Nâng cao hiệu quả giờ dạy có thí nghiệm môn vật lí lớp 6 trường THCS minh sơn bằng phương pháp tổ chức các hoạt động dạy học thí nghiệm

và đây cũng chính là một trong những yếu tố, động lực nhằm khôngngừng nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh hiện nay.Việc giảng dạy bộ môn Vật lí THCS có nhiệm vụ cung cấp

Nâng cao hiệu quả giờ dạy có thí nghiệm môn Vật lí lớp 6 Trường THCS Minh Sơn bằng phương pháp tổ chức các hoạt động dạy học thí nghiệm- Đoàn Bích Hạnh

Tài liệu tham khảo 32

DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Quá trình dạy và học tích cực đòi hỏi phải có sự biến đổi không

ngừng cả về tư duy lẫn hành động của người dạy và người học Trongquá trình đó không thể thiếu niềm đam mê khoa học Đã là giáo viên bất

kể ai cũng đều mong muốn khơi dậy ở học sinh niềm đam mê đó, nhưnglàm thế nào? Đó là cả một thách thức, một quá trình sáng tạo khôngngừng, đòi hỏi chính bản thân người thầy trước hết phải có một niềm đam

mê lớn

Cũng như hết thẩy các thầy giáo, cô giáo dạy bộ môn Vật lí THCStrong những năm học qua, tôi luôn tìm tòi, từng bước thực hiện việc đổimới phương pháp giảng dạy, bởi tôi biết rằng phương pháp giảng dạy làmột trong những yếu tố cơ bản và quan trọng nhằm truyền đạt kiến thứctới học sinh đạt hiệu quả tốt nhất Phương pháp giảng dạy phù hợp, khoahọc sẽ là con đường giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả,phát huy trí lực của người học Mỗi cấp học, mỗi bộ môn đều phải có mộtphương pháp giảng dạy đặc trưng, phải không ngừng đổi mới hoàn thiện

và đây cũng chính là một trong những yếu tố, động lực nhằm khôngngừng nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh hiện nay.Việc giảng dạy bộ môn Vật lí THCS có nhiệm vụ cung cấp cho học sinhmột hệ thống kiến thức vật lí cơ bản ở trình độ phổ thông, bước đầu hìnhthành cho học sinh những kĩ năng và thói quen làm việc khoa học; gópphần tạo ra ở họ các năng lực nhận thức, năng lực hành động và cácphẩm chất về nhân cách mà mục tiêu giáo dục đã đề ra; chuẩn bị cho họcsinh tiếp tục tham gia lao động sản xuất, có thể thích ứng với sự phát triểncủa khoa học - kĩ thuật, học nghề, trung cấp chuyên nghiệp hoặc đại học.Môn Vật lí có những khả năng to lớn trong việc rèn luyện cho học sinh tưduy lôgic và tư duy biện chứng, hình thành ở họ niềm tin về bản chất khoahọc của các hiện tượng tự nhiên cũng như nhận thức của con người, khảnăng ứng dụng khoa học để đẩy mạnh sản xuất, cải thiện đời sống.

Trong dạy học Vật lí việc làm các thí nghiệm Vật lí có tác dụng tolớn trong việc phát triển nhận thức của học sinh, giúp các em quen dần vớiphương pháp nghiên cứu khoa học vì qua đó các em được tập quan sát,

đo đạc, được rèn luyện tính cẩn thận, kiên trì, điều đó rất quan trọng choviệc giáo dục kĩ thuật tổng hợp, chuẩn bị cho học sinh tham gia vào cáchoạt động thực tế Đặc biệt việc thực hiện các thí nghiệm Vật lí là rất phùhợp với đặc điểm tâm sinh lí và khả năng nhận thức của học sinh đồngthời còn rèn luyện cho học sinh không chỉ về mặt kiến thức đạt được màcòn là những kĩ năng và thái độ ứng xử trong thực hành, rất cần thiết choviệc học tập bộ môn Vật lí ở các cấp trên

Qua thực tế giảng dạy bộ môn Vật lí tôi nhận thấy khi dạy và họcmôn Vật lí trong trường THCS có nhiều thí nghiệm làm không thành cônghoặc có thành công nhưng mất nhiều thời gian, dẫn đến giáo viên khônghoàn thành bài dạy; học sinh không hiểu được kiến thức của bài học; chấtlượng dạy và học kém, hiệu quả thấp, làm học sinh mất lòng tin vào khoahọc Bên cạnh đó vẫn còn một số giáo viên lúng túng trong việc sử dụng

đồ dùng, cách bố trí, cách tiến hành thí nghiệm, hiểu chưa đúng về nộidung mục đích của thí nghiệm Trong 4 khối của THCS thì Vật lí lớp 6 làkhối lớp rất quan trọng vì học sinh lớp 6 mới được làm quen với bộ mônVật lí, một môn học hoàn toàn mới mẻ khi học lên THCS Đây là khối lớpbắt đầu hình thành cho các em phương pháp học tập đặc trưng của bộmôn trong đó kĩ năng tiến hành, phân tích kết quả của các thí nghiệm làrất quan trọng Nếu hình thành cho các em phương pháp tiến hành thínghiệm tốt thì khi học lên các lớp cao hơn các em đã có sẵn phương pháphọc tập đặc trưng của bộ môn, các em sẽ không lúng túng trong việc tiếnhành các thí nghiệm, từ đó giúp các em nắm bắt được kiến thức, kĩ năngthông qua thí nghiệm tốt hơn và nâng cao được chất lượng học tập bộmôn

Nhận thức sâu sắc được tầm quan trọng của thí nghiệm Vật lílớp 6 trong việc đáp ứng mục tiêu của bộ môn, cũng như khắc phục một

số những khó khăn khi tiến hành các thí nghiệm Vật lí ở trường THCS tôi

đã chọn đề tài“Nâng cao hiệu quả giờ dạy có thí nghiệm môn Vật lí lớp 6 Trường THCS Minh Sơn bằng phương pháp tổ chức các hoạt

động dạy học thí nghiệm” làm nội dung sáng kiến của mình.

Tôi thực hiện đề tài này nhằm mục đích giúp giáo viên : Hiểu mụcđích, cách khắc phục một số khó khăn và tổ chức tốt các hoạt động trongmột giờ học có thí nghiệm vật lí trong chương trình Vật lí lớp 6

Nhiệm vụ của đề tài nêu và giải quyết một số vấn đề sau:

- Cơ sở lí luận

- Thực trạng việc làm thí nghiệm của giáo viên và học sinh lớp 6ABC trường THCS Minh Sơn

- Biện pháp thực hiện

- Hiệu quả của sáng kiến

Đề tài được tôi thực hiện với học sinh khối 6 trường THCS MinhSơn - Hữu Lũng Lạng Sơn Thời gian thực hiện : Từ tháng 9 năm 2011đến tháng 4 năm 2012 Với mong muốn đưa ra được phương pháp hướngdẫn học sinh làm thí nghiệm có hiệu quả nhất tôi áp dụng phương phápnghiên cứu sau:

- Làm thử theo sáng kiến kinh nghiệm

- Hướng dẫn học sinh áp dụng kinh nghiệm để làm thí nghiệm

- Nhận xét, đánh giá và rút kinh nghiệm

- Bổ sung sửa đổi phương pháp làm thí nghiệm

- Viết thành sáng kiến kinh nghiệm

Xuất phát từ lí do trên cũng như xác định rõ mục đích, nhiệm vụ, đốitượng, phạm vi nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu sau đây tôi xintrình bày nội dung sáng kiến của mình

2 GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

2.1 Cơ sở lí luận

2.1.1 Cơ sở lí luận chung

Các quá trình vật lí chịu ảnh hưởng và tác động của nhiều yếu tốkhác nhau Để nghiên cứu các mối quan hệ và quy luật của những yếu tốtác động này, người ta phải tiến hành các thí nghiệm, trong đó các yếu tốkhông bản chất và gây nhiễu phải được loại bỏ hoặc khống chế, đồng thờichủ động tạo ra các yếu tố được coi là cơ bản và thay đổi chúng theo một

kế hoạch đã vạch ra từ trước để có thể rút ra những kết luận về các thuộctính hay quy luật bản chất của sự vật và hiện tượng vật lí Như vậy thínghiệm vật lí trước hết là một nguồn thông tin về thuộc tính của các sự vật

và hiện tượng vật lí; phải tìm cách tiến hành thí nghiệm vật lí để thu đượcnhững thông tin đúng đắn về đối tượng cần tìm hiểu Thí nghiệm vật lí gắn

bó hữu cơ với tiến trình dạy học và phải nhằm mục tiêu là đạt tới nhữngnhận thức mới trong quá trình dạy học Vật lý học là cơ sở của nhiềungành kỹ thuật quan trọng Môn Vật lý có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ,qua lại giữa các môn khác Việc tổ chức dạy học theo phương pháp thínghiệm Vật lý THCS cần rèn luyện cho học sinh đạt được:

- Kỹ năng quan sát các hiện tượng và quá trình vật lý để thu thập thôngtin và các dữ liệu cần thiết

- Kỹ năng sử dụng các dụng cụ đo lường vật lý phổ biến, lắp ráp và tiếnhành các thí nghiệm đơn giản

- Kỹ năng phân tích, xử lý các thông tin và các dữ liệu thu được từ cácquan sát thí nghiệm

- Kỹ năng vận dụng các kiến thức để giải thích các hiện tượng vật lý đơngiản để giải quyết một số vấn đề trong thực tế cuộc sống

- Khả năng đề xuất các dự đoán hoặc giả thiết đơn giản về mối quan hệhay về bản chất của các hiện tượng vật lý

- Khả năng đề xuất phương án thí nghiệm đơn giản để kiểm tra dự đoánhoặc giả thiết đã đề ra

- Kỹ năng diễn đạt rõ ràng, chính xác bằng ngôn ngữ vật lý

Khối lượng nội dung của tiết học Vật lý được tính toán để có thời giandành cho các hoạt động tự lực của học sinh và đáp ứng những yêu cầusau:

- Tạo điều kiện để cho học sinh có thể quan sát trực tiếp các hiện tựơngvật lý.

- Tạo điều kiện để cho học sinh thu thập và xử lý thông tin, nêu ra đượccác vấn đề cần tìm hiểu

- Tạo điều kiện để cho học sinh trao đổi nhóm, tìm phương án giải quyếtvấn đề, tiến hành thí nghiệm, thảo luận kết quả và rút ra những kết luậncần thiết

- Tạo điều kiện để cho học sinh hiểu được nội dung chính của bài họctrên lớp

- Tạo điều kiện rèn luyện kĩ năng quan sát cẩn thận, tỉ mỉ, kĩ năng lắp rápdụng cụ thí nghiệm chính xác và tác phong làm việc khoa học

2.2.2 Yêu cầu của việc làm các thí nghiệm vật lí

- Thí nghiệm phải đảm bảo thành công

- Thí nghiệm phải ngắn gọn một cách hợp lí

- Thí nghiệm phải đảm bảo cho cả lớp quan sát

- Sử dụng các vật chỉ thị thích hợp

- Thí nghiệm phải đảm bảo an toàn cho người và dụng cụ thí nghiệm

- Phải phát huy được tác dụng của thí nghiệm

- Phải xác định được quy trình dạy học theo phương pháp thí nghiệm: Hiểu rõmục tiêu, hiểu đầy đủ chức năng của từng dụng cụ thí nghiệm, hiểu được các bướctiến hành và biết xử lí các kết quả thu thập được từ thí nghiệm …

2.2 Thực trạng việc làm thí nghiệm của giáo viên và học sinh lớp 6ABC trường THCS Minh Sơn

Được sự quan tâm, động viên chỉ đạo sát sao của Ban giám hiệu trong việc

sử dụng đồ dùng dạy học cũng như việc tổ chức các thí nghiệm sao cho có hiệuquả nhằm nâng cao chất lượng bộ môn Bản thân giáo viên luôn cố gắng sử dụngnhững đồ dùng được trang bị sẵn, đồng thời tích cực làm thêm đồ dùng phục vụcông tác giảng dạy, vì vậy đã có thói quen sử dụng đồ dùng dạy học trong từng bàihọc, tiết học cũng như một số kinh nghiệm nhất định.

Đồ dùng dạy học được trang bị cho khối lớp 6 tương đối đầy đủ, cơbản đáp ứng được cho việc dạy và học của bộ môn, nhưng có một số đồdùng bị hỏng kém chất lượng chưa được sửa chữa bổ sung nên gây khókhăn cho giáo viên trong việc chuẩn bị dụng cụ và độ chính xác kết quả thínghiệm

Về phía học sinh đa số các em ngoan, ý thức tốt có tư chất để nắm

vững cách làm thí nghiệm và làm thí nghiệm Nhưng do mới từ tiểu học

lên còn bỡ ngỡ, các em chưa được làm thực hành nhiều trong các giờhọc, ít được làm quen với các đồ dùng dạy học dụng cụ thí nghiệm Chính

vì vậy việc học tập theo phương pháp đặc trưng của bộ môn vật lí, đặcbiệt là sử dụng dụng cụ và tiến hành thí nghiệm vật lí là một việc khó khănđối với các em Một số học sinh không tập trung, còn ồn và làm việc riêngtrong khi giáo viên hướng dẫn làm thí nghiệm Bên cạnh đó do chưa địnhhình được ý đồ thí nghiệm, mục đích thí nghiệm và chưa chú ý đến kếtquả thí nghiệm dẫn đến các em chưa tập trung khi làm thí nghiệm

Có tình trạng như trên theo tôi xuất phát từ những nguyên nhân:Học sinh mới từ cấp tiểu học lên không được tiếp xúc với các dụng cụ thínghiệm nên khả năng thực hành của học sinh còn chưa cao và còn rấtlúng túng khi sử dụng, lắp ráp, tiến hành các thí nghiệm Đặc biệt là các

em chưa có được phương pháp, chưa biết cách để thực hiện một thínghiệm vật lí từ đó các em chưa có sự tập trung chú ý cần thiết khi làm thínghiệm

Qua khảo sát thực tế trước khi bắt đầu thực hiện đề tài tôi thu được kết quả như sau:

Khảo sát chất lượng về học lực trước khi thực hiện đề tài:

thức không thể sâu sắc và bền chặt được Vì vậy với môn Vật lí việc tạođiều kiện cho học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức thông qua hoạt động thựcnghiệm còn mang một sắc thái riêng của bộ môn Cần tạo điều kiện đểhọc sinh tự tay làm thí nghiệm, tự mình quan sát, đo đạc và rút ra nhận

xét, kết luận (tức là được trải nghiệm trong thực tế), tạo điều kiện cho đa

số học sinh càng nhiều càng tốt được sử dụng thiết dạy học để hoànthành nhiệm vụ học tập Điều này đòi hỏi mỗi giáo viên cần căn cứ vào nộidung kiến thức, điều kiện thiết bị, thời gian học tập và khả năng học tậpcủa học sinh trong lớp, cân nhắc lựa chọn nội dung tổ chức các hoạtđộng học tập trong một giờ học đặc biệt là giờ học có thí nghiệm vật lí,sao cho phù hợp với mục tiêu bài dạy đã đề ra, có như vậy một giờ dạyVật lí mới đạt hiệu quả như mong muốn

Từ thực tế cho thấy học sinh hoàn toàn có tư chất để sử dụngdụng cụ thí nghiệm và tiến hành thí nghiệm do vậy giáo viên cần cung cấp,hướng dẫn học sinh phương pháp thực hiện thí nghiệm để học sinh thấyđược khi làm một thí nghiệm hay quan sát một thí nghiệm thì cần chuẩn bịnhững dụng cụ gì, mục đích ra sao, cần quan sát gì và rút ra được nộidung kiến thức gì Xuất phát từ lí do và thực trạng thực tế như đã trình bàytôi đã nghiên cứu, làm thí nghiệm kiểm tra, áp dụng dạy thử nghiệm đốivới học sinh khối lớp 6 trường THCS Minh Sơn Thấy có hiệu quả dạy vàhọc cao, tôi xin được trình bày các biện pháp đã thực hiện như sau:

2.3.1 Phân loại các thí nghiệm Vật lí

2.3.1.1 Thí nghiệm biểu diễn

Thí nghiệm biểu diễn là thí nghiệm do giáo viên trình bày ở trên lớp

Căn cứ vào mục đích, có thể chia thí nghiệm biểu diễn thành 3 loại:

“Tại sao lại có hiện tượng đó? Để giải thích được, chúng ta đi vào nghiên cứu bàimới.”

b) Thí nghiệm giải quyết vấn đề

Thí nghiệm thuộc bài này được thực hiện giải quyết vấn đề đặt ra sau phần nêuvấn đề Bao gồm hai loại thí nghiệm:

+ Thí nghiệm khảo sát

Là thí nghiệm tiến hành nghiên cứu vấn đề đặt ra thông qua đó giáo viên hướngdẫn học sinh đi đến khái niệm cần thiết.

+ Ví dụ: Sau khi học xong bài “Đo thể tích vật rắn không thấm nước” - Vật lí 6,học sinh đã biết cách sử dụng và biết cách dùng bình chia độ để đo thể tích Ở câuC5 và C6 giáo viên hướng dẫn học sinh về tự làm một bình chia độ và tìm hai vậtrắn để đo thể tích bằng bình chia độ làm được

2.3.1.2 Thí nghiệm thực hành vật lí

Thí nghiệm thực hành Vật lí là thí nghiệm do tự tay học sinh tiến hành đưới sựhướng dẫn của giáo viên

*Phân loại:

Với dạng thí nghiệm này có nhiều cách phân loại, tuỳ theo căn cứ để phân loại:

a) Căn cứ vào nội dung:

Có thể chia thí nghiệm thực hành làm hai loại:

Ví dụ: Thí nghiệm nghiên cứu về ròng rọc giúp con người làm việc dễ dàng hơnnhư thế nào - Vật lí 6.

+ Thí nghiệm kiểm nghiệm.

Loại thí nghiệm này được tiến hành kiểm nghiệm lại những kết luận đã đượckhẳng định cả về lí thuyết và thực nghiệm nhằm đào sâu vấn đề hơn

c) Căn cứ vào hình thức tổ chức thí nghiệm

Có thể chia thí nghiệm thực hành thành 3 loại:

+ Thí nghiệm thực hành đồng loạt.

Loại thí nghiệm này tất cả các nhóm học sinh đều cùng làm một thí nghiệm,cùng thời gian và cùng một kết quả Đây là thí nghiệm được sử dụng nhiều nhấthiện nay vì có nhiều ưu điểm Đó là:

- Trong khi làm thí nghiệm các nhóm trao đổi giúp đỡ nhau và kết quả trung bìnhđáng tin cậy hơn

- Việc chỉ đạo của giáo viên tương đối đơn giản vì mọi việc uốn nắn hướng dẫn,sai sót, tổng kết thí nghiệm đều được hướng dẫn đến tất cả học sinh

Bên cạnh những ưu điểm, còn một số hạn chế:

- Do trình độ các nhóm không đồng đều nên có nhóm vội vàng trong khi thao tácdẫn đến hạn chế kết quả

- Đòi hỏi nhiều bộ thí nghiệm giống nhau gây khó khăn về thiết bị

+ Thí nghiệm thực hành loại phối hợp: Trong hình thức tổ chức này học sinh

được chia thành nhiều nhóm khác nhau, mỗi nhóm chỉ làm thí nghiệm một phầnnội dung trong thời gian như nhau, sau đó phối hợp các kết quả của các nhóm lại

sẽ được kết quả cuối cùng của đề tài

Ưu điểm của loại thí nghiệm này:

- Rèn luyện cho học sinh ý thức lao động tập thể

- Kích thích tinh thần thi đua làm việc giữa các nhóm

Một số hạn chế của loại thí nghiệm này: Mỗi nhóm không được rèn luyện đầy

đủ các kĩ năng làm toàn diện thí nghiệm Vì vậy cần khắc phục bằng cách cho cácnhóm luân phiên nhau làm lại thí nghiệm

- Một số hạn chế của loại thí nghiệm này: Việc hướng dẫn của giáo viên rất phứctạp Vì vậy hình thức này đòi hỏi tính tự lực cao nên chỉ thích hợp cho các lớptrên.

2.3.2 Yêu cầu đối với từng loại thí nghiệm.

2.3.2.1 Đối với thí nghiệm biểu diễn

Để nâng cao chất lượng và hiệu quả của các thí nghiệm biểu diễn, bản thân tôiluôn có gắng thực hiện tốt các nội dung sau:

a) Thí nghiệm phải đảm bảo thành công

Nếu thí nghiệm thất bại học sinh sẽ mất tin tưởng vào bài học và ảnh hưởng xấuđến uy tín của giáo viên Muốn làm tốt được điều này, giáo viên phải:

- Am hiểu bản chất của các hiện tượng vật lí xảy ra trong thí nghiệm

- Nắm vững cấu tạo, tính năng, đặc điểm của từng dụng cụ thí nghiệm cùng vớinhững trục trặc có thể xảy ra để biết cách kịp thời khi phải sửa chữa

Muốn vậy giáo viên phải chuẩn bị kỹ càng, làm đi làm lại nhiều lần,điều này là vô cùng quan trọng với một giờ dạy vật lí, bởi vì nếu thí nghiệmthất bại sẽ phá vỡ tiến trình bài học gây tâm lí hoang mang thất vọng đốivới học sinh Bên cạnh đó một điều không thể thiếu được là giáo viên phảichuẩn bị tốt hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh quan sát hiện tượng,phân tích kết quả thí nghiệm vận dụng các kiến thức có liên quan để điđến tri thức mới một cách logic

Ví dụ: Khi dạy bài “Sự nở vì nhiệt của chất khí” Xuất phát từ một

tình huống thực tế là một quả bóng bàn bị bẹp, nhúng vào nước nóng, quảbóng bàn có thể phồng trở lại như cũ Một thí nghiệm tưởng như rất đơngiản để tạo tình huống cho học sinh đầu giờ học, song nếu không chuẩn bịchu đáo trước giờ lên lớp, giáo viên rất có thể không thành công với nhiều

lý do, chẳng hạn như: nếu giáo viên chọn quả bóng bàn với loại có vỏ quádày, thì khi nhúng vào nước nóng sự nở vì nhiệt của chất khí trong bóng

có thể không đủ khả năng để quả bóng phồng trở lại Hơn nữa vị trí tiếnhành thí nghiệm khác nhau cũng sẽ làm ảnh hưởng đến kết quả thínghiệm Điều này tôi cũng đã từng mắc phải, tiến hành thử thí nghiệmtrong phòng nghiệm rất thành công nhưng khi tiến hành trên lớp do nhiệt

độ trong phòng học lạnh hơn nhiều so với phòng thí nghiệm (thời gian dạybài học này là vào mùa đông) nên nước nóng đổ ra nguội đi rất nhanhđặc biệt nếu phòng học không kín gió, và kết quả thí nghiệm đã khôngđược như mong đợi Vì vậy việc chuẩn bị một thí nghiệm chu đáo, có tínhtoán đến các yếu tố ảnh hưởng đến thí nghiệm là một vấn đề mà các giáoviên dạy vật lý khi chuẩn bị bài dạy của mình không thể không lưu tâm Cũng từ thí nghiệm này có thể học sinh dự đoán rằng không phải chất khítrong bóng bàn nóng lên, nở ra làm vỏ quả bóng bàn phồng trở lại, mà do

vỏ quả bóng bàn gặp nóng nở ra, vậy khi đó giáo viên xử lý tình huốngnày như thế nào để thuyết phục với các em Lúc đó giáo viên phải tiếnhành một thí nghiệm khác với một quả bóng bàn đã bị thủng (có thể dùimột lỗ nhỏ) nhúng vào nước nóng Khi đó nhựa quả bóng bàn vẫn nónglên nhưng bóng không phồng lên được.

b) Thí nghiệm phải ngắn gọn một cách hợp lí.

Nếu thí nghiệm kéo dài sẽ khó tập trung sự chú ý của học sinh và dễ cháygiáo án Muốn vậy giáo viên phải hạn chế tối đa thời gian lắp ráp thí nghiệm Thínghiệm đảm bảo thành công ngay không phải làm lại Nếu thí nghiệm kéo dài cóthể chia ra nhiều bước, mỗi bước coi như một thí nghiệm nhỏ

c) Thí nghiệm phải đảm bảo cho cả lớp quan sát.

Để làm tốt điều này, giáo viên cần phải:

- Chuẩn bị dụng cụ thích hợp, có kích thước đủ lớn, có cấu tạo đơn giản thể hiện

rõ được bản chất của hiện tượng cần nghiên cứu Dụng cụ phải có hình dáng, màusắc đẹp, hấp dẫn học sinh, có độ chính xác thích hợp

- Sắp xếp dụng cụ một cách hợp lí Điều này biểu hiện:

+ Chỉ bày những dụng cụ cần thiết cho thí nghiệm, không bày la liệt những dụng

cụ chưa dùng đến hoặc chưa dùng xong

+ Bố trí sao cho cả lớp đều nhìn rõ Muốn như vậy nên sắp xếp dụng cụ trên mặtphẳng thẳng đứng Nếu không được phải đem đến tận bàn cho học sinh xem Giáoviên cũng cần chú ý không che lấp thí nghiệm khi thao tác

d) Sử dụng các vật chỉ thị thích hợp

Nhằm tập trung sự chú ý của học sinh về những điều cần quan sát Thí nghiệm

phải có sức thuyết phục học sinh Muốn vậy thí nghiệm phải rõ ràng, chặt chẽ đểhọc sinh không thể hiểu theo một cách nào khác, phải loại bỏ triệt để những ảnhhưởng phụ, nếu không loại bỏ được thì phải làm thêm thí nghiệm phụ để chứng tỏảnh hưởng phụ là không đáng kể

e) Thí nghiệm phải đảm bảo an toàn cho người và dụng cụ thí nghiệm.

Đối với các chất dễ cháy, nổ phải để xa ngọn lửa và nếu nó bốc cháy thì phảidùng cát hoặc bao tải ướt phủ lên Với những chất độc hại như thuỷ ngân thì phảihết sức thận trọng không để vương vãi Phải nắm vững tính năng, cách bảo quảndụng cụ để không làm hỏng dụng cụ

g) Phải phát huy được tác dụng của thí nghiệm biểu diễn.

Điều đó đòi hỏi:

- Thí nghiệm phải được tiến hành hữu cơ với bài học, tuỳ vào mục đích của bàihọc mà đưa thí nghiệm đúng lúc

- Thí nghiệm phải tiến hành kết hợp với phương pháp giảng dạy khác nhất làphương pháp đàm thoại và vẽ hình.

- Thí nghiệm chỉ có hiệu quả tốt khi có sự tham gia tích cực, có ý thức của họcsinh Vì vậy giáo viên phải làm cho học sinh hiểu rõ:

+ Mục đích của thí nghiệm

+ Các dụng cụ của thí nghiệm, cách bố trí thí nghiệm

+ Cách tiến hành thí nghiệm

+ Học sinh trực tiếp quan sát và rút ra kết luận cần thiết

2.3.2.2 Đối với thí nghiệm thực hành

Để nâng cao chất lượng và hiệu quả của thí nghiệm thực hành, bản thân tôiluôn cố gắng thực hiện tốt các nội dung sau:

a) Chuẩn bị tốt dụng cụ thí nghiệm thực hành, đảm bảo đủ về số lượng, chất lượng.

Điều này đòi hỏi giáo viên cần nghiên cứu kĩ chương trình thực hành ngay từ

đầu năm học lập kế hoạch sử dụng đồ dùng thiết bị dạy học, xác định cần dụng cụ

gì, số lượng bao nhiêu, còn thiếu những gì để có kế hoạch giải quyết trong nămbằng cách đề xuất, kiến nghị nhà trường mua thêm hoặc tự làm hoặc hướng dẫnhọc sinh tự làm Cũng cần nói đến ở đây là việc ứng dụng công nghệ thông tintrình chiếu hình ảnh, video về thí nghiệm đối với những thí nghiệm không có dụng

cụ hoặc đã hỏng không dùng được, tuy nhiên đây là biện pháp cuối cùng Mặtkhác cần huy động được sự trợ giúp của cán bộ thiết bị và học sinh trong quá trìnhchuẩn bị dụng cụ

+ Giới thiệu dụng cụ thí nghiệm và cách bố trí.

- Giáo viên giới thiệu dụng cụ thí nghiệm cách bố trí thí nghiệm

- Nêu những lưu ý khi sử dụng dụng cụ và thao tác thí nghiệm

- Cho học sinh dự đoán hiện tượng xảy ra (nếu yêu cầu)

+ Tiến hành thí nghiệm

- Nêu trình tự tiến hành thí nghiệm: truyền tải các bước tiến hành chi tiết ngắngọn

- Giáo viên thao tác mẫu.

- Phát dụng cụ cho các nhóm: Nhóm trưởng nhận dụng cụ, phân công nhiệm vụcho các thành viên

- Nhóm trưởng điều khiển nhóm tiến hành thí nghiệm Các nhóm học sinh tiếnhành thí nghiệm Giáo viên theo dõi chung và giúp đỡ nhóm gặp khó khăn, nếucần thì giáo viên yêu cầu cả lớp ngừng thí nghiệm để hướng dẫn, bổ sung Cầntránh trường hợp một số em chuyên làm thí nghiệm, một số em chuyên ghi chép

+ Xử lí kết quả thí nghiệm

- Với thí nghiệm thực hành khảo sát: Cả nhóm cùng dựa vào kết quả thí nghiệm

để thảo luận tìm ra kiến thức mới Với thí nghiệm thực hành kiểm nghiệm, nhóm(hoặc cá nhân) làm báo cáo kết quả thí nghiệm ghi rõ nhận xét và so sánh kết quảthí nghiệm ghi rõ nhận xét và so sánh kết quả thí nghiệm với lí thuyết đã học

- Chú ý: Với những thí nghiệm có tính toán: Mỗi học sinh tính toán độc lập theo

số liệu đã thu được và so sánh trong nhóm để kiểm tra lại

+ Tổng kết thí nghiệm:

- Giáo viên phân tích kết quả của học sinh và giải đáp thắc mắc

- Cho học sinh tự đánh giá lẫn nhau về ý thức, tác phong tham gia thực hành

- Giáo viên rút kinh nghiệm về các mặt khi làm thí nghiệm của cả lớp

2.3.3 Hướng dẫn học sinh làm thực hành trước.

Để đạt được hiệu quả cao trong việc chuẩn bị, sử dụng và tiến hành thínghiệm đặc biệt là trong các giờ thực hành thay vì giáo viên phải chuẩn bị toàn bộdụng cụ và vận chuyển dụng cụ lên lớp tôi hướng dẫn học sinh làm thực hànhtrước Vào các buổi chiều trước những tiết học thực hành tôi đã cho một nhóm các

em đến lớp và phòng thiết bị tự chuẩn bị dụng cụ, hướng dẫn cách sử dụng dụng

cụ, như vậy đa số các em đã biết mục tiêu của giờ thực hành sắp học Giáo viênhướng dẫn học sinh việc lắp ráp, cách tiến hành thí nghiệm, những lưu ý về cách

sử dụng để đảm bảo an toàn cho người và dụng cụ tránh hỏng hóc trên cơ sở đóhọc sinh biết cách sử dụng dụng cụ và chủ động hơn trong giờ thực hành hôm sau

Để thực hiện tốt công việc này, ngay từ đầu năm học trên cơ sở kiểm trakhảo sát, phân loại học sinh tôi đã cho thành lập nhóm cốt cán môn Vật lí ở mỗiđơn vị lớp, đồng thời phân công nhiệm vụ cho các nhóm học sinh cứ đến tiết họcnào có thí nghiệm thì trước giờ vào lớp chịu trách nhiệm lên phòng thiết bị lấy đồnghiệm đã chuẩn bị từ hôm trước Lớp trưởng chịu trách nhiệm phân công nhiệm

vụ cho từng nhóm lần lượt theo tuần

Với cách làm như vậy sẽ giúp các em rèn luyện kĩ năng quan sát, đo lườngphổ biến và năng lực thực hiện những thí nghiệm vật lí tốt hơn trong giờ thực hànhđồng thời khích lệ được tinh thần tập thể, ý thức trách nhiệm Giáo viên thì tiếtkiệm được thời gian chuẩn bị, vận chuyển Thực tế khi tôi áp dụng biện pháp này

các em tỏ ra rất hứng thú, thích được tận tay chọn dụng cụ thí nghiệm và tích cực hơn trong học tập

2.3.4 Kiểm tra việc thực hành vận dụng của học sinh

Khi kiểm tra bài cũ hoặc trong bài kiểm tra 45 phút, đưa các câu hỏi dưới dạng thực hành Đối với những dạng câu hỏi này chỉ khi học sinh hiểu về thí nghiệm, kết quả thí nghiệm các em sẽ trình bày được tuy nhiên đối với khối lớp 6 chỉ nên đưa những câu hỏi dưới dạng tái hiện để học sinh làm quen dần

Ví dụ: Trong bài kiểm tra 45 phút của học kì I đưa ra câu hỏi về đo thể tích vật rắn không thấm nước:

Cho một bình chia độ, một hòn đá cuội (không bỏ lọt bình chia độ), một cái bát, một cái đĩa và nước Hãy tìm cách xác định thể tích hòn đá cuội

2.3.5 Cho học sinh tự đánh giá

Cho học sinh trong cùng một nhóm đánh giá lẫn nhau về ý thức, tác phong tham gia thí nghiệm Biện pháp này áp dụng đối với các bài thực hành, nhằm mục đích làm cho học sinh tích cực, tự giác, chủ động hơn trong khi thực hành Giáo viên quan sát cả lớp nhưng cũng không thể bao quát từng học sinh còn ở mỗi nhóm học sinh biết rõ bạn nào tích cực, bạn nào không tích cực cho nên đánh giá

sẽ chính xác hơn Giáo viên chuẩn bị sẵn phiếu tự đánh giá của học sinh và quy định rõ điểm tối đa cho phần tự đánh giá là 3 điểm, điểm cho báo cáo thực hành là

7 điểm Giáo viên căn cứ vào kết quả đánh giá của mỗi nhóm học sinh kết hợp với quan sát của mình để quyết định cho điểm phần ý thức thái độ tham gia thực hành của mỗi học sinh Phiếu tự đánh giá này thu cùng báo cáo thực hành

Mẫu phiếu tự đánh giá của học sinh:

PHIẾU QUAN SÁT, ĐÁNH GIÁ THỰC HÀNH- TIẾT VẬT LÍ

Nhóm: … Lớp

STT Họ và tên Ý thức, thái độ tham gia hoạt động (3đ) Chất lượng báo cáo (7đ) Tổng điểm (10đ) Không tham gia (0 đ) Tham gia thụ động (1đ) Tham gia chủ động, hiệu quả chưa cao (2đ) Tham gia tích cực, có hiệu quả (3đ) 1

2

3

4

5

2.3.6 Ứng dụng công nghệ thông tin

Đây là biện pháp được áp dụng trong các bài thực hành đồng loạt, hoặctrong các bài dạy mà thí nghiệm không có dụng cụ hoặc dụng cụ hỏng không có

độ chính xác (Ví dụ như bài: Một số ứng dụng của sự nở vì nhiệt) Giáo viên thựchiện thí nghiệm ảo hoặc cho học sinh xem video clip giới thiệu về thí nghiệm.Biện pháp này giúp giáo viên đạt được mục tiêu kiến thức đề ra, giúp học sinhquan sát được hiện tượng và rút ra được kết luận cần thiết

2.3.7 Ví dụ một số thí nghiệm cụ thể trong chương trình Vật lí 6.

*)Ví dụ 1: Bài 4 “Đo thể tích vật rắn không thấm nước”

Thí nghiệm đo thể tích vật rắn không thấm nước.

a) Khó khăn khi học sinh thực hiện

Nhiều học sinh đổ nước vào bình tràn khi nước mấp mé miệng trànnhưng chưa tràn nước ra ngoài do còn màng căng của nước với thànhbình Nhúng vật vào để lấy nước tràn và coi phần nước tràn ra ngoài đóbằng thể tích của vật

Nguyên nhân: Khi nước mấp mé miệng tràn nhưng chưa tràn nước rangoài do còn màng căng của nước với thành bình, nếu nhúng vật vào thìnước phải dâng lên một chút mới tràn ra ngoài Lấy phần nước tràn để xácđịnh thể tích của vật Làm như vậy thì thể tích phần nước tràn ra bé hơnthể tích của vật, dẫn đến sai số lớn trong phép đo

b) Hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm theo trình tự sau để khắc phục sai sót trên:

+ Tiến hành thí nghiệm (giáo viên phát phiếu học tập cho các nhóm)

Bước 1: Ước lượng thể tích của vật (cm3), ghi kết quả vào bảng

Bước 2: Đo thể tích của vật:

- Đổ nước vào bình tràn, đổ nước quá một chút cho nước thừa tràn rangoài một chút

- Để bình tràn đứng yên

- Đặt bình chứa dưới vòi chảy của bình tràn.

- Buộc dây vào hòn đá và thả vào bình tràn, nước chảy từ bình tràn trànsang bình chứa

- Đổ nước từ bình chứa vào bình chia độ (ca đong, chai lọ có ghi sẵndung tích)

Bước 3: Đọc kết quả và ghi vào bảng 4.1

(Giáo viên thao tác mẫu theo các bước như trên cho học sinh quan sát)

* Kiến thức : Biết được cách xác định khối lượng riêng của các vật rắn

không thấm nước Áp dụng được công thức

* Phiếu tự đánh giá của học sinh (theo mẫu ở trên) và phiếu giao việccho từng nhóm (Các bước tiến hành thí nghiệm).

+ Các bước tiến hành (yêu cầu học sinh nghiên cứu sách giáo khoa để trả lời).

Giáo viên thao tác mẫu và hướng dẫn học sinh theo các bước:

Bước 1: Chia sỏi làm 3 phần: 5 viên ghi số 1, 5 viên ghi số 2, 5 viên ghi số3

Bước 2: Đo khối lượng:

+ 5 viên số 1, ghi kết quả vào báo cáo

+ 5 viên số 2, ghi kết quả vào báo cáo

+ 5 viên số 3, ghi kết quả vào báo cáo

Bước 3: Đo thể tích:

+ 5 viên số 1, ghi kết quả vào báo cáo

+ 5 viên số 2, ghi kết quả vào báo cáo

+ 5 viên số 3, ghi kết quả vào báo cáo

Bước 4: Tính khối lượng riêng của sỏi theo công thức: (3 lần đo)Bước 5: Hoàn thành báo cáo

+ Xử lí kết quả thí nghiệm

Các nhóm có thể cho kết quả gần giống với giá trị thực, giáo viên yêu cầucác nhóm báo cáo kết quả tính được Từ đó rút ra nhận xét Thống nhấtkết quả

+ Tổng kết

- Giáo viên yêu cầu học sinh nộp phiếu tự đánh giá và báo cáo thực hành

- Giáo viên nhận xét về chung về tinh thần, thái độ và kĩ năng thực hành

và yêu cầu học sinh rút kinh nghiệm

*) Ví dụ 3 : Bài 16 “Ròng rọc”

Thí nghiệm hình 16.3; 16.4; 16.5

a) Khó khăn