạo kĩ năng và năng lực đọc cho học sinh

Các nhà nghiên cứu đã phê bình sự bất cập của quan niệm giảng văn truyền thống và nêu quan niệm dạy đọc hiểu Vì mọi sự đọc, dù động cơ như thế nào, đều không thoát li được việc tìm nghĩa của văn bản, cho nên mọi sự

đọc đều là đọc hiểu Khái niệm hiểu bao hàm một phổ rất rộng với nhiều

thang bậc khác nhau, bắt đầu từ rung cảm (cảm thấy hay là đã bắt đầu hiểu,

dù là chưa giải thích được), đồng cảm, đến hiểu, thưởng thức thẩm mĩ, di dưỡng tinh thần… Xuyên suốt tất cả các khâu đó là sự hiểu Mọi hệ quả tốt

đẹp của văn học đều bắt nguồn từ hiểu mà ra Hiểu sai, hiểu lệch, hiểu chưa tới, hiểu ngược với ý tác giả thì mọi hậu quả tiếp theo không thể hình dung hết Đối với văn chương mà đọc không hiểu thì sẽ không có gì cả Một trong những lí do làm cho học sinh ngại văn, chưa rung cảm với văn, chưa yêu văn, chưa chăm học văn là do chưa hiểu văn, cảm thấy văn “khó hiểu”, khó nắm bắt Do đó, nhiệm vụ hàng đầu của môn ngữ văn là dạy học sinh đọc hiểu văn

Khái niệm hiểu có nhiều bình diện nội dung Theo cách hiểu thông

thường, như trong Từ điển tiếng Việt (2004) hiểu có nghĩa là: “Nhận ra ý

nghĩa, bản chất, lí lẽ của cái gì, bằng sự vận dụng của trí tuệ” Như

vậy hiểu có nghĩa là phản tư, đối thoại và giao lưu, một hoạt động sống, sáng tạo Tóm lại, đọc hiểu với hàm nghĩa sâu rộng của khái niệm hiểu là phần

quan trọng nhất của hoạt động đọc, thống nhất trong nó cả sự giải thích, phân tích và ứng dụng, làm nền tảng cho sự hình thành tư tưởng, tình cảm, thế giới quan, thị hiếu thẩm mĩ của người đọc

Khái niệm đọc hiểu không cho phép ta dạy học văn như cũ mà đòi hỏi

phải thay đổi quan niệm dạy ngữ văn và phương pháp dạy học ngữ văn Giảng văn chỉ mới là giải thích, phân tích văn bản, chưa bao gồm sự hiểu của trò Theo Frire - nhà xã hội học, nhà giáo dục học nổi tiếng người Braxin đã gọi PPDH này là "Hệ thống ban phát kiến thức", là quá trình chuyển tải thông tin từ đầu thầy sang đầu trò Thực hiện lối dạy này, giáo viên là người thuyết trình, diễn giảng, là "kho tri thức" sống, học sinh là người nghe, nhớ, ghi chép

và suy nghĩ theo Với PPDH truyền thống, giáo viên là chủ thể, là tâm điểm, học sinh là khách thể, là quỹ đạo Giáo án dạy theo phương pháp này được thiết kế kiểu đường thẳng theo hướng từ trên xuống Do đặc điểm hàn lâm của kiến thức nên nội dung bài dạy theo phương pháp truyền thống có tính hệ thống, tính logic cao Song do quá đề cao người dạy nên nhược điểm của

PPDH truyền thống là học sinh thụ động tiếp thu kiến thức, giờ dạy dễ đơn điệu, buồn tẻ, kiến thức thiên về lý luận, ít chú ý đến kỹ năng thực hành của người học; do đó kỹ năng hành dụng vào đời sống thực tế bị hạn chế.

Đọc hiểu là hoạt động của trò, là một khái niệm sâu sắc, phong phú, nhiều mặt và chắc chắn sẽ còn có nhiều kiến giải khác nữa Tuy nhiên, với khái niệm này, muốn dạy đọc hiểu văn học cho học sinh, đào tạo năng lực đọc hiểu cho các em để các em có thể tự học và tự học suốt đời nhất thiết phải nghiên cứu đổi mới các thao tác dạy học ngữ văn một cách thấu đáo, khoa học, hệ thống, mới mong có hiệu quả Các phương pháp truyền thống vẫn có thể được sử dụng, nhưng phải đặt trong hệ thống mới, hoà với mục tiêu mới

Đó sẽ là những điều mà các nhà nghiên cứu phương pháp dạy ngữ văn, các giáo viên văn không thể không suy nghĩ để thực sự đổi mới phương pháp dạy Ngữ văn hiện nay

Nhìn chung, đọc – hiểu văn chương là vấn đề lớn của khoa học phương pháp dạy học hiện nay, thu hút sự quan tâm của đông đảo các nhà khoa học, nhà sư phạm cũng như các giáo viên đứng lớp Theo chúng tôi, lý luận về phương pháp dạy học cần nghiên cứu cụ thể khả năng ứng dụng thiết thực của các phương pháp dạy học tác phẩm văn chương phù hợp với lý thuyết đọc hiểu trong thực tiễn dạy học Chỉ có thực sự tập trung vào hai tiêu điểm đọc

và hiểu mới giải quyết được yêu cầu cấp thiết của phương pháp dạy học và từng bước chuyển hóa việc giảng của một người thành việc đọc của nhiều người trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương Theo định hướng này, dạy học tác phẩm văn chương thực chất là dạy cho học sinh cách thức khám phá, giải mã văn bản – tác phẩm, từ đó hình thành năng lực tự học, tự đọc, tự tiếp nhận văn bản văn học nói riêng và văn bản nói chung Các mục tiêu cao đẹp khác như định hướng và giáo dục tư tưởng tình cảm, truyền thụ cái hay, cái đẹp, bồi dưỡng nhân cách cao quý….đều thông qua đọc hiểu mà có được

1.2.3 Thích hợp với mục tiêu chương trình sách giáo khoa Ngữ văn hiện nay

Ở cấp độ vĩ mô, mục tiêu dạy học Ngữ văn hiện nay là sự cụ thể hóa mục tiêu giáo dục nói chung, chú trọng dạy chữ, dạy người và hướng nghiệp

Đi vào cụ thể, môn học Ngữ văn nhấn mạnh ba mục tiêu chính sau: “1 Trang

bị những kiến thức phổ thông, cơ bản, hiện đại, có tính hệ thống về ngôn ngữ

và văn học – trọng tâm là tiếng Việt và văn học Việt Nam – phù hợp với trình

độ phát triển của lứa tuổi và yêu cầu đào tạo nhân lực trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước 2 Hình thành và phát triển ở học sinh các năng lực sử dụng tiếng Việt, tiếp nhận văn bản, cảm thụ thẩm mỹ, phương pháp học tập tư duy, đặc biệt là phương pháp tự học, năng lực ứng dụng những điều đã học vào cuộc sống 3 Bồi dưỡng cho học sinh tình yêu tiếng Việt, văn học, văn hóa, tình yêu gia đình, thiên nhiên, đất nước, lòng tự hào dân tộc, ý chí tự lập, tự cường, lý tưởng xã hội chủ nghĩa, tinh thần dân chủ nhân văn, giáo dục cho học sinh trách nhiệm công dân, tinh thần hữu nghị hợp tác quốc tế, ý thức tôn trọng và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc và nhân loại”[3, tr 39]

Mục tiêu dạy học Ngữ văn cũng được cụ thể hóa ở từng cấp học, lớp học, phân môn… Chẳng hạn, ở cấp THPT: “Mục tiêu trực tiếp, chủ yếu của môn Ngữ văn THPT là hình thành và rèn luyện cho học sinh năng lực đọc - hiểu cũng như tạo lập các loại văn bản” (Đỗ Ngọc Thống) [8, tr.10] Phân môn Văn học có chức năng cung cấp một hệ thống tri thức phổ thông, cơ bản, hiện đại về văn học Việt Nam và thế giới, thông qua việc phân tích tác phẩm văn chương mà bồi dưỡng cho học sinh những giá trị Chân – Thiện – Mỹ Học sinh không chỉ được rèn luyện năng lực phân tích, cảm thụ tác phẩm nghệ thuật, mà còn biết vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống

Ở cấp độ vi mô, mục tiêu dạy học được cụ thể hóa đến từng bài học, tiết học Phần đầu mỗi bài học trong sách giáo khoa đều có ghi mục tiêu cần đạt Sách Giáo khoa 12, tập 1 (chương trình chuẩn) nêu “kết quả cần đạt” của

bài Bến quê (lớp 9) trong giáo án của một giáo viên: 1 Qua cảnh ngộ và tâm

trạng của Nhĩ, học sinh cảm nhận được ý nghĩa triết lý mang tính trải nghiệm

về cuộc đời con người, biết nhận ra những vẻ đẹp bình dị và quý giá trong những gì gần gũi của quê hương, gia đình; 2 Thấy và phân tích được đặc sắc nghệ thuật của truyện như tạo tình huống nghịch lý, trần thuật qua dòng nội tâm nhân vật, ngôn ngữ và giọng điệu đầy chất suy tư, hình ảnh giàu tính biểu tượng; 3 Rèn luyện kĩ năng phân tích truyện có sự kết hợp các kiểu loại tự sự, trữ tình, triết lý

Chương trình, SGK Ngữ văn lần này đã có sự phân hóa ở mức độ nhất định, hướng nhiều hơn đến rèn kĩ năng và hình thành thái độ sống đúng đắn, tích cực, nhân văn cho học sinh trong mục đích giáo dục toàn diện về cả tri thức, kỹ năng và thái độ Có thể thấy cấu trúc nội dung của mục tiêu môn học gồm ba yếu tố: kiến thức, kĩ năng, thái độ Bên cạnh nhiệm vụ phát triển năng lực tạo lập văn bản cho học sinh – một nhiệm vụ quan trọng mà chương trình truyền thống vẫn chú ý, môn Ngữ văn hiện hành có nhiệm vụ phát triển năng lực đọc văn, và rộng hơn là năng lực tiếp nhận văn bản Nhiệm vụ này đòi hỏi thay đổi phương pháp dạy và học hình thành kĩ năng đọc hiểu, phát triển khả năng cảm thụ văn học, biến mục tiêu ban đầu trở thành kết quả đích thực mà học sinh chiếm lĩnh

1.2.4 Thích hợp với bối cảnh xã hội hiện nay và xu thế hội nhập quốc tế

Tác giả R Roy Singh của chuyên luận “ Nền giáo dục cho thế kỷ XXI

những triển vọng của Châu Á – Thái Bình Dương” quan niệm: “ Giáo dục

theo nghĩa rộng nhất của nó đang ở ngã ba đường của sự vận động, phát triển xã hội và tri thức, điều quan trọng là nhưng quá trình thay đổi và khả năng đưa ra sự lựa chọn Chìa khóa cho sự hiểu biết tình hình gaiso dục là nhận ra rằng nó không phải là hiện tượng biệt lập và cũng không phải hiện tượng phụ thuộc Giáo dục mang tính sáng tạo cao nhất khi nó được hòa vào môi trường tổng thể xã hội – con người – tri thức trẻ tương lai” Đứng trước

thế kỷ mới, mục tiêu của giáo dục trung học phổ thông được Luật Giáo dục

quy định như sau: “ Mục tiêu của giáo dục trung học phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng

cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trác nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động tham gia xây dựng, bảo vệ tổ quốc Giáo dục trung học phổ thông nhằm giúp học sinh củng cố và phát triển những kết quả giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thống và hiểu biết thông thường về kỹ thuật và hướng nghiệp để tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp, học nghề đi sâu vào cuộc sống lao động” ( Điều 23, mục

2, Chương II, Luật giáo dục) Các mục tiêu giáo dục phát sinh từ thực tiễn của hiện tại và sự nhất trí của xã hội và cùng lúc đó lại vượt lên trên chúng Do vậy, tương lai của giáo dục nước nhà phải được xem xét như là chuỗi vấn đề lựa chọn cần tiến hành Tiến hành bằng cách xây dựng lại sách giáo khoa các môn học

Từ chương trình sang mục tiêu và đối tượng, chúng ta đang đi vào một vấn đề vô cùng quan trọng nhưng cũng khá gay cấn đó là vấn đề đổi mới phương pháp Cần nhận thức rẳng, cuộc thay đổi phương pháp dạy học Ngữ văn lần này là sự thay đổi hệ hình, một sự thay đổi có tính chiến lược chứ không phải những chắp vá, vụn vặt trong khuôn khổ của lối dạy học cũ Đổi mới với mục tiêu đã nêu gắn liền với yêu cầu thay đổi cơ bản hệ thống

phương pháp cũ bằng phương pháp mới nhằm vật chất hóa được hoạt động của học sinh bằng một hệ thống việc làm và thao tác Nói như vậy có nghĩa là bên cạnh những phương pháp không phù hợp vẫn còn những phương pháp đáp ứng đòi hỏi dạy học hiện nay Những năm đầu đổi mới phương pháp, chúng ta cũng đã có một số kinh nghiệm tốt, hình thức bước đầu được vận dụng đã có kết quả trong việc kích thích tinh thần chủ động và tăng cường hoạt động của học sinh như: học sinh tự đọc văn bản – học sinh phát hiện hệ thống luận điểm của văn bản – học sinh sơ đồ hóa hệ thống nhân vật tác phẩm – học sinh đọc văn bản với nhiều giọng điệu, hình thức khác nhau…học sinh đóng vai nhân vật, tác giả, học sinh thuyết trình một vấn đề…Hình thức hoạt động rất đa dạng tùy theo kinh nghiệm và tài năng sáng tạo của mỗi giáo viên Lần đổi mới chương trình và phương pháp ở phổ thông là cơ hội tốt nhưng cũng là thách thức đối với mỗi giáo viên Ngữ văn.

1.2.5 Thích hợp với năng lực của giáo viên và trình độ của học sinh

Quá trình đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đòi hỏi sự nỗ lực của toàn xã hội Trong

đó, đội ngũ nhà giáo có vai trò hết sức quan trọng bởi họ chính là lực lượng trực tiếp đóng góp vào sự đổi mới Trước đây, thầy, cô giáo thường là những người chuyên tâm dạy học và quan niệm truyền thống cho rằng thầy phải là người có vốn hiểu biết rộng nên thầy phải là người chịu khó đọc, tích luỹ tri thức Ngày nay, nhu cầu đó chẳng những không giảm mà còn phát triển, tăng lên Song trong giai đoạn hiện nay, giá trị xã hội đối với người thầy là giá trị đóng góp cho xã hội bằng những cống hiến có kết quả, khả năng vận dụng tri thức vào việc giải quyết những đòi hỏi từ thực tiễn đang diễn ra

Phương pháp dạy học thay đổi từ chỗ lấy người dạy là trung tâm sang lấy người học làm trung tâm của quá trình dạy - học, đòi hỏi người giáo viên phải phấn đấu, rèn luyện để bước lên một tầm cao mới tiến kịp với thời đại Người thầy không những cần trang bị kiến thức trên tất cả các lĩnh vực, đặc biệt về lĩnh vực mình giảng dạy mà còn phải có phương pháp tổ chức việc học cho học sinh Người thầy phải trở thành người đạo diễn, kích thích hoạt động cho học sinh, là “trọng tài khoa học” kết luận vấn đề do học viên trình bày Phải hướng dẫn cho họ cách tự học, tự tìm kiếm kiến thức bằng suy nghĩ, hành động Dưới sự tổ chức, hướng dẫn của người thầy, học viên sẽ tự tìm cách chiếm lĩnh tri thức khoa học, tự giác rèn luyện, phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo Qua đó, học sinh không chỉ tiếp thu tri thức với chất lượng và hiệu quả cao mà còn trau dồi được cách phát hiện vấn đề, giải quyết vấn đề, phương pháp khám phá chân lý… Và đó chính là cơ sở để trau dồi, phát huy tính chủ động, sáng tạo trong công tác của học sinh sau này Năng lực của người thầy đòi hỏi mỗi ngày một cao hơn để bắt nhịp được với mô hình dạy học hiện nay.

Khả năng vận dụng sáng tạo linh hoạt các phương pháp trong dạy học tác phẩm văn chương chính là thước đo năng lực của người giáo viên Phương pháp được triển khai phải phù hợp với mục tiêu bài học cụ thể, phù hợp với điều kiện dạy học, với trình độ học sinh…thì mới mong đạt hiệu quả cao Đồng thời, việc kết hợp đồng bộ các phương pháp dạy học cũng là một nguyên tắc định hướng cho người dạy Nếu kết hợp khéo léo ưu thế của nhiều phương pháp thì hiệu quả mà nó mang lại là hết sức mạnh mẽ Chẳng hạn, khi

áp dụng phương pháp đọc hiểu, giáo viên có thể kết hợp với phương pháp trò chơi ghép tranh tương ứng với những chi tiết trong văn bản hoặc kết hợp với

phương pháp đóng kịch để các em hiểu một cách sâu sắc về văn bản với tâm thế hào hứng.

Nói về học sinh hiện nay, chúng ta nhận thấy đa số các em đều không

có phương pháp học tập cho bản thân, chủ yếu vẫn nghe thầy cô truyền thụ và nói theo Bản thân học sinh không được tập huấn các phương pháp để phối hợp thực hiện với giáo viên Đáng ra học sinh phải là người nắm vững phương pháp nhất bởi các em chính là chủ thể của hoạt động học Vấn đề này

từ trước đến nay vốn chưa được quan tâm đúng mức

Hơn nữa, đối tượng học sinh không đồng đều, trình độ nhận thức có sự chênh lệch khá lớn, đặc biệt là các lớp đại trà Vì vậy, không phải phương pháp có nhiều ưu thế đã mang lại kết quả như mong muốn Nói như vậy không có nghĩa là chỉ chăm chú vào những phương pháp quen thuộc, dễ làm,

dễ nhận thức Người dạy cần vận dụng phương pháp ấy một cách linh hoạt phù hợp với nhận thức của học sinh Chẳng hạn, phương pháp nêu và giải quyết vấn đề có thể áp dụng dề dàng đối với học sinh khá giỏi, khi giáo viên tung câu hỏi học sinh có khả năng huy động kiến thức nhưng đối với đối tượng học sinh trung yếu kém thì giáo viên cần đưa ra hệ thống những câu hỏi theo mức độ từ dễ đến khó, từng bước đưa các em đến với câu trả lời Hay khi

sử dụng phương pháp dạy học nhóm, GV cần phân chia nhóm có nhiều đối tượng nhận thức để hoàn thành công việc; đối với những em không có ý thức làm việc nhóm, GV cần đưa nhiệm vụ riêng và phối hợp với các ban trong nhòm dưới sự hướng dẫn của cô giáo

Như vậy, nói đến ưu thế của phương pháp là phải đặt nó trong mối quan hệ song hành với người sử dụng và đối tượng áp dụng Có như vậy, phương pháp mới thực sự phát huy giá trị sử dụng

1.2.6 Thích hợp với điều kiện, phương tiện dạy học

Do điều kiệnn nước ta còn nhiều khó khăn, cơ sở vật chất phục vụ cho học tập chưa được đầu tư đúng mức nên việc áp dụng những phương pháp hiện đại vào dạy học đôi khi còn nhiều hạn chế, mang tính chất hình thức Chúng ta đánh giá ưu điểm vượt trội của các phương pháp mà quên đi những yêu cầu khắt khe khi thực hiện Đã bao giờ chúng ta nhìn thấy sự chênh lệnh giữa điều kiện của khu vực thành phố so với nông thôn, vùng sâu vùng xa? Câu trả lời là không Giáo dục của ta áp dụng theo phong trào, đánh giá theo hình thức: cứ có sử dụng phương pháp thảo luận nhóm, nêu vấn đề, dự án… trong bài dạy thì được đánh giá là giờ dạy giỏi Không biết từ bao giờ, quan niệm ấy đã ăn sâu vào tiềm thức của giáo viên nói chung

Thiết nghĩ rằng, việc áp dụng những phương pháp hiện đại vào dạy học

là tích cực nhưng chúng ta cần phải tính toán xem những phương pháp ấy có thể ra hoa kết trái trên mảnh đất giáo dục nước ta hay không Nhìn chung, cơ

sở vật chất của các trường học còn qua nghèo nàn, phương tiện dạy học thô sơ chưa đáp ứng được đầy đủ nhu cầu dạy và học, cụ thể: Tỉ lệ diện tích phòng học/sinh viên và tỉ lệ diện tích phòng làm việc/cán bộ, giáo viên chưa đạt chuẩn; kinh phí đầu tư trang thiết bị phục vụ công tác giảng dạy, học tập còn chưa đáp ứng nhu cầu thực tế Đặc biệt, trang thiết bị dành cho các phòng thực hành cần nguồn kinh phí đầu tư lớn và đòi hỏi phải thường xuyên nâng cấp trong khi nguồn ngân sách đầu tư còn hạn hẹp Các phòng học máy tính, phương tiện nghe nhìn ít được sử dụng hoặc trong tình trạng hỏng hóc; tranh ảnh phục vụ dạy học tác phẩm văn chương còn quá ít ỏi Phòng học chật hẹp, bàn ghế không lưu động nên rất khó áp dụng phương pháp mang tính chất tập thể; trang phục, đạo cụ, tư liệu tham khảo ít ỏi

Những phương pháp dạy học truyền thống vẫn có thể phù hợp với điều kiện dạy học nước ta nhưng những phương pháp dạy học hiện đại vốn nảy sinh ở những nước có điều kiện phát triển chưa chắc đã phù hợp với thực tiễn

Vì vậy, khi áp dụng thành quả của các nước có nền giáo dục phát triển chúng

ta cần xem xét có phù hợp hay không, áp dụng đến mức độ nào, đạt hiệu quả đến đâu Lấy một ví dụ đơn giản khi sử dụng phương pháp dự án vào dạy học tác phẩm văn chương chúng ta không có kinh phí đầu tư nhất là ở những khu vực dân cư nghèo nàn các em không thể thu âm, quay video Và căn bản hơn nữa là cách dạy văn của các nước hoản toàn khác cách dạy văn ở nước ta

Xuất phát từ thực tiễn dạy học, thiết nghĩ chúng ta hãy cẩn trọng, nghiêm khắc khi lựa chọn những phương pháp mới, tránh tình trạng dập khuôn máy móc, chạy đua theo cái mới mà quên đi quên hết thực tế khách quan

1.2.7 Thích hợp với hiệu quả dạy học tác phẩm văn chương

Nếu phương pháp dạy học truyền thống chỉ chú ý đến hoạt động cơ bản

là thầy giảng - trò ghi chép thì phương pháp dạy học tích cực chú ý vào hoạt động lĩnh hội tri thức, bắt đầu từ những hoạt động bên trong của con người Nhưng xét trên khía cạnh hiệu quả dạy học thì một số phương pháp truyền thống vẫn mang lại những giá trị không thể phủ nhận Như vậy, việc lựa chọn những phương pháp truyền thống và hiện đại thích hợp với giảng dạy tác phẩm văn chương trong trường phổ thông phải đánh thức và phát huy những tiềm lực tiềm tàng vẫn còn ngủ quên trong mỗi HS Phương pháp dạy học thích hợp gõ mạnh vào cảm xúc, trí tuệ ở người học nhằm thúc đẩy tính tự giác Những phương pháp này thể hiện sự vận động có định hướng cần thiết của hoạt động trí tuệ trong việc hình thành kiến thức Quá trình này cuốn HS vào công việc nhận thức tích cực, kích thích sự ham hiểu biết của trí tuệ, có

khả năng khơi dậy nội lực bên trong Từ đó, các em có cơ hội phát huy hết mức trí lực của mình Như vậy, lựa chọn phương pháp dạy học tác phẩm văn chương thích hợp không phải làm cho việc học tập trở nên khó khăn hơn, mà

ở chỗ trong quá trình học tập các em phải thực sự làm việc độc lập với văn bản Các em sẽ vượt qua được những khó khăn khi tiếp nhận văn bản, đồng thời hình thành kĩ năng giải mã các văn bản cùng loại ngoài nhà trường

Phương pháp thích hợp dạy học tác phẩm văn chương sẽ làm thay đổi nhiệm vụ của thầy và trò theo hướng tích cực Người HS ở đây trở thành chủ thể tích cực trong quá trình tiếp nhận văn bản và đồng sáng tạo, còn thầy giáo chính là người định hướng, dẫn dắt trong quá trình phát triển tư duy và hoạt động học tập của các em Thiết thấy, khi vận dụng phương pháp vào dạy học chúng ta nên cân nhắc để làm nổi bật đặc trưng riêng biệt của môn học nói chung và từng phân môn nói riêng Có như vậy học sinh mới tiếp nhận chúng một cách đầy đủ trọn vẹn ý nghĩa các môn học trong nhà trường

2 Về những phương pháp thích hợp dạy học tác phẩm văn chương

2.1 Quan niệm

Phương pháp dạy học được hiểu với nghĩa hẹp là những hình thức, cách thức hành động của GV và HS nhằm thực hiện những mục tiêu dạy học xác định, phù hợp với những nội dung và những điều kiện dạy học cụ thể Trong dạy học không có một phương pháp toàn năng, người ta thường nói đến “ma trận” của phương pháp biến thành “kĩ năng vận dụng” trong dạy học tác phẩm văn chương

Bên cạnh những phương pháp truyền thống là sự ra đời của rất nhiều phương pháp dạy học hiện đại xuất hiện phương Tây (ở Mỹ, ở Pháp ) từ đầu thế kỷ XX và được phát triển mạnh từ nửa sau của thế kỷ, có ảnh hưởng sâu

rộng tới các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam Đó là cách thức dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh Ở đó, giáo viên

là người giữ vài trò hướng dẫn, gợi ý, tổ chức, giúp cho người học tự tìm kiếm, khám phá những tri thức mới theo kiểu tranh luận, hội thảo theo nhóm Phương pháp dạy học này chú ý đến đối tượng học sinh, coi trọng việc nâng cao quyền năng cho người học Giáo viên là người nêu tình huống, kích thích hứng thú, suy nghĩ và phân xử các ý kiến đối lập của học sinh; từ đó hệ thống hoá các vấn đề, tổng kết bài giảng, khắc sâu những tri thức cần nắm vững Giáo án dạy học theo phương pháp hiện đại được thiết kế kiểu chiều ngang theo hai hướng song hành giữa hoạt động dạy của thầy và học của trò Ưu điểm của phương pháp dạy học hiện đại là chú trọng kỹ năng thực hành, vận dụng giải quyết các vấn đề thực tiễn, coi trọng rèn luyện và tự học Đặc điểm của dạy học theo phương pháp này là giảm bớt thuyết trình, diễn giải, tăng cường dẫn dắt, điều khiển, tổ chức, xử lý tình huống song nếu không tập trung cao, học sinh sẽ không nắm được kiến thức hệ thống và logic

Tuy nhiên, nếu đánh giá khách quan mỗi phương pháp dạy học truyền thống hay hiện đại cũng đều có những đặc ưu thế và nhược điểm riêng không phải cái gì là hiện đại cũng tốt, cái gì cũ cũng là lạc hậu, lỗi thời Ứng với từng thời kì, các phương pháp thực hiện sứ mệnh lịch sử của nó Đến giai đoạn hiện nay, khi mà tình trạng “hỗn độn” phương pháp đang diễn ra, chúng

ta sử dụng ồ ạt các phương phap hiện đại vào dạy học mà không hề tính toán dẫn đến hiệu quả thực tiễn Nói như thế có nghĩa là chúng ta cần có thời gian nhìn nhận lại những phương pháp thích hợp với từng bộ môn, với điều kiện, hoàn cảnh nước ta

Thực tế không có phương thuốc nào có thể chữa được bách bệnh, không có phương pháp dạy học nào là chìa khoá vạn năng Nói đến sức sống phải nghĩ đến hoàn cảnh xã hội xem có thực sự phù hợp hay không Nước

mình đang trên đã công nghiệp hóa nhưng nào đã phát triển mà đưa những phương pháp hiện đại vào nhà trường Học theo thế giới không xấu nhưng phải phát triển hệ thống phương pháp dạy học bộ môn của mình một cách chặt chẽ, thận trọng Ngoài ra phải tính đến những phương pháp nào của mình trong truyền thống và trên thế giới phù hợp với đặc thù văn chương Tư tưởng của chúng ta hiện nay là chạy theo cái mới, vứt bỏ cái cũ, dập khuôn, máy móc, không quan tâm đến cơ sở thực tiễn áp dụng có phù hợp hay không phù hợp Quan điểm sai lầm ấy đã kéo theo hàng loạt những hệ lụy đặc biệt là tình trạng khủng hoảng phương pháp như hiện nay Việc nghiên cứu kỹ từng bài dạy, từng đặc điểm bộ môn và đối tượng người học để có sự phối kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học là việc cần làm ngay của mỗi giáo viên để nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước trong giai đoạn hiện nay.

Các nhà nghiên cứu đã nhận ra không phải phương pháp nào trong truyền thống cũng bỏ đi, không phải tât cả phương pháp dạy học hiện đại đều phù hợp Nhất là việc lựa chọn những phương pháp phù hợp với việc chuyển đổi từ giảng văn sang đọc – hiểu văn bản là việc làm cần thiết, tránh tình trạng thay đổi trên khẩu hiệu Làm thế nào để dạy văn chương hiệu quả? Đây là bài toán khó làm các nhà sư phạm đau đầu Phương pháp chính là cách thức để đưa học sinh đến với chân trời tri thức, vì thế chúng ta cần cân nhắc để lựa chọn ra những phương pháp phù hợp với đặc trưng bộ môn, với xu thế thời đại, với điều kiện, phương tiện dạy học, với trình độ của giáo viên và năng lực của học sinh, với mục tiêu chương trình sách giao khoa, với hiệu quả dạy học

2.2 Hệ thống những phương pháp thích hợp với dạy học tác phẩm văn chương

2.3.2.1 Phương pháp đọc – hiểu

- Phương pháp đặc thù dạy học tác phẩm văn chương:

Có thể nói, phương pháp đọc – hiểu là phương pháp đặc thù của dạy học TPVC Tác phẩm văn chương được xây dựng bởi chất liệu phi vật thể ngôn

từ, vì thế chỉ có hoạt động đọc mới đưa những kí hiệu ngôn ngữ ấy sống dậy trong tâm trí bạn đọc Và bất cứ hoạt động nào cũng đi liền với mục đích, mục đích của đọc là để hiểu thế giới tinh thần cất giấu đằng sau những kí hiệu ngôn ngữ đó

Khái niệm đọc hiểu mới xuận hiện ít năm gần đây ở Việt Nam, còn phương pháp dạy đọc – hiểu chủ yếu dựa vào kinh nghiệm Một số công trình nghiên cứu của GS Nguyễn Thanh Hùng đã bàn đến đọc đúng, đọc hay, đọc sáng tạo Thực hiện tốt các yêu cầu của việc đọc ấy cũng là nhằm tới hiểu được văn bản đọc Đọc hiểu là một khái niệm khoa học chỉ mức độ cao nhất của hoạt động đọc Đọc văn chương dưới bất cứ hình thức nào cũng, dù lướt xem hay học hồi cố, đọc kỹ, đọc bổ sung, đọc theo yêu cầu, đọc phát hiện điểm sáng thẩm mỹ, đọc giải trí…đều nhằm mục đích hiểu văn bản nghệ thuật Có lẽ tất cả những gì cần nói về hoạt động đọc hiểu văn chương đều nằm trong hai chữ “đọc” và “hiểu”

Dưới góc độ lý luận, đọc là một hình thức hoạt động có tính đặc thù khi tiếp nhận văn học Dưới góc độ phương pháp, đọc là một hoạt động phân tích, tổng hợp phức tạp được truyền đạt thông qua nội dung tư tưởng trong từ và câu để diễn tả những mối quan hệ khác nhau nhờ sự cảm nhận, tiếp thu và nắm vững ý nghĩa được tổ chức trong kí hiệu ngôn ngữ…Đọc là một quá trình được ghi nhận thông qua hai mặt: kỹ thuật đọc và nắm vững ý nghĩa Cả hai bình diện này tạo thành một hệ thống có thể rèn luyện Đọc văn có nghĩa

là chuyển đổi tác phẩm nghệ thuật thành một thế giới đầy cảm xúc hiện lên trong tâm hồn người đọc Có thể nói, đọc văn thực sự là một khoa học và

nghệ thuật của tư duy ngôn ngữ hình tượng, là lao động nghiêm túc và sáng tạo không ngừng.

Nhìn một cách toàn diện: “ Đọc hiểu được tác phẩm văn chương là đọc ra nội dung ý nghĩa toát lên từ cấu trúc chỉnh thể của nó Có thể phân biệt ba loại cấu trúc tồn tại trong mỗi tác phẩm Đó là cấu trúc ngôn ngữ dệt nên bức tranh hiện thực xã hội Cấu trúc hình tượng dệt nên hiện thực giả định mang tính thẩm mỹ và cấu trúc ý nghĩa như là thế giới hiện thực tư tưởng Bức tranh hiện thực như là sự đánh giá Bức tranh tư tưởng như là sự mơ ước về một viễn cảnh tốt đẹp” Như vậy, để trả lời hết cho câu hỏi hiểu gì trong tác phẩm văn chương ? Theo chúng tôi trước hết phải hiểu ba bình diện cấu trúc ấy cũng là ba bình diện nội dung sự kiện, nội dung hình tượng và bình diện nội dung quan niệm

Phương pháp này thông qua “việc đọc” hoặc các hoạt động hỗ trợ cho đọc hình thành cho các em sự trải nghiệm nghệ thuật lí thú Ta nhận thấy sự khác biệt giữa việc đọc – hiểu một tác phẩm văn chương với việc đọc một văn bản khao học, văn bản chính luận…Nó đặc biệt đòi hỏi người nghe phải chú trọng đến từ, câu, nhịp điệu, thanh điệu… gây cảm xúc và kích thích hoạt động hình dung, tưởng tượng; biết phân tích, đánh giá, thưởng thức tác phẩm GV có nhiệm vụ hướng dẫn các quy tắc đọc, đọc mẫu để học sinh làm thử, sau đó nhận xét phần đọc của các em Đây là hoạt động thường xuyên trong các giờ dạy tác phẩm văn chương, nhìn bề ngoài có vẻ đơn giản nhưng lại có ý nghĩa hết sức quan trọng trong quá trình dạy học

Phải thấy rằng đọc hiểu là dạng thức chung, mang tính chất bao trùm, là mục đích cuối cùng của tất cả các hình thức, cấp độ đọc Thế nhưng, đọc gì, đọc như thế nào, hiểu gì, hiểu đến đâu thì không thể có sự phân biệt Trình bày về đọc hiểu trong dạy học tác phẩm văn chương ở trường phổ thông, nên

xác lập nó như một vũ trụ bao trùm hoạt động đọc nói chung Hiểu không nên xem là một dạng hoạt động mà chỉ là kết quả mong muốn và là mục đích cuối cùng của bất cứ hoạt động đọc nào “ Hiểu” trong cụm từ đọc hiểu là hàm ý nhấn mạnh đến mục đích của hoạt động đọc là định hướng cho quá trình đọc

và khám phá tác phẩm văn chương của bạn đọc học sinh Đọc hiểu đã bao hàm trong đó các giai đoạn, cấp độ đọc: đọc thông, đọc thuộc, đọc kỹ, đọc sâu, đọc sáng tạo…

Nói như vậy để ta thấy căn cốt của việc dạy học tác phẩm văn chương là hoạt động đọc, chỉ có đọc mới giúp chúng ta hiểu thế giới nghệ thuật trong tác phẩm Có lẽ vì thế mà các nhà nghiên cứu đều công nhận đọc hiểu là phương pháp có tính đặc thù dạy học tác phẩm văn chương

- Thích hợp với trình độ của giáo viên và năng lực của học sinh

Đổi mới một phương pháp là đổi mới động hình, thói quen dạy văn đã ổn định bao lâu nay, dù sao cũng là một việc làm khiến một số giáo viên e ngại

và đòi hỏi thời gian để thích nghi Tiến hành phương pháp đọc hiểu còn gặp khá nhiều khó khăn đối với giáo viên bởi chủ yếu phương pháp này vẫn còn dựa nhiều trên kinh nghiệm Nhìn chung, vấn đề đọc hiểu ai cũng biết nhưng nắm rõ bản chất và việc áp dụng trong dạy học đôi khi còn mơ hồ Chính vì vây mà người viết có đưa ra những lưu ý đối với giáo viên và học sinh khi thực hiện phương pháp này như sau:

Để vận dụng đọc hiểu vào dạy học tác phẩm văn chương, trước hết phải chú ý đến việc huy động những tri thức mang tính tiền đề, giữ vai trò ngữ cảnh rộng của một văn bản văn chương định hướng cho người đọc tìm hiểu, cắt nghĩa ý nghĩa đích thực, sâu xa của văn bản với các phương diện như bối cảnh xã hội, văn hóa; những hiểu biết về tiểu sử, tính cách, tư duy nghệ thuật

đặc thù cũng như phong cách tác giả; những tri thức về tác phẩm Theo chúng tôi, bài soạn của học sinh ở nhà tùy vào mức độ của đối tượng người học mà yêu cầu huy động những tri thức đọc hiểu trên GV không chỉ nên yêu cầu học sinh soạn những câu hỏi SGK mà cần phải có cả hệ thống những câu hỏi định hướng được soạn sẵn từ tiết trước để học sinh về nhà chuẩn bị Phần đinh hướng người học thực hiện những thao tác huy động tri thức đọc hiểu tác phẩm văn chương của một giáo viên nếu được thực hiện tốt sẽ dần hình thành

ở học sinh phương pháp đọc hiểu văn bản Nhưng mặt khác, GV cũng cần để học sinh ý thức được giới hạn của hướng đọc này trong qua trình đọc hiểu tác phẩm văn chương, tôn trọng đề án tiếp nhận mà tác giả đã gợi ý trong phương thức trình bày nghệ thuật của văn bản

Trung tâm của vấn đề đọc hiểu là nhiệm vụ đọc hiểu tầng kết cấu ngôn từ, kết cấu hình tượng và cuối cùng là nội dung cảm xúc, ý nghĩa tư tưởng của tác phẩm GV có tài năng cần phải xuất phát từ ngôn ngữ đề hướng học sinh nhận diện kết cấu hình tượng và tiến tới thấu cảm chiều sâu tư tưởng của tác phẩm Muốn vậy, trước hết cần tiến hành hoạt động nhập cảm để tiếp cận nhan đề Sau đó, GV hướng dẫn các em đọc đúng nội dung thông tin văn bản Đọc đúng vẫn chưa đủ, bạn đọc cần đọc sâu để phát hiện mối quan hệ bên trong thế giới hình tượng nghệ thuật của tác phẩm, và tiếp tục vận dụng trực cảm đọc điểm sáng thẩm mỹ kết hợp với đọc sáng tạo để phát hiện ra cái thần, chiều sâu tư tưởng của tác phẩm Đọc hiểu không chỉ dừng lại ở trên lớp mà còn được vận dụng hình thức đọc củng cố, nâng cao có định hướng sau giờ học Đây là bước hoàn thiện của quá trình đọc hiểu nhằm đào sâu kết quả nhận thức về tác phẩm, nâng cao, khái quát tri thức cũng như rèn luyện kĩ năng đọc hiểu thông qua các hình thức đọc bổ sung theo đinh hướng, đọc có tính chất nghiên cứu các câu hỏi – bài tập của giáo viên

Phải biết rằng, việc dạy học theo mục tiêu chương trình Ngữ văn hiện hành đòi hỏi những hoạt động đọc có tính chất nghiên cứu Có thể vận dụng hình thức đọc bổ sung theo định hướng giúp cho học sinh mở rộng hiểu biết cần thiết xung quanh tác phẩm, từng bước hình thành nền kiến thức sâu hơn trong quá trình đọc, phân tích, khám phá tác phẩm văn chương Hình thức này đặc biệt có hiệu quả đối với việc đọc và tìm hiểu các tác phẩm thơ văn cổ cũng như trong điều kiện chỉ có thể học trong chương trình một trong số rất nhiều tác phẩm của một tác giả, hay định hướng cho học sinh mở rộng tri thức về một tác phẩm trong một đề tài quen thuộc xuyên suốt lịch sử văn học.

Việc vận dụng linh hoạt phương pháp đọc hiểu phụ thuộc vào từng giáo viên Cùng một bài dạy, cùng sử dụng một phương pháp nhưng hiệu quả đem lại là không giống nhau Như vậy, thành công của bài dạy phụ thuộc vào sự mềm dẻo, tinh tế, khôn ngoan của giáo viên giảng dạy Họ khéo léo biến công việc dạy học vất vả trước kia thành hoạt động tích cực, có hiệu quả của học sinh Quả thật, việc đọc văn bản đối với học sinh hiện nay là vấn đề hết sức quan ngại Việc đọc các văn bản ở nhà hầu như không xảy ra, đơn giản là việc giáo viên yêu cầu học sinh tìm chi tiết nhưng không em nào phát hiện ra Để cuốn hút các em vào việc làm vốn không mấy hào hứng này quả thật rất khó khăn Nếu chỉ có yêu cầu, mệnh lệnh ép các em phải làm theo như một cỗ máy thì rất phản tác dụng, học sinh có thể đọc nhưng không chịu suy nghĩ Vì vậy, giáo viên có thể kết hợp với những phương pháp khác phối hợp với đọc hiểu để tạo hứng thú cho học sinh chẳng hạn phương pháp trò chơi, đóng kịch, phương pháp đặt câu hỏi khơi gợi cảm xúc ????????

- Thích hợp với điều kiện và phương tiện dạy học

Quan điểm giáo dục của chúng ta luôn ưu tiên phương pháp đọc hiểu, loại

bỏ dần hiện tượng đọc chép, hoạt động đọc hiểu đứng vững vàng trong hệ

thống các phương pháp dạy học tác phẩm văn chương hiện nay Nhìn chung, phương pháp này có đủ điều kiện để thực hiện trong giờ dạy tác phẩm văn chương Phương pháp này chủ yếu hướng đến hoạt động của học sinh làm việc với văn bản sách giáo khoa, tìm hiểu những tri thức tiền đề đọc hiểu qua mang thông tin của nhà trường hoặc gia đình Ngoài việc đầu tư suy nghĩ, các

em có thể đọc nhiều sách tham khảo, tư liệu văn học phục vụ cho quá trình đọc hiểu

- Thích hợp với mục tiêu chương trình sách giáo khoa

Đọc hiểu văn chương hiện nay đang trở thành tâm điểm trong chương trình Ngữ văn Trên cơ sở “lấy quan điểm tích hợp làm nguyên tắc chỉ đạo tổ chức nội dung chương trình, biên soạn SGK và lựa chọn những phương pháp giảng dạy” (Bộ giáo dục và đào tạo – chương trình ba cấp), phần đọc hiểu văn bản được đưa vào thay thế cho phần “giảng văn” quen thuộc Đây không đơn giản

là chuyện đổi tên như quan niệm của một số người mà thực sự là vấn đề “đổi chất” Đọc hiểu văn bản trở thành đầu mối của vấn đề tích hợp Ngữ văn cũng như đối với việc đổi mới phương pháp dạy học TPVC trong nhà trường

Mục tiêu bộ môn Ngữ văn hiện nay nhằm hình thành ở người học kĩ năng nghe, nói, đọc, viết Vì vậy, kĩ năng đọc rất quan trọng, đọc đúng là chưa đủ, mỗi văn bản đòi hỏi cách đọc riêng biệt, người đọc phải thẩm thấu sâu sắc mới có thể truyền tải hết nội dung tư tưởng mà nhà văn gửi gắm Hơn thế, cuộc sống đòi hỏi các em có kĩ năng đọc nhiều loại văn bản khác nhau chứ không chỉ dừng lại ở những văn bản nghệ thuật Phương pháp đọc hiểu dần dần hình thành kĩ năng đọc, hiểu, phân tích Có lẽ vì thế mà phương pháp đọc hiểu không chỉ được chú trọng ở Việt Nam mà còn được quan tâm ở nhiều nước trên thế giới

Sách giáo khoa Ngữ văn hiện hành thiết kế theo mô hình hướng dẫn hoc sinh đọc hiểu, vì vậy dạy đọc hiểu có thể thông qua hệ thống câu hỏi – bài tập đọc hiểu trong sách giáo khoa và của giáo viên hướng dẫn Đọc hiểu văn bản văn chương bằng cách vận dụng linh hoạt nhiều hình thức đọc hiểu về bản chất là phương pháp, cách thức đọc văn nhưng được cung cấp cho học sinh không phải dưới góc độ những tri thức lý luận đọc hiểu mà hình thành kỹ năng thông qua các thao tác đọc, hoạt động đọc qua các bài học cụ thể trải qua từng cấp, lớp học để từng ngày nâng cao, hoàn thiện kỹ năng đọc hiểu văn chương của các em, giúp các em tìm đến con người ngắn nhất để tự đọc văn cho chính mình.

Quan niệm đọc hiểu gắn với tư tưởng nhà trường phải bồi dưỡng năng lực năng lực làm văn, thẩm văn cho người học Chúng tôi chủ trương học sinh trong nhà trường không chỉ đọc các văn bản văn học, mà còn đọc hiểu các loại văn bản thông dụng khác, để bồi dưởng năng lực đọc nói chung Có thể nói đây là hoạt động duy nhất mà người học có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với thế giới nghệ thuật trong tác phẩm văn chương, sống cùng với nó để cảm nhận, thưởng thức và lí giải những giá trị thẩm mỹ độc đáo Đó cũng là con đường để những giá trị nhân văn và thẩm mỹ của tác phẩm có thể chuyển vào trong cảm xúc và tâm trí của học sinh, làm biến đổi chủ thể để làm nên sự phát triển tâm lý, nhận thức, nhân cách

- Hiệu quả của phương pháp đọc – hiểu với dạy học tác phẩm văn chương:

Nhìn chung, đọc hiểu văn chương là vấn đề lớn của khoa học phương pháp dạy học hiện nay, thu hút sự quan tâm của đông đảo các nhà khoa học, nhà sư phạm cũng như giáo viên trực tiếp đứng lớp Chỉ có thực sự tập trung vào hai

tiêu điểm đọc và hiểu mới giải quyết được yêu cầu cấp thiết của phương pháp dạy học Đọc hiểu là một nội dung khoa học làm thay đổi hệ hình phương pháp dạy học tác phẩm văn chương Trước hết, nó nhấn mạnh việc dạy và luyện tập phương pháp đọc văn của học sinh để các em cảm nhận và hiểu toàn diện về tác phẩm, từ đó hình thành và phát triển năng lực đọc văn độc lập nhằm phát triển những khả năng tư duy logic và tư duy hình tượng của học sinh Đọc hiểu mang tính chất độc lập, tự lập với văn bản nghệ thuật Nó có cái hay là tập trung tích đọng và lắng kết năng lực cá nhân thầm lặng Đây là một hoạt động thu nạp và tỏa sáng âm thầm với sức mạnh nội sinh kinh nghiệm đời sống, kinh nghiệm lịch sử, kinh nghiệm nghệ thuật và kinh nghiệm văn hóa trong cấu trúc tinh thần cá thể Như vậy, đọc hiểu là quá trình tích lũy, tổng hợp.

Dạy văn là dạy cho học sinh năng lực đọc, kỹ năng đọc để học sinh có thể đọc – hiểu bất cứ văn bản nào cùng loại Từ đọc hiểu văn mà trực tiếp nhận các giá trị văn học, trực tiếp thể nghiệm các tư tưởng và cảm xúc được truyền đạt bằng nghệ thuật ngôn từ, hình thành cách đọc riêng có cá tính, dần dần hình thành kĩ năng đọc hiểu các văn bản ngoài nhà trường

Phương pháp này còn khắc phục tình trạng lười đọc văn bản Hiện nay, học sinh không thèm đọc SGK, bởi vì nhiều giáo viên có thói quen tóm tắt SGK và ghi lên bảng cho học sinh chép Mà đã không tự mình đọc hiểu văn thì không thể trau dồi viết văn cho tốt được, bởi lẽ chỉ những ai đọc hiểu văn mới viết được vănvà ngược lại cũng vậy Do không có năng lực đọc hiểu cho nên nếu cho một văn bản chưa học cùng loại với văn bản đã học trong SGK chắc chắn là đại đa số học sinh sẽ khó khăn và nói chung là không đọc hiểu được Muốn hiểu đúng đầu tiên phải tôn trọng tính chỉnh thể toàn vẹn, tính liên kết, đích của văn bản Cắt xén, suy diễn, xuyên tạc có ý thức hay không

có ý thức đối với ý kiến người khác là căn bệnh thường gặp trên báo chí trong phê bình Đó cũng là lỗi do nhà trường không chú trọng dạy học trò cách đọc

và kỹ năng đọc một cách đúng đắn, khoa học và có đạo đức Để dạy đọc cho tốt người thầy phải nghiên cứu quá trình đọc, tâm lý đọc, điều kiện đọc, phân suất chúng ra thành từng cấp độ và đặt trọng tâm rèn luyện các cấp độ ấy từ thấp lên cao, từ đơn giản đến phức tạp mới tạo cho một chương trình dạy đọc văn có tính khoa học, thoát khỏi cách học đọc thuần túy tự phát, phó mặc cho kinh nghiệm, thói quen dẫn dắt như hiện nay

Giá trị của phương pháp đọc hiểu thể hiện ở chỗ tăng cường vai trò hướng dẫn của thầy, tạo điều kiện cho học sinh tự học và thầy chỉ giảng những chỗ quan trọng và cần thiết nhất, khắc phục lối diễn giảng dài dòng như diễn viên trên lớp Bởi hạt nhân của vấn đề đọc hiểu tác phẩm văn chương chính là việc nhấn mạnh, đề cao hoạt động học văn tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh Có thể nói đây là hoạt động duy nhất mà người học có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với thế giới nghệ thuật trong tác phẩm văn chương, sống cùng với nó

để cảm nhận, thưởng thức và lí giải những giá trị thẩm mỹ độc đáo Đó cũng

là con đường để những giá trị nhân văn và thẩm mỹ của tác phẩm có thể chuyển vào trong cảm xúc và tâm trí của học sinh, làm biến đổi chủ thể để làm nên sự phát triển tâm lý, nhận thức, nhân cách

- Thích hợp với xu thế hiện nay

Nhìn vào môn văn nhiều nước trên thế giới phát triển mạnh mẽ mới bỗng thấy giật mình Điều này càng có ý nghĩa vô cùng to lớn trong thời đại ngày nay, khi sự giao lưu văn hóa quốc tế được gia tăng, khi điều kiện tiếp xúc các nguồn văn bản được mở rộng hơn bao giờ hết Trong bối cảnh đó trình độ văn

hóa được đánh giá bằng năng lực nắm bắt, tiếp nhận thông tin, xử lý thông tin

từ các văn bản khác nhau Người lao động và người công nhân hiện đại là người biết nắm bắt thông tin nhanh nhạy, muốn thế trước hết họ phải biết đọc, không phải chỉ biết đọc chữ, đọc diễn cảm, mà trước hết phải biết đọc hiểu, qua một văn bản phải biết đâu là chỗ quy tụ thông tin, đâu là câu then chốt thể hiện tư tưởng của tác giả Quốc gia nào có nhiều người biết nắm bắt thông tin, biết xử lý thông tin, thì đó sẽ là một quốc gia mạnh Muốn cho quốc gia mạnh thì phải biến xã hội của quốc gia đó thành xã hội học, ngay từ trên ghế nhà trường, nhà trường phải đào tạo mỗi học sinh thành một bạn đọc đích thực, đọc chủ động, sáng tạo chứ không phải đào tạo một xã hội những người đọc a dua, chuyên ăn theo nói leo một số người nào đó

Đề xuất vấn đề đọc hiểu văn bản như một khâu đột phá trong việc đổi mới học và thi môn Ngữ văn là một yêu cầu bức thiết đối với việc đào tạo nguồn nhân lực mới cho đất nước tiến theo các nước tiên tiến và góp phần khắc phục lối học cũ: thầy đọc trò chép rồi thi theo trí nhớ học sinh về các bài đã học thuộc; góp phần khắc phục tệ nạn sao chép trong các kỳ thi

Bản thân ngữ cảnh của văn bản văn học cũng tạo ra tính đa nghĩa Muốn đọc hiểu văn bản văn học – khâu quan trọng nhất trong hoạt động đọc thì phải hiểu rằng mọi yếu tố của văn bản đều có nghĩa, các yếu tố đó lại kết thành hệ thống, và cái nghĩa có sức thuyết phục nhất là phù hợp, không mâu thuẫn với bất cứ yếu tố biểu hiện nào Chúng ta tôn trọng suy nghĩ của học sinh cũng có nghĩa là tính dân chủ trong giáo dục được hình thành Ngày nay, giáo dục chúng ta đang tiến tới môi trường giáo dục dân chủ như vậy

- Thích hợp với chuyển đổi từ giảng văn sang đọc – hiểu