CÁCH kể TRONG TRUYỆN NGẮN hậu HIỆN đại mĩ (khảo sát qua tập truyện ngắn hậu hiện đại thế giới)

Nhưng đếnkhoảng cuối thế kỉ XX, cùng với sự ra đời của văn học hậu hiện đại, thể loạitruyện ngắn đã có những cách tân đáng kể trên nhiều phương diện: người kểchuyện, cách xây dựng cốt tr

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

––––––––––––––

NGÔ LAN THANH

CÁCH KỂ TRONG TRUYỆN NGẮN

HẬU HIỆN ĐẠI MĨ

(Khảo sát qua tập Truyện ngắn hậu hiện đại thế giới)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

HÀ NỘI, 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGÔ LAN THANH

CÁCH KỂ TRONG TRUYỆN NGẮN

HẬU HIỆN ĐẠI MĨ

(Khảo sát qua tập Truyện ngắn hậu hiện đại thế giới)

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Mã số: 60 22 02 45

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Người hướng dẫn: GS.TS Lê Huy Bắc

Hà Nội, 2014

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy hướng dẫnkhoa học GS.TS Lê Huy Bắc, người đã tận tình giảng dạy,hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn tập thể thầy cô giáo khoaNgữ văn, đặc biệt là các thầy cô trong tổ bộ môn Văn họcnước ngoài, phòng Sau đại học, trường Đại học Sư phạm HàNội đã giảng dạy và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trongquá trình nghiên cứu và học tập tại trường

Xin cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn làđiểm tựa cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu!

Hà Nội, tháng 10 năm 2014

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Ngô Lan Thanh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ 2

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 4

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 4

5 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN 5

6 KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN 5

Chương 1: ĐA DẠNG NGƯỜI KỂ 6

1.1 CÁC NGÔI KỂ 8

1.1.1 Người kể truyện ngôi thứ nhất 8

1.1.2 Người kể truyện ngôi thứ hai 11

1.1.3 Người kể truyện ngôi thứ ba 12

1.2 ĐA ĐIỂM NHÌN 17

1.3 GIỌNG ĐIỆU VÔ CẢM, ĐA ÂM 23

1.3.1 Giọng điệu vô cảm 24

1.3.2 Giọng điệu đa âm qua trào phúng, giễu nhại 27

Tiểu kết 31

Chương 2: CỐT TRUYỆN PHỨC HỢP 32

2.1 CỐT TRUYỆN PHÂN MẢNH 34

2.1.1 Mảnh vỡ của hiện thực 34

2.1.2 Mảnh vỡ của đời sống tình cảm, tâm lí 37

2.2 KẾT THÚC MỞ 42

2.2.1 Sự để ngỏ hành động của nhân vật 43

2.2.2 Truyện không có kết truyện 49

Tiểu kết 52

Chương 3: PHI TRUNG TÂM NHÂN VẬT 53

3.1 HIỆN TƯỢNG ĐA NHÂN VẬT CHÍNH 54

3.2 NHÂN VẬT TRONG “SỰ PHIÊU LƯU CỦA LỐI VIẾT” 60

Tiểu kết 73

KẾT LUẬN 74

THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 77

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Nội hàm khái niệm văn học hậu hiện đại đã khá quen thuộc với giớiphê bình và sáng tác ở nhiều nước trên thế giới, tuy nhiên, nó vẫn còn khámới mẻ với độc giả Việt Nam Theo Lê Huy Bắc, chủ nghĩa hậu hiện đạitrong văn học ra đời từ những năm 1950 và thực sự phát triển mạnh từ 1960trở đi, là khuynh hướng tiếp nối chủ nghĩa Hiện đại, gắn với sự bùng nổ củacuộc cách mạng công nghệ thông tin, của sự phát triển kinh tế, khoa học kĩthuật vượt bậc, của thành tựu đô thị hóa, được thể hiện ở cả ba phương diện:thơ, kịch, văn xuôi với các đặc điểm chính: đa trị, huyền ảo, lắp ghép, mảnh

vỡ, cực hạn, phi trung tâm, phi mạch lạc, hạn chế tối đa vai trò thống trị củangười kể chuyện, không quan tâm đến cốt truyện, kịch và văn xuôi mangnhiều đặc điểm của thơ

Chủ nghĩa hậu hiện đại xuất hiện trên trường nghiên cứu phê bình vănhọc Việt Nam khoảng một hai thập niên trở lại đây Tuy nhiên chưa có nhiềucông trình nghiên cứu về mảng văn học khá hấp dẫn, tồn tại những ý kiến tráichiều và có nhiều vấn đề còn “bỏ ngỏ” này Bạn đọc trong nước được tiếp cậnvới văn học hậu hiện đại thế giới qua một số tác phẩm, trong đó phải kể tới

cuốn Truyện ngắn hậu hiện đại thế giới in năm 2003

1.2 Trước đây, khi đề cập đến những cách tân trong lĩnh vực văn xuôi tự

sự, các nhà nghiên cứu thường chỉ quan tâm đến tiểu thuyết Nhưng đếnkhoảng cuối thế kỉ XX, cùng với sự ra đời của văn học hậu hiện đại, thể loạitruyện ngắn đã có những cách tân đáng kể trên nhiều phương diện: người kểchuyện, cách xây dựng cốt truyện, xây dựng nhân vật, giọng điệu trần thuật tạo nên một diện mạo mới cho thể loại này với hàng loạt những cây bút đãkhẳng định được tên tuổi trong nền văn học hậu hiện đại thế giới như

Raymond Carver, Gabriel Garcia Marquez, Donald Barthelme, John Updike,Tobias Wolff Tìm hiểu cách kể trong truyện ngắn hậu hiện đại sẽ giúpchúng ta có cái nhìn và cách khai thác mới đối với các tác phẩm văn học hậuhiện đại

1.3 Tuy ra đời muộn nhưng văn học Mĩ đã có một đội ngũ nhà văn hùnghậu ở thế kỉ XX Đồng thời Mĩ cũng chính là nơi khởi xuất và phát triển mạnhcủa chủ nghĩa hậu hiện đại Trong đó thể loại truyện ngắn đang giữ vai tròquan trọng trên văn đàn, kết tinh nhiều thành tựu rực rỡ Có thể nói rằngtruyện ngắn Mĩ đang đi tiên phong trên nhiều bình diện cách tân cả về nội

dung lẫn hình thức Việc tìm hiểu và nghiên cứu đề tài Cách kể trong truyện

ngắn hậu hiện đại Mĩ cũng sẽ góp một phần không nhỏ trong việc giới thiệu

và mở mang thêm những hiểu biết về nền văn học Mĩ đương đại, nhận diệnđược những cách tân cũng như sự kế thừa truyền thống độc đáo trong cách kểchuyện của các cây bút viết truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ Trên cơ sở đó,người đọc có hiểu biết toàn diện hơn về văn học hậu hiện đại Việt Nam quacái nhìn so sánh, đối chiếu

2 Lịch sử vấn đề

Cho đến nay, những công trình nghiên cứu về truyện ngắn hậu hiện đạinói chung và truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ nói riêng không nhiều Do một sốhạn chế về ngoại ngữ và điều kiện sưu tầm nên chúng tôi mới chỉ tập hợpđược một số tài liệu nhất định, qua đó làm định hướng để triển khai đề tài

Trong cuốn Truyện ngắn hậu hiện đại thế giới, mục Lời nói đầu, Lê

Huy Bắc sau khi nêu các đặc trưng cơ bản của văn xuôi hậu hiện đại, đã giớithiệu các khuynh hướng tiêu biểu của truyện ngắn hậu hiện đại như truyệnngắn huyền ảo, truyện ngắn cực hạn đồng thời nhà nghiên cứu cũng chỉ ranhững diện mạo đặc thù của từng khuynh hướng sáng tác, đã giúp chúng tôi

có những tiếp cận bước đầu về các truyện ngắn này Đây cũng là một trong

các tài liệu chính mà chúng tôi triệt để vận dụng trong suốt quá trình nghiêncứu và thực hiện đề tài

Trong cuốn Đặc trưng truyện ngắn Anh-Mĩ của Lê Huy Bắc (NXB Đại

học Sư phạm, Hà Nội, 2009) ở chương hai: Khái quát truyện ngắn Mĩ, tác giả

đã trình bày một cách khá hệ thống đặc trưng tiêu biểu, những mốc lớn trêntiến trình truyện ngắn Mĩ, những nét khác biệt cơ bản của truyện ngắn Mĩ thế

kỉ XIX và XX Về đặc điểm truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ, nhà nghiên cứunhận định: “Truyện ngắn Hoa Kỳ bộc lộ nỗi ám ảnh trong tâm trí của nhânvật trước những tình cảm, đạo đức quý báu đang dần bị mai một bởi sự đổi

thay nhanh chóng của nền văn minh Tiêu biểu cho mảng đề tài này là The Prophet From Jupiter (Nhà Tiên Tri từ Jupiter) của Tony Earley Một chút

hoài niệm quá khứ để lưu tồn những giá trị nhân bản, hay thân phận cô độc

của con người ngay từ thuở lọt lòng trong This Is What It Means to Say Phoenix, Arizona (Lời cuối của hành trình Phoenix, Arizona) của Sherman

Alexie (1966 — ), và ngay cả cuộc chiến thảm khốc ở Việt Nam, đến nay,vẫn gieo bao nỗi kinh hoàng trong kí ức của bao nhà văn — cựu chiến binh

Hoa Kỳ Đại diện cho số đó là Tim O’Brien (1946 — ) với Những cuộc đời sau khi chết, Hành trang họ mang theo, và Robert Olen Butler với Salem ”

[10,62]

Những điều này đã gợi mở cho chúng tôi hướng tiếp cận để tìm nhữngnét đặc sắc, cách tân trong nghệ thuật kể chuyện của các truyện ngắn Mĩ trong

cuốn Truyện ngắn hậu hiện đại thế giới

Bên cạnh đó bài tiểu luận Chủ nghĩa hậu hiện đại và văn chương của

Barry Lewis (Hoàng Ngọc Tuấn dịch) cũng giúp chúng tôi có cái nhìn toàndiện hơn về lối viết trong văn học hậu hiện đại Tác giả đã đề cập tới các vấnđề: Sự phá vỡ trật tự thời gian, sự nhại văn, sự phân mảnh, tính cách lỏng lẻotrong sự liên kết ý tưởng, tính cách đa nghi hoang tưởng, những cặp vòng

tương tác Đây là cơ sở để chúng tôi tiếp cận các truyện ngắn hậu hiện đại vềphương diện nghệ thuật kể chuyện

Nhìn chung chưa có bài viết, bài nghiên cứu nào đề cập (một cách hệthống) về cách kể trong truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ trong tập truyện ngắnnày Song, chúng sẽ trở thành những định hướng gợi mở, dẫn đường cho

chúng tôi thực hiện đề tài: Cách kể trong truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Thực hiện luận văn, chúng tôi không nghiên cứu toàn bộ các truyện ngắnhậu hiện đại Đối tượng mà chúng tôi tập trung đi sâu nghiên cứu là các

truyện ngắn hậu hiện đại do các tác giả Mĩ viết trong tuyển tập Truyện ngắn

hậu hiện đại thế giới – Lê Huy Bắc tuyển chọn và giới thiệu (NXB Hội nhà

văn, Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội – 2003) Đây được coi

là một trong những bộ sách đầu tiên giới thiệu cho bạn đọc Việt Nam về chủnghĩa hậu hiện đại còn nhiều vấn đề khá phức tạp và mới mẻ

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu ở “cách kể” trong một số truyện

ngắn hậu hiện đại Mĩ (khảo sát qua tập Truyện ngắn hậu hiện đại thế giới),

được tập trung vào các vấn đề: người kể chuyện, cốt truyện, phi trung tâmnhân vật

4 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:– Phương pháp tổng hợp tư liệu: nhằm có được những hiểu biết sâu sắc

về nghệ thuật kể chuyện trong truyện ngắn nói chung và truyện ngắn hậu hiệnđại Mĩ nói riêng

– Phương pháp nghiên cứu liên ngành: chúng tôi tích cực kết hợp một sốphương pháp như: nghiên cứu văn hóa, nghiên cứu lịch sử (quá khứ và đương

thời), nghiên cứu tiểu sử, cuộc đời của các tác giả, để có thể giải quyết thỏađáng các vấn đề của luận văn

– Phương pháp nghiên cứu tự sự học: nhằm tìm ra những nét đặc sắctrong nghệ thuật kể chuyện cũng như những giá trị nội dung ẩn tàng bên trongcác tác phẩm

– Phương pháp so sánh: được vận dụng không chỉ trong những sáng táccủa những nhà văn Mĩ đương đại mà còn giữa những truyện ngắn hậu hiệnđại Mĩ thế kỉ XX với các truyện ngắn thế kỉ XIX

5 Đóng góp mới của luận văn

Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu về “Cách kể” trong “truyện

ngắn hậu hiện đại Mĩ” mang tính hệ thống, chuyên biệt Do đó, kết quả của

luận văn hi vọng bước đầu sẽ ít nhiều góp phần khẳng định những giá trị nghệthuật cũng như những thành công trong nghệ thuật kể chuyện của các truyệnngắn hậu hiện đại tiêu biểu của Mĩ, đồng thời củng cố thêm, thể nghiệm thêmcho lí thuyết về cách kể chuyện của văn học hậu hiện đại nói chung

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Thư mục tài liệu tham khảo, nội dung

chính của luận văn được cấu trúc thành ba chương như sau:

Chương 1: Đa dạng người kể

Chương 2: Cốt truyện phức hợp

Chương 3: Phi trung tâm nhân vật

Chương 1

ĐA DẠNG NGƯỜI KỂ

Người kể chuyện là một thuật ngữ công cụ của tự sự học, được xem làkhái niệm trung tâm nhất trong phân tích trần thuật Khi xem xét một tácphẩm tự sự, ta không thể bỏ qua vai trò của người kể chuyện Bởi lẽ, khác vớitrữ tình và kịch, người kể chuyện trong tác phẩm tự sự đa dạng và nhiều cungbậc hơn Bất cứ một tác phẩm tự sự nào, dù ngắn hay dài, dù đậm nét hay mờnhạt, dù có cốt truyện hay không, đều xuất hiện người kể chuyện Người kểchuyện đóng vai trò dẫn dắt độc giả xuyên suốt quá trình tác phẩm

Vấn đề người kể chuyện đã được các nhà lý luận, phê bình rất quan tâmtiếp cận từ nhiều khuynh hướng khác nhau, nhằm đưa ra các kiến giải về vịtrí, vai trò của người kể chuyện trong văn bản tự sự Song cho đến nay, nó vẫncòn là một vấn đề đòi hỏi phải tiếp tục xem xét, nghiên cứu

Từ đầu thế kỷ XX, vấn đề người kể chuyện đã được các nhà hình thứcchủ nghĩa Nga (A Veksler, I Gruzdev, V Shklovski, B Eikhenbaum) vànhóm các nhà nghiên cứu Bắc Âu viết bằng tiếng Đức (W Dibelius, K.Friedemanm, K Forstreuter) đặc biệt quan tâm đến Tuy nhiên phải qua côngtrình của những nhà nghiên cứu thế hệ sau, những người đặt nền móng cho

trần thuật học như P Lubbock, N Friedman, Tz Todorov, P Vanden Heuvel, G Genette phương pháp hình thức kết hợp với mĩ học tiếp nhận

mới đưa ra được quan điểm tương đối rõ ràng về người kể chuyện

Nhân vật người kể chuyện là một dạng nhân vật văn học đặc thù giữ vaitrò người sáng tạo và nắm giữ tác phẩm mà trong đó họ cũng là nhân vật.Người kể chuyện không nói như các nhân vật khác, hành động đặc thù của

của tác phẩm Đối với nhân vật người kể chuyện, truyện kể chính là sự tồn tạicủa họ Khi câu chuyện được kể nghĩa là nhân vật tồn tại, khi câu chuyện tiếpdiễn nghĩa là đời sống tiếp diễn Như vậy, kết hợp đồng thời trong mình cảnhân vật và người kể, nhân vật mà nhân danh nó cuốn sách được kể có một vịthế hoàn toàn đặc biệt.

Khi tiếp cận vấn đề người kể chuyện, chúng tôi cho rằng người kểchuyện chính là chủ thể của những lời kể về câu chuyện nào đó trong tácphẩm văn học Chủ thể đó là một nhân vật đặc biệt do nhà văn sáng tạo ra đểdẫn dắt, gợi mở hay sắp đặt câu chuyện được kể, là người kể lại câu chuyệntrong tác phẩm từ một chỗ đứng, một điểm nhìn phù hợp với ý đồ sáng tạocủa nhà văn

Các truyện ngắn Mĩ trong tập Truyện ngắn hậu hiện đại thế giới đều

là những truyện ngắn giàu tính cách tân Tính cách tân trong truyện ngắnthể hiện rõ nhất ở phương thức tự sự của tác phẩm, đó là lối tường thuậtxen kẽ giữa ngôi thứ nhất, thứ ba của nhân vật và sự di chuyển linh hoạtgiữa các điểm nhìn Theo lối kể chuyện phức tạp và phong phú này, thôngđiệp của tác phẩm được gửi đến người đọc một cách sáng tạo, đầy hứngthú, thúc đẩy hơn nữa quá trình khách quan hóa tự sự Các truyện ngắn hậuhiện đại Mĩ đều hướng trọng tâm đến độc giả, xem họ là nhân tố quan trọngkhông thua kém gì tác giả trong việc quyết định sự thành công hay khảnăng tồn tại của tác phẩm

Trên cơ sở tiếp thu những quan điểm tiếp cận của những nhà nghiên

cứu tự sự học, chúng tôi tập trung khai thác vấn đề đa dạng người kể trong

truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ ở ba phương diện: các ngôi kể, đa điểm nhìn,giọng điệu kép

1.1 CÁC NGÔI KỂ

1.1.1 Người kể chuyện ngôi thứ nhất

Theo thi pháp học, trong các truyện được kể theo ngôi thứ nhất, tác giảchọn một nhân vật xưng “tôi” để kể Người kể chuyện hiện diện trong tácphẩm với tư cách một nhân vật Nhân vật “tôi” ấy có thể đóng vai trò ngườidẫn chuyện trong tác phẩm hoặc một phần tử trong hệ thống nhân vật thamgia vào các tình huống truyện Bản thân hình tượng “tôi” – người kể chuyệncòn có ý nghĩa nhân đôi “Tôi” vừa là người kể chuyện về các nhân vật khác,đồng thời là đối tượng nhận thức trở lại của chính mình Các nhân vật xuấthiện trong câu chuyện của nhân vật “tôi” cũng được thể hiện trong sự kết hợpgiữa việc miêu tả hành động, lời nói với những diễn biến tâm lí phức tạp bêntrong của nhân vật Trong tác phẩm, “tôi” – người kể thường có sự trao đổiđiểm nhìn với các nhân vật khác trong khi kể chuyện, đồng thời xuất hiệnhiện tượng một sự vật, sự việc được nhìn nhận từ nhiều điểm nhìn khác nhau

từ các nhân vật trong truyện

Raymond Carver là một tác giả thường chọn ngôi kể ở ngôi thứ nhất

xưng “tôi” Hai truyện Thánh đường và Mình đang gọi từ đâu tiêu biểu cho

cách kể chuyện đó Theo qui ước, người kể ở dạng này không phải “biếttuốt”, là thánh nhân cho mọi chuyện Raymond Carver không cho người kểcủa mình xâm nhập vào thế giới nội tâm của nhân vật mà chỉ kể lại những gìtận mắt nhìn thấy Cách kể này giống như cách kể của con mắt điện ảnh Tâmtrạng của nhân vật nếu có chỉ được thông qua sự phối cảnh, qua mối quan hệvới các nhân vật khác mà thôi

Ngay từ phần mở đầu truyện ngắn Thánh đường, nhân vật xưng “tôi”

luôn giữ giọng điệu trần thuật khách quan: “Người mù này, bạn cũ của vợ tôi,tối nay sẽ ở lại qua đêm Vợ ông đã qua đời Ông đang đi thăm họ hàng đằngnhà vợ ở Connecticut” [7,120] Trong đoạn văn này, tác giả không hề sử dụng

tính từ hay trạng từ biểu lộ cảm xúc, lời kể hết sức khách quan Nhân vật “tôi”chỉ kể lại những gì anh ta được trực tiếp nhìn thấy, từ ngoại hình cho tới hànhđộng của nhân vật: “Tôi thấy vợ tôi cười khi nàng dừng xe Tôi thấy nàngbước ra khỏi xe và đóng cửa, môi nàng vẫn giữ nụ cười Thật lạ Nàng đivòng qua phía bên kia chiếc xe đến nơi người mù đang chuẩn bị bước ra Nétđặc biệt của người mù này là bộ râu dài”, “Người mù ngồi bất động, đầu cúixuống khi nghe tôi nói” [7,125] Theo dõi suốt mạch truyện, ta không thểbiết nhân vật người mù đã nghĩ gì, có đời sống nội tâm ra sao, tại sao ông talại yêu cầu nhân vật “tôi” kiếm vài tờ giấy thô và cây bút để tái hiện lại hìnhảnh thánh đường trên trang giấy Người kể và câu chuyện chỉ dừng ở đó,nhưng lại gợi ra trong lòng người đọc rất nhiều câu hỏi: Ngôi thánh đường đó

có ý nghĩa gì? Người mù có thực sự mù lòa khi mắt họ không nhìn thấy gì?

Và kẻ sáng mắt liệu có luôn sáng suốt trước mọi chuyện? Với những câuhỏi đó, câu chuyện sẽ không bao giờ thực sự dừng lại và người đọc chúng ta

sẽ viết tiếp câu chuyện bằng lí giải và suy nghĩ của bản thân

Trong một truyện ngắn khác Mình đang gọi từ đâu, có thể thấy người

kể bao giờ cũng giữ khoảng cách với điều được kể Tính sự kiện được đặt lênhàng đầu Tâm trạng của nhân vật hiếm khi được miêu tả, nhưng nó vẫnthường trực bên dưới lời đối thoại của nhân vật, kết hợp với lời dẫn chuyệncủa “tôi” Người kể chuyện đã thuật lại lời nói của J.P khi nghe Frank Martinđưa Jack London ra làm gương: “Khi ông ta nói, tôi như bị hớp mất hồn” J.Pnói “Ông ta biến tôi thành một kẻ cuồng tín” J.P lắc đầu rồi nói tiếp, “JackLondon Ai vậy? Giá mà tôi được mang cái tên ấy, thay vì cái tên như bâygiờ” [7,150] Qua đoạn đối thoại này chúng ta có thể thấy được khát vọng đổiđời cũng như nỗi xấu hổ mà J.P ý thức được rất rõ khi rơi vào tình cảnh bị con

ma men hành hạ

Cũng sử dụng ngôi kể ở ngôi thứ nhất, Mắt nai giữa thành phố bạc của

John Updike tái hiện lại các sự kiện qua cái nhìn khách quan của nhân vật

“tôi” – một cậu bé mười ba tuổi lần đầu đến thành phố New York Nhân vật

“tôi” chỉ kể những gì cậu trực tiếp nhìn thấy: “Ba người đàn ông đang ngồitrong phòng, vận đồ màu xám hoặc xanh nhạt, những chiếc quần bó sát vàongười, còn những chiếc nịt tất thì đang ló ra dưới hai quần mỗi khi họ gácchéo chân Cả ba không hẳn y hệt nhau Một để ria con kiến, người khác cócặp lông mày bù xù như lông mày của bố, còn người thứ ba thì đang cầmchiếc cốc ở trong tay – hai người khác cũng đang uống, song họ không giữcốc quá chặt” [7,789] Nội tâm của nhân vật hầu như không được khắc họa,nếu có chỉ là những suy nghĩ rất nhanh và lướt: “Những tòa nhà long lanh nhôlên ở đằng kia, xuyên qua các ngọn cây Đây là New York, tôi cảm nhậnđược: thành phố bạc Cảm giác muốn chiêm ngưỡng dâng lên trong lòng tôi”[7,796] Những nhân vật khác như người bố và ông bác giàu có được khắchọa qua đối thoại giữa các nhân vật, hoàn toàn không có lời bình hay đánh giácủa người kể chuyện Đây là đoạn hội thoại giúp người đọc hiểu rõ tính cáchcủa ông bác Quin: “Bố mỉm cười bí hiểm “Con thấy chưa, lão thực khônkhéo có phải không ? Tư duy của lão vượt qua bố đến sáu mươi năm ánhsáng” “Của ai vậy?” “Của anh trai bố Con có để ý cách lão trốn trong buồngtắm cho đến lúc bác sĩ ra về? Đấy là cách giữ tiền Người giàu xẻn so từng xumột như người chơi tem giữ gìn từng con tem” [7,799]

Như vậy, có thể thấy rằng khi lựa chọn người kể chuyện ở ngôi thứ nhất,các nhà văn hậu hiện đại Mĩ luôn có xu hướng khách quan hóa giọng điệutrần thuật, xóa bỏ hình tượng người kể chuyện “toàn tri”, “biết tuốt”, hạn chế

sử dụng những tính từ hay trạng từ bộc lộ cảm xúc, qua đó tính cách nhân vậtcũng như hiện thực cuộc sống được hiện lên một cách hoàn toàn chân thực,sinh động

1.1.2 Người kể chuyện ngôi thứ hai

Để tạo nên sự đa dạng, mới mẻ cho tác phẩm, các nhà văn hậu hiện đại

Mĩ đã sử dụng ngôi thứ hai trần thuật Có cảm giác như khi sử dụngphương thức này, tác giả dường như hướng thẳng vào độc giả, lấy độc giả

là mục tiêu để nhấn mạnh điều cần nói Khi nhân vật xưng “tôi” thì người

kể chuyện lộ diện ở ngôi thứ nhất Khi nhân vật phản chiếu xưng “bạn” thìngười kể chuyện ấy trở nên hàm ẩn, nói cách khác là từ ngôi thứ nhất đểhướng tới “bạn” Khi kể chuyện ở ngôi kể thứ hai, nhà văn đạt đến sự tự dohơn trong góc độ tự sự, lôi kéo người đọc trở thành một nhân tố trong câuchuyện của mình

Có thể thấy rõ điều này trong truyện Lớp học của Barthelme Ngay từ

đầu tác phẩm, người kể chuyện đã khéo léo biến người đọc thành một nhânvật tham gia vào hành trình “tìm kiếm giá trị”: “Phải, chúng ta đã bảo cả đámtrẻ ấy đi trồng cây đấy, bởi chúng ta cho rằng đấy là một phần của chươngtrình giáo dục, để thấy bạn hiểu như thế nào về hệ thống giáo dục cơ bản vàcũng là ý thức trách nhiệm, quan tâm mọi thứ, là bổn phận cá nhân Bạn hiểuđiều tôi muốn nói” [7,59] Tạo ra người kể chuyện hàm ẩn ở ngôi thứ hai, tácgiả đã đặt độc giả vào vị trí nhân vật, buộc độc giả cũng như đang tham giađồng sáng tạo với nhà văn Điều đó tạo nên giọng điệu đối thoại đa thanh giữangười kể chuyện với độc giả trong quan hệ hết sức bình đẳng Bởi, theo LêHuy Bắc, đặc trưng cơ bản của văn học hậu hiện đại là không áp đặt ý kiếnchủ quan của người viết đối với người đọc, nhà văn chẳng biết gì nhiều hơnđộc giả về vấn đề (hoặc câu chuyện) anh ta sắp đặt bút xuống viết Họ như đểcâu chuyện tự viết ra, tự kể với độc giả nội dung của chính nó Không phải

ngẫu nhiên mà Lớp học lại có nhiều câu hỏi và cũng không phải thầy giáo dốt

đến mức không thể trả lời các câu hỏi của bọn trẻ, có điều người thầy ấy nhậnthức rõ ràng rằng, việc trả lời cũng như mọi câu trả lời khác đều là chủ quan,

phiến diện Do vậy nhân vật “tôi” muốn chúng tự tìm lấy câu trả lời Và độcgiả đến đây cũng tham dự vào cuộc tìm kiếm lời đáp ấy Chủ nghĩa hậu hiệnđại mở ra nhiều con đường để người đọc tự đi vào văn bản bằng vốn sống vànhững kiến giải của bản thân mình

Ngoài việc kể chuyện theo hai ngôi: thứ nhất và thứ hai, các tác giả hậuhiện đại Mĩ còn kể chuyện theo ngôi thứ ba Sự tồn tại của các phương thức

kể chuyện này mang đến cho tác phẩm hơi thở đầy đặn và tràn đầy sức sống

1.1.3 Người kể chuyện ngôi thứ ba

Nếu người kể chuyện ở ngôi thứ nhất mang tính chủ quan thì người kểchuyện ở ngôi thứ hai mang tính chất hình bóng, đối thoại, còn người kểchuyện hàm ẩn ở ngôi thứ ba thì hoàn toàn khách quan với một điểm nhìntrung lập (hay còn gọi là điểm nhìn tĩnh quan) để soi chiếu cái tôi bản thể Theo lối kể chuyện truyền thống ở ngôi kể thứ ba, chủ thể hoàn toàn ởngoài cốt truyện, không thuộc vào thế giới các nhân vật của truyện mà chỉtheo dõi, dẫn dắt, đứng sau hành động để quan sát và kể lại, không trực tiếptham gia vào sự kiện, biến cố của truyện Chủ thể kể chuyện ở ngôi thứ baluôn có một vị trí tốt nhất để theo dõi, dẫn dắt nhân vật Nhân vật ít có cơ hội

để phát biểu, suy ngẫm hoặc hồi tưởng Chủ thể kể chuyện chi phối toàn bộtác phẩm từ lời dẫn chuyện, cách kể, cách tả đến cả lời trữ tình ngoại đề.Truyện chủ yếu là lời của người kể chuyện, vì vậy truyện được kể có phầngiảm đi tính sinh động, chân thực Người kể chuyện phải truyền tải hết tưtưởng, quan điểm, tình cảm, thái độ của tác giả vào thế giới nhân vật trongtruyện nên sự hiện diện của người kể chuyện với tư cách là bóng dáng của tácgiả, vì thế người đọc ít nhiều bị áp đặt bởi thiên kiến chủ quan của tác giả Cơhội đồng sáng tạo của người đọc bị hạn chế Lời của chủ thể kể chuyện chủyếu là độc thoại, một giọng duy trì từ đầu đến cuối truyện, khó tránh khỏi cảmgiác nhàm chán cho người đọc

Điều dễ nhận thấy là trong các truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ, khi xâydựng người kể chuyện ở ngôi thứ ba, các tác giả thường có xu hướng traoquyền kể chuyện cho nhân vật, điều này đã tạo nên tính dân chủ trong cách kểchuyện và tăng thêm sự hấp dẫn, lôi cuốn cho câu chuyện Nhân vật đóng vaitrò thuật lại những câu chuyện của người khác hoặc của chính bản thân mình,

ta không chỉ thấy ở đây những sự việc quan sát ở bên ngoài mà còn biết được

cả những suy tư, hồi ức, tâm lí của nhân vật Ở những truyện ngắn này, nhânvật được quyền dẫn dắt cốt truyện và độc giả cũng đồng sáng tạo với tác giả,

kiến tạo nên những lớp ý nghĩa mới cho tác phẩm Các truyện Lời cuối của

hành trình Phoenix, Arizona (Sherman Alixie), Điều tốt lành nho nhỏ

(Raymond Carver), Trọng lượng (David Leavitt), Hiện diện tại đây là vợ

chồng Maple, Ngôi nhà sa thạch (John Updike), Những kẻ đi săn trong tuyết (Tobias Wolff) đều được trần thuật theo cách như vậy

Trong Ngôi nhà sa thạch của John Updike, cốt truyện được hình thành

từ dòng kí ức của nhân vật Nhân vật chính trong tác phẩm là Joey, ngoài 40tuổi đã thuật lại những kí ức về mẹ, người không chịu từ bỏ ngôi nhà và chấpnhận sống một mình ở đó suốt mười bẩy năm cuối đời với bầy mèo và mộtcon chó Căn nhà đã gắn bó với các thế hệ trong gia đình Joey với biết bao kỉniệm sâu đậm Trong nhà Joey, từ ông nội, bà nội, bố rồi mẹ đều qua đờitrong ngôi nhà ấy Bây giờ thì Joey đã lớn tuổi, đã quan ba đời vợ và đã cócon, đang đứng trước quyết định bán hay lưu giữ ngôi nhà Anh ta đang sốngtrong cả khoảng trời kỉ niệm thuở thơ bé qua những mảnh ghép của kí ức chợt

ùa về xao động, bâng khuâng Trần thuật ngôi thứ ba nhưng Ngôi nhà sa

thạch không gợi cảm giác cũ kỹ vì trật tự trần thuật liên tục bị đảo lộn: đang

từ hiện tại quay về quá khứ và suy tưởng Ngay từ trong cái cổ điển, John

Updike đã tự “làm mới” nó, thổi vào nó một sức mạnh nghệ thuật hiện đại

nhờ sự chuyển đổi liên tục của thời gian – không gian khi kết hợp giữa việc tổ

Cũng sử dụng ngôi kể thứ ba, trong truyện Trọng lượng của David

Leavitt, ta thấy tác giả đã trao quyền kể chuyện cho nhân vật cậu bé Theo Do

đó người đọc không chỉ biết được những gì xảy ra bên ngoài cuộc sống củaTheo mà còn cảm biết được những dòng suy nghĩ trong nội tâm nhân vật một

cách sâu sắc: “Cuộc đời cậu, đôi khi cậu nghĩ, là xem bộ phim phát lại Tôi yêu Lucky hay tin tức, trong khi cậu cố không nghĩ về sự khó chịu của mẩu

ống dẫn cứng đang đâm vào người cậu, thậm chí cái ống dẫn ấy còn là vậtthường xuyên gợi nhớ về cái vịnh mênh mông không thể bơi qua được chắngiữa cậu và mực nước của cái giếng đang dần dần rút đi” [7,378] Ngay cảnhững suy nghĩ, đánh giá về nhân vật khác trong truyện (người mẹ – bàSylvia) cũng được soi qua lăng kính cảm nhận của cậu bé Theo: “Bà đang cốkiểm tra điều gì vậy? Có phải cậu đã lấy lại được sức nhìn? Có phải chắc chắncậu ở đây, còn sống, rằng cậu vẫn chưa vượt qua tất cả sự chở che của bà, mộtthằng bé còi cọc lúng túng trong cặp kính có chốt bằng kim cương giả?”[7,391] Với cách kể chuyện như vậy, người kể chuyện sẽ ít chịu sự chi phối,

áp đặt từ thiên kiến chủ quan của tác giả, nâng cao vai trò đồng sáng tạo ởngười đọc Tùy vào sự trải nghiệm, vốn sống, tầm đón nhận, người đọc sẽkhám phá từ câu chuyện những lớp ý nghĩa khác nhau

Ở một truyện ngắn khác, Lời cuối của hành trình Phoenix, Arizona của

Sherman Alixie, chủ thể kể chuyện vẫn là người giấu mặt song điểm nhìn đã

có sự chuyển hóa liên tục từ người kể sang nhân vật Dù nhân vật không đóngvai trò người thực hiện hành động kể song cái được kể đã không đơn giản chỉ

là những điều xảy ra bên ngoài người kể mà còn được thể hiện sinh độngngay trong sự cảm thấy, cảm biết của nhân vật Câu chuyện kể về nhân vậtVictor làm việc tại Vụ quan hệ da đỏ, anh được tin ba mất vì bệnh tim tạiPhoenix, Azirona Nhưng Victor lại không có tiền để để đến nơi đó, hội đồng

bộ lạc chỉ trợ cấp cho anh khoản tiền ít ỏi Anh đã gặp Thomas – Nhóm Lửa,

một người bạn từ thuở ấu thơ Thomas là một người khá kì dị, anh ta luônthích kể chuyện nhưng chẳng ai muốn nghe và mọi người xa lánh anh.Thomas đã đồng ý cho Victor vay tiền và đề nghị được đi cùng Victor Câuchuyện được tiếp nối bằng những hồi tưởng của Victor về Thomas với những

kỉ niệm thời ấu thơ Những câu chuyện ấy cho ta hiểu thêm về Thomas: bêntrong cái con người tưởng như hơi kì dị ấy lại là những nét tính cách rất đángmến Trong truyện, ta thấy tác giả không kể nhiều mà nhường lời cho nhânvật, những kỉ niệm về thời thơ ấu của hai nhân vật được hiện lên qua kí ứccủa Victor Với vai trò là người dẫn dắt câu chuyện, nhân vật Victor đã bộc lộnhững cảm xúc, suy nghĩ của bản thân mình trong lời kể: “Victor biết rằngThomas sẽ vẫn là thằng kể chuyện dở hơi, người luôn chuyện trò với chó vàcác loại xe cộ, người lắng nghe lời của gió và tiếng của rừng thông Dẫu chosau tất cả những gì đã diễn ra, Victor vẫn ý thức được mình chẳng thể nào làmbạn thực sự với Thomas Điều này thật tàn nhẫn nhưng nó là sự thực Victorcảm thấy xấu hổ Ý thức cộng đồng và quan hệ bộ tộc đã mang lại gì cho anh?Vật cụ thể, duy nhất mà anh nhận được từ phía mọi người là một bó cỏ khô vànhững khát vọng bị bào mòn, xơ xác” [7,45]

Trong truyện ngắn Điều tốt lành nho nhỏ của Raymond Carver, chủ thể

kể được đặt bên ngoài chuyện song nó không phải là người biết tất cả mà chỉchạy theo suy đoán Chủ thể kể không đứng từ trên cao nhìn xuống mà đóngvai trò như người tường thuật tại chỗ một cách khách quan về những gì mà nóchứng kiến Câu chuyện bắt đầu bằng sự việc nhân vật Ann đi đặt chiếc bánhsinh nhật cho cậu con trai Scotty ở một hiệu bánh tại trung tâm thươngnghiệp Chiếc bánh sẽ được lấy vào sáng thứ hai – sinh nhật cậu bé Nhưngđúng hôm đó, Scotty đã bị một tai nạn nghiêm trọng dẫn đến hôn mê và quađời Giữa lúc vợ chồng Howard – Ann đau khổ vì cái chết của con, chuôngđiện thoại vẫn bình thản reo và ai đó ở đầu dây nhắc nhở về Scotty Thoạt tiên

vợ chồng Howord cứ nghĩ kẻ độc ác nào đó muốn trêu đùa với nỗi mất mátcủa họ và phẫn uất muốn trả thù Rồi Ann nhận ra đó chính là người làmbánh Hai vợ chồng tìm đến xưởng bánh để trả thù, nhưng khi hiểu hết mọichuyện, người làm bánh thành thật xin lỗi và động viên đôi vợ chồng trẻ Các

sự việc trong truyện được kể lại qua sự dẫn dắt và dòng suy tư của cả hai nhânvật, người vợ – Ann và người chồng – Howord Có lúc người đọc bắt gặp suynghĩ của nhân vật Howord: “Anh muốn nói đôi điều nữa để trấn an chị, nhưngbản thân anh cũng lo lắng Anh cầm tay chị đặt vào lòng mình, anh thấy bìnhtâm hơn khi tay chị để ở đó” [7,167], có lúc là dòng tâm tư của Ann: “lần đầutiên, chị cảm nhận sự hòa hợp giữa hai người trước thảm họa gia đình Chịgiật mình khi ý thức được rằng, mãi đến bây giờ, tai ương ấy chỉ đổ lên đầuchị và Scotty Chị không để Howard vướng vào mặc dù anh luôn ở đấy và sẵnsàng chia sẻ Chị cảm thấy hạnh phúc khi làm vợ anh” [7,168] Cách kểchuyện theo lối trao quyền kể chuyện cho nhân vật khiến cho câu chuyện cóchiều sâu, nội tâm nhân vật được khắc họa rõ nét, câu chuyện trở nên sinhđộng và lôi cuốn độc giả

Cần phải nói thêm rằng, trong các truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ, khôngchỉ đa dạng ngôi kể chuyện mà còn có sự di chuyển linh hoạt giữa chúng Đôikhi chỉ trong một đoạn văn ta đã thấy có sự chuyển dịch, xuất hiện hai người

kể chuyện Ví dụ đoạn mở đầu truyện ngắn Con trai tôi kẻ giết người của

Bernard Malamud: “Nó thức giấc, cảm thấy cha mình đang ở ngoài hành lang,lắng nghe Ông lắng nghe nó ngủ và mơ Lắng nghe nó thức giấc và dò dẫmtìm quần Nó không đi giày Nó sẽ không vào bếp để ăn Nhìn vào gương vớiđôi mắt nhắm nghiền Ngồi hàng tiếng đồng hồ trong toilet Lật những trangsách mà nó không hề đọc Nỗi đau đớn, sự cô độc của nó người cha đứng ởhành lang Đứa con trai lắng nghe ông lắng nghe” [7,494] Hay trong đoạn kếttruyện, có khi người kể chuyện là nhân vật người con, có lúc lại là người bố,

có lúc là cả hai: “Chúng tôi lắng nghe trong hành lang Ông đi theo tôi trênphố Chúng tôi gặp nhau ở mép nước Ông chạy theo cái mũ của mình Contrai tôi đứng ngâm chân trong đại dương” [7,502]

Như vậy, việc “tổ chức” cho các nhân vật thay nhau tự kể là “mánhkhóe” thay đổi, di chuyển, nối kết điểm nhìn trong nghệ thuật trần thuật Trở lại mối tương quan của các yếu tố tự sự trong truyện ngắn: người kểchuyện – nhân vật – độc giả (Ai kể? Kể cho ai? Kể về ai?) Trong các truyệnngắn hậu hiện đại Mĩ, các mối quan hệ trở nên phức tạp khi người kể chuyệnđồng thời là nhân vật, thậm chí độc giả cũng được đặt vào vị trí nhân vật Sựluân phiên của những đại danh từ nhân xưng đã tạo nên cảm xúc, khoảngcách, điểm nhìn đa diện để nhận thức về diện mạo của chính hình tượng củangười kể chuyện Qua đó khám phá được nhiều chiều của hiện thực (ảo tưởng

và thực tế, hiện thực và tưởng tượng) và tạo nên những nét độc đáo trongnghệ thuật tự sự

Sự đa dạng của người kể chuyện tất yếu sẽ dẫn đến sự linh hoạt, phongphú của điểm nhìn Bởi cùng một sự kiện, tình huống nhưng qua con mắt củamỗi nhân vật, vấn đề sẽ được mở rộng ra tận cùng của giới hạn

1.2 ĐA ĐIỂM NHÌN

Điểm nhìn nghệ thuật vốn là xuất phát điểm của cấu trúc nghệ thuậttrong văn bản tự sự Việc tổ chức kết cấu tác phẩm phụ thuộc rất nhiều vàoyếu tố điểm nhìn trần thuật

Theo các nhà lí luận văn học, điểm nhìn trần thuật chính là vị trí xácđịnh, từ đó nhà văn dẫn dắt người đọc đi vào thế giới nghệ thuật của mình Đócũng là một trong những phương thức để nhà văn tái tạo, phản ánh hiện thực

và trình bày quan niệm của mình Nói cho cùng, nó giống như vấn đề chọncảnh của nhà nhiếp ảnh, ngồi trên nóc nhà hay trên nền nhà, tham gia vào câuchuyện hay ẩn mình trong đầu của nhân vật hay đứng ngoài cửa sổ, quan sát

rồi kể lại cho mọi người những sự kiện xảy ra trong nhà mình mà có thể trôngthấy Rõ ràng không thể hiểu được sâu sắc tác phẩm văn học nếu ta không tìmhiểu điểm nhìn nghệ thuật

Henry James là người đầu tiên đưa ra quan niệm điểm nhìn trong văn

xuôi, được trình bày trong tiểu luận Nghệ thuật văn xuôi (1884) và được

phân tích rõ hơn trong các công trình sau này của ông Điểm nhìn chính là sựlựa chọn cho một cự ly trần thuật nào đó để kể lại câu chuyện, mà có thể giảmthiểu hoặc loại trừ khả năng can thiệp của tác giả vào các sự kiện miêu tả, làmcho tác phẩm trở nên tự nhiên hơn, gần gũi với cuộc sống hơn Tác giả làngười đứng sau tác phẩm, tác giả có mặt ở khắp nơi nhưng lại chẳng ở nơinào cả, nhưng là người có sức mạnh toàn năng đối với từng chi tiết, hànhđộng, nhân vật trong tác phẩm của mình

Một đại biểu xuất sắc của tự sự học G Genette đã nghiên cứu khá kĩ về

điểm nhìn Ông gọi điểm nhìn nghệ thuật là tiêu điểm Tiêu điểm theo quan

điểm của G Genette chính là vị trí của chủ thể trần thuật trong mối quan hệvới câu chuyện mà anh ta kể lại Điểm nhìn nghệ thuật biểu hiện qua cácphương tiện nghệ thuật, ngôi kể, lời văn, giọng điệu, cách gọi tên sự vật Nócung cấp một phương diện để người đọc nhìn sâu vào cấu tạo nghệ thuật củatác phẩm, nhận ra phong cách đặc trưng của nhà văn

Khi nghiên cứu điểm nhìn nghệ thuật, người ta chia điểm nhìn thành

nhiều loại Theo cuốn Lí luận văn học do Phương Lựu chủ biên, điểm nhìn

trần thuật được phân chia trên hai bình diện Xét về bình diện trường nhìn trần

thuật được chia thành hai loại: Trường nhìn tác giả và trường nhìn nhân vật.

Trường nhìn tác giả là người trần thuật đứng ngoài câu chuyện để quan sát đốitượng Kiểu trần thuật này mang tính khách quan tối đa cho lời trần thuật.Trường nhìn nhân vật là người trần thuật nhìn sự vật, hiện tượng theo quanđiểm của một nhân vật trong tác phẩm Trần thuật theo điểm nhìn nhân vật

mang đậm sắc thái tâm lí, chất trữ tình hoặc châm biếm do sự chi phối trựctiếp bởi địa vị, hiểu biết, lập trường của nhân vật Xét trên bình diện thứ hai,

bình diện tâm lí, có thể phân biệt thành điểm nhìn bên trong và điểm nhìn bên ngoài Điểm nhìn bên trong tức là người trần thuật nhìn thấy đối tượng qua

lăng kính của một tâm trạng cụ thể, dễ dàng tái hiện diễn biến trong tâm hồnnhân vật Ngược lại, ở điểm nhìn bên ngoài, chủ thể trần thuật giữ cái nhìnkhách quan từ vị trí bên ngoài có khoảng cách nhất định với đối tượng trầnthuật Sự phân biệt trên đây hoàn toàn mang tính chất tương đối vì hầu nhưkhông một tác phẩm nào chỉ sử dụng một điểm nhìn mà các điểm nhìn thườngđược di động, sử dụng linh hoạt, phối hợp với nhau phục vụ cho ý đồ sáng tạocủa người nghệ sĩ

Dựa trên lí thuyết về điểm nhìn trần thuật, khi khảo sát các truyện ngắn

Mĩ trong cuốn Truyện ngắn hậu hiện đại thế giới, chúng tôi nhận thấy các

tác giả thường sử dụng cách kể truyện theo lối đa điểm nhìn trần thuật Cónghĩa là trong một tác phẩm luôn có sự di chuyển điểm nhìn từ người kểchuyện đến nhân vật, từ điểm nhìn bên ngoài vào điểm nhìn bên trong, thayđổi theo sự phát triển của các tình tiết, sự kiện, biến cố của truyện

Trong truyện Ngôi nhà sa thạch (John Updike), ngay phần mở đầu

truyện ta đã thấy được sự đan xen của các điểm nhìn trần thuật: “Kí ức đầutiên của Joey về ngôi nhà mịt mùng tựa đám mây, tựa bức ảnh cũ nhạt phaibởi sương, mốc (1) Suốt chiến tranh thế giới lần thứ hai, gia đình hắn không

có xe, phải đi xe thuê vào những dịp hiếm hoi khi cả nhà rời thành phố, rờingôi nhà xây bằng gạch, nơi cha hắn làm việc, ra vùng ngoại ô; cậu bé mườihai tuổi là hắn lúc ấy rất xấu hổ bởi không thể nhìn qua cửa kính, chiêmngưỡng cảnh quan mà luôn phải cố gồng mình kìm cơn say xe (2) Cậu chốnglại những cú xóc, cú lạng; pha trong mùi nồng hắc của chiếc đệm cao su, mùixăng sống, và cả bàn tay của cha cậu, nổi đầy gân, nhợt nhạt, yếu ớt, đang

nắm cần số (3) Miền quê, đã qua nhiều dặm, cứ lùi dần về phía sau (4)Những cánh đồng đơn điệu, lồi lõm, trĩu nặng lúa mì, mờ mờ lượn lên lượnxuống (5)” [7,740].

Các điểm nhìn của mỗi câu văn cụ thể được sử dụng như sau:

Câu 1: điểm nhìn bên trong

Câu 2: điểm nhìn bên trong

Câu 3: điểm nhìn bên ngoài

Câu 4: điểm nhìn bên ngoài

Câu 5: điểm nhìn bên ngoài

Sự di chuyển điểm nhìn linh hoạt tạo nên hiệu quả thẩm mĩ nhất địnhcho đoạn văn (mở rộng ra là tác phẩm) Sự phối hợp nhiều tiêu cự khác nhaulàm cho người đọc có cái nhìn bao quát, đầy đủ về sự vật, hiện tượng và conngười trong đoạn văn Ở đoạn trích trên, qua điểm nhìn bên ngoài lướt qua vềmặt không gian, chúng ta cảm nhận được ấn tượng ban đầu của nhân vật Joey

về ngôi nhà và vùng ngoại ô, nơi ở mới của gia đình của mình

Trong quá trình khám phá, tái hiện và phản ánh hiện thực, các nhà vănhậu hiện đại Mĩ luôn hướng ngòi bút của mình theo nhiều chiều, nhiều hướngkhác nhau, phản ánh trong sự đa dạng và trong mối quan hệ với các sự vật hiệntượng xung quanh Đặc biệt đối với con người, các tác giả luôn khao khát đượckhám phá và thể hiện nó trong sự trọn vẹn Nhà văn sử dụng nhiều điểm nhìntrần thuật trong tác phẩm của mình, tạo ra một sự di chuyển linh hoạt giữa cácđiểm nhìn Tác giả không chỉ triển khai câu chuyện theo một điểm nhìn cố địnhcủa người kể chuyện, mà đến một thời điểm nào đó di chuyển điểm nhìn sangphía nhân vật hoặc cũng có khi điểm nhìn đang từ nhân vật này chuyển sangcho nhân vật khác Cùng một sự việc, cùng một tình huống nhưng mỗi nhân vậtlại có những suy nghĩ, hành động khác nhau Đó là một đặc điểm đáng chú ýtrong nghệ thuật tự sự của truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ

Việc di chuyển linh hoạt giữa các điểm nhìn đã giúp cho người kểchuyện thâm nhập vào những ý thức khác nhau của các nhân vật trongchuyện, làm câu chuyện trở nên cởi mở hơn, thoáng hơn trong từng chi tiết vàcách thể hiện những ý đồ nghệ thuật Câu chuyện giống như được mở ra từnhiều hướng khác nhau nhưng vẫn kết nối tại một điểm chung thống nhất, tậptrung thể hiện được rõ nhất tư tưởng, chủ đề của tác phẩm

Ở truyện Con trai tôi kẻ giết người (Bernard Malamud) điểm nhìn trần

thuật đồng thời đặt ở hai nhân vật: người cha – Leo và người con – Harry.Câu chuyện xoay quanh những rạn vỡ trong mối quan hệ cha con Người chaluôn cố gắng muốn hiểu con bằng cách quan tâm đến mọi hành động, việclàm của con Ông đứng ngoài hành lang, dõi theo, lắng nghe từng cử động củacon, thậm chí đọc trộm thư của Herry Việc làm này của Leo làm cho cậu béHerry rất tức giận đến mức muốn giết cha mình Mọi cố gắng để hàn gắn mốiquan hệ, để hiểu con của Leo đều thất bại, giữa hai cha con luôn là mộtkhoảng cách vô hình Đoạn văn sau nói về tâm trạng của Leo khi đuổi theocậu con trai mình:

“Một luồng gió nhấc cái mũ của cha nó lên và cuốn ra xa bờ biển, trôngnhư thể nó sắp bị thổi chìm vào trong sóng, nhưng rồi gió lại cuốn nó lên phíalối đi, quay tròn như một bánh xe trên cát ướt Leo đuổi theo cái mũ Ôngđuổi theo nó một đoạn, một đoạn nữa, rồi xuống cả mặt nước Gió thổi nó dạtvào chân ông và ông vồ lấy nó Giờ đây ông đang khóc Thở hổn hển, ôngchùi mắt bằng những ngón tay lạnh giá và quay trở lại chỗ con trai mình nơimép nước

Nó là một người đàn ông cô đơn Kiểu của nó là như vậy Nó sẽ luôn côđơn Con trai tôi, nó tự thu mình thành người cô độc” [7,501]

Chúng ta có thể thấy trong đoạn văn trên có sự dịch chuyển điểm nhìnmột cách rất linh hoạt, từ điểm nhìn của nhân vật Harry (Một luồng gió nhấc

cái mũ của cha nó lên và cuốn ra xa bờ biển, trông như thể nó sắp bị thổi chìmvào trong sóng, nhưng rồi gió lại cuốn nó lên phía lối đi, quay tròn như mộtbánh xe trên cát ướt), chuyển sang điểm nhìn của người kể chuyện (Leo đuổitheo cái mũ Ông đuổi theo nó một đoạn, một đoạn nữa, rồi xuống cả mặtnước Gió thổi nó dạt vào chân ông và ông vồ lấy nó Giờ đây ông đang khóc.Thở hổn hển, ông chùi mắt bằng những ngón tay lạnh giá và quay trở lại chỗcon trai mình nơi mép nước), và cuối cùng là điểm nhìn của Leo (Nó là mộtngười đàn ông cô đơn Kiểu của nó là như vậy Nó sẽ luôn cô đơn Con traitôi, nó tự thu mình thành người cô độc).

Tác giả John Updike trong truyện Hiện diện tại đây là vợ chồng Maple

cũng sử dụng đồng thời cả hai trường nhìn: trường nhìn tác giả và trường nhìnnhân vật Ngay từ phần mở truyện ta đã thấy có sự đan cài này Câu chuyệnbắt đầu từ trường nhìn của tác giả: “Họ từng là một đôi may mắn Chính nhờ

sự may mắn đó, sau khi họ quyết định chia tay, mà cộng đồng Thanh giáo họsống trong đó đã bổ sung một tu chính li dị không xét lỗi vào bộ luật kì dị đãquá sáo mòn và cọc cạch của cộng đồng” [7,723] và sau đó chuyển sangtrường nhìn nhân vật: “Với Richard, khi đọc mẩu chứng thư đó trong căn hộcủa mình ở Boston, lời lẽ đó gợi lên hình ảnh anh và Joan tay trong tay phơiphới đi vào một buổi liên hoan ” [7,723] Bằng cách dịch chuyển điểm nhìntrần thuật như vậy, người đọc có thể thâm nhập vào nội tâm, dòng suy nghĩcủa nhân vật, khiến cho câu chuyện trở nên cởi mở hơn, chứ không chỉ đóngkhung trong điểm nhìn của người kể chuyện

Qua đó, chúng ta thấy, người kể chuyện rõ ràng được đánh giá ở nhiềuvai trò, nhiều vị trí khác nhau, có khi là một nhân vật trong truyện, cũng cókhi là người đứng ngoài cuộc quan sát, có khi là vị Chúa trời với quyền hạnvạn năng Hình tượng người kể chuyện phong phú cùng với sự đa dạng hóađiểm nhìn và thay đổi điểm nhìn linh hoạt đã tạo cho các truyện ngắn hậu

Bên cạnh đó, góp phần cho sự thành công của những truyện ngắn hậuhiện đại Mĩ phải kể đến vai trò của yếu tố giọng điệu kể

1.3 GIỌNG ĐIỆU VÔ CẢM, ĐA ÂM

Theo định nghĩa của các nhà nghiên cứu trong Từ điển thuật ngữ văn

học, giọng điệu “là thái độ, tình cảm, lập trường tư tưởng của nhà văn với

hiện tượng được miêu tả thể hiện trong lời văn qui định cách xưng hô, gọi tên,dùng từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm thụ xa gần, thân sơ, thành kính hay

suồng sã, ngợi ca hay châm biếm ” [25,134] Nền tảng của giọng điệu là

cảm hứng chủ đạo của nhà văn Trong nghệ thuật kể chuyện, giọng điệu cũng

là một yếu tố cơ bản Phản ánh quan điểm, thị hiếu thẩm mĩ của người sángtạo, giọng điệu có vai trò quan trọng trong việc thể hiện cá tính sáng tạo củatác giả (gián tiếp qua hình tượng người kể chuyện) Giọng điệu được thiết lập

từ mối quan hệ giữa người kể với người nghe từ thế giới sự kiện được miêu tảtạo thành giọng điệu trần thuật

Theo thi pháp học, mối quan hệ giữa vai kể – điểm nhìn – giọng điệu làmối quan hệ chặt chẽ, gắn bó Giọng điệu chịu sự chi phối của điểm nhìnnhưng cũng góp phần thể hiện điểm nhìn, vai kể được xác lập bởi điểm nhìnđồng thời cũng thể hiện điểm nhìn, điểm nhìn lại góp phần thể hiện giọngđiệu Đó là mối quan hệ khăng khít không tách rời, không thể nói cái nào chiphối cái nào, cái nào thể hiện cái nào, mà luôn tồn tại mũi tên hai chiều vừachịu sự chi phối, vừa góp phần thể hiện ý đồ sáng tạo của nhà văn Người kểchuyện tạo sự dễ dàng cho sự di động điểm nhìn sẽ dẫn đến hệ quả là sự đagiọng điệu Vì mỗi điểm nhìn khác nhau sẽ tạo ra giọng điệu khác nhau Việc tạo ra giọng điệu nghệ thuật riêng là nỗ lực không ngừng của mỗinhà văn Giọng điệu ấy được cụ thể hóa qua ngôn từ, lời văn, ngữ điệu và cácthủ pháp nghệ thuật trong tác phẩm Tổng hòa các sắc thái giọng điệu trongmột tác phẩm, người đọc sẽ có cơ sở quan trọng để đánh giá phong cách, sắc

thái tình cảm của người viết Khảo sát một số truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ,chúng tôi nhận thấy các cây bút hậu hiện đại Mĩ thường sử dụng hai loạigiọng điệu: giọng điệu vô cảm và giọng điệu đa âm qua trào phúng, giễu nhại.

1.3.1 Giọng điệu vô cảm

Giọng điệu vô cảm là giọng điệu thường gặp trong văn học hậu hiện đạinói chung và truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ nói riêng Giọng điệu vô cảm làcách trình bày sự kiện từ bên ngoài và mang tính hành vi Kiểu giọng nàyphần lớn là trần thuật ở ngôi thứ ba mang tính chất trung tính Mặc dù cốttruyện đề cập đến nhiều sự việc kì lạ hoặc sự rạn nứt trong các mối quan hệ,cái chết, sự chia lìa, nhà văn lại kể chuyện bằng một giọng điệu khách quan,nhẹ tênh, phớt lờ

Truyện Khói thị thành của Pinckney Benedict kể về cuộc sống khá cô

độc, khép kín của nhân vật “tôi” cùng với chú Hunter và cha của mình Họsống ở túp lều trên Tree Mountain (Núi Cây), tách biệt với thế giới thị thànhsôi động dưới thung lũng Cái chết của người cha được tái hiện qua lời kể củanhân vật “tôi” một cách hoàn toàn khách quan, dường như người đọc khôngthể biết được tâm trạng, cảm xúc của một đứa con khi mất cha như thế nào:

“Khi chúng tôi tìm thấy cha, ông chết đã khá lâu Cái cây đổ, một cành to đèlên ngực ông Chắc ông đã tìm cách nhảy sang bên để tránh khi nó lao xuống.Mặt ông lộ vẻ kinh hoàng, cơ thể ông không còn gì giống như trước đó mà tôi

đã thấy Chú Hunter bọc ông bằng một tấm vải dầu dày và tốt, ngay sau khichúng tôi nâng cái cây ra khỏi ông, tôi không có cơ hội nhìn thấy ông sau đó.Chúng tôi chôn ông cùng với tấm vải dầu” [7,80] Sau cái chết của cha, nhânvật “tôi” quyết định sẽ xuống thung lũng Những cuộc đối thoại giữa cậu bé

và người chú Hunter diễn ra khá rời rạc, thể hiện sự rạn nứt của mối quan hệgia đình, họ gắn kết với nhau bằng sợi dây tình cảm khá mờ nhạt Đây là đoạnđối thoại của nhân vật “tôi” và chú mình khi cậu nói với chú quyết định sẽ đi

xuống thị trấn: “Tại sao cháu lại đi bây giờ, chú Hunter nói Với cơn mưa vàtất cả Hôm nay là một ngày trời xấu để đi xuống thung lũng Tôi nghĩ vềđiều đó Đó không phải là điều mà trước đây tôi bận tâm nhiều Tôi nhìnchú Bởi vì cháu mệt mỏi Chán ngọn núi và thứ thuốc lá gớm ghiếc này Có

lẽ cháu chỉ muốn hút một điếu cho ra hồn để thay đổi Chú đoán là cháumuốn một chút khói thị thành, chú Hunter nói Tôi đáp, chắc thế Cũng cóthể là muốn hôn tất cả bọn gái tơ dưới thung lũng, chú Hunter nói Tôikhông nói gì Thôi được, chú nói Khi cháu về nhớ mang cho chú một chai

Cháu sẽ làm điều đó, tôi nói Chú yên chí ” [7,71] Ở đây giọng điệu trần

thuật vô cảm góp phần làm nổi rõ một hiện thực phân rã, vỡ vụn, phi trật tự,qua đó làm nổi lên trạng thái cô đơn của con người Câu chữ không màu mè,không quá trau chuốt mà trở nên vô cảm, như một lưỡi dao mổ lạnh lùnglách vào sâu thẳm tâm hồn nhân vật

Trong một truyện ngắn khác của một cây bút chuyên viết về các cuộc

chiến tranh ở Việt Nam – nhà văn Tim O’Brien với truyện Hành trang của

họ, ta thấy tác giả cũng sử dụng một giọng điệu trần thuật rất thản nhiên phớt

lờ, nhẹ tênh khi nói về cái khốc liệt và dữ dội của cuộc chiến tranh Chuyện

kể về trung úy Jimmy Cross chỉ huy một tiểu đội là lính đánh bộ ở Chu Lai(Việt Nam) Anh ra chiến trường với hành trang mang theo là những lá thưcủa cô sinh viên Martha và bao mộng mơ, hoài niệm về một tình yêu chưanói Những lá thư của cô gái không bao giờ đề cập đến chiến tranh Vớinhững người lính khác trong tiểu đội của Jimmy, hành trang họ mang theophần lớn tùy thuộc vào nhu cầu, chức vụ, chuyên môn và một phần nào đócòn tùy thuộc vào sự mê tín Tác gỉa đã miêu tả trong cuộc chiến tranh này,những người lính Mĩ hành quân chỉ để mà hành quân, không mục đích, không

lí tưởng Cuộc chiến đối với họ chỉ là đi, đứng và mang theo hành trang:

“Nguyên tắc chiến đấu là ở bắp chân của họ Sự suy tính chỉ thuần túy về thể

xác Họ không biết đến chiến thuật hay nhiệm vụ gì Họ lùng sục các ngôilàng không biết để tìm cái gì, chẳng cần gì hết, họ đã ngả những chĩnh gạo,lục soát con nít và người già, làm nổ tung các đường hầm, đôi khi đốt nhà, đôikhi không đốt, rồi lại tập hợp thành hàng, đi qua làng kế cận, những làng khácnữa, và cứ thế mọi việc lại tiếp diễn” [7,583] Họ luôn cố gắng che giấu nỗi

sợ hãi về cái chết có thể đến bất cứ lúc nào Và khi đêm đến, họ lại mơ ướcđược đi lên chiếc máy bay – “một con chim bằng bạc” để bay bổng đến miềnđất khác, tất cả mọi gánh nặng được cất đi, không có gì để mang Đó là mộtchuyến bay gần như một sự chạy trốn Giọng điệu thản nhiên, phớt lờ được sửdụng xuyên suốt mạch truyện, ngay cả khi đề cập đến cái chết bất ngờ củamột người lính trong tiểu đội của Jimmy: “Ted Lavender bị bắn một phát vàođầu trên đường đi tiểu về Hắn nằm miệng há hốc Hàm răng bị gẫy Phíadưới mặt trái bầm đen, sưng húp lên Xương má gẫy nát Mẹ nó, Rat Rileynói, nó chết rồi Nó chết rồi, hắn cứ lẩm bẩm Nó chết rồi, thật đấy” [7,518].Sau cái chết của Ted Lavender, trung úy Jimmy đã quyết định đốt tất cả thư

và hai bức hình của Martha Anh hiểu rằng đây không phải là trường MountSebustian mà là một thế giới khác, thế giới không có những bài thơ bóng bẩyhay là các kì thi giữa mùa, đây là nơi mà người ta chết chỉ vì bất cẩn hay ngốcnghếch Giọng điệu thản nhiên, che giấu nhiều trăn trở đã khiến Tim O’Brienthực hiện một ẩn ý quan trọng: nhường quyền suy nghĩ và đánh giá lại chongười đọc về sự vô nghĩa, về cái giá quá đắt mà người Mĩ phải trả cho cuộcchiến tranh ở Việt Nam

Giọng điệu của truyện hậu hiện đại Mĩ thể hiện thủ pháp hiện đại củavăn chương thế giới Kiểu đọc thưởng thức theo lối đồng cảm, đồng tình vớitác giả đã không còn nữa Truyện ngắn hậu hiện đại đòi hỏi một cách đọc trítuệ và chủ động Sự thản nhiên của truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ góp vào sứmệnh nâng tầm đón đợi ở độc giả, trao cho họ niềm hạnh phúc được tham gia

1.3.2 Giọng điệu đa âm qua trào phúng, giễu nhại

Giễu nhại được hiểu một cách chung nhất là giọng điệu nghệ thuật trongcác tác phẩm tự sự, trong đó các nhà văn dùng phương tiện ngôn ngữ để từcách nói bộc lộ thái độ mỉa mai của mình đối với nhân vật hay sự việc, hiệntượng nào đó

Đối với văn học hậu hiện đại, phương thức giễu nhại trở nên hữu hiệu vôcùng và là giọng điệu chủ âm của khuynh hướng nhại Có thể nói rằng, thế kỉ

XX là thế kỉ bùng nổ của loại hình văn học nhại “Nhại gắn liền với sự giảithiêng, thay thế Phương Tây rất quen thuộc với nhại, bởi với họ giải thiêng làmột trong những nguyên tắc sống còn, là động lực thúc đẩy xã hội Vớiphương Tây, chẳng có gì là bất biến và trường cửu ở cuộc đời Không có gì làđộc tôn, duy nhất Theo thời gian, những đỉnh cao sẽ được nối tiếp, xuất hiệnrồi lụi tàn Như vậy, giải thiêng là cơ sở xã hội của nhại” [8,83] Tuy nhiên,người đọc cần lưu ý, “giải thiêng không có nghĩa là phủ nhận hay bôi đen quákhứ, thần tượng mà đấy chỉ là cách nhìn quá khứ một cách tỉnh táo” [8,84].Qua đó, nó giúp con người ý thức hơn về thực tại “Đặc điểm quan trọngthường thấy trong văn học nhại là tính đa trị, đa diện mạo Đặc biệt nhại tạo ra

độ mờ hóa cao cho sự việc, hiện tượng” [8,84] Người đọc phải nỗ lực học hỏi

để có một nền tảng kiến thức văn hóa và trải nghiệm cuộc sống nhất định thìmới thấu hiểu giá trị của hình tượng nhại

Cuộc chạm trán muộn màng với kẻ thù của Flanney O’Connor là một

truyện ngắn nhại chế giễu thói háo danh của con người, họ tự tung hô nhaubằng những giá trị ảo Cụ General Sash 104 tuổi, sống cùng người cháu – bàSally Poker Sash 60 tuổi, người đêm nào cũng cầu nguyện mong cụ sống chođến lễ tốt nghiệp của bà ở trường cao đẳng Bà nói sẽ có một đoàn diễu hànhdài của giáo viên và sinh viên mặc áo choàng nhưng không gì sánh được với

cụ trong bộ quân phục Còn cụ General Sash thì chẳng hào hứng gì với điều

này, giọng điệu trào phúng, giễu nhại đã được Flanney O’Connor sử dụng khinói về những suy nghĩ của cụ: “ về phía đoàn diễu hành chết tiệt ấy, nó cóthể tiến đến âm phủ rồi quay lại thì cũng không gây cho cụ chút xúc độngmảy may nào Cụ thích cuộc diễu hành với những chiếc xe rước đầy hoa hậuAmerican, hoa hậu Daytona Beaches, hoa hậu Queen Cotton Products Cụchưa tham dự bất kì cuộc diễu hành nào và theo cách nghĩ của cụ thì một cuộcdiễu hành mà toàn giáo viên thì ảm đạm như dòng sông Styx vậy” [7,593].Mâu thuẫn giữa nội dung và hình thức được Flanney O’Connor khai tháckhi bà Sally mong sự có mặt của cụ General trong lễ tốt nghiệp của mình để

mà khoe mẽ với mọi người về bộ quân phục cấp tướng cụ đang khoác trênmình, để ngẩng cao đầu mà nói với mọi người: “Một ông già quang minhchính trực vẫn đang giữ vững truyền thống cũ Lòng tự trọng! Danh dự! Dũngkhí! Hãy nhìn ông ấy!” Nhưng sự thực đó không phải là bộ quân phục cụ đãmặc trong cuộc chiến tranh giữa các bang và cụ chỉ là người lính bình thường,thậm chí cụ còn không nhớ gì về cuộc chiến tranh đó Mười hai năm trước, cụ

đã nhận được bộ quân phục này trong một buổi quay phim mà cụ chỉ có mộtviệc là bước lên sân khấu rồi sau đó ngủ suốt cả buổi trên hàng ghế của mình Tiếng cười chua chát được cất lên ở cuối tác phẩm, khi vào buổi sángcủa lễ tốt nghiệp, bà Sally vui vẻ hòa vào dòng người mặc áo đen diễu hànhcòn cụ General cũng được đứa cháu John Wesley đẩy xe lăn đến Tuy nhiên

cụ chẳng vui vẻ gì và cụ nghĩ nên có một xe diễu hành với những cô gái đẹp,

cụ cảm thấy có một lỗ nhỏ trên đầu mình, càng ngày càng khoét sâu thêm.Khi Sally ra khỏi hội trường, bà tìm thấy gia đình mình, họ cùng đợi cụGeneral được đẩy xe ra Nhưng họ đâu biết rằng thằng khốn John Wesley đã

”làm cụ ngã ngửa, lăn nhanh xuống con đường lát đá và bây giờ nó đang đứngbên cái xác, trong hàng người dài cạnh cỗ máy Coca – Cola” Cuộc chạm tránmuộn màng với kẻ thù của cụ General có thể chính là cuộc chạm trán với

John Wesley, với bà Sally hay đúng hơn là với thói háo danh, thích hình thứcbóng bẩy bên ngoài của con người

Ở một truyện ngắn nhại độc đáo khác, truyện Gimpel thằng ngốc của

Issac Bashevis Singger, đối tượng bị tác giả giễu nhại ở đây là “Gimpel vàmọi người qua các quan niệm khôn – dại, tốt – xấu, đúng – sai, thông thái –ngu ngốc, đạo đức – phi đạo đức của con người” [8,85] Ngay từ đầu truyện,nhân vật chính đã tự giới thiệu về mình bằng một giọng văn dí dỏm: “Tôi làGimpel thằng ngốc Tôi không nghĩ mình là một thằng ngốc Ngược lại.Nhưng đấy là những gì người ta gọi tôi Tôi có cả thảy bảy cái tên: ngu đàn,khỉ, đầu he, ngu si, dại dột, khùng khùng, thằng ngốc Cái tên cuối cùng thìthật là hóc Sự ngu ngốc của tôi là gì nhỉ? Tôi dễ bị mắc lừa.” [7,663] Và sau

đó, xuất thân của nhân vật được hé mở Gimpel mồ côi, sống với ông nội.Ông nội mất, Gimpel phải đi làm tại lò bánh mì để kiếm sống Mọi người xemGimpel ngốc nghếch và mang anh ta ra làm trò đùa Chuyện Gimpel lấy vợ là

cả một màn bi hài kịch Tác giả đã kể lại nó bằng một giọng điệu hài hước.Dân thành phố muốn Gimpel lấy Elka, một phụ nữa hư hỏng lại đang mangbầu mà không có chồng Mọi người cố tìm mọi cách để lừa Gimpel, biến anh

ta thành trò hề: “Cô ta không phải là thiếu nữ trong trắng nhưng họ bảo tôi lànàng hãy còn trinh trắng Cô ta có cái chân thọt và họ bảo đấy là biểu hiện củatính e lệ Cô ta có một đứa con hoang và họ bảo đứa bé là cậu em út của cô”[7,666] Gimpel biết rõ nhưng buộc lòng phải làm theo vì không thể cưỡng lại

ý muốn của mọi người như mọi lần và chính bản thân anh ta cũng muốn lấy

vợ Hôn lễ được tổ chức ở “cổng nghĩa địa” vì “dịch kiết lị đang hoành hành”

Khị vị giáo sĩ hỏi: “Cô dâu là bà góa hay là người đã li dị?”, có tiếng đáp thay

lời cô ta: “Cả góa lẫn li dị” Gimpel bình luận: “Đấy là khoảnh khắc đen tối

đối với tôi Nhưng tôi còn biết làm gì, bỏ chạy ra khỏi rạp cưới ư?” Có thể

nói rằng, “trạng thái bối rối, lưỡng phân này là nét đặc thù của chủ nghĩa hậu

hiện đại Con người được đặt vào sự lựa chọn nhưng cái để họ lựa chọn thìluôn không phải là giải pháp tối ưu cho cuộc đời” [8,86].

Tiếng cười giễu nhại được đẩy lên cao trào khi các nhân vật viện dẫn

đến Kinh thánh để biện minh cho hành động của mình Sau khi kết hôn với

Elka chưa đầy bốn tháng, Elka sinh ra một bé trai Gimpel buộc tội lừa dốichồng với Elka thì nhận được lời giải thích: cô ta giống bà nội, người có thờigian mang thai rất ngắn Gimpel hỏi thầy giáo thì nhận được câu trả lời:

“điều tương tự đã từng xảy ra với Adam và Eva Họ lên giường vào lúc haigiờ và bốn giờ thì sinh hạ ra con người Chẳng có người đàn bà nào trên thếgian này lại không là con cháu của Eva” Gimpel phàn nàn: “lập luận của họlàm cho tôi không tài nào mở miệng Nhưng liệu có ai biết thực sự nhữngchuyện như thế xảy ra theo cách nào ?” Như vậy, “với cách xây dựng hình

tượng Elka, Singer đã tạo nên một cú nhận thức lại Kinh thánh bằng phép nhại sâu sắc vô cùng Hóa ra, Kinh thánh cũng có chỗ khiếm khuyết và bị kẻ

xấu lợi dụng” [8,87]

Bằng giọng điệu giễu nhại, trào phúng, tác giả đã gửi gắm vào câuchuyện một ý nghĩa sâu xa “Với Gimpel, biết tin tưởng là hạnh phúc Triết lícủa Gimpel thật đơn giản: tin vào điều mình tin cho dù vì đức tin mà dườngnhư suốt cuộc đời Gimpel luôn bị lừa dối Mọi sự đúng sai, khôn dại đều xuấtphát từ quan niệm của con người Con người làm cho thế giới này đẹp hơn,phức tạp hơn bằng cách tưởng tượng ra một trật tự và hài lòng sống bằngtrật tự đó Nếu đánh mất trật tự thì con người khó có thể tồn tại và xã hội cũng

sẽ bị diệt vong” [8,89]

Có thể nói rằng bên cạnh giọng điệu chủ đạo là khách quan, thản nhiên,phớt lờ, giọng điệu đa âm qua trào phúng, giễu nhại cũng là một nét đặc sắctrong nghệ thuật kể chuyện của các cây bút hậu hiện đại Mĩ Các tác giả đãtạo nên cái nhìn đa chiều về tác phẩm, đáp ứng được nhu cầu thẩm mĩ của kỉ

nguyên hậu hiện đại Đằng sau giọng điệu trào phúng, giễu nhại ấy, người đọc

có thể khai thác hình tượng, sự kiện ở nhiều cấp độ nghĩa khác nhau Tuynhiên, để hiểu được ẩn ý và thông điệp sâu xa của tác phẩm thì không phải aicũng có thể nắm bắt thấu đáo

Tiểu kết

Dưới cái nhìn đa dạng người kể, hướng đi này góp một phần không nhỏcho chúng tôi trong việc đào sâu từng vỉa ngôn ngữ, nhân vật, cốt truyện đểthấy được giá trị tác phẩm

Nhìn chung truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ đã có những cách tân đáng kểtrong nghệ thuật kể chuyện Người kể chuyện xuất hiện đa đạng ở các ngôikể: ngôi thứ nhất, ngôi thứ hai và ngôi thứ ba Trong nhiều trường hợp, người

kể chuyện còn trao điểm nhìn trần thuật lại cho nhân vật và kể chuyện từ gócnhìn của nhân vật này Hơn nữa, các điểm nhìn trần thuật có sự dịch chuyểnlinh hoạt, khách quan hóa giọng điệu Sự kết hợp nhiều hình thức tự sự đadạng đã đem lại cho tác phẩm cái nhìn đa chiều hấp dẫn, nêu bật lên cái nhìn

về con người trong đời sống thực tại, đời sống hậu hiện đại Sự tương tác, đốithoại giữa nhà văn và độc giả góp phần tạo nên chiều sâu tư tưởng cho tácphẩm, đồng thời khuyến khích khả năng tham gia sáng tạo từ phía độc giả.Vấn đề này được tiếp tục triển khai, đi sâu hơn, làm rõ nét trong hai phần sau

của luận văn: “Cốt truyện phức hợp” và “Phi trung tâm nhân vật”

Chương 2

CỐT TRUYỆN PHỨC HỢP

Nhà nghiên cứu Hà Minh Đức khẳng định: “Trong mối quan hệ giữa chủ

đề và tư tưởng tác phẩm với cốt truyện, có thể ghi nhận: chính sức lôi cuốn,hấp dẫn của cốt truyện sẽ góp phần tạo nên sức thuyết phục của chủ đề và tưtưởng tác phẩm; ngược lại, nếu cốt truyện quá sơ lược, nhạt nhẽo, nhàm chánthì chủ đề và tư tưởng tác phẩm sẽ trở thành một thứ lí thuyết suông, hoàntoàn áp đặt đối với người đọc Và nếu không có cốt truyện hay, hấp dẫn thì sựhoạt động của các tính cách cũng trở nên buồn tẻ, những đặc điểm bản chấtcủa từng tính cách cũng không được khẳng định rõ nét và mất đi tính sinhđộng cần phải có của nó” [19,136]

Cốt truyện không phải là một yếu tố tất yếu cho mọi tác phẩm văn học

mà chỉ tồn tại trong những tác phẩm văn học thuộc thể loại tự sự và kịch Ởđây, “chất liệu cơ bản, đơn vị cơ bản để tạo thành một cốt truyện chính làcác sự kiện – đó là những sự việc có tác động và ảnh hưởng đáng kể đến sốphận và tính cách của nhân vật” [19,136] Theo Trần Đình Sử, cốt truyệnđược hiểu là “hệ thống các sự kiện được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng vànghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản nhất, quan trọng nhất tronghình thức động của tác phẩm” [40,29] Trần Đình Sử cũng cho rằng, cốttruyện thực hiện các chức năng rất quan trọng trong tác phẩm: “gắn kết các

sự kiện, bộc lộ các xung đột, mâu thuẫn của con người, tạo ra một ý nghĩa về

nhân sinh” [40,21]

Đối với các nhà văn khi cầm bút sáng tác, một trong những yếu tố gâykhó khăn cho họ nhiều nhất chính là cốt truyện Cốt truyện là nguyên nhânchung dẫn đến sự bế tắc của họ trong quá trình triển khai tác phẩm Các yếu

tố như nhân vật, bối cảnh, chủ đề, đối thoại, nội tâm sẽ tuôn trào trên tranggiấy một cách nhẹ nhàng, nhưng nếu không có một cốt truyện phù hợp, hấpdẫn, dòng chữ nghĩa sẽ trở nên tắc nghẽn Nhà văn có thể dễ dàng phóng bútviết phần mở đầu tuyệt vời cho một tác phẩm tự sự, nhưng để dẫn dắt nó điđến kết thúc vừa ý, cần phải dựng một cốt truyện chặt chẽ xuyên suốt “đứacon tinh thần” của mình Tác phẩm cần cốt truyện như thể cần bộ xương vậy

Ở các truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ, cốt truyện là yếu tố quan trọng tạonên sự cách tân đáng kể và một diện mạo mới cho nền văn học Mĩ Truyệnngắn với các đặc trưng của nó thường tái hiện một khoảnh khắc nào đó củađời sống nhân vật chứ không phải là một quá trình, vì thế cốt truyện củatruyện ngắn thường khá sâu và vai trò của các chi tiết, đặc biệt là các chi tiếttiêu biểu, là vô cùng quan trọng Tuy nhiên, nếu truyện ngắn sáng tác theo lốitruyền thống thường phát triển theo năm bước: trình bày, khai đoạn, pháttriển, đỉnh điểm và kết thúc, thì truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ dường nhưkhông chú ý lắm đến cốt truyện, nhiều truyện ngắn còn có xu hướng hủy diệtcốt truyện truyền thống Đọc các truyện ngắn này, người đọc nhận ra nhà văn

ít khi xây dựng cốt truyện trên cơ sở những hành động bên ngoài của nhânvật, yếu tố cơ bản của cốt truyện không còn là hệ thống sự kiện bên ngoài tạonên hình thức vận động của cốt truyện nữa

Trong nhiều truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ, cốt truyện được xây dựng rấtđơn giản, dường như không cần đến sự tổ chức, sắp xếp Từ đó có thể thấy,các nhà văn hậu hiện đại Mĩ không coi cốt truyện là yếu tố hấp dẫn hàng đầucủa truyện ngắn Với những truyện ngắn của mình, họ hướng người đọc theochiều sâu của sự suy nghĩ, khám phá ý nghĩa của chúng Nghiên cứu cách xâydựng cốt truyện trong các truyện ngắn hậu hiện đại Mĩ, chúng tôi tập trungkhai thác ở hai loại cốt truyện cơ bản: cốt truyện phân mảnh và kết thúc mở

2.1 CỐT TRUYỆN PHÂN MẢNH

Cốt truyện phân mảnh đã thổi một làn gió mạnh, hết sức riêng biệt vàocánh đồng văn chương hậu hiện đại thế giới Đến với những truyện ngắn hậuhiện đại Mĩ, ta không thể bỏ qua kiểu cốt truyện ấy bởi nó chính là chìa khóagiải mã ý nghĩa sâu sắc của các thiên truyện

Bất cứ tác phẩm văn học nào cũng có một kết cấu cốt truyện nhất định.Mỗi tác phẩm kết tinh tài năng, trí tuệ và tâm hồn của nhà văn nên nó là một

“sinh mệnh”, một “cơ thể sống” Nếu những yếu tố kĩ thuật, thủ pháp là cógiới hạn thì kết cấu truyện là vô hạn Mỗi tác phẩm cần một một kiến trúc,một tổ chức cụ thể, phù hợp với nội dung tác phẩm Kết cấu cốt truyện bộc lộnhận thức, tài năng và phong cách của nhà văn Bởi vậy một nhà văn giỏi phải

biết xây dựng kết cấu “vừa vặn” nhất cho tác phẩm của mình Cốt truyện phân

mảnh là kiểu cốt truyện đối lập với cốt truyện liền mạch của truyện kể truyềnthống Nếu trong cốt truyện liền mạch, các sự kiện trong truyện móc xích chặtchẽ với nhau, sự việc này nối tiếp sự việc kia, cuối cùng dẫn đến một kết thúcnào đó, thì trong kiểu cốt truyện này, các sự kiện trong cốt truyện không liềnmạch mà rời rạc như những mảnh ghép đặt lên nhau một cách lộn xộn Đây làkiểu kết cấu nhiều truyện, nhiều mảnh nhỏ trong một truyện, mỗi mảnh nhỏ

ấy là một kết cấu, tất cả hợp lại tạo thành kết cấu chung của truyện Ở đây,nhà văn cố ý tạo ra sự đứt gãy các mạch tự sự để thể hiện khái niệm mảnhđoạn về hình tượng Chúng tôi tập trung tìm hiểu cốt truyện được xây dựng từnhững mảnh vỡ của hiện thực và cốt truyện được xây dựng từ những mảnh vỡtrong đời sống tình cảm, tâm lí

2.1.1 Mảnh vỡ của hiện thực

Như đã nói, cốt truyện phân mảnh là kiểu cốt truyện được tạo nên từ hệthống các mảng có tính độc lập tồn tại bên cạnh nhau Đây là một kết cấu lắpghép mang hơi hướng của tư duy hội họa lập thể Ở đây, cốt truyện đã bị