Theo chúng tôi ngời giáo viên ngữ văn phải thay đổi ph-ơng pháp cũng giống nh ngời đầu bếp phải thay đổi cách chế biến “ món ăn” sao cho hợp khẩu vị với những học trò “suy dinh dỡng” và
Trang 1Một số kinh nghiệm Soạn-giảng giáo án điện tử trong giờ đọc – hiểu văn bản
chơng trình ngữ văn lớp 8
đặt vấn đề
A- cơ sở lý luận.
Công nghệ thông tin đang đem đến nhiều thay đổi cho xã hội nói chung
và ngành giáo dục nói riêng Với sự hỗ trợ của các phơng tiện kỹ thuật hiện
đại và những phần mềm tiện ích của Microsoft, việc dạy và học trong nhà tr -ờng phổ thông đang dần chuyển sang giai đoạn mới Vì thế, từ năm học
2006-2007, Bộ GD&ĐT ra quyết định yêu cầu các Sở GD&ĐT mua sắm thêm các thiết bị nh máy tính, máy chiếu, tivi, đầu DVD…Tại hội nghị tổng kết nămTại hội nghị tổng kết năm học 2005-2006 của Bộ GD&ĐT diễn ra ngày 31/7/2006, Bộ tr ởng Nguyễn Thiện Nhân cho rằng, đây là chủ trơng nhằm tạo bớc đột phá trong cuộc vận
động chấm dứt gian lận trong thi cử, bệnh thành tích trong giáo dục và lối truyền đạt thụ động “thầy đọc trò chép”
Đặc biệt đối với bộ môn ngữ văn, có ngời đã ví: Văn học là nhân học“ ” tức là học về con ngời, học làm ngời Môn Ngữ văn không chỉ cung cấp cho học sinh kiến thức về văn chơng mà còn mang một sứ mạng cao cả là bồi d -ỡng tâm hồn, nhân cách học sinh Vậy mà thế hệ học sinh thời kỹ thuật số ngày nay lại rất thờ ơ với môn văn Đối với một số em, ngữ văn trở thành một môn học đáng chán, đáng ghét, thậm chí đáng sợ Tại sao lại nh vậy? Theo
chúng tôi, lâu nay chúng ta đã đi theo lối mòn là dạy học sinh “ học để thi” chứ không phải học để biết“ ”, học để thực hành, học để vân dụng vào cuộc“ “
sống ” Do đó giờ văn trở nên khô cứng và áp đặt Hơn nữa chính ngời thày
cũng không còn hứng thú với những bài giảng đã đợc đóng khung chi tiết đến từng phút một, lên lớp luôn lo âu về việc cháy giáo án, không kịp ch ơng trình…Tại hội nghị tổng kết nămNhững nỗi lo ấy đã làm giảm đi năng lực sáng tạo của ngời thầy Việc thay đổi quan điểm dạy học không chaỵ theo thành tích cùng với những đòi hỏi bức thiết phải đổi mới của xã hội dẫn đến một điều tất yếu là phải đổi mới phơng pháp dạy học Theo chúng tôi ngời giáo viên ngữ văn phải thay đổi
ph-ơng pháp cũng giống nh ngời đầu bếp phải thay đổi cách chế biến “ món ăn” sao cho hợp khẩu vị với những học trò “suy dinh dỡng” và “biếng ăn”, để chúng thởng thức văn chơng một cách vui vẻ và hào hứng Và với công nghệ
Trang 2thông tin, ngời thày có thể chế tạo ra những món ăn hấp dẫn và bổ d ỡng, tức
là giờ học lý thú mà nếu chỉ sử dụng bảng đen phấn trắng thì khó mà thực hiện đợc Với các phơng tiện dạy học hiện đại nh máy tính, máy chiếu và một
số phần mềm tiện ích, ngời thày có thể làm cho học trò quan tâm hơn đến môn văn mà không phải ép buộc chúng Phơng pháp dạy học mới với sự trợ giúp của Công nghệ thông tin( CNTT ) đã mang đến cho giờ dạy và học Ngữ văn một không khí mới
B- Cơ sở thực tiễn
Trong quá trình giảng dạy và đi dự giờ ỏ một số hội thi và các tr ờng bạn, chúng tôi nhận thấy nhiều những u điểm của việc áp dụng CNTT trong việc dạy và học văn: Bài học trở nên sinh động, thu hút sự chú ý của học sinh
do có nhiều minh họa sống động, cụ thể với phim, tranh, ảnh, khúc ngâm, bài hát hoặc các sơ đồ, bảng biểu giúp hệ thống, khái quát hóa bài học…Tại hội nghị tổng kết năm Giáo viên tiết kiệm đợc nhiều thời gian thuyết giảng, không quá vất vả khi giới thiệu, miêu tả, thể hiện những chủ đề mới Từ đó học sinh dễ tiếp thu bài học Hơn nữa bài học đã để lại dấu ấn sâu sắc trong tâm trí học sinh.( minh họa bài”Tức nớc vỡ bờ”,”ông đồ”,”Nhớ rừng” ) Giáo viên không còn độc diễn, thay vào đó học sinh đợc tiếp cận với nhiều nguồn t liệu phong phú Bài học
cũng đợc thiết kế linh hoạt theo đặc trng bộ môn hoặc nội dung bài học(ví dụ phần củng cố là một trò chơi ngôn ngữ) Nhờ đó giờ học không còn khô cứng
và mang tính áp đặt, giáo điều ( minh họa trò chơi Kim tự tháp hoặc Trúc xanh, Chiếc nón kì diệu …) ).
Mặt khác dạy trên giáo án điện tử giáo viên dễ bổ sung, sửa chữa, thay
đổi cấu trúc bài dạy một cách linh hoạt; ph ơng tiện không đòi hỏi nhiều, chỉ cần 1 máy tính, một máy chiếu và màn ảnh rộng, quan trọng nhất là khâu soạn giáo án
Tuy nhiên, việc giảng dạy giáo án điện tử đối với môn ngữ văn, đặc biệt
là phần Đọc hiểu văn bản, chúng tôi nhận thấy khá nhiều bất cập:
* Thứ nhất: Văn chơng hấp dẫn ngời đọc bởi tính hình tợng, tính gợi hình gợi
cảm của nó Điều này đòi hỏi ngời giáo viên phải thuyết giảng làm sao để học sinh cảm nhận cái hay cái đẹp của nghệ thuật ngôn từ, nắm bắt đợc giá trị hình tợng…Tại hội nghị tổng kết nămTrong khi đó, khi sử dụng giáo án điện tử, nhiều đồng chí giáo viên hầu nh bị phụ thuộc hòan tòan vào màn hình máy tính, chăm chú thực hiện những thao tác đơn giản đến mức đơn điệu là : Click chuột – diễn giải
Trang 3– Click chuột…Tại hội nghị tổng kết nămHọc sinh cắm cúi ghi chép vì sợ thầy chuyển sang trang khác Cuối cùng dẫn đến một tiết dạy rời rạc, xơ cứng, học sinh không cảm nhận đợc nét đẹp của văn bản
* Thứ hai: Đa tranh ảnh minh hoa trực quan là một phơng pháp tích cực trong
mỗi giờ giảng văn Tuy nhiên ở một số giờ dạy, có giáo viên sử dụng hình ảnh trực quan một cách tùy tiện, dày đặc khiến học sinh bị phân tán sự chú ý,
nhàm chán ( có giáo viên khi day bài Nhớ rừng đã sử dụng hơn 10 hình ảnh
về con hổ khiến cho học sinh chỉ tập trung chờ xem ảnh và cời, bình phẩm
mà quên chú ý đến nội dung bài giảng) Mặt khác hình tợng trong tác phẩm
văn chơng vừa mang tính cụ thể, vừa mang tính trừu t ợng, do vậy, thể hiện hình tợng bằng một bức ảnh trực quan cụ thể sẽ làm giảm đi giá trị của hình t -ợng trong nhận thức ngời học, hạn định sự liên tởng, tởng t-ợng phong phú của học sinh Điều này sẽ làm cho các tác phẩm văn ch ơng mất đi cái hay, cái đẹp
đặc trng của chúng
*Thứ ba: Giáo án điện tử giáo viên biên soạn thờng không có sự phân định
rạch ròi giữa nội dung giảng và nội dung học sinh cần ghi chép Giáo viên cứ
“chiếu” kiến thức ngồn ngộn lên màn hình mà không có quy ớc nào để học sinh nắm bắt kiến thức Điều đó dẫn đến tình trạng học sinh ghi chép mải miết mà không sao ghi kịp, ghi ý phụ mà bỏ mất ý chính là chuyện th ờng gặp Ngòai ra, một số giáo viên còn sử dụng các hiệu ứng cho chữ “nhảy múa” khiến học sinh không tập trung học mà cứ lo xem chữ
*Thứ t: Soạn giáo án điện tử cho 1 tiết dạy cần nhiều thời gian, đòi hỏi giáo
viên kĩ năng sử dụng vi tính và có một nguồn t liệu phong phú (có giáo viên tâm sự, để có một tiết dạy 45 phút thờng phải chuẩn bị giáo án ít nhất là 2 tuần mới xong) Chính vì vậy một số giáo viên tỏ ra ngại và không hứng thú
với việc soạn và giảng bằng giáo án điện tử
Trong quá trình giảng dạy của bản thân, tôi đã cố gắng soạn, giảng bằng giáo án điện tử, đặc biệt là với những giờ Đọc hiểu văn bản và thực sự hứng thú với những tiết dạy này Qua thực tế soạn, giảng tôi đã rút ra một số kinh nghiệm nhỏ, xin đợc mạnh dạn trao đổi cùng các bạn đồng nghiệp về việc sọan, giảng Ngữ văn bằng giáo án điện tử
Giải quyết vấn đề
Trang 4A- Kinh nghiệm cụ thể
Khi soạn giảng 1 tiết dạy bằng giáo án điện tử tôi thờng thực hiện bằng các bớc sau:
*Bớc 1: Soạn giáo án ở chơng trình Word.
Khi soạn giáo án ở chơng trình Word cần soạn đầy đủ 5 bớc lên lớp, đặc biệt chú ý đến 4 bớc cơ bản:
1- Kiểm tra bài cũ
2- Bài mới
3- Củng cố – luyện tập
4- Hớng dẫn về nhà
Hiện nay, nhiều giáo viên dạy ngữ văn THCS đã sử dụng giáo án vi tính soạn trên chơng trình Word Điều đó rất thuận lợi vì khi soạn giáo án điện tử chúng
ta chỉ cần một vài thao tác cắt, dán là có thể chuyển tòan bộ nội dung cơ bản của bài soạn trong chơng trình Word sang chơng trình Power Point mà lại tiết kiệm đợc khá nhiều thời gian so với việc soạn trực tiếp trên ch ơng trình Power Point
*Bớc 2: Lựa chọn kiến thức trình chiếu.
Đây là bớc rất quan trọng Nhiều giáo viên, đặc biệt là những giáo viên mới bắt đầu soạn giảng với Power Point còn lúng túng ở b ớc này Để thực hiện tốt ngời giáo viên phải nắm đợc kiến thức trọng tâm của bài giảng, không tham kiến thức, không tham trình chiếu Chỉ đa trình chiếu những kiến thức, nội dung học sinh cần ghi nhớ, không đa trình chiếu phần thuyết giảng của giáo viên Nếu kiến thức đa ra trình chiếu không đợc lựa chọn sẽ dễ bị đẩy vào 2 tình huống :
1- Kiến thức đa quá nhiều, học sinh khó theo dõi, khó ghi chép sẽ dẫn
đến mệt mỏi…Tại hội nghị tổng kết năm
2- Kiến thức đa quá sơ sài, học sinh không nắm đợc bài
Vì thế, giáo viên cần biết chắt lọc và tinh giản kiến thức cần trình bày trên các Slide, đảm bảo nội dung cô đọng nhng vẫn đầy đủ ý của bài học
*Bớc 3 : Lựa chọn t liệu để đa vào giáo án.
Các t liệu đợc lựa chọn để đa vào giáo án thờng là :
1- Hình ảnh:
- Tác giả
- Tác phẩm, hình ảnh minh họa cho tác phẩm
- Các đoạn phim, video clip
Trang 5Trong chơng trình Ngữ văn lớp 8, tôi đã su tầm và sử dụng một số những t liệu về hình ảnh nh:
- Các tác giả:
Trang 6Ohenri Molie AnDecxen Xecvantec
lý công uẩn
- Các tác phẩm:
Bìa các tác phẩm của Andecxen
( để học sinh thấy đợc : các tác phẩm của Andecxen đã đợc dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới)
Minh họa cho
Cô bé bán diêm
Minh họa cho
Lão Hạc
Minh họa cho
Ông đồ
Minh họa cho “Trong lòng mẹ”
Trang 7Minh họa cho
Hai cây phong
Bìa tác phẩm
Bản án chế độ thực dân Pháp
Cảnh bắt lính của bọn thực dân Pháp
Ngòai ra còn rất nhiều những hình ảnh khác nữa
- Các đoạn phim, video clip: đoạn phim trích trong Làng Vũ Đại “ “ có
cảnh lão Hạc sang nhà ông giáo và cảnh lão Hạc chết; đoạn video minh họa cho tác
phẩm Hai cây phong
2- Âm thanh:
- Những bài hát:Bác Hồ một tình yêu bao la, Cô bé bán diêm
- Những đoạn thơ ngâm
- Những đoạn đọc mẫu
Có thể nói t liệu để phục vụ cho mỗi bài giảng rất nhiều, giáo viên có thể tìm và su tầm ở nhiều nguồn khác nhau, đặc biệt ở trên Internet Để có một hệ thống t liệu phong phú, giáo viên phải có ý thức cập nhật, su tầm thờng xuyên Tuy nhiên, chúng ta không nên lạm dụng, phải biết chắt lọc, lựa chọn những t liệu đắt nhất, hiệu quả nhất có tác dụng tốt tới học sinh, nếu không sẽ làm loãng bài giảng, học sinh mải xem hình ảnh mà quên mất bài giảng
*Bớc 4:Thiết kế các Slide của giáo án
1- Lựa chọn số lợng Slide cho mỗi bài dạy.
Trong quá trình giảng dạy, tôi nhận thấy thờng thì 1 giờ giảng văn không nên
sử dụng quá 10 – 12 slide
- Kiểm tra bài cũ : 1 slide
- Giới thiệu bài mới : 1 slide ( tiết số , tên văn bản, tên tác giả)
- Bài mới: 6- 7 slide ( số slide phụ thuộc và nội dung bài giảng )
- Củng cố – luyện tập: 2 slide ( tùy thuộc vào số lợng câu hỏi và bài tập mà giáo viên đa ra)
- Hớng dẫn về nhà: 1 slide
2- Xây dựng bố cục cho mỗi slide.
Với những slide thực hiện bớc kiểm tra bài cũ và giới thiệu bài mới, hớng dẫn học bài về nhà thì bố cục linh hoạt theo nội dung từng bài
Với những slide thực hiện bớc giảng dạy bài mới, tôi thờng xây dựng bố cục
nh sau:
- Trên mỗi slide là 1 dòng tít cố định gồm các nội dung: Tiết dạy-Tên văn bản – Tên tác giả Dòng tít cố định này, mỗi khi lật sang một slie mới đều có sẵn, giáo
viên không phải thực hiện thao tác chiếu
Ví dụ:
Dòng tít cố định
Trang 8Tiết 21-22 Văn bản Cô Bé Bán Diêm Anđecxen
- Phần trọng tâm của slide chia làm 2 cột, giống nh bảng đen ta vẫn thờng làm Bên trái là bảng tĩnh, bên phải là bảng động
+ Bên bảng tĩnh, ta đa những đề mục chính của bài học nh:
Bảng tĩnh
Tiết 21-22 Văn bản Cô Bé Bán Diêm Anđecxen
I – Giới thiệu chung
1- Tác giả
2- tác phẩm
II Tìm hiểu đoạn trích
1.Đọc – Tóm tắt 2- Chú thích 3- Bố cục 4- Phân tích
a- Hòan cảnh của cô bé bán diêm:
b- Mộng tư ởng và thực tại c- Cái chết của cô bé bán diêm
+ Bên bảng động, lần lợt trình chiếu những nội dung, kiến thức mà trong quá trình giảng dạy, tiếp cận tác phẩm, giáo viên và học sinh cùng khám
phá (những nội dung trình chiếu đợc lựa chọn, chắt lọc, cô đọng nhất)
Trang 9
II Tìm hiểu đoạn trích
1.Đọc – Tóm tắt
2- Chú thích
3- Bố cục
4- Phân tích
a- Hoàn cảnh của cô bé bán
diêm:
Tiết 21-22 Văn bản Cô Bé Bán Diêm Anđecxen
* Gia cảnh:
- Mồ côi mẹ, bà mất.
- Nhà nghèo.
- Sống chui rúc trong 1 xó tối tăm
- Luôn bị bố mắng nhiếc, chửi rủa.
- Phải đi bán diêm kiếm sống
Đáng th ơng, thiếu thốn cả vật chất lẫn
tinh thần.
3- Chọn phông nền, kiểu chữ, cỡ chữ.
Đây cũng là bớc quan trọng vì nếu slide phối hợp màu sắc không chuẩn
và thiếu các nguyên tắc cơ bản về độ sáng tối, độ đậm nhạt, độ t ơng phản khiến các slide không đạt tới sự hài hòa cần thiết gây ức chế cho học sinh; Hoặc các slide chứa quá nhiều chữ, kích cỡ nhỏ, ngời xem không thấy hoặc phải căng mắt ra gây mỏi mệt, học sinh không kịp ghi chép
Nên thống nhất kiểu chữ, cỡ chữ, màu chữ ở những đề mục, những nội dung
có cùng một vị trí, vai trò, nhiệm vụ…Tại hội nghị tổng kết nămVí dụ:
- Những đề mục lớn của bài nh:
I- Giới thiệu chung
II- Đọc - hiểu văn bản
III- Luyện tập
iv- Hớng dẫn về nhà Nên chọn kiểu chữ in, cỡ chữ 16-20
- Những đề mục nhỏ hơn:
*- Tác giả
*- Tác phẩm
*- Đọc
*- Phân tích
*- Ghi nhớ
Nên chọn kiểu chữ thờng, in đậm hoặc in nghiêng, cỡ chữ 18-22
Trang 10- Với những nội dung mang ý khái quát hoặc có mục đích chốt laị nội dung, kiến thức nên đợc in đậm hoặc gạch chân với màu chữ, kiểu chữ khác hẳn với những màu chữ, kiểu chữ đã chọn ở trên, học sinh dễ khắc sâu kiến thức
- Chọn phông nền nên chọn màu hài hòa nhng phải làm nổi bật màu chữ đã sử dụng ở slide, không nên chọn màu nền quá tối nh màu đen, màu ghi, nâu, xám hoặc màu quá chói nh màu đỏ, màu tím Cũng không nên chọn mỗi slide một màu nền khác nhau, điều đó kéo theo màu chữ ở mỗi slide cũng phải thay đối khiến cho học sinh khó theo dõi, khó nhớ kiến thức vì vậy màu nền nên thống nhất ở tất cả các slide của 1 bài giảng
4- Chọn cách trình chiếu.
Nên chọn kiểu đa kiến thức xuất hiện một cách nhẹ nhàng, tự nhiên không nên lạm dụng các hiệu ứng chuyển động khiến cho kiến thức xuất hiện cầu kì Các dòng chữ nên xuất hiện với tốc độ vừa phải, không nên quá chậm, mất nhiều thời gian, cũng không nên lật quá nhanh các slide gây cho học sinh cảm giác không kịp tiếp thu Tôi thờng chọn các kiểu chuyển động: Blinds,Box,Plus, Expand…Tại hội nghị tổng kết năm.Tuy nhiên không nên sử dụng quá nhiều kiểu chuyển động kiến thức trong 1 slide, học sinh mất tập trung, chỉ chờ xem dòng chữ tiếp theo sẽ xuất hiện kiểu nào
* Bớc 5: Lên lớp
Đây là bớc quan trọng Nhiều giáo viên chuẩn bị giáo án tốt nh ng giờ dạy không thành công chính là ở bớc này
Trong quá trình giảng dạy không đợc quá phụ thuộc vào thiết bị và công nghệ mà làm mất khả năng linh hoạt, không bao giờ đ ợc coi việc chuẩn bị nội dung của mình là cố định để cứ thế mà làm bất kể tình huống trên lớp đòi hỏi phải điều chỉnh, thay đổi Cần làm chủ đợc công nghệ , không nên ngại việc
bổ sung, sửa chữa bài giảng ngay tại lớp bởi vì mỗi một bài dạy luôn có những tình huống bất ngờ xuất hiện, nếu làm chủ đ ợc công nghệ ta sẽ dễ dàng thay đổi, điều chỉnh giáo án mà không hề ảnh hởng đến việc trình chiếu, học sinh cũng không thể biết đợc giáo viên đã dừng lại để sửa chữa nh thế nào Thiết bị hiện đại cho phép giáo viên dễ dàng làm đợc điều đó
Khi sử dụng giáo án điện tử vẫn phải kết hợp linh hoạt với các ph ơng pháp giảng dạy khác Tuyệt đối không thc hiện bài giảng kiểu: diễn giải -trình chiếu - học sinh chép - diễn giải- -trình chiếu - học sinh chép Để tránh
điều đó, giáo viên phải xây dựng đợc một hệ thống câu hỏi hay, phù hợp: phát hiện - phân tích - bình giá - tổng hợp - giúp học sinh phát huy năng lực cảm