NGHỆ THUẬT MIÊU tả TRONG tập “TRUYỆN núi đồi và THẢO NGUYÊN” của TS AITMATÔP

Thiên nhiên có khi được miêu tả một cách khách quan nhưng cũng có khi nó được nhìn thông qua con mắt đầy tâm trạng của nhân vật, có khi thiên nhiên lại chính là một nhân vật trữ tình tro

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

ĐỖ PHƯƠNG THẢO

NGHỆ THUẬT MIÊU TẢ TRONG TẬP

“TRUYỆN NÚI ĐỒI VÀ THẢO NGUYÊN”

CỦA TS AITMATÔP

Chuyên ngành : VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI

MÃ SỐ: 60 22 02 45

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS- TS ĐỖ HẢI PHONG

HÀ NỘI, NĂM

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm và lòng biết ơn sâu sắc của mình, em xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến PGS TS Đỗ Hải Phong, người trực tiếp hướng dẫn, quan tâm, chỉ bảo và giúp đỡ em trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Đồng thời, em xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô trong Bộ môn Văn học nước ngoài, Khoa Ngữ Văn, Hội đồng chấm luận văn, Phòng sau đại học đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu Xin cảm ơn gia đình, bạn bè và các đồng nghiệp đã động viên, khích lệ, giúp đỡ tôi trong thời gian qua

Do một số hạn chế về điều kiện nghiên cứu, luận văn không thể tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự chỉ bảo, góp ý của các thầy cô giáo, bạn bè, đồng nghiệp để luận văn được hoàn thiện hơn!

Hà Nội ngày 22 tháng 9 năm 2014 Tác giả

Đỗ Phương Thảo

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Nhà văn Tsinghiz Aitmatôp sinh ngày 12 tháng 12 năm 1928 tại làng

Sêkesơ, huyện Kirốp, tỉnh Talasskaya Kirgizia - một nước cộng hòa thuộc Liên Xô Đó là một đất nước thuộc vùng Trung Á xa xôi và tươi đẹp Ông xuất thân trong một gia đình viên chức Bố ông là một nhà chính trị nổi tiếng của Kirghizia Mẹ ông là một diễn viên nhà hát địa phương Năm 1953, ông tốt nghiệp Đại học Nông nghiệp Từ năm 1956 đến năm 1958, Aitmatôp theo học khóa Đại học văn tại Matxcơva Từ đó ông đã chuyển sang hoạt động báo chí, viết văn và được dư luận đánh giá cao ngay từ những tác phẩm đầu tay

“Giamilia” (1958) Tiếp đó là tập truyện đã được trao giải thưởng Lê-nin vào

năm 1965 đó là tập "Truyện núi đồi và thảo nguyên" (1961) gồm các truyện:

“Người thầy đầu tiên, Cây phong non trùm khăn đỏ, Mắt lạc đà” Và từ đó, ông liên tục cống hiến cho nền văn học Xô Viết và nhận lại những tác phẩm xuất sắc như "Cánh đồng mẹ" (1963), "Vĩnh biệt Gunxarư!" (1966), "Con chó khoang chạy ven bờ biển” (1977), "Và một ngày dài hơn thế kỉ" (1980),

"Đoạn đầu đài" (1986)…

Tác phẩm của Aitmatôp là nguồn cảm hứng và là niềm tự hào của người dân Kirghizia Bằng sức mạnh nghệ thuật lớn lao và tinh thần nhân văn cao

cả, những tác phẩm của ông chính là hiện thân sinh động cho bản sắc dân tộc

và diện mạo văn hóa của đất nước nhỏ bé này

Những tác phẩm của Ts Aitmatôp đã được dịch và xuất bản ra nhiều thứ tiếng trên thế giới vì thế ông là nhà văn được nhiều bạn đọc trên thế giới biết đến Ông từng được tặng ba giải thưởng Nhà nước Liên Xô (1968,

1977, 1983) Anh hùng lao động xã hội chủ nghĩa (1978), đại biểu Ủy ban

Xô Viết tối cao Liên Xô, Ủy viên trung ương Đảng cộng sản Kirgizia, Ủy

viên Ban chấp hành Hội nhà văn và Hội điện ảnh Liên Xô Ngoài các giải thưởng trên, ông còn nhận được nhiều giải thưởng khác cho những sáng tác của mình như giải thưởng Bông Sen, giải thưởng quốc gia Thổ Nhĩ Kì Với mỗi tác phẩm, nhà văn Aitmatôp lại tiếp cận cuộc sống theo một cách riêng, không bao giờ lặp lại chính mình.

Là người dân tộc Kirghizia (ngày nay là Kưrgưrxtan), Ts Aitmatôp nổi bật trong đội ngũ các nhà văn Xô Viết đương thời bởi mối quan tâm sâu sắc đến các sự kiến lớn của đất nước và thế giới, của dân tộc mình và của cả nhân loại

1.2 Trong những tác phẩm nổi tiếng của Aitmatôp chúng tôi đặc biệt

thích tập "Truyện núi đồi và thảo nguyên" với 4 truyện: “Giamilia”, “Cây phong non trùm khăn đỏ”,“Người thầy đầu tiên” và “Mắt lạc đà” Sức hấp dẫn kì diệu của tác phẩm này không chỉ bắt nguồn từ nghệ thuật viết truyện có duyên, dung dị, đằm thắm, giàu chất thơ, tính chân thực sâu sắc thể hiện qua từng trang sách Hơn nữa nó còn xuất phát từ quan điểm nghệ thuật rất tiến

bộ, mới mẻ của ông đặc biệt là nghệ thuật miêu tả rất đặc sắc và tài tình

Thiên nhiên và con người trong tập "Truyện núi đồi và thảo nguyên" được

tác giả Aitmatôp nhìn từ nhiều góc độ và bình diện khác nhau Thiên nhiên có khi được miêu tả một cách khách quan nhưng cũng có khi nó được nhìn thông qua con mắt đầy tâm trạng của nhân vật, có khi thiên nhiên lại chính là một nhân vật trữ tình trong tác phẩm Bao nhiêu năm nay, độc giả chúng ta mải

mê đi tìm sự độc đáo, vẻ đẹp của những hình tượng con người và bức tranh thiên nhiên nên thơ đã làm xúc động biết bao tâm hồn yêu thích văn chương

ấy Biết bao nhiêu bạn đọc đã ấn tượng về tiếng hát trên thảo nguyên mênh mông của Đaniyar, về thiên tình sử lãng mạn của hai con người trẻ tuổi trong

“Giamilia”, về “Cây phong non trùm khăn đỏ”, về hai cây phong reo vi vu trên đồi lộng gió trong “Người thầy đầu tiên” Qua đó thế mới được sức

cuốn hút và ám ảnh của tập “Truyện núi đồi và thảo nguyên” của Aitmatôp đối với độc giả lớn đến chừng nào!

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi triển khai đề tài “Nghệ thuật miêu

tả trong tập “Truyện núi đồi và thảo nguyên” của Ts Aitmatôp".

Ở Việt Nam, những tác phẩm của Aitmatôp đã được người đọc hào hứng đón nhận đặc biệt ngay từ những tác phẩm đầu tiên trong tập "Truyện núi đồi

và thảo nguyên" Trong đó, tác giả đã miêu tả thiên nhiên và con người vừa

chân thực vừa bay bổng với những tình cảm lãng mạn, tinh tế để lại ấn tượng mạnh mẽ trong lòng độc giả Việt Nam Từ đó tên tuổi của Aitmatôp trở nên quen thuộc, gắn bó và có một vị trí vững chắc trong tâm hồn bạn đọc

2.2 Các công trình nghiên cứu về Aitmatôp và sáng tác của ông hiện đã

có khá nhiều Qua đó chúng ta thấy được thái độ trân trọng và tình cảm yêu mến của độc giả Việt nam với nhà văn

Trong giáo trình “Văn học Xô viết” (Nguyễn Hải Hà và Đỗ Xuân Hà), Aitmatôp được công nhận là một trong những nhà văn nổi tiếng nhất của Liên

Xô hiện nay Các nhà nghiên cứu đã khái quát quá trình tìm tòi hình thức nghệ thuật về nhiều phương diện rất tiêu biểu cho văn xuôi Xô viết của

Aitmatôp và cho rằng: “Những biện pháp nghệ thuật của Aitmatôp phục vụ đắc lực trong việc tái tạo trong tác phẩm thời đại đầy phức tạp, đầy biến dạng, đầy mâu thuẫn và trung tâm của nó là con người đại diện cho nhân dân lao động Trong các tác phẩm của ông đó là nhân vật tích cực, là con người bao giờ cũng cảm thấy sự gắn bó chặt chẽ giữa mình với thời đại, với nhân dân ” [22, 175]

Hoàng Ngọc Hiến trong cuốn “Văn học Xô viết đương đại” đã nêu những cảm xúc của mình khi nói về Ts.Aitmatôp cũng như những tác phẩm của ông:

“Đọc tác phẩm của các tác giả như Ts.Aitmatôp đã để lại những ấn tượng sâu sắc Một tác giả còn rất trẻ và tài nghệ điêu luyện, một áng văn đậm đà bản sắc dân tộc và chứa chan tình cảm nhân loại” [26, 196] Giáo sư đã đánh giá cao tác phẩm đầu tay “Giamilia” và cho rằng trong tác phẩm này Aitmatôp đã chỉ ra được ý thức cá nhân, hình thành cá tính và khẳng định cái tôi trong những con người trong tác phẩm này Ông đã chỉ ra đặc điểm nổi bật nhất ở hình tượng nhân vật tích cực trong tác phẩm của Aitmatôp: “Họ đều là những người có tâm hồn siêng năng Họ sống có lương tâm và nghe tiếng nói của lương tâm bao giờ họ cũng hành động” [26, 223]

Lê Sơn trong "Ca sĩ núi đồi và thảo nguyên hay hiện tượng Aitmatôp" đã khẳng định mỗi quan hệ giữa con người với thiên nhiên Đó là một đề tài khá quen thuộc trong các sáng tác của Aitmatôp Ông còn đưa ra những nhận xét rất xác đáng về thế giới nghệ thuật của Aitmatôp, đó là một thế giới “thường xuyên biến đổi, thường xuyên mở rộng từ những mảnh đời riêng lẻ đến cuộc sống của cả một dân tộc với quá khứ, hiện tại, tương lai của nó và thậm chí đã vượt ra khỏi phạm vi trái đất Điều thú vị nhất là cái thế giới nhân vật mà ông đã tạo dựng trong ngót một phần tư thế kỉ” [39, 9]

Bùi Văn Trọng Cường đã thể hiện tình cảm của mình với “Giamilia" của Aitmatôp”, chú ý đến tính trữ tình của truyện ngắn Ts.Aitmatôp: “Những câu chuyện của Aitmatôp là dòng chảy trữ tình nồng đượm, khi trào lộng như

những cửa sông sôi bọt sóng lúc trầm tư như suối ở đầu nguồn” Tác giả còn đặc biệt nhấn mạnh đến phong cách nghệ thuật của nhà văn, đó là sự “kết hợp hài hòa giữa tính hiện thực và tính lãng mạn, tính hiện đại và tính dân tộc” [12, 72].

Đỗ Hải Phong trong cuốn "Giáo trình văn học Nga" (Nxb GD, 2011) có nhận định: "Aitmatôp bắt đầu nổi tiếng với tập "Truyện núi đồi và thảo

nguyên" (1963), những truyện ngắn trong tập này là Giamilia, Cây phong non trùm khăn đỏ, Mắt lạc đà, Người thầy đầu tiên là những tác phẩm đậm chất

trữ tình, khẳng định khuynh hướng tiếp cận nhân văn chủ nghĩa đối với những

vấn đề thời sự, nhạy cảm đương thời" [37, 17].

Đỗ Xuân Hà trong "Đặc sắc tư duy nghệ thuật của Aitmatôp” cho rằng: các tác phẩm của Aitmatôp là “bằng chứng hùng hồn về sự tham gia tích cực,

có hiệu quả của văn học vào giải quyết những vấn đề sống còn của nhân loại trong thời đại ngày nay” Nhà văn đã tập trung thể hiện thế giới tinh thần phức tạp của con người hiện đại và mối quan hệ với môi trường xung quanh:

“Cảm hứng nổi bật trong sáng tác của Aitmatôp là cảm hứng đạo đức, là sự khẳng định trách nhiệm của con người trước bản thân, trước mọi người, trước thiên nhiên, thế giới, lịch sử và thậm chí trước toàn vũ trụ.” [15, 40] Ngoài

ra, còn một số nhà nghiên cứu trong những bài viết của mình đã rất quan tâm đến nghệ thuật miêu tả trong tập "Truyện núi đồi và thảo nguyên" của Aitmatôp, như trong "Lời giới thiệu" cho tập truyện, Anđrây Turcop đã nói về

vẻ đẹp của phong cảnh vùng Kưrgưxtan, hay Phạm Mạnh Hùng khi viết "Lời giới thiệu" cho "Con tàu trắng" cũng đã khẳng định vai trò của thiên nhiên đối với thế giới nhân vật của nhà văn… từ đó giúp cho người đọc nắm bắt được nội dung và giá trị của tác phẩm một cách sâu sắc hơn

Cũng không thể không kể đến một số bài nghiên cứu, những luận văn viết

về những vấn đề khác nhau trong sáng tác của Aitmatôp Đó là luận văn thạc

sĩ của Lương Mai Hương với đề tài "Bước đầu tìm hiểu yếu tố huyền thoại

trong một số tác phẩm của Ts.Aitmatôp"; luận văn thạc sĩ của Phan Thu Trang "Hình tượng người phụ nữ trong sáng tác của Aitmatôp"

Nhìn lại những tài liệu kể trên, ta thấy vấn đề thiên nhiên, con người trong sáng tác của Aitmatôp đã được các nhà nghiên cứu nhắc đến trong bài viết của mình Chứng tỏ đó là một nội dung quan trọng trong sáng tác của Ts.Aitmatôp Kế thừa và phát huy những kết quả nghiên cứu của những người

đi trước, trong luận văn này chúng tôi đi sâu tìm hiểu "Nghệ thuật miêu tả trong tập "Truyện núi đồi và thảo nguyên" của Ts.Aitmatôp" với mong muốn

khám phá và góp thêm một tiếng nói vào công cuộc nghiên cứu và truyền bá sáng tác của Aitmatôp

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận văn này là làm sáng tỏ phong cách và nghệ thuật miêu

tả của Ts Aitmatôp trong tập "Truyện núi đồi và thảo nguyên" để khẳng định tài năng nghệ thuật của Ts Aitmatôp, cũng như vị trí, vai trò của ông trong lòng độc giả Việt Nam, đồng thời cung cấp thêm một số tư liệu cho người học văn cũng như người dạy văn ở Việt Nam

Để thực hiện mục đích trên, chúng tôi đề ra những nhiệm vụ cụ thể sau:

- Làm sáng tỏ nghệ thuật miêu tả chân dung ngoại hình trong tập “Truyện núi đồi và thảo nguyên”;

- Làm sáng tỏ nghệ thuật miêu tả tâm lí trong tập truyện;

- Làm sáng tỏ nghệ thuật miêu tả thiên nhiên trong tập truyện

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Nghệ thuật miêu tả con người và thiên nhiên

trong truyện ngắn của Aitmatôp

Phạm vi nghiên cứu:

Trong khuôn khổ của đề tài, chúng tôi chỉ tập trung khảo sát, nghiên cứu nghệ thuật miêu tả con người và thiên nhiên trong tập "Truyện núi đồi và thảo nguyên" (Người dịch: Phạm Mạnh Hùng, Nguyễn Ngọc Bằng, Cao Xuân

Hạo, Bồ Xuân Tiến - Nhà xuất bản Văn học, 2003) với bốn truyện:

“Giamilia”, “Cây phong non trùm khăn đỏ”, “Mắt lạc đà”,“Người thầy đầu tiên”

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp tiếp cận đối tượng nghiên cứu của chúng tôi chủ yếu là tiếp cận hệ thống và thi pháp học văn bản

Ngoài ra trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi còn sử dụng những phương pháp (thao tác) cụ thể như:

- Phương pháp khảo sát, thống kê, phân loại

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp phân tích, chứng minh

- Phương pháp tổng hợp

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài Phần Mở đầu và Kết luận, luận văn gồm 3 chương:

Chương I: Miêu tả chân dung ngoại hình

Chương II: Miêu tả tâm lí

Chương III: Miêu tả thiên nhiên

***

CHƯƠNG 1:

MIÊU TẢ CHÂN DUNG NGOẠI HÌNH

Trong sáng tác bao giờ nhà văn cũng lựa chọn những nét tiêu biểu nhất

để khắc họa hình tượng nhân vật của mình dù đó là về chân dung, hành động

cụ thể để bộc lộ tính cách hay những suy nghĩ trăn trở để biểu lộ tâm hồn Đó

là những nét đạt đến giá trị điển hình, vừa cụ thể lại vừa sinh động thể hiện nội tâm, tính cách của nhân vật Truyện của Aitmatôp cũng không nằm ngoài quy luật ấy

Chân dung ngoại hình nhân vật của Aitmatôp vừa được xây dựng theo kiểu chân dung truyền thống, chân dung tâm lý, vừa rất gây ấn tượng, đã đọc qua là để lại dấu ấn trong trong tâm trí người đọc

Với những nét phác họa đậm nhạt khác nhau ở từng nhân vật, Aitmatôp

đã tạo nên ở các nhân vật những nét dáng vẻ diện mạo riêng, góp phần diễn tả

số phận, trải nghiệm, suy tư khác nhau ở mỗi người gợi hình dung về thế giới tâm hồn, tính cách nhân vật

Trong chương này chúng tôi tập trung khảo sát nghệ thuật miêu tả dáng

vẻ, trang phục, cũng như gương mặt, ánh mắt nụ cười trong chân dung ngoại hình của các nhân vật trong tập truyện

1.1 DÁNG VẺ, TRANG PHỤC

Dáng vẻ là điểm nhìn bao quát về chân dung Nhà văn quan tâm đến dáng vẻ như là một yếu tố quan trọng để khắc họa ngoại hình nhân vật, thể hiện tiềm ẩn tâm lý, tính cách nhân vật và cả quan điểm thẩm mĩ của tác giả trong sáng tạo

Trang phục trong lao động thường ngày được miêu tả trong tác phẩm làm nổi rõ dáng vẻ riêng, cốt cách riêng, bộc lộ cả hoàn cảnh sống, cách ăn mặc nghĩa là giúp người đọc có được hình dung thấu đáo hơn về nhân vật

1.1.1 Dáng vẻ, trang phục của những người phụ nữ

Trong nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật nữ của mình, Aitmatôp thường chú ý đến những chi tiết mang đặc trưng phụ nữ như: hình dáng, trang phục, gương mặt, ánh mắt, nước da, mái tóc lại được lồng với cái nhìn đầy yêu thương trìu mến của nhà văn Trung Á, là cho hình tượng người phụ nữ hiện lên trong sáng tác của ông vừa mang những nét chung, vừa rất tiêu biểu cho người phụ nữ Kưrgưxtan quê hương ông

Bảng khảo sát 1: Thống kê số đoạn tả ngoại hình các nhân vật nữ chủ

yếu trong tập truyện

cũ còn rơi rớt những tàn dư hủ tục, thiên kiến xuống thân phận họ

Vượt lên tất cả, ở những nhân vật nữ của Aitmatôp là cái đẹp khỏe khoắn, hài hòa, tràn trề sức sống, giàu yêu thương, nồng nàn vị tha, nhưng cũng rất cương nghị, quyết đoán vươn lên giành tự do, hạnh phúc, giải phóng

mình khỏi mọi ràng buộc bất công Đó là những hình tượng phụ nữ điển hình cho cái đẹp của người phụ nữ Nga trong thời kì đổi mới.

Ở nhiều góc độ, trong lao động mê say hay trong trò đùa vui của đám thiếu phụ và những chàng trai gighit lúc làm việc tập thể, dưới con mắt trẻ thơ của cậu em chồng, Giamilia hiện lên với vẻ ngoài duyên dáng, tươi giòn của

cô gái nông thôn Kưrgưxtan thật hấp dẫn: "Chị Giamilia xinh thật là xinh Vóc người thon thả, cân đối, tóc cứng không xoăn tết thành hai bím dày và nặng, chiếc khăn trắng chị choàng rất khéo trên đầu, chéo xuống trán một chút nom rất hợp với chị, làm tôn hẳn nước da bánh mật của khuôn mặt bầu bầu, khiến chị càng thêm duyên dáng " [IV.1 23].

Trong mắt các chàng gighit phục viên, Giamilia càng tươi trẻ, đẹp một cách cuốn hút, tràn đầy sức xuân trong cách đùa của họ: “Giamilia bay xuống

sông giữa tiếng cười rộ của các chàng gighit Chị lóp ngóp bò lên, tóc ướt đẫm xõa tung, nhưng lại càng đẹp hơn trước Chiếc áo dài vài hoa ướt dính sát vào người làm lẳn lên bộ đùi tròn trĩnh, khỏe mạnh, đôi vú gái tơ rắn chắc, còn chị chẳng để ý gì hết, vẫn cười nghiêng ngả, và nước chẩy ròng ròng vui vẻ trên khuôn mặt bừng bừng của chị" [IV.1 66].

Nét đẹp trần thế tươi khỏe từ nước da, mái tóc, cặp vú, cặp đùi đến trang phục khăn quàng trắng, áo dài vải hoa được tác giả tạo ấn tượng (vài lần nhắc lại) càng làm cho đẹp quyến rũ hơn khi gắn với một tính cách mạnh mẽ, sảng khoái, phóng khoáng, nói cười tự nhiên, hồn hậu, vồn vã với mọi người, gặp bất bình cũng chẳng chịu lép vế, sẵn sàng chát chúa đáp trả

Trong sáng tác của Aitmatôp, vóc dáng của các nhân vật nữ thường đẹp trong dáng thon thả, mảnh dẻ, cân đối, chứa chất nội lực mãnh liệt, dẻo dai bền bỉ Ông thường tập trung khắc họa họ ở bối cảnh lao động và bối cảnh khi

họ tắm Đó là lúc đường nét cơ thể được bộc lộ, dáng khỏe khoắn được phô bày tự nhiên, những động tác tung các bó cỏ lên xe với sức lực, gân cốt mạnh

mẽ, dẻo dai, thuần thục, khéo léo Tuy các động tác ấy như có phần muốn át

đi nỗi uất hận ghê gớm mà chị giữ kín trong lòng sau trận cãi cọ đến muốn nhổ toẹt vào tên Oxmôn gạ gẫm trắng trợn chị không xong lại giở thói thóa

mạ: "Chị dang tay lấy đà xọc mạnh cái chàng nạng vào bó cỏ, xốc ngang cả

bó lên, giơ cao ở phía trước để che lấp mặt Chị lăng bổng bó cỏ vào trong xe đánh huỵch một cái, rồi lập tức xóc ngay bó khác Loáng sau, xe đã đầy cỏ"

Thóc từ xe chở, vác đổ vào kho, không đủ người nâng người đỡ để vác, động tác đỡ của chị nhịp nhàng, chuẩn xác, phô hết những nét uốn lượn trên

vóc dáng cơ thể con gái thật uyển chuyển tươi tắn: "Để đỡ lấy một bao tải trên thành xe, chị rướn người lên, ưỡn ngực ra, ghé vai đón và ngửa đầu về phía sau, để lộ cái cổ thon thả rất đẹp và hai bím tóc cháy nắng ngả sang màu nâu của chị gần chấm đất " [IV 1 48] Ở những người phụ nữ như Giamilia, ta

không chỉ thấy một tâm hồn thanh khiết mà còn nhận thấy một dòng chảy âm thầm mãnh liệt của sức sống tự nhiên - ẩn giấu sau vóc dáng tràn đầy sinh lực

Axen trong truyện "Cây phong non trùm khăn đỏ" cũng có vóc dáng đẹp

của người lao động chân chất trên thảo nguyên Kưrgưrxtan rộng lớn Ở đó cả tâm hồn của họ cũng được nuôi dưỡng bằng những tình cảm cao đẹp Axen càng trở nên lung linh huyền ảo trong cái nhìn của Ilyax - chàng trai đang khao khát yêu Lần đầu gặp gỡ, Ilyax có phần ngỡ ngàng nhận ra nhiều vẻ đẹp

ngồ ngộ đáng yêu của Axen: "Một cô gái mảnh dẻ, đôi mày nhíu lại một cách

nghiêm nghị, đầu trùm khăn đỏ, vai khoác chiếc áo vét tông rất rộng, chắc

của ông bố" [IV 2 105] Đôi ủng lớn ở chân Axen đã khiến Ilyax nhầm tưởng nàng là một bà già đợi đi nhờ xe Rồi chiếc xe trườn được khỏi vũng

lầy, Ilyax mời Axen lên xe, anh nhìn trộm: "trên gáy cô ta lòa xòa những món tóc quăn đen nhánh, mịn màng, chiếc áo vét tông quàng trên vai cứ tụt xuống ( ) Đôi mắt nhìn có vẻ nghiêm nghị nhưng cứ trông dáng dấp có thể đoán tính cô ta vốn dịu dàng Gương mặt thanh thoát cởi mở, vầng trán cứ muốn cau lại, nhưng nó không chịu cau cho " [IV 2 107].

Vóc dáng đẹp, mảnh mai, nữ tính nhưng không yếu đuối, tươi trẻ, ngộ nghĩnh, làm điệu còn tính trẻ con những nét đẹp đơn sơ, mong manh, thánh thiện ấy đã khiến anh lính lái xe Ilyax lần đầu gặp gỡ đã cầu khẩn Axen cho

anh chở về tận làng: "Gió lùa vào xe, thổi tung chiếc khăn trùm của Axen, làm tóc cô xõa xuống ( ) đôi mắt nàng mỉm cười" [IV 2 108] Hình ảnh cái

khăn, mái tóc, con mắt đượm tình, khiến Ilyax khát khao: "Giá có thể đi mãi,

đi mãi như thế này, để đừng bao giờ phải chia tay nữa " [IV 2 108]

Tiếng sét ái tình trúng cả hai con tim Từ đó, chở xe trên đường, Ilyax

nhớn nhác kiếm tìm: "Liệu cái bóng dáng mảnh dẻ như cây phong của nàng

có còn xuất hiện trên đường nữa không? Cây phong non trùm khăn đỏ của tôi! Cây phong của thảo nguyên!" [IV 2 116]

Cái bóng dáng với tên gọi cây phong non vụt thoáng xuất hiện lần đầu thân thương, mảnh mai, non tơ đã trở thành ấn tượng sâu đậm được Aitmatôp dụng ý dùng thủ pháp nhắc đi nhắc lại nhiều lần:

- "Anh xin lỗi em, cây phong thảo nguyên của anh" [IV 2 122]

- "Còn nàng thì như cây phong non trước gió, mềm mại uyển chuyển"

[IV 2 126]

- "Không bao giờ anh để cho ai bắt nạt em, cây phong non trùm khăn đỏ

của anh!" [IV 2 130]

- "Bây giờ em ở đâu, cây phong nhỏ bé trùm khăn đỏ của tôi?" [IV 2

199]

Ấn tượng cây phong non rất gợi dáng vẻ Axen, từ lần Ilyax gặp Axen

với trang phục: "Chiếc áo dài xinh xắn, chân đi giày Đường thì xa thế, mà nàng lại đi giày cao gót" [IV 2 118], chỉ càng gợi nét mảnh mai, non trẻ,

không chút điệu đà, chỉ cốt làm đẹp lòng Ilyax vì lần gặp trước đi ủng, ánh mắt chàng đã nhìn vào đó, Axen hiểu rõ điều gì rồi

Cuộc đời Axen về sau, có đoạn nhiều khổ đau, nước mắt nhưng vóc dáng mảnh mai mà cứng cỏi, bản tính dịu dàng mà kiên cường vẫn như cây phong non năm nào Trong cảm nhận của Baitemir, nàng là "một người đàn

bà còn quá trẻ, thân hình thon thon nom như một thiếu nữ Cô ăn nói dịu

dàng, chắc là người trung hậu" [ IV 2 234] Dáng vẻ Axen - cây phong non trùm khăn đỏ mãi mãi in sâu trong trái tim nhớ thương khắc khoải và một tình yêu bất diệt của Ilyax Đường đời éo le trắc trở, duyên phận hợp tan, Axen phải chia ly Ilyax, cô gặp được Baitemir - con người nhân hậu, có tấm lòng bao dung che chở, cùng nhau thành vợ thành chồng, hòa hợp hai cuộc đời, hai tâm hồn đồng cảm Thế đấy, trong dáng vẻ mảnh mai, non tơ như cây phong non trước gió của nàng ẩn chứa nghị lực kiên cường của người phụ nữ luôn

cố gắng vượt qua thử thách để xây dựng và bảo vệ hạnh phúc nhỏ bé của mình Cây phong non trùm khăn đỏ dù nhỏ bé mỏng manh trải qua bao sóng gió cuộc đời đã thực sự trở thành cây phong vươn lá đứng vững giữa thảo nguyên mênh mông Ở đây, lòng cảm thương xót xa cái đẹp mong manh trước bão tố cuộc đời chính là cảm xúc lãng mạn yêu quý cái đẹp, luôn hướng tới cái đẹp mà Aitmatôp đã gieo vào lòng người đọc

Cũng trong truyện "Cây phong non trùm khăn đỏ", Kađitsa - một nhân vật nữ, tuy không được miêu tả nhiều, nhưng qua tình yêu cô dành cho Ilyax, Aitmatôp cũng cho ta rõ một số nét từ dáng vẻ bên ngoài tới tâm lý tính cách

bên trong của cô Kađitsa phụ trách điều vận của trạm xe Trong sân trạm, lái

xe đùa nghịch leo lên nóc ca bin cầm vòi phun nước vào nhau không trừ ai, Kađitsa ở đấy, nhưng họ chỉ chĩa nước lên trời thành cầu vồng quanh cô,

không dễ gì mà nhờn: "Cô đứng yên vẻ điềm tĩnh, không chút sợ sệt, như muốn nói: Liệu hồn đấy, cứ thử chơi vào! chân đi ủng ghếch chéo sang một bên, Kađitsa đang cài lại mớ tóc, miệng tươi cười ngậm mấy chiếc cặp tóc Những hạt nước nhỏ lăn tăn óng ánh như bạc rơi xuống đầu cô gái "

[IV.2.112]

Dáng vẻ cô đĩnh đạc, tươi vui mà có uy, nếu không muốn nói là chẳng kém cạnh ai Mọi người có vẻ vị nể và hơi kiềng cô, có lẽ vì công việc cô phụ trách Còn cô, trong tình yêu, cô trung thực, thẳng thắn, mạnh mẽ Cô để dưới tầm mắt những kẻ đeo đuổi si mê cô như Giantai, nhưng với Ilyax, cô tỏ lòng không dấu diếm Ilyax nhận thấy: "Kađitsa đối xử với tôi không như với các

cậu khác Đối với tôi, cô ngoan hơn, lại có chiều nũng nịu Những khi tôi vuốt tóc Kađitsa để đùa cho vui, cô rất thích" [IV 2 112].

Ilyax vào phòng điều vận theo lời báo nhỏ của Kađitsa, nhưng không thấy người, quay lại, thì vừa đụng ngực vào Kađitsa Kađitsa đứng tựa lưng vào cửa, đầu ngửa ra phía sau Mắt cô sáng long lanh dưới hàng mi Hơi thở nóng hổi của cô phả vào mặt anh như thiêu như đốt Cô khao khát được Ilyax yêu nhưng anh không đáp lại, lửa tình rừng rực của Kađitsa phải kìm nén buông xuôi Những dáng nét ấy như tố giác cô Thật thương cho phận đàn bà!

Sự mãnh liệt trong tình yêu có tội tình gì, mà sao khỏi hổ thẹn thước Ilyax Sự bộc bạch trung thực thẳng thắn không giấu diếm còn chứa cả sức trẻ tràn trề trong tình yêu

Ilyax đã cưới Axen rồi, thậm chí họ đã có con, nhưng vì câu chuyện kéo

rơ moóc qua đèo Độ Long của Ilyax thất bại, anh lại có kiểu tự ái tệ hại, dẫn đến tình vợ chồng với Axen trục trặc, rồi tan vỡ Suốt quãng thời gian ấy, lúc

nào lòng anh hoang vắng, cô đơn nhất là lúc Kađitsa xuất hiện an ủi, sẻ chia Lúc ở quán trà bên hồ Ixứckun, gió bão thổi trên bến sà lan, Ilyax ngồi với nửa chai rượu, đang thẫn thờ, bỗng bên cạnh thấy Kađitsa Lại lúc về làng tìm

Axen không thấy, cả đêm lang thang trên bờ hồ Ixứckun, bỗng: "Có ai bước đến bên cạnh, nhẹ nhàng đặt tay lên vai tôi: đó là Kađitsa" [IV 2 190] Thật

kì diệu, tình yêu say đắm như làm cho Kađitsa có mặt ở mọi lúc, mọi nơi với người tình

Chuyện giữa Kađitsa và Axen tất cũng sẽ xảy ra Lúc say mê đến u mê, Kađitsa lại nói thật chuyện mình với Axen khiến hai người đàn bà đều cùng đau khổ như lời kể lại của Kađitsa cho Ilyax nghe Xưa nay, trên thế gian này, chuyện phụ nữ nhường người tình hiếm lắm Vậy mà Kađitsa đã làm được Chắc phải hối hận lắm, phải thấu đạo lý sống đến mức nào mới ứng xử thế được Trót nặng lời với Axen, nhưng không quá quắt, bản thân không bi lụy đau khổ đến tàn tạ, giữ vững vóc dáng bình thường, Kađitsa cũng thật cứng cỏi, đáng thương hơn đáng trách

Sau này, khi Axen bỏ đi, Ilyax cùng Kađitsa rời bỏ trạm xe xin làm việc

ở thảo nguyên Anarkhai, họ trọng nể nhau Nhưng "trọng nể" là một chuyện,

mà tình yêu lại là chuyện khác Sống bên nhau, nhưng Kađitsa biết tâm hồn Ilyax vẫn tìm về những ngọn Thiên Sơn, hồ nước Ixưckun, dải thảo nguyên dưới chân núi, nơi gặp mối tình đầu và cũng là mối tình cuối cùng của Ilyax, thì Kađitsa đồng tình với Ilyax ngay khi anh ngỏ lời giã từ cô Ilyax tiễn biệt Kađitsa đi trước, lên vùng bắc Kadăcxtan khai hoang Không biết hai người trong cuộc ấy họ thế nào, chứ độc giả ngậm ngùi đến ứa nước mắt thương nỗi chia ly nơi ga xép xe lửa, dõi theo bóng dáng lủi thủi, côi cút của Kađitsa bước lên tàu Từ đây không còn được thấy người con gái tội nghiệp trong phần truyện tiếp theo nữa Đường đời mênh mang thăm thẳm Kađitsa có chút sai lầm nhưng lòng dạ ngay thẳng, bao dung, sẵn sàng vì người khác

Cô gái trẻ trong truyện "Mắt lạc đà" không ai biết tên, chỉ gọi cô theo công việc: cô gái chăn cừu Cô chỉ xuất hiện loáng thoáng trong truyện khi đưa đàn cừu đi chăn qua chỗ máy kéo của Abakir và Kêmen cùng trên thảo nguyên Anarkhai Ngoại hình cô không được miêu tả, trừ lớp tóc xõa ngang phủ trước trán giống hình cô gái Việt Nam trên tờ họa báo mà chàng trai mới lớn Kêmen thoáng gặp lúc đầu Rồi lập tức thành ấn tượng đậm đặc, Aitmatôp vẫn dùng thủ pháp nhắc đi nhắc lại gây ấn tượng:

- Cô gái "có lớp tóc xén ngang phủ trước trán" [IV 3 263]

- "Lúc này cô đang ở đâu, cô gái dễ thương có mớ tóc phủ trước trán ấy"

[IV 2 277]

- "Cô thiếu nữ hất mớ tóc trước trán lên, mỉm cười" [IV 3 264]

- "Ước gì được chạy đến bên cô, ngồi cạnh nhau chuyện trò một lát và

nhìn mớ tóc xinh xinh trên trán cô" [IV 3 283].

- "Còn bây giờ thì cô đi đi, đừng quay lại, cô bé đáng yêu có mớ tóc rủ

trước trán ạ " [IV 3 286]

- "Biết chia sẻ tâm tình với ai? khó lòng mà giải thích được vì sao, nhưng

tôi cảm thấy người ấy chính là cô thiếu nữ có mớ tóc rủ trước trán mà tôi

chưa biết tên ấy" [IV 3 92]

Đối với cả những nhân vật phụ, Aitmatôp cũng miêu tả với những đường nét sống động trên trang sách của mình để lại ấn tượng không thể phai mờ Đó là ông tái hiện những ấn tượng trong tiềm thức Kêmen, kéo những ấn tượng trong quá vãng về hiện tại Không miêu tả dáng nét nào rõ rệt của cô gái chăn cừu, chỉ

tả ấn tượng trong một khoảnh khắc gặp gỡ đã trở thành nỗi ám ảnh Kêmen suốt thiên truyện, ám ảnh cả người đọc, ta thấy cô có sức cuốn hút mãnh liệt với chàng trai trẻ Kêmen Trong trái tim Kêmen, cô hẳn đẹp, đáng yêu, khiến anh đến mê mẩn, luôn khát khao được gặp gỡ Không tả trực tiếp mà người đọc vẫn cảm nhận được Á Đông gọi là cách vẽ mây nẩy trăng Đây cũng là cách điểm xuyết cho các nhân vật trong nghệ thuật miêu tả của Aitmatôp

Bên cạnh việc miêu tả vẻ đẹp, vẻ duyên dáng người phụ nữ qua điểm nhìn của người kể chuyện, Aitmatôp có khi miêu tả theo cách để họ kể về chính mình

Đó là chân dung tự cảm nhận Con người tự ý thức về chính mình Sự việc được lọc qua màn kí ức thấm đẫm kỷ niệm, khiến cho ngòi bút miêu tả thêm trữ tình

Bà Xulaimanovna nhớ lại lúc bà còn là cô bé Antưnai ở với chú thím Nét chân dung tự cảm nhận của Antưnai hé mở nét đẹp của tâm hồn khát khao vươn tới vẻ đẹp lấp lánh như hạt ngọc ẩn dấu trong tâm hồn của người phụ nữ Kưrzgưxtan

Các nhân vật nữ của Aitmatôp là những người lao động, mỗi người mỗi

vẻ, nhưng từ mái tóc xoăn hay tết đôi đuôi sam đến toàn bộ dáng vẻ thon mảnh gọn đẹp, từ chiếc khăn trắng khăn đỏ đội đầu, cần thiết khi làm việc và cũng còn để làm duyên nữa đến áo dài vải hoa tất cả trang phục của họ đều thể hiện họ chú ý và biết cách ăn mặc, nhưng cũng biểu lộ bản chất lao động giản dị, chất phác, không màu mè, cầu kì, lòe loẹt

Giamilia đến lúc quyết định ra đi cùng Đaniyar, một sự kiện lớn nhất đời

mình, chị mới thay đổi trang phục khác ngày thường một chút: "Giamilia chít chiếc khăn choàng trắng lúc này đã tuột xuống sau gáy, chị mặc bộ áo váy sặc sỡ đẹp nhất chị vẫn thường diện vào những ngày chợ phiên, bên ngoài mặc chiếc áo vét nữ bằng nhung kẻ may chần " [IV 1 85] Chị đẹp nhưng

vẫn là váy áo mặc ngày chợ phiên, không diêm dúa, cao sang, đắt tiền

Dáng vẻ, trang phục bộc lộ cả một một ý thức xã hội, một cách sống Nhấn mạnh vẻ đẹp gợi cảm trong dòng tâm trạng của nhân vật nữ, Aitmatôp thường miêu tả họ khi tắm

Miêu tả người phụ nữ khi tắm là thủ pháp hữu hiệu biểu hiện vẻ đẹp nữ tính nhất của họ, vẻ đẹp viên mãn, đầy đặn của sức sống tự nhiên tuôn chảy

âm thầm nhưng mãnh liệt của bản năng sinh thể Tắm không chỉ thuần túy là

tẩy rửa, là thỏa mãn một cảm giác cơ thể, tắm đối với nhân vật nữ mang giá trị thẩm mĩ đặc biệt.

Aitmatôp có nhiều trang, nhiều đoạn tả phụ nữ tắm làm xốn xang, xao động những cảm nhận thầm kín ở người đọc Ta nghĩ đến Giamilia, chị không chủ động tắm, nhưng trong trò đùa của các chàng gighit ném chị xuống nước, thân hình chị đẫm nước Nước và ánh sáng vuốt trên cơ thể hình hài chị như lớp nước men màu phủ ngoài tượng gốm cũng hệt như khi tắm: "Chị lóp ngóp

bò lên, tóc ướt đẫm xõa ngang, nhưng lại càng đẹp hơn trước Chiếc áo dài vải hoa dính sát vào người, làm lẳn lên bộ đùi tròn trĩnh, khỏe mạnh, đôi vú gái tơ rắn chắc, ( ) nước chẩy ròng ròng vui vẻ trên khuôn mặt bừng bừng

của chị" [IV.1 66]

Antưnai sau lần bị tên chủ lều du mục cướp đi trinh tiết ở tuổi mười lăm mang nặng ý nghĩa giải phóng cuộc đời, giải thoát khỏi những cặn bã ô uế, tàn dư chế độ thị tộc, gia trưởng cũ, cũng đầm mình trong nước Aitmatôp xót thương, nâng niu, trân trọng từng dáng nét cơ thể con gái tắm trong dòng nước suối trong veo tuôn chảy róc rách Antưnai nhớ lại lúc ấy, lời thầy Đuysen: "Antưnai, em xuống ngựa và tắm một chút ( ) Tôi gật đầu Và khi Đuysen đã dắt ngựa đi khuất, tôi cởi quần áo, thận trọng bước xuống suối Những viên sỏi trắng, tím, xanh, đỏ từ dưới lòng suối nhìn tôi Làn nước xanh

lơ chảy xiết réo lên quanh mắt cá tôi Tôi lấy tay vốc nước vỗ lên ngực Những dòng nước mát rượi chảy trên thân thể tôi, và tôi bất giác cất tiếng cười, lần đầu tiên trong suốt mấy ngày hôm ấy Được cười thích biết bao nhiêu! Tôi luôn tay vốc nước phả lên người, rồi gieo mình xuống làn nước sâu Dòng suối băng băng cuốn tôi đến một cồn cát Tôi đứng lên rồi lại ngụp xuống dòng nước chảy cuồn cuộn, tung bọt trắng xóa" [IV 4 373].

Antưnai tự cảm nhận: được thoát khỏi kiếp sống làm một người tủi nhục, lại được tắm thỏa mãn nhu cầu giải tỏa, lấy lại cảm giác an toàn, được trở về trong ôm ấp chở che của lòng mẹ nước, được nhấn chìm trong quên lãng, dứt khỏi

mọi ràng buộc Tác giả không thể miêu tả cô tắm với mọi dáng vẻ ngoại hình như được miêu tả dưới mắt quan sát của người kể chuyện Bởi thế, những dòng miêu tả Antưnai tắm chủ yếu khắc họa ý thức về mình của cô bé đang lớn như lời thì thầm

trong cô lúc ấy: "nước ơi, hãy cuốn đi tất cả những bùn nhơ, những nỗi ô nhục của mấy ngày hôm nay! Hãy làm cho tôi trong sạch như nước suối này!" [IV 4 373]

Cảm giác trẻ trung, tự xoa vuốt thân thể trần trụi, tự cười, còn rất trẻ con, phô vẻ đẹp của dáng nét con gái nguyên sơ

Tất cả những người phụ nữ trong tập "Truyện núi đồi và thảo nguyên"

mỗi người một vẻ, từ mái tóc, áo váy, khăn đội đầu, dáng điệu nhưng cũng

có nhiều nét gần gũi nhau như họ có chung nỗi bất hạnh, nỗi đau do chế độ gia trưởng thị tộc còn sót lại, những tục lệ cổ hủ còn đè lên thân phận đàn bà, con gái Và họ có chung những nét đẹp của những người lao động mới, khỏe mạnh, cần mẫn, giản dị, dáng vẻ thon chắc, tâm hồn trong sáng nhân hậu, bao dung, điển hình cho vẻ đẹp của phụ nữ Nga - trước hết đẹp ở chất nữ tính tràn trề, đẹp ở sự hài hòa, đẹp ở khát vọng tự do giải phóng Qua việc miêu tả vóc dáng các nhân vật nữ, Aitmatôp thể hiện rõ quan niệm thẩm mĩ của cá nhân nhà văn về cái đẹp, về người phụ nữ

1.1.2 Dáng vẻ, trang phục của người đàn ông

Bảng khảo sát 2: Thống kê những đoạn tả ngoại hình các nhân vật nam

Bên cạnh hình ảnh người phụ nữ của thời đại, mới, Aitmatôp cũng xây dựng nhiều hình ảnh người đàn ông Kưrgưxtan, cùng toàn dân xây dựng chủ nghĩa xã hội, bộc lộ nhiều phẩm chất anh hùng song cũng rất đỗi bình dị Họ không phải là những người anh hùng rạng rỡ chiến công trên mặt trận bảo vệ

Tổ quốc hay trong lao động sản xuất Họ là những gighit bình thường như bao nhiêu gighit khác trên thảo nguyên Kưrgưxtan

Trong số đó, có một bộ phận là những người lính từ chiến trường trở về, được tôi rèn và trưởng thành trong mưa bom bão đạn Có cái gì đó trở thành nét chung trong cả dáng vẻ, cả tính tình; có một bộ phận là những người con trai, có những nét trẻ trung, mạnh mẽ, nhiều mơ mộng Nhưng trong quá trình phát triển biện chứng của cách mạng, Aitmatôp đã sớm nhìn thấy sự phân hóa của lớp người này, một bên được giáo dục, hăng say, mơ ước, xây dựng quê hương đổi mới từng ngày từng giờ, một bên là sự suy thoái đạo đức đáng báo động Đó là những con người từng trải qua máu lửa chiến trường, từng được thử thách tôi rèn trong trận mạc, cùng nhân dân cả nước chịu nhiều nỗi đau thương mất mát

do chiến tranh, có người còn mang vết thương trên mình chưa lành hẳn Với

họ, "Chiến tranh đọng lại thành máu trong trái tim sâu thẳm của con người

và kể chuyện về nó không phải dễ dàng" [IV 1 41]

Số phận của những con người đó gắn liền với những biến cố lịch sử lớn lao của dân tộc Đó là cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại và công cuộc xây dựng đổi mới đất nước trên con đường hoàn thiện còn không ít khó khăn, thiếu thốn, bất cập Dẫu thế nào, trong họ vẫn ngời sáng lý tưởng cao cả Dưới ngòi bút lãng mạn của Aitmatôp, số phận họ hiện lên như một bản anh hùng ca bi tráng để lại trong lòng ta bao dư âm, dư vị cảm xúc đan xen, cả khâm phục ngợi ca lẫn xót thương, tiếc nuối Kẻ trước người sau: Đuysen, Baitemir, Đaniyar, Ilyax họ có những nét tương đồng về hoàn cảnh sống, về tuổi thơ chịu nhiều quăng quật

Đaniyar "đã nếm đủ mùi cay đắng, đã thừa biết thế nào là thân phận của

kẻ mồ côi Cuộc sống xô đẩy Đaniyar lăn lộn khắp đó đây như ngọn lông chông, anh chăn cừu, đi đào mương trên hoang mạc, vào làm trong các nông

trường trồng bông, rồi làm ở các khu mỏ Ăngren gần Tasken, từ nơi này anh

vào quân đội" [IV.1 34] Ilyax nhớ lại lịch gốc gác của mình: "Tôi là một đứa trẻ mồ côi được nuôi trong cô nhi viện" và "trước đây đã học hết lớp

mười và cũng đã từng lái xe" Rồi anh nhập ngũ, ở một đơn vị cơ giới hóa [IV 2 102] Đuysen "là con ông lão Tastanbek đã bỏ làng đi làm đường sắt từ dạo đói bao nhiêu năm trước đây và từ đâý biệt hẳn tăm tích" Mùa thu năm

ấy, năm 1924 "mặc áo choàng bộ đôi về làng" [IV 4 319] Chiến tranh thế

giới thứ hai bùng nổ, Xulaimanovna có lần về làng được người thanh niên đánh xe ngựa cho biết tin: "Đuysen? anh ấy đi bộ đội rồi Chính tôi chở anh

ấy từ nông trang lên ủy ban tuyển binh cũng trên chiếc xe này" [IV 4 379] Đuysen tham gia quân ngũ hai lần, từ cuộc nội chiến sau cách mạng tháng nười đến chiến tranh vệ quốc trong chiến tranh thế giới thứ II

Cuộc sống từ nhỏ đã lắm gian truân, làm lụng kiếm sống gian khổ, chắc hẳn Aitmatôp không ngẫu nhiên tập trung đưa ra gốc gác lai lịch của họ như vậy Lướt qua các cuộc đời thơ ấu ấy, ta cứ mang một cảm nghĩ: họ, cũng như nhân dân, đất nước Liên Xô từ một quá khứ nhiều khổ đau vươn dậy làm cuộc chiến tranh cứu nước và dựng xây chủ nghĩa xã hội, đồng thời cũng chuẩn bị cho họ bước vào những thử thách lớn lao tiếp theo với sự kiên định lý tưởng rất đáng khâm phục

Rồi lần lượt, họ - những người lính còn sống từ mặt trận trở về quê hương xứ sở Có người là thương binh về làng lúc cuộc chiến đang tiếp diễn như Đaniyar, có người được cấp trên cho về lúc cuộc chiến sắp kết thúc như Baitemir vì cảnh gia đình tang thương, có người sau chiến tranh được phục viên như Ilyax, có người ở quân y viên, hết chiến tranh còn ở lại Ucraina, mãi

lâu sau mới về như Đuysen Mỗi người một cảnh, mỗi người một dáng vẻ song tất cả đều gieo vào lòng người đọc cái cảm giác tàn khốc, nghiệt ngã bởi chiến tranh Trong đó, số phận con người để lại những ám ảnh mạnh nhất, da diết nhất là nhân vật Baitemir Anh phải chịu mất mát đến ghê rợn, đau thương đến tột cùng Nhưng suốt đời anh vẫn vững bền ý chí, chói sáng niềm tin lý tưởng.

Chiến tranh sắp kết thúc, được cấp trên cho về, xiết bao vui mừng, háo hức Anh kể lại: "Sau những ngày đường trường, xe chưa kịp dừng, tôi

đã nhẩy xuống, chiếc túi dết vắt sau vai, và cắm đầu chạy Tôi cứ chạy,

chạy mãi, qua chỗ rẽ và chẳng thấy nhà nữa đâu hết Chung quanh không một bóng người ( ) Tôi nhìn lên núi và choáng người đi Khối tuyết lớn từ mỏm núi cheo leo đã đổ xuống Trên đường rơi nó đã quét sạch tất, không

để lại một vật gì” [IV 2 228] Không thể tưởng tượng được cảnh trở về với gia đình, vợ con thương nhớ suốt tháng năm ròng chờ đợi, lại hẫng hụt, trắng

trơn như thế Trong chiến trận, "Nhiều khi cóng người giữa dòng sông băng giá, da thịt cháy bỏng trong lửa khói, đạn đại bác nổ chung quanh, cầu phao

vỡ tung tóe, bao nhiêu người hi sinh, không còn sức đâu chịu đựng được nữa, chỉ mong có chết thì chết quách cho xong! Nhưng cứ nhớ đến vợ con đang chờ mình trên núi là không biết lại lấy đâu ra bao nhiêu sức lực ( ) Thế đấy, một nghìn lần tận mắt trông thấy cái chết, sống sót từ hỏa ngục trở về, thế mà

vợ con ở nhà lại không còn nữa ( ) Cả người tôi như hóa đá, dường như tôi không còn là người sống nữa Tôi chỉ nghe thấy chiếc túi dết tuột khỏi vai rơi xuống chân" [IV 2 229] Trong u buồn đau đớn tột độ, cảm giác trở thành

ảo giác, anh như thấy dãy núi đung đưa đang đổ xuống người, anh rú lên, chạy và khóc Baitemir trở về chỉ với chiếc túi dết trên vai đang tuột xuống trước cảnh gia đình không còn dấu vết Về sau, thỉnh thoảng vẫn nằm mơ, anh

thấy "mình đứng sững sờ ở chỗ trước kia là cái sân nhà và cảm thấy chiếc túi dết đang tuột khỏi vai" [IV 2 223].

Ấn tượng chiếc túi dết tuột khỏi vai khiến người đọc nhớ mãi và hình dung rõ ràng dáng vẻ bộc lộ tâm trạng đau khổ đến ngơ ngẩn như mất hồn của Baitemir Nó còn như chứng thực đời sống vật chất của người lính trở về quá

sơ sài, thiếu thốn Baitemir vất vưởng bao ngày, ra đường từ sáng sớm và đến tối mịt mới về nhà Nhưng chiến tranh và tàn dư của nó không thể chôn vùi sự sống và tâm hồn của người lính Baitemir đã thực sự hồi sinh khi gặp mẹ con Axen không còn nơi nào để về Lòng nhân ái, bao dung, yêu thương che chở vốn có của Baitemir, lại trong cảnh mất mát đau thương, nên dễ đồng cảm sẻ chia với Axen Tình yêu thương có khả năng cứu vớt con người, xoa dịu mọi nỗi đau trong những số phận bất hạnh Anh lại làm việc với tinh thần cần mẫn đầy trách nhiệm của một trạm trưởng cầu đường Một lần xe Baitemir bị hỏng, được Ilyax kéo giúp trên đèo Độ Long bên sườn núi dốc, bên vực, Ilyax

quan sát: "Baitemir đứng bám chặt lấy cửa buồng lái ( ) khuôn mặt anh điềm tĩnh, nét gẫy gọn như khắc vào đá, có những giọt nước lăn tăn bên má trên bộ ria, và tôi thấy lòng nhẹ bớt.”[IV 2 244].

Con người có sức truyền niềm tin cho đồng nghiệp lúc hiểm nghèo Dáng vẻ con người ấy từng trải và đàng hoàng Tác giả trong lời kể chuyện

của mình cũng thốt lên: "Anh ta bắt tay tôi vẻ giản dị và chững chạc ( ) hàng ria mép cứng màu nâu sậm" [IV 2 222] Vẻ đàng hoàng của người dày dạn,

từng trải còn thể hiện phong thái ứng xử khi anh kể chuyện mình với tác giả:

"Nếu người ấy trở về và lòng Axen lại gọi chốn cũ thì tôi sẽ không hề ngăn

cản, lúc nào Axen cũng vẫn tự do làm theo ý mình" [IV 2 240]

Yêu mẹ con Axen hơn cả bản thân mình, Baitemir vẫn trận trọng quyền quyết định đi hay ở của cô, lòng vị tha đặt lên trên tình riêng: “Tôi lại phải hết sức tự chủ để khỏi vì một lời nói vô ý hay một câu bóng gió mà làm cho họ

đau lòng hay ngăn trở họ hiểu lại nhau” [IV 2 244] Dáng vẻ, một nét rất ý nghĩa của hình tượng Baitemir Đó là hình tượng vừa cụ thể sinh động vừa khái quát điển hình cho nhân dân Nga có lý tưởng, có ý chí kiên cường, giàu nghị lực, vượt lên trong mọi hoàn cảnh chiến đấu hay xây dựng chủ nghĩa xã hội trong mất mát đau thương, hay trong chuyện đời éo le, khúc mắc Bởi thế,

"câu chuyện của người cán bộ cầu đường" về người lính bình thường, người cán bộ cầu đường trở thành biểu tượng kết tinh vẻ đẹp của người Nga, gắn với

số phận của lịch sử, mang âm hưởng bi tráng của một khúc anh hùng ca

Đuysen hai lần nhập ngũ, hai lần trở về Lần trở về trước là một thanh niên, lần sau là một cụ già Cũng như những người lính khác trở về làng,

Đuysen rất xuyềnh xoàng, Antưnai nhớ lại: "Có một thanh niên lạ mặt mặc

áo choàng bộ đội về làng Tôi còn nhớ chiếc áo choàng, vì không hiểu sao nó lại bằng dạ đen” [IV 4 319] Tại cuộc họp dân làng, chính anh thanh niên

xanh xao mặc áo khoác đen ấy phát biểu, tự giới thiệu là thanh niên Cômxômôn được "đoàn Cômxômôn cử về đây dạy con em các bà con, không phải là pháp sư Anh phải đấu tranh gay gắt với dân làng ngày ấy còn rất lạc hậu, mê muội bởi những hủ tục, để họ cho con em đi học Không được sự giúp đỡ nào về làm trường, anh xin chuồng ngựa cũ bỏ hoang trên đỉnh đồi,

sửa lại làm lớp học Sáng nào cũng thấy Đuysen mặc chiếc áo đen lủi thủi men theo con đường mòn leo lên tới chỗ chuồng ngựa bỏ hoang ( ) tay cầm xẻng, cuốc, rìu và một chiếc thùng cũ ( ) thường thấy anh mang một bó củi hay một bó rạ lớn trên lưng ( ) cứ xem anh ta cõng lấy bao nhiêu kia, chẳng

kém gì thằng cố nông ở nhà địa chủ cả.” [IV 4 324]

Khi các em đi học qua suối, gặp mưa tuyết đầu mùa buốt cóng chân,

không lội qua nổi, "thầy Đuysen đã bế các em qua suối Lưng thì cõng, tay thì

bế, và cứ như thế, thầy lần lượt đưa hết các em sang.” [IV 4 337] Antưnai

nhớ lại chuyện mình cùng thầy xếp đá qua dòng nước khi tuyết phủ đầy mặt

đất, nước buốt cóng, mình bị chuột rút ngã xuống nước, được thầy chăm lo,

cảm động vô cùng: "Đuysen lẳng tảng đá đi, nhẩy qua lại bên tôi, đỡ tôi lên tay, rồi bế tôi chạy lên bờ và lót chiếc áo choàng đặt tôi ngồi vào đấy Thầy hết xoa hai chân đã tìm bầm, cứng đờ như gỗ của tôi, lại bóp chặt đôi tay lạnh cóng của tôi trong lòng bàn tay mình, rồi đưa lên miệng hà hơi ấm cho

tôi” [IV 4 340] Đuysen chẳng nghĩ gì cho bản thân, dành toàn tâm, toàn sức cho công việc, cho các em học sinh với lòng thương yêu vô hạn Đến tiếng nói

nụ cười của thầy cũng luôn sưởi ấm lòng các em Cứ hình dung dáng vẻ thầy, thì thầy sống rất tuềnh toàng, ôm đồm công việc, hết lòng vì quê hương đất nước, cái dáng vẻ của những hình tượng Cômxômôn một thủa say mê lý tưởng, say mê chủ nghĩa Mác – Lênin Điển hình cho sức mạnh này là Đuysen không hề khuất phục trước sức mạnh tàn bạo của bọn đến lớp học cướp Antưnai, đã đánh trả đến kiệt sức để cố cứu Antưnai khỏi nanh vuốt bọn mặt người dạ thú

Ra quân lần thứ hai sau cuộc chiến tranh "ở quân y viện ra, ông cụ (bây

giờ những người dự khánh thành trường học làng Kurkurêu kể về Đuysen như vậy) xuất hiện tại Ukraina, rồi ở lại đấy, mới về làng được năm năm nay Ông

cụ bảo là về chết ở quê cha đất tổ Suốt đời cứ sống độc thân thế thôi" [IV 4

314] Ông "đã luống tuổi, vóc cao lớn, dáng xương xương, có đôi mày quăn

rậm ( ) Đuysen trông coi hệ thống thủy lợi của nông trang và suốt ngày ở

ngoài đồng ( ) trên yên ngựa buộc một chiếc cuốc lớn và con ngựa của ông trông cũng giống chủ nó, cũng xương xẩu, vó chân thon nhỏ Sau Đuysen già

đi và nghe nói ông đi đưa thư" [IV 4 310] nhưng "ông ấy là người rất nguyên tắc Chưa làm xong việc thì không có rẽ vào đâu hết" [IV 4 314] Toàn bộ dáng vẻ ông có phần khổ hạnh, ham công tiếc việc, âm thầm mải miết, không

nề hà khó khăn nặng nhọc, luôn bên bỉ kiên nhẫn với một ý chí nghị lực phi thường, không lùi bước trước thử thách, quyết đạt bằng được mục đích cao cả của mình

Đaniyar "anh thương binh về làng ( ) một anh lính cao lớn, hơi gù, tập tễnh chân trái ( ) chiếc áo capôt vắt trên vai, anh bước lật đật ( ) Cái chân

bị thương của Đaniyar vẫn chưa lành hẳn, đầu gối không gập lại được” [IV.1.35] và "cái dáng hình dài dài góc cạnh như đẽo bằng rìu của anh in

đậm nét trong ánh trăng êm dịu" [IV 1 33] Tuy thương tật nhưng Đaniyar

"làm việc lại rất nhanh nhẹn và chính xác" [IV 1 36] Lúc ấy có thể tưởng anh là con người hồ hởi, cởi mở, nhưng anh lại quen giữ kín tình cảm và ý nghĩ, quen dè dặt Chiều tối lúc nghỉ làm, mọi người tụ tập lại, còn Đaniyar

trèo lên "cồn canh gác" và ngồi lì ở đấy cho đến tối mịt Một vài dáng nét hình dạng anh giúp ta hiểu thêm đời sống có phần biệt lập của Đaniyar: "Cặp môi mỏng của Đaniyar với những nếp nhăn nhỏ hằn rõ bên khóe miệng luôn luôn mím chặt, đôi mắt nhìn buồn rầu, điềm tĩnh, duy có đôi lông mày mềm mại luôn luôn động đậy làm cho khuôn mặt gày gò lúc nào cũng có vẻ mệt mỏi của anh linh hoạt hẳn lên." [IV.1 36].

Xêít ngỡ ngàng không thể tin được rằng người có giọng hát như thế lại là Đaniyar Và cậu đã hiểu ra những cái lạ đời của anh: tính mơ mộng, ưa lẻ loi, tính lầm lì, ngồi suốt chiều trên "cồn canh gác", thường ngủ đêm một mình bên sông, lắng nghe những âm thanh người khác không nghe thấy Tất cả như của một phẩm chất nghệ sĩ bẩm sinh, nghệ sĩ thưởng thức âm thanh, của ca sĩ tài hoa, tâm hồn chan chứa tình yêu cuộc sống Bề ngoài, anh như cô độc, lầm

lì, không biểu hiện lòng mình bằng hành động, cử chỉ, lời nói, lại nhút nhát, rụt rè nhưng anh có con mắt biết nói Khi lòng anh đã khát khao mà Gamilia vẫn thản nhiên Khi Giamilia còn vô tư phóng xe ngựa tung bụi vào anh trêu

đùa thì "ánh mắt anh biểu lộ một cái gì hiền hậu, sẵn lòng tha thứ hết thảy, nhưng cái nhìn ấy chứa đựng một nỗi buồn dai dẳng thầm kín" [IV 1 47]

Nỗi đau không lời nào tả nổi khi con tim chưa thốt được tiếng tỏ tình mà Giamilia lại cứ thoải mái chơi trò đùa ghẹo của các chàng gighit, tất cả ghen

hờn nẩy lửa hiện trong ánh mắt anh: "Anh nhìn chị không dứt, cái nhìn buồn rầu, đắm đuối, trong đó niềm vui lẫn với nỗi đau đớn." [IV 1 67]

Không phải như cả bản xôn xao bàn tán, điều ong tiếng ve, chỉ trích Giamilia và Đaniyar khi họ cùng nhau ra đi tìm hạnh phúc cuộc đời Kẻ ác mồm rủa Đaniyar là thằng tứ cố vô thân, cầu bơ cầu bất, khố rách áo ôm, tài sản chỉ có độc một chiếc áo khoác lính cà khổ và đôi ủng rách nát Người thương binh khi đất nước còn quá khó khăn đành phải thế, nhưng dưới vẻ xơ xác ấy là một tâm hồn kỳ diệu, là một nghị lực phi thường Cái chân thương tật tập tễnh vẫn cố từng bước trèo cầu ván, không chịu khuất phục lùi bước, vai vác bao thóc hơn 7 pút để đổ vào kho, khiến người đọc từng phút thót tim.Anh lính Ilyax phục viên trở về nghề cũ lái xe Anh còn trẻ, tuổi trạc ba mươi, người cao lớn, hơi gù, hai cánh tay to rắn chắc Cầm chặt tay lái Cách điều khiển và làm chủ chiếc xe, coi thường hiểm nguy, còn in dấu chiến trường từng quen vào sinh ra tử: "Chiếc xe tải phóng rất nhanh, có lẽ ngay những tay lái xe lão luyện ở vùng Thiên Sơn cũng không được phép phóng như vậy Không giảm tốc độ ở những chỗ ngoặt, chiếc xe gầm gừ lao sát chân những vách đá cheo leo, phóng thẳng lên dốc rồi đâm bổ xuống như ngụp vào lòng đường." [IV 2 97]

Dáng ngồi lái xe của Ilyax thuần thục, đĩnh đạc, răng cắn chặt điếu thuốc

lá, hai bàn tay anh ta lướt nhanh trên vô lăng, bẻ lái với những động tác rộng

và đột ngột Lần sau gặp lại, tác giả vẫn thấy quen: "đôi tay đen sạm, ngón dài và gân guốc" [IV 2 99] Anh đã gầy đi, mặt hốc hác, trên trán ba đường

hằn sâu Đôi mày giao nhau ở phía trên sống mũi như hắt bóng tối xuống gương mặt anh

Công việc lái xe làm anh hao tổn thể lực, lại trải qua ngày tháng lắm chuyện đau buồn, dáng vẻ anh được Aitmatôp miêu tả như tấm gương phản chiếu cuộc đời, đáng thương mà cũng thật đáng trách Khỏe mạnh, hăng hái, sôi

nổi, việc gì đã nghĩ là làm bằng được, có khi thành công như việc rủ Axen lên

xe rồi đưa đến bờ hồ Ixứckun thành vợ chồng ngay trong buồng lái đêm ấy,

có thể mới kịp cứu Axen khỏi cuộc hôn nhân theo lề thói cổ hủ, không có tình yêu Cũng với dáng vẻ hăng máu cố giúp kéo chiếc xe chết máy của Baitemir trên đèo Độ Long xưa nay chưa ai dám làm, tuy kéo được xe về nhưng tất cả đều hú vía Đến lần Ilyax gạt hết mọi ý kiến, cho họ là hèn, không dám móc

rơ móoc để kéo, gọi các lái xe là công tử bột Anh bị mọi người phản đối kịch liệt Người có trách nhiệm muốn ý kiến đề xuất của anh cần được chuẩn bị kĩ lưỡng đã Nhưng cứ thói hăng tiết lên như mọi khi, anh tự tiện làm, và quả nhiên thất bại thảm hại Sự xốc nổi, hăng hái thái quá, thiếu suy nghĩ kĩ càng, chắc chắn, đã phải trả giá quá đắt

Bốn người lính trở về các làng bản, trạm xe, công trường của vùng Kưrgưxtan, mỗi người một cuộc sống riêng, lao động dựng xây cũng nhiều khác biệt, nhưng họ cùng mang tâm hồn thảo nguyên phóng khoáng, giàu yêu thương, giàu lòng hi sinh dường như chẳng bao giờ chăm chút cá nhân mình, chỉ dành chăm lo yêu thương người khác Điều này có mặt tốt đẹp, nhưng có mặt không được như các chị em phụ nữ Các chị thường rất chú ý và biết cách trang phục cho mình gọn đẹp, dễ coi, tuy chỉ là khăn áo giản dị bình thường Nét nổi bật từ dáng vẻ tới tính cách của những người đàn ông, những người lính trở về là nghị lực mạnh mẽ, là lý tưởng cao cả luôn ngời sáng, là niềm tin vững chắc vào tương lai

Bên cạnh họ, Aitmatôp miêu tả lớp người trai mới lớn đang cùng họ, tiếp bước họ lao động cần mẫn, nhiều mơ ước trên công trường khai hoang, trong nông trường tập thể Và vấn đề đạo đức, lý tưởng đặc biệt được tác giả lưu ý.Xêít - em chồng Giamilia còn ở tuổi thiếu niên nhưng đất nước chiến tranh, thanh niên ra trận, những thiếu niên như Xêít trở thành lao động chính

Bà mẹ thốt lên về cậu lời thương cảm: “gighit gì nó, mới tý tuổi đầu mà đã

ngày đêm làm lụng quần quật, chẳng lúc nào thấy mặt ở nhà" [IV 1 19] Còn cậu, như lời tự hồi ức, cố làm ra bộ dạng người lớn: "như một tay đánh xe lọc lõi, tôi tia nước bọt qua kẽ răng một cách thành thạo, kéo lê cái roi đằng sau, vừa bước đi vừa đung đưa hai vai ra dáng đĩnh đạc" [IV 1 18] Một chút ra

vẻ lớn càng lộ nét trẻ con đáng yêu Trong công việc, thiếu niên và phụ nữ cũng vậy, đều phải khuân vác nặng, đấy là việc của những người đàn ông

cường tráng: "Tôi trèo lên cao, loạng choạng trên chiếc cầu ván kẽo kẹt võng xuống, răng cắn chặt mép chiếc bao tải, cố giữ cho nó khỏi tuột mất xương sườn như oằn đi dưới sức nặng của tải thóc, mắt nẩy đom đóm" [IV 1 45]

Con người buộc phải lớn trước tuổi, gánh vác công việc quá xa sức mình, mà

đã kiên cường làm được, vượt lên vì đất nước chiến tranh Xêít vừa chở lương thực ra ga nhập kho cùng chị dâu, cũng một phần để mẹ yên lòng là bảo vệ chị nếu có kẻ chòng ghẹo Đaniyar cũng được phân công cùng làm với hai chị

em Xêít rất ngưỡng mộ chị Giamilia cả sắc đẹp lẫn tính cách Lúc đầu, cậu không ưa cái lối nhìn của Đaniyar với chị Giamilia: “không thể nào cho rằng Đaniyar xứng đáng với Giamilia thấy anh bị chế giễu là tôi mở cờ trong bụng" [IV 1 48]

Chứng kiến tình yêu của hai người, đặc biệt là nghe tiếng hát của Đaniyar quyễn rũ tâm hồn, lay động con tim, Xêít thấy trong lòng bừng thức dậy một cái gì mới mẻ: "luôn luôn mong chờ một điều gì tốt lành nghe tiếng hát của Đaniyar tôi cảm thấy vui mừng cho hai người" [IV 1 67], “Tôi cảm thấy vui sướng trong lòng Tôi sẽ vẽ Giamilia và Đaniyar.” [IV 1 72] Từ chỗ tôn sùng kiêu hãnh sắc đẹp và tính tình chị Giamilia: "Trên đời này không

có người nào đáng yêu hơn chị Giamilia" Vì thế Xêít luôn ghen với các chàng gighit trong bản dám trêu cợt chị, đến chỗ vui mừng trước tình yêu của Đaniyar và Giamilia đang bộc lộ rõ rệt là bước thay đổi rất lớn lao, từ dáng vẻ trẻ con đã bước dần sang độ trưởng thành Trong sự ngưỡng mộ chị dâu vẫn

thấp thoáng ẩn chứa trong đó một tình yêu thầm kín, lẫn trong tình gia đình Mãi tới khi chứng kiến cảnh Giamilia cùng Đaniyar ra đi, Xêít mới hiểu rõ lòng mình Cậu gào toáng lên tên chị, nức nở nghẹn ngào, nước mắt giàn giụa khắp mặt, vấp chân ngã sấp: "mãi đến lúc này, nằm xoài trên mặt đất, tôi mới hiểu tôi yêu chị Giamilia Phải, đấy là mối tình đầu, mối tình thuở niên thiếu của tôi không phải tôi chỉ giã từ Đaniyar và Giamilia, tôi đã giã từ tuổi thơ của mình" [IV 1 86].

Cảm nhận về mối tình đầu là bước ngoặt trong cuộc đời cậu thanh niên mới lớn Ngòi bút miêu tả của Aitmatôp thật tinh tế phát hiện những trạng thái tâm tình lung linh biến ảo như ánh sáng, thoáng hiện thoáng tan mơ hồ như cõi mộng của tình yêu trong trắng diệu kỳ tuổi thiếu niên

Trong truyện "Mắt lạc đà", hai người con trai Kêmen và Abakir như một cặp tương phản đặt cạnh nhau, càng làm nổi rõ những gì đối lập, khác biệt Một dáng vẻ mơ mộng, mê say lý tưởng Và một dáng vẻ cục cằn, tục tĩu, cay độc

Kêmen tốt nghiệp trung học, tự nguyện lên vùng Anarkhai khai hoang, lòng chất chứa bao mơ ước, được ấp ủ từ những bài học do thầy dạy sử, một nhà địa phương học giảng dạy Kiến thức ấy giúp anh hiểu biết say sưa vùng thảo nguyên tốt tươi, nhưng cũng chính điều đó làm khổ anh không ít Kẻ đến trước, Abakir là thợ lái máy kéo, còn anh chỉ là thợ chở nước phục vụ máy kéo, hắn cư xử hết sức trịch thượng, độc ác Kêmen nói những kiến thức sách

vở còn đang nóng hổi, liền bị Abakir "phong" cho cái tên đầy vẻ hằn học, thâm thù: thằng "viện sĩ", thằng sinh viên nhãi nhép ăn hại Mới làm việc,

chuyển nước chưa kịp, Kêmen đã bị Abakir quát tháo, chửi mắng, dọa quai vỡ

hàm, vung quả đấm lên: “tao bóp cổ mày đi cho trên đời này bớt được một thằng viện sĩ thò lò mũi xanh" [IV 3 255].

Không ai chịu nổi thái độ độc địa quá chừng và luôn gây sự của hắn, có khi phải ẩu đả với hắn Cái dáng hay gây gổ của Abakir được vẽ ra bằng

những nét đặc tả: "Hắn đã nhiều tuổi đâu, chỉ ngoài ba mươi là cùng, khuôn mặt kể ra cũng hơi nặng nề, đôi gò má nhô cao, hai cánh tay gân guốc khuỳnh ra như càng cua, nhưng người trông cũng có thớ Riêng cặp mắt thì nham hiểm chẳng lành, động một chút là các tia máu đỏ ngàu lên lúc bấy giờ

thì liệu hồn, những lúc như thế hắn chẳng còn kiêng nể gì đâu" [IV 3 257].Đặc biệt Aitmatôp dùng thủ pháp quen thuộc, lặp lại nhiều lần gây ấn tượng để tả cái gáy bướng bỉnh của Abakir trước cái nhìn của Kêmen:

- "Tôi chỉ trông thấy cái gáy của hắn gân guốc, căng lên một cách bướng bỉnh" [IV 3 255].

- "Phía trước tôi, trong cửa sổ buồng lái, vẫn thấp thoáng cái gáy gân guốc, bướng bỉnh ấy" [IV 3 279].

- "Vẫn cái gáy bướng bỉnh gân guốc thấp thoáng trong cửa sổ buồng lái " [IV 3 281].

Lúc Kêmen đang chuyển nước, dừng lại nói vài câu với cô gái chăn cừu

liền bị Abakir hạ nhục: "Hắn gào tướng lên, múa may hai quả đấm tao quai

cho vỡ hàm ra bây giờ." [IV 3 265] Uất quá, Kêmen bỏ công việc, người chỉ huy Xôrôkin tìm anh, thái độ chững chạc, khiến anh quay lại, Abakin vẫn giọng ác cảm, hậm hực: "Đã thế thì cứ xéo mẹ nó đi, đừng có làm người khác mất công lỡ việc" [IV 3 271] Kêmen chuyển việc, làm phụ lái máy kéo

cho Abakir, hẳn phủ đầu kiểu thú dữ, lơ mơ một chút là ăn bạt tai ngay: "Hễ

ngủ gật mà ngã xuống dưới lưỡi cày thì tao không chịu trách nhiệm đâu nhé!" [IV 3 274] Rồi hắn cố tình lái máy đi không hề dừng lại nghỉ, cốt để làm Kêmen kiệt sức, phải lùi Ác hiểm, thâm độc đến thế! Hắn còn "máu gái" nữa, lừa cho Kêmen tập lái thay hắn để hắn gặp gỡ cô gái chăn cừu có dụng ý tán tỉnh Và bộc lộ hết bản chất tham lam thực dụng đê tiện của hắn là lừa gạt

Kêmen để cướp cục kim loại màu ngỡ là vàng do Kêmen nhặt được ở rãnh cày, rồi tẩu thoát khỏi công trường Con người cụ thể sinh động điển hình cho những xấu xa tiêu cực, mặt trái tính cách người Nga trong xã hội hiện thực

mà Aitmatôp - nhà văn rất chú trọng đạo đức con người - đã không ngần ngại

né tránh Đó là biểu tượng suy thoái đạo đức trên con đường xây dựng xã hội

xã hội chủ nghĩa còn nhiều bất cập

Đối lập lại là Kêmen, với những tưởng tượng, mơ ước khát vọng cháy bỏng miền thảo nguyên Anarkhai sẽ có dòng nước tuôn chảy Trẻ trung, thơ mộng, tin ở tương lai, Kêmen tự thấy: "Tôi chỉ làm anh chàng chở nước cũng chẳng sao Rồi tôi sẽ thống trị được cả miền đất này lẫn các máy móc Trong giờ phút này, tôi là con người hạnh phúc nhất, mạnh nhất và cũng là đẹp nhất trên thế gian" [IV 3 263] Vừa rời ghế nhà trường, nhiều mơ mộng nhưng cũng nhiều bấp bênh, không chịu nổi tâm địa độc ác của Abakir, Kêmen bỏ tập thể ra đi, anh thấy quanh mình: "thảo nguyên trống trải, hờ hững Mọi ngọn đồi, triền đất, hẻm núi mọi vật chung quanh đều giống nhau đến phát ngấy vì sao tôi lại phải ôm mối tủi nhục bước qua những vùng bàng bạc

mênh mông mọc toàn ngải đắng này " [IV 3 267] Và cảm nhận về chính mình: "Còn tôi chỉ là một thằng người hết sức bé nhỏ cô đơn, mình mặc chiếc

áo cổ chui, chân đi đôi ủng bạt, đầu đội chiếc mũ lưỡi trai cũ đã bạc phếch

không biết từ đâu lạc lõng tới đây" [IV 3 268]

Qua thử thách, từng trải, rèn luyện, Kêmen trưởng thành dần anh không

sợ phải dùng cả sức lực đánh trả lại Abakir khi y bắt anh làm việc quá vô lý, bất công Không thể thắng vì quá chênh lệch sức khỏe, nhưng Kêmen thắng

bởi: "Tôi đã thấy rõ ràng có thể dùng cả quả đấm mà đánh nhau để bảo vệ lẽ phải Tôi đã hiểu được là có thể và cần thiết phải đánh lại kẻ nào đánh mình”

[IV 3 281] Kêmen - một dáng vẻ non trẻ, bị ức hiếp, cố nhẫn nhục nhưng không hề cam chịu, luôn vươn lên để đạt mục đích, luôn rèn luyện trong lao

động hết mình Tình yêu ngây thơ, trong trắng giữa Kêmen với cô gái chăn cừu như bồi đắp thêm cho những ước mơ khát vọng của anh Suối mắt lạc đà như một mạch ngầm văn bản xâu chuỗi, nối lại liền mạch câu chuyện khai hoang, câu chuyện tình yêu bất chợt và câu chuyện đấu tranh giữa con người, giữa những tư tưởng với nhau.

Như vậy, dáng vẻ, trang phục của người đàn ông trong tập

“Truyện núi đồi và thảo nguyên" mỗi người một vẻ nhưng cũng có nhiều nét gần gũi nhau như họ có chung nỗi bất hạnh, nỗi đau và họ có chung những nét đẹp đó là những người lao động mới, khỏe mạnh, từng trải thể hiện sức sống tràn đầy, ý chí nghị lực phi thường và cả những bi kịch đè nặng lên số phận của họ

1.2 GƯƠNG MẶT, ÁNH MẮT, NỤ CƯỜI

Gương mặt, ánh mắt, nụ cười thể hiện trạng thái tâm lí rất sinh động, rất linh hoạt biểu hiện qua sự vận động tương ứng của nét mặt, đôi mắt và cái miệng Trước hết, đó là chỗ thể hiện rõ nhất cái đẹp của dung nhan con người thể hiện rõ vẻ hiền lành hay dữ tợn, vẻ đáng yêu hay đáng sợ, đáng tin hay đáng ngờ

Khi miêu tả gương mặt, ánh mắt, nụ cười của các nhân vật, Aitmatôp không đi vào những khía cạnh lắt léo của nhân diện mà chỉ dùng những nét phác ghi nhận những biến động trên gương mặt để soi sáng tâm lý sâu kín bên trong Một tâm trạng vui hay buồn, sung sướng hay khổ đau, ngạc nhiên hay day dứt, hờn ghen hay căm giận điều gì có khi bộc lộ qua tổng thể gương mặt, có khi lại qua một, hai chi tiết nhỏ

1.2.1 Gương mặt, ánh mắt, nụ cười tươi vui

Mỗi sự biến đổi của ánh mắt, nụ cười là một lần gương mặt nói lên một nét tâm tư mới Đó là dụng công nghệ thuật để Aitmatôp khắc họa các nét

chung mà cũng rất riêng ở từng nhân vật Gương mặt, ánh mắt, nụ cười, nhất

là ánh mắt, thần thái của chân dung, cửa sổ của tâm hồn đã được thể hiện ở nhiều trạng thái, của nhiều nhân vật mà không lặp lại, không giống nhau

Đôi mắt Giamilia đẹp, sắc sảo, gợi cảm, luôn ánh lên một sức sống tràn đầy, luôn có những biểu cảm tinh tế và sâu sắc, khi dè dặt, e ngại, khi đằm thắm âu yếm Đôi mắt Axen ánh lên niềm tin cậy, sáng ngời lên vì trong trắng, vô tư trên khuôn mặt cởi mở thật thà, đôi mắt như tấm gương phản chiếu, qua từng trải đã nghiêm khắc hơn mà vẫn dịu dàng Đôi mắt của Antưnai sáng như sao Với Đuysen, niềm trìu mến bao giờ cũng được gửi qua ánh nhìn Antưnai âu yếm, đôi mắt sáng long lanh hiền từ sưởi ấm lòng em Đaniyar có đôi mắt biết nói khi u buồn nồng cháy, khi chứa đựng nỗi buồn thầm kín dai dẳng, khi tuyệt vọng, khi khát khao hy vọng; khi như nhìn ngắm tình cờ, khi say đắm da diết

Trong truyện ngắn mở đầu tập "Truyện đồi và thảo nguyên", Aitmatôp

đã dành nhiều công sức và tình cảm, sử dụng bút pháp hiện thực kết hợp với lãng mạn khi miêu tả nhân vật Giamilia - một cô nông trang viên xinh đẹp, lao động vất vả nặng nhọc nhưng tâm hồn nhiều trắc ẩn, vừa phóng khoáng, hồn nhiên tươi tắn, vừa đằm thắm chân thành, luôn da diết khát vọng tình yêu bình dị đích thực Một trong những nét thành công nổi bật của Aitmatôp trong xây dựng nhân vật này là ông đã miêu tả gương mặt, ánh mắt, nụ cười của cô phong phú, đa dạng trong nhiều tình huống, nhiều cung bậc của tình yêu sâu kín, phức tạp mà sao quyến rũ, thấu đáo nhân tâm đến thế

Trước hết ở Giamilia toát ra vẻ đẹp rất nữ tính ở ánh mắt, nụ cười tràn

trề sức sống: "Mỗi khi chị Giamilia cười, đôi mắt hạnh đào đen láy, ánh màu biêng biếc của chị lại bừng lên sức sống hăng say của tuổi trẻ, hay khi bỗng nhiên chị cất tiếng hát những khúc ca suồng sã quen thuộc trong bản, đôi mắt đẹp của chị lóe sáng một cách dạn dĩ "[IV 1 24] Ánh mắt nhìn của

Giamilia còn được Aitmatôp cho hiện lên trong hoàn cảnh người phụ nữ nông dân không chỉ lao động vất vả cực nhọc mà còn trong hoàn cảnh thấm đẫm chất thơ của đồng nội, biểu hiện đời sống nội tâm vô cùng phong phú Giamilia ngắm mặt trời lặn Mọi vẻ hăm hở, rắn rỏi của cô gái lao động quanh năm đi cắt cỏ hay ngày ngày rong ruổi trên lưng ngựa đều bị xua tan hết, chỉ còn lại Giamilia thánh thiện, tâm hồn bay bổng ngắm nhìn cảnh mặt trời từ từ lặn xuống sau đường chân trời, hắt lên ánh lửa hừng nhuộm đỏ những đám

mây xốp: "Giamilia nhìn cảnh mặt trời lặn, vẻ mặt hân hoan trầm lặng như đang chiêm ngưỡng một cảnh thần tiên Gương mặt chị sáng lên vẻ dịu dàng, cặp môi hé mở mỉm cười hiền lành như trẻ thơ" [IV 1 28] Một sự giao cảm

chan hòa với thiên nhiên rộng lớn, đất trời bao la, Giamilia dường như quên hết mọi thứ trên đời, chị ngắm hoàng hôn không dứt Giamilia vui vẻ lộ liễu, mỗi một nụ cười là một biểu hiện khác nhau của tâm trạng, nụ cười với cặp môi

hé mở mỉm cười hiền lành, nụ cười rũ ra, cười phá lên, lặng lẽ mỉm cười, cười to hơn hết thảy, cười vang Nụ cười bộc lộ tính cách Giamilia - một con người vui tươi, tinh nghịch, song cũng rất nhạy cảm

Cảm thức rất tinh của người phụ nữ nhận ra ngay những biểu hiện dù rụt

rè nhút nhát đến đâu của Đaniyar, huống hồ là vẻ ngượng ngùng của anh khi cùng Giamilia xốc bao thóc lên và cái nhìn không dứt buồn rầu đắm đuối đã nói rõ lòng anh Ánh mắt, nụ cười của Giamilia vốn phóng khoáng, vô tư, như không có Đaniyar cùng làm cạnh mình đã từng bước thay đổi Đặc biệt là tiếng hát sâu lắng phát ra từ lồng ngực của anh đã khiến Giamilia bị chinh phục Điệu hát thiết tha nồng cháy là tiếng lòng Đaniyar đang yêu say đắm, anh yêu Giamilia trong nỗi dày vò tuyệt vọng, âm thầm nhưng thật chân thành của con tim Nhưng khi tình yêu đã lên tiếng thì kẻ lí trí đến đâu cũng phải bay theo cảm xúc Điệu nhạc chứa chan nỗi buồn êm dịu thấm thía cô đơn của Đaniyar như thôi miên Giamilia Từ khi ấy, ta không còn thấy Aitmatôp để

Giamilia lộ ra ánh mắt nụ cười đã từng vang lên sảng khoái, vô tư như trước nữa Chị trở nên khó hiểu, quặc người làm việc cạnh mình, có khi cố cầm nước mắt có khi ngước đôi mắt buồn rầu loáng ướt lên Xêít kể: "chị Giamilia

cau có gầy rộc đi, chắc đêm qua chị không ngủ, hai mắt chị thâm quầng Chị không mỉm cười với tôi " [IV 1 73] Khao khát mãnh liệt về tình yêu và

hạnh phúc đích thực thì mối tình mà Đaniyar đem đến cho Giamilia đã mở ra lối thoát cho tâm trạng chán ngán buồn tẻ với người chồng vô vị, chị đành phải chịu đựng, nhưng hoàn cảnh chị thì thật khó xử Đaniyar biểu lộ tuyệt vọng, chị phải vừa nói thẳng vừa trấn an: "Sao anh lại thế nhỉ? Chẳng lẽ anh không hiểu ư? Anh tưởng tôi thì dễ xử ư?” [IV 1 77] Những ngấn nước mắt của Giamilia ứa ra cũng bắt nguồn từ yêu thương, từ những sung sướng kèm chút giận hờn nho nhỏ về nhau Aitmatôp thật tài hoa, như ở trong lòng người khi mô tả mức độ, dáng dấp, ánh mắt nụ cười trong các cung bậc của tình yêu

Gương mặt, ánh mắt, nụ cười của Axen trong "Cây phong non trùm khăn

đỏ" lại hướng vào diễn ta phía khác của tâm hồn, đó là lòng tin cậy và trong

trắng Lần đầu tiên gặp gỡ, gương mặt, ánh nhìn của Axen đã gây ngay ấn

tượng cho Ilyax: "Đôi mày nhíu lại một cách nghiêm nghị Đôi mắt nhìn nghiêm nghị nhưng cứ trông dáng dấp có thể đoán cô ta vốn dịu dàng Gương mặt thanh thoát cởi mở Mắt chúng tôi gặp nhau Cô mỉm cười" [IV

2 107] Những nét đẹp đơn sơ, tươi vui trong sáng ấp đã cuốn hút Ilyax vào tình yêu đầu đời Tình cờ mà hữu ý, họ thường gặp nhau chốn cũ, nơi xe của Ilyax sa lầy, họ lại chào hỏi đùa bỡn bởi những câu nói đã biết, rất ý nhị:

" - Thôi đi đi, bà cụ ơi!

- Nhưng tôi không phải là bà cụ

- Thế thì là ai?

- Một người con gái

- Con gái? có đẹp không đấy?

- Cứ thử nhìn mà xem!

Chúng tôi cùng phá lên cười" [IV 2 126]

Hẳn lòng họ như reo vui, sung sướng trong tiếng cười ấy Khi sóng gió cuộc đời do Ilyax gây ra đã ào tới, nhưng anh cứ trốn chạy, buông thả, không

đủ can đảm nói rõ mọi chuyện với Axen, lần gặp cuối cùng, theo lời kể Ilyax:

"Axen gặp tôi nàng vui mừng, phấn chấn Má nàng ửng hồng, mắt nàng sáng long lanh ” [IV 2 183] Gương mặt, ánh mắt, nụ cười, vẫn tràn đầy yêu

thương, cố gắng bảo vệ hạnh phúc

Với những nhân vật đàn ông, Aitmatôp đặc biệt nhạy cảm, tinh tế, miêu

tả con mắt biết nói của Đaniyar Đaniyar nhút nhát, không chủ động ít biểu lộ lòng mình qua hành động, cử chỉ, lời nói, lại đang sống trong tình yêu da diết, hầu như mọi biểu hiện đều dùng ánh mắt, nhờ ánh mắt nói lời Cả Giamilia và Đaniyar- con mắt làm cho tình yêu của họ đằm thắm thêm phần lãng mạn và

thi vị Riêng Đaniyar, gặp Giamilia lúc nào cũng đưa mắt nhìn cô: "Cái nhìn

u buồn nồng cháy Lần nào anh cũng nhìn chị như thể mới gặp chị lần đầu"

[IV 1 46] Trong rạo rực có cả nỗi buồn, vì chị vô tư quá, không bận tâm gì đến anh Giamilia đã vô tư, thờ ơ thì chớ lại còn giễu cợt nữa, thúc ngựa phóng qua xe Ilyax, bỏ mặc anh với đám bụi mãi chưa lắng hết: “Đaniyar vẫn

nhìn chị qua đám mây bụi Ánh mắt anh biểu lộ một cái gì hiền hậu, sẵn sàng tha thứ hết thảy, nhưng tôi còn đoán nhận thấy cái nhìn ấy một nỗi buồn dai dẳng, thầm kín" [IV 1 47].

Cái nhìn vừa khâm phục vừa buồn bực vẫn hàm chứa yêu thươmg, bao dung khi đang yêu Khi Giamilia vác tải thóc giữa sân ga nhốn nháo, chen dẩy hỗn độn, vóc dáng chị đẹp giòn, khỏe khoắn nổi bật lên cuốn hút mọi cái

nhìn, thì "Đaniyar làm như tình cờ đứng lại rồi cứ nhìn theo chị cho đến khi

đi đến tận cửa", đến nỗi nhân vật "tôi" "bắt đầu không ưa cái lối nhìn như