Chèo tân thời trong tiến trình hiện đại hóa văn học sân khấu Việt Nam

NHỮNG CÁCH TÂN VỀKỊCH BẢN CHÈO TÂN THỜI VÀ Ý NGHĨA CỦA CỦA NÓ ĐỐI VỚI TIẾN TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA VĂN HỌC SÂN KHẤU VIỆT NAM CHÈO...Error!. Chúng tôi nghiên cứu Chèo tân thời trong tiến trình

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC

KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊHUẾ

CHÈO TÂN THỜI TRONGTIẾN TRÌNHHIỆN ĐẠI

HÓA VĂN HỌC SÂN KHẤU VIỆT NAM

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành:Văn học Việt Nam

Mã số:60 22 01 21 Người hướng dẫn khoa học:GS TS Trần Ngọc Vương

Hà Nội-2016

MỤC LỤC

MỞĐẦU 4

1.Lí do chọn đềtài 4

2.Mục đích và nhiệm vụnghiên cứu 5

3.Lịch sửnghiên cứu vấn đề 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 12

5 Phương pháp nghiên cứu 14

6 Đóng góp của luận văn 14

7 Bốcục luận văn 15

Chương 1 SỰRA ĐỜI CỦA CHÈO TÂN THỜI VÀ TÁC GIẢNGUYỄN ĐÌNH NGHỊ-NGƯỜI CHỦSOÁI CỦA CHÈO TÂN THỜI 1

6 1.1 Sựra đời của chèo tân thời 1

61.1.1 Điều kiện lịch sửxã hội của cuộc cách tân chèo tân thời 16 1.1.2 Mục đích cách tân của chèo tân thời Error! Bookmark not defined

1.2 Tác giảNguyễn Đình Nghị-người chủsoái của chèo tân thời Error! Bookmark not defined

1.3 Xác định khái niệm Error! Bookmark not defined.Tiểu kết Error! Bookmark not defined

Chương 2 NHỮNG YẾU TỐLIÊN QUAN ĐẾN SỰCÁCH TÂN KỊCH BẢN CHÈO TÂN THỜI Error! Bookmark not defined

2.1 Vềâm nhạctrongchèo tân thời Error! Bookmark not defined

2.2 Múa trong chèo tân thời Error! Bookmark not defined

2.3 Mỹthuật trong chèo tân thời Error! Bookmark not defined

2.4 Sân khấu và sàn diễn trong chèo tân thờiError! Bookmark not defined 2.5 Diễn xuất trong chèo tân thời Error! Bookmark not defined.Tiểu kết Error! Bookmark not defined

Chương 3 NHỮNG CÁCH TÂN VỀKỊCH BẢN CHÈO TÂN THỜI VÀ Ý NGHĨA CỦA CỦA NÓ ĐỐI VỚI TIẾN TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA VĂN HỌC SÂN KHẤU VIỆT NAM (CHÈO) Error! Bookmark not defined.

3.1 Những cách tân của kịch bản chèo tân thờiError! Bookmark not defined.3.1.1 Đềtài và nội dung trong chèo tân thời Error! Bookmark not defined

3.1.2 Chủđềtư tưởng trong chèo tân thời Error! Bookmark not defined

3.1.3 Tích trò trong kịch bản chèo tân thời Error! Bookmark not defined

3.1.4 Nhân vật trung tâm trong kịch bản chèo tân thờiError! Bookmark not defined

3.1.5 Bốcục màn, lớp và ngôn ngữ Error! Bookmark not defined

3.2 Ý nghĩa của kịch bản chèo tân thời trong tiến trình hiện đại hóa của văn học chèo Error! Bookmark not defined.Tiểu

kết Error! Bookmark not defined

.KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

PHỤLỤC Error! Bookmark not defined

từcổtrung đại cho đến nay,lúc hưng thịnh, lúc ngấp ngoải thì vẫn thấy ởđó luôn có sựtìm tòi, đổi mới Sựđổi mới này nằm trong yêu cầu chung, là duy trì, kếthừa và phát triển sân khấu truyền thống Nhất là cho đến ngày hôm nay, khi mà “thời của các giá trịcũ đã mất tính tuyệt đối Các giá trịmới thì lòe nhòe Nó là những giá trịcủa buổi giao thời, phải qua gạn lọc mới trởthành giá trịthực sựđểchấn hưng dântộc” (Nguyễn Khải -Hà Nội trong mắt tôi) Chúng tôi nghiên cứu Chèo tân thời trong tiến trình hiện đại hóa văn học sân khấu Việt Nam với mục đích nhằm tái hiện lại diện mạo quá trình phát triển của văn học sân khấu chèo từkhi có sựbiến đổi từchiếu chèo (chèo sân đình)sang sân khấu chèo văn minh, chèo cải lươngmà chúngtôi tạm gọi nó là chèotân thời Sởdĩ chúng tôi chọn giai đoạn chèotân

thờiđểnghiên cứu vì nhận thấy rằng đây là một cái mốc hết sức quan trọng của tiến trình phát triển chèo Kểtừđây, chủnghĩa hiện thực dần xâm nhập làm biến đổi chèo(nhất là vềmặtkịch bản), trong một xã hội thực dân nửa phong kiến Ởđó, chèo không chịu bó mình trong “khuôn vàng thước ngọc” mà trái lạichèo luôn hướng tớisựtìm tòi sáng tạo và làm mới mình nhằm đáp ứng nhu cầu của công chúng ởmỗi thời kỳkhác nhau Công bằng mà nói, những tìm tòi sáng tạo (cách tân) ấy có điểmđược và điểm chưa được, chứkhông

5phải là hoàn toàn tốt cảhoặc hoàn toàn xấu cả Ởgiai đoạn chèo tân thời, trong một bối cảnh xã hội rối ren, phức tạp mà chèo vẫn gắng tồn tại, mà không chỉtồn tại, nócòn có nhiều cách tân đáng lưu ý và kịch bản chèo tân thời không nằm ngoài vấn đềtrên Cho nên chúng tôi chọn đềtài này với hy vọng luận văn có thểnhìn nhận đánh giá được ít nhiều vềchèo tân thời mà chủyếu là ởmặt kịch bản -một

thành tốquan trọng của vởdiễn chèo.Thông qua đềtài vềChèo tân thời trong tiến trình hiện đại hóa văn học sân khấu Việt Nam chúng tôi muốn đóng góp một tiếng nói nhỏbé trong việc bảo tồn và phát huy những giá trịcủa nghệthuật chèo trong đờisống văn hóa đương đại.2.Mục đích và nhiệm vụnghiên cứu2.1 Mục đích nghiên cứuTrên cơ sởtìm hiểu sựxuất hiện của chèo tân thời, mô tảvà tái hiện lại lịch sửphát triển từchèo sân đìnhsang sân khấu chèo tân thời; các yếu tốcó liên quan đến sựcách tân chèo tân thời; những cách tân kịch bản chèo tân thời so với chèo cổ.Nêu được ý nghĩa của bước chuyển từchèo cổđến những cách tân của chèo tân thời, làm cho chèo tân thời mang tính chất của thời kỳmới 2.2 Nhiệm vụnghiên cứuDựng lại diện mạo của chèo tân thờinhững năm đầu thếkỷXX.Xét phương diện hiện đại hóa ởkịch bản chèo giai đoạn chèo tân thời Có thểnói rằng, khi xét

sựhiện đại hóa ởkịch bản chèo tân thời vềthực chất là xét bước chuyển (kếthừa và biến đổi) từtruyền thống với những cách tân khi so với kịch bản chèo cổ Chính bước chuyển này đã làm cho kịch bản chèo tân thời có một diện mạo hết sức mới mẻvàmang tính chất thời đại mới Vì thế, đểlàm sáng tỏvấn đềchúng tôi sẽtiến hành phân tích và so sánh một sốyếu tốcần thiết, có

6liên quan đến cách tân kịch bản chèo tân thời như:sựxuất hiện sàn diễn -rạp hát,

âm nhạc, múa, mỹthuật, diễn xuất Và cái chính là phân tích được phần nào

sựkếthừa và biến đổi tạo nên sựcách tân chèo tân thời ởcác mặt:đềtài, chủđềtư tưởng, bốcục, nhân vật, ngôn ngữ so với kịch bản chèo cổtruyền thống Nêu ra được một sốý nghĩa của việc giữgìn truyền thống vàcách tân chèo tân thời, mang tính chất mới của thời kì này 3.Lịch sửnghiên cứu vấn đềCho đến ngày hôm nay, vấn đềnghiên cứu vềchèo không hẳn là ít đối với giới nghiên cứu khoa học xã hội, nhất là giới nghiên cứu sân khấu dân tộc tập trung ởViện Sân khấu (nay là Viện Sân khấu -Điện ảnh), các Hội nghệsĩ Sân khấu Việt Nam, Hội Văn nghệdân gian Việt Nam Tuy nhiên, trong lĩnh vực văn học thì mảng nghiên cứu vềvăn học sânkhấu nói chung và văn học chèo nói riêng còn chưa dành vào đó nhiều sựquan tâm,nhất là giai đoạn văn học sân khấu chèo ởđầu thếkỳXX, khi mà văn hóa -văn học của chúng ta bịảnh hưởng trực tiếp trước sựra đời của chữquốc ngữ-của hệthống trithức Tây học và một sốloại hình văn hóa khác được du nhập đặc biệt là sân khấu Pháp.Có thểdẫn ra một sốtư liệu chính có liên quan đến đềtài như sau: Đầu

thếkỉXX, cùng với phong trào chèo văn minh, chèo cải lươngđã xuất hiện một sốbài viết và công trình của các tác giảnhư: Nguyễn Học Đạo, Lê Kim Giang, Chu Ngọc Phi, Paulus Của, Nguyễn Thúc Khiêm Những công trình này chủyếu là sưu tầm, sáng tác và giới thiệu các tác phẩm chèo Nổi bật là công trình Khảo cứuvềhát tuồng và chèocủa Nguyễn Thúc Khiêm được đăng tải trên Tạp chí Nam Phongtừnăm 1928 Công trình này bước đầu đưa ra những tìm tòi nghiên cứu

kiến giải vềnguồn gốc sựhình thành của tuồng và chèo Bên cạnh đó là sựxuất hiện của tác giảNguyễn Đình Nghịcùng với những cải cách của ông như: kỹthuật biênkịch, kỹthuật đạo diễn, diễn viên đã làm cho chèo có sựchuyển biến vềmọi mặt Nguyễn Đình Nghị-từmột người làm hậu đài → nhắc vở→ ông trùm lớn của ngành chèo ởnửa đầu thếkỳXX, ông đểlại 60 kịch bản chèo cải lương (tân thời) gồm cảcác vởsoạn lại và các vởdo ông sáng tác.Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công thì công việc nghiên cứu chèo nói chung, trong đó có chèo tân thời được lưu ý nhiều hơn Các tác giảnghiên cứu vềchèo được kểđến trong giai đoạn này là: Hoàng Ngọc Phách, Huỳnh Lý, ĐỗBằng Đoàn, ĐỗTrọng Huề, Lộng

Chương, Cao Kim Điển, Trần Huyền Trân, Trần Bảng, Hà Văn Cầu, Hoàng Kiều, Trần Việt Ngữ, Tất Thắng, Trần Trí Trắc, Phạm Duy Khuê, Trần Minh

Phượng, Trần Đình Ngôn và dưới đây là một sốcông trình tiêu biểu của họ: Công trình Chèo và tuồngđược xuất bản 1958 của tác giảHuỳnh Lý và Hoàng Ngọc Phách Hai tác giảđã có sựnhìn nhận chèo dưới góc độlà một hiện tượng Văn học và cụthểcác ông tập trung vào ba điểm chính: Thứnhất là sơ lược quá trình hình thành và phát triển nghệthuật chèo Thứhai là tính chất và giá trịnghệthuật trong chèo Thứba là giới thiệu bốn vởchèo cổ: Quan Âm ThịKính, Lưu Bình -Dương Lẽ, Tống Trân Cúc Hoa, Trương Viên.Ngoài ra tác giảcòn đềcập và đã đưa

ra năm tính chất của chèo và có bàn vềmột sốnét vềvăn bản, vềnghệthuật diễn xuất như: “chèo với tính chất diễn tích, tính trào lộng, hý kịch, tính chất phê phán hiện thực, chèo gây nhiều cảm xúc mạnh mẽ, văn chương trong chèo có những đặc sắc của ca dao và dân ca” [54] Tuy dung lượng viết của hai tác giảvềchèo còn chưa nhiều nhưng nó đã phần nào làm nổi bật sựphát hiện và những giá trịvăn học trong chèo.Tú Mỡvới công trình Bước đầu viết chèoxuất bản năm 1960, tác giảđã đặt vấn đềtìm hiểu vềchèo với những nội dung chính sau: “Nguồn gốc và tính chất

8của chèo, phần này tác giảtập chung giải quyết câu hỏi như: Chèo sinh ra từđâu?,

ai là người đầu tiên viết chèo?, quá trình phát triển của chèo, cách soạn một

vởchèo” Ngoài ra, cuốn sách đưa ra được bốn đặc điểm của chèo cổlà: “Trước khi diễn có hát dạo đầu, có vai giáo đầu trước khi vào tích, chèo diễn theo lối

kểchuyện, tích chèo nào cũng có vai hề” [58] Trong công trình đóng góp của Tú

Mỡ, thành côngmới chỉdừng lại ởmột sốvấn đềmang tính khái quát.Bài viết Chèo -một hiện tượng sân khấu dân tộcđã được đăng trên tạp chí Phê bình mớicủa Pháp vào tháng 3 năm 1963, và được sửdụng nhiều trên đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam Ngoài ra,Giáo sư TrầnBảng còn có nhiều bài viết, bài nghiên cứu chuyên sâuvềchèo đã được đăng trên Tạp chí văn hóa -Nghệthuật,cuối cùng được ông tổng

hợp lại thành cuốn Chèo -một hiện tượng sân khấu dân tộc năm 1963 Năm 1999, cuốn sách lại được Viện Sân khấutái bản với tên gọi Khái luận vềchèo Cuốn sáchbao gồm có 6 chương với các tiêu đề: “Chèo -Một hiện tượng sân khấu dân tộc, chèo -sân khấu tựsự, chèo -sân khấu ước lệ, chèo -nghệthuật ngẫu hứng, chèo -phương pháp xây dựng xửlí và chuyển hóa mô hình, chèo -vấn đềbảo tồn và phát triển” [6] Khái luận vềchèo không chỉcung cấp cho người đọc những kiến thức vềnghệthuật chèo -một hình thức nghệthuật quý giá của dân tộc mà còn nêu lên những vấn đềmang tính lí luận rất có giá trịđối với người học, nghiên cứu và quản

lí Hiện nay cuốn Khái luận vềchèođã và đang được cán bộtrường Sân khấu điện ảnh chọn làm giáo trình trong quá trình giảng dạy.Tác giảTrần Việt Ngữvà HoàngKiều với công trình nghiên cứu Tìm hiểu sân khấu chèoxuất bản năm 1964,đã chọncác cứliệu lịch sửvà chọn so sánh một sốhình thức diễn xướng dân gian của người Việt ởđồng bằng Bắc Bộthì cũng đã đưa ra những giảthuyết vềnguồn gốc

nghệthuật chèo: “Bắt nguồn từnhững hình thức cổsơ có trước thời Đinh, Lê, Lý Bao gồm những làn dân ca, điệu vũ đầy màu sắc và sức sống (hãy còn mang dấu tích tôn giáo) và những làn hát nói kểchuyện

9phong phú, sinh động của những đội hát rong, chèo được hình thành với hai tính chất chủyếu là tính tích diễn và tính ứng diễn, đểtrởthành một loại sân khấu độc đáo, tuy còn thô sơ, vào khoảng thếkỉXIV cuối đời Trần”[70, tr 54] Đóng góp củatác giảtrong công trình này là đã nhìn nhận vềđối tượng nghiên cứu đã được

mởrộng hơn.Công trình Qúa trình hình thành và phát triển của nghệthuật chèo của

Hà Văn Cầu được in thành sách năm 1964 đã trởthành một trong những công trình nghiên cứu vềchèo đươc đánh giá rất cao Có rất nhiều ý kiến, quan điểm trong công trình của ông đã được các học giả-giới nghiên cứu sau này có sựkếthừa

và phát huy thêm Tuy nhiên, trong công trình này có điểm mà người ta cần lưu ý là: mặc dù tác giảbàn vềquá trình hình thành và phát triển của nghệthuật chèo, nhưng thực tếcho thấy các vởchèo được nhiều nhà nghiên cứu cũng như quần chúng nhân dân yêu thích lại chính là những vởchèo được coi là diễn theo lối chèo sân đình trong Tuyển tập chèo cổcủa của Hà Văn Cầu [12] Bởi vậy, có lẽchúng ta nên nhìn nhận lại và bàn thêm vềquá trình mà tác giảcho biến đổi củanghệthuật chèo.Công trình Tìm hiểu sân khấu chèo của Vũ Khắc Khoan do Lửa ThiêngSài Gòn xuất bản năm 1974, bao gồm 119 trang và được chia làm 4 chương Với phương pháp nghiên cứu phân tích, tổng hợp, so sánh đồng thời dựa trên những cứliệu lịch sửvà khảo cổhọc và cùng với những tài liệu có liên quan Vũ Khắc Khoan đã đưa ra khái niệm vềkịch nghệ: “Kịch nghệlà một nghệthuật có tính tổng hợp nhằm mục đích trình diễn nghĩa là hiện tại hóa một câu chuyện bằng sựhiện diện của diễn viên trước sựhiện diện của tác giả” [49, tr 17] Đồng thời ông cho

rằng nguồn gốc của chèo “là một nền ca vũ cổsơ của dân tộc, thường được biểu diễn trong những dịp tang lễthời trước, lời ca than vãn, điệu vũ hình dung những động tác của chèo, chiếc thuyền thần thoại chởlinh hồn người chết sang thếgiới bênkia và “Chèo

10ởgốc của nó chỉthịmột động tác chèo thuyền” [49, tr 76] Vũ Khắc Khoan đã lựachọn cách chia sựhình thành của sân khấu chèo thành 3 thời kì khác nhau như: thời

kì phôi thai, thời kì chuyển tiếp và thời kì hình thành Theo ông, thời kì phôi thai của chèo kéo dài khoảng 5 thếkỉvà được tính từthếkỉIV trước công nguyên đến thếkỉI sau công nguyên Thời kì chuyển tiếp kéo dài khoảng 10 thếkỉvà được tính từthếkỉI cho đến thếkỉX Và cuối cùng là thời kì hình thành từthếkỉX -đến

thếkỉXIX Vềđặc tính của chèo, Vũ Khắc Khoan đưara một sốđặc tính đó là: đặc tính tựsự, đặc tính hài hước, đặc tính giáo dục phụnữ.Công trình Vềnghệthuật chèocủa nhà nghiên cứu Trần Việt Ngữ Đây là một công trình Nghiên cứu khoa học cấp bộ, bao gồm 770 trang, do Viện âm nhạc xuất bản năm 1996 Nội dung bao gồm có 3 phần: “Nguồn gốc và quá trình hình thành chuyển hóa và phát triển của chèo; Từchiếu diễn 3 mặt ngoài bước vào sân khấu hộp; Nắm vững nghệthuật cổđểxây dựng chèo mới” [77] Đây là công trình nghiên cứu công phu của tác giảTrần Việt Ngữ Chúng tôi đánh giá đây gần như là cuốn biên niên sửchặng đường hình thành và biến đổi của nghệthuật chèo, đặc biệt là những biến động của nghệthuật chèo sau cách mạng tháng Tám 1945 Lượng kiến thức sâu sắc vềchèo kết hợp sựtrân trọng trong quá trình nghiên cứu cùng những nhận xét thành công và nhược điểm của một sốtác phẩm chèo mới tiêu biểu, tác giảcông trình Vềnghệthuật chèo đã đưa ra những kết luận có tính khoa học cho việc phát triển nghệthuật chèo Tóm lại, đây là công trình khoa học rất có giá trịcho việc tìm hiểu và nghiên cứu nghệthuật chèo.Công trình Kịch bản chèo từdân gian đến bác họccủa Trần Đình Ngôn, công trình này nguyên là Luận án Tiến sĩ Ngữvăn của Tiếnsĩ Trần Đình Ngôn được xuất bản năm 1996 Công trìnhKịch bản chèo từdângian đến bác học baogồm 202 trang, được chia ra làm 3 chương gồm: Chương 1: Yếu tốdân gian và yếu tốbác học trong quá trình hình thành và phát triển của kịch bản chèo Trong

chương này, tác giảTrần Đình Ngôn đã nghiên cứu yếu tốdân gian trong chèo, dựa trên các tư liệu như: chèo đưa linh, huyết hồphú, huyết hồtrò, từthức, Phan Trần, Quan Âm ThịKính Và có tham khảo các tư liệu của các tác giảnhư Hà Văn Cầu và Trần Bảng đểđưa ra kết luận: “Trong giai đoạn sơ khai của sân khấu chèo nói chung và kịch bản chèo nói riêng, các nghệsĩ dân gian đã sáng tác theo phương thức dân gian tổng hợp từvăn học dân gian, nghệthuật diễn xướng dângian, trò nhại dân gian và múa hát dân gian đểtạo nên một hình thức sân khấu dân gian Việt Nam đó là chèo Trong cái thủa ban đầu này, sân khấu chèo trong đó có phần cốt lõi của nó là kịch bản đã được cấu thành bởi yếu tốdân gian và chỉmột màthôi! Bởi vì toàn bộcác sựkiện, tình tiết, nhânvật, lời văn trong kịch bản đều được nhận thức, đánh giá và chọn lọc theo tư duy dân gian của các nghệnhân xưa, và được trình bày bằng phong cách dân gian tiếp thu từtrò nhại, múa hát và dân gian

và văn học dân gian” [61, tr 26] Đồng thời tác giảTrầnĐình Ngôn đã phân tích sựxuất hiện yếu tốbác học trong quá trình phát của nghệthuật chèo Ông cũng đềcập tới xu hướng bác học hóa kịch bản chèo và sựkết hợp cần thiết giữa yếu tốdân gian và bác học trong kịch bản chèo những năm gần đây Chương 2: Sựkết hợp giữa yếu tốdân gian và yếu tốbác học trong kịch bản chèo Tác giảđã đi sâu vào phân tích những vấn đềnhư: Sựkết hợp giữa yếu tốdân gian và yếu tốbác học trong xây dựng nhân vật, trong văn học Tác giảchỉra mối quan hệcơ giữa yếu tốdân gian và yếu tốbác học trong những mối quan hệtrên như là mối quan hệtất yếu trong chèo Nó góp phần làm cho nghệthuật chèo thêm đặc sắc Chương 3: Vấn đềkết hợp yếu tốdân gian và yếu tốbác học trong kịch bản chèo mới Tác giảđivào những tổng kết, phân tích kịch bản chèo cổtới chèo cải lương, kịch bản chèo giai đoạn sau cách mạng tháng Tám năm 1945 Đặc biệt là kịch bản chèo từnhững năm cuối thếkỉXX Ông đã chỉra mối liên hệcó tính chất kếthừa những giá

trịnghệthuật truyền thống Đặc biệt làviệc cần thiết phải có sựkết hợp giữa hai yếu tốdân gian và bác học trong kịch bản chèo Tác giảcho thấy

12sự“bác học hóa dân gian” trong quá trình sáng tác hiện nay, người sáng tác hiện nay cần phải tu dưỡng nâng cao trình độ Tác giảkết luận: “Sựkếthợp giữa yếu

tốdân gian và yếu tốbác học là mối quan hệhữu cơ nằm trong tổchức kết cấu vật chất của kịch bản chèo cho nên nếu gạt bỏnó ra khỏi tổchức kết cấu của một kịch bản thì kịch bản đó không thểtrởthành một kịch bản chèo thực thụ”[61, tr

169].Ởđây, có một công trình chúng tôi quan tâm hơn cảđó là công trình của Lê Thanh Hiền được sưu tầm và biên soạn 2006 Văn học Việt Nam thếkỷXX: Kịch bản chèo 1900 -1945, Quyển sáu -tập 1, do nhà xuất bản Văn hóa thông tin

in [35, 36, 37] Công trình này đã có rất nhiều ý kiến bàn vềchèo cải lương và kịch bản chèo cải lương.Nhìn chung, các công trình đã nghiên cứu vềnhiều khía cạnh khác nhau của nghệthuật chèo như:từnguồn gốc, quá trình hình thành, đặc điểm, khuynh hướng phát triển và đều ít nhiều có liên quan trực tiếp đến vấn đềmà chúng tôi quan tâm, đó chính là chèo tân thời những năm đầu thếkỉXX.Tuy nhiên, cũng phải thấy việc nghiên cứu vềchèo tân thờitrong tiến trình văn học sân khấu Việt Nam thì hầu như chưa được đềcập đến Chúng tôi hy vọng sẽđóng góp một phần công sức nhỏbé của mình đối với việc dựng lên một bức tranh chèo văn minh và chèo cải lương (chèo tân thời) vào những năm đầu của thếkỷXX, đểtừđó thấy được giá trịcủa nó trong tiến trình hiện đại hóa văn học sân khấu Việt Nam (chèo) 4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu4.1 Đối tượng

13Bảy vởchèo cổtiêu biểu là những vởđược lấy trong Tuyển tập chèo cổdo Hà VănCầu tuyển chọn như:Quan Âm ThịKính, Trương Viên, Lưu Bình -Dương Lễ, KimNham, Chu Mãi Thần, Tôn Mạnh -Tôn Trọng, TừThức 1[30].Kịch bản chèo 1900 -1945, tác giảđại diện là Nguyễn Đình Nghịvới 60 tác phẩm chính của ông mà chúng tôi có phụlục kèm thêm ởphần tham khảo Tuy nhiên, cũng phải thấy ngoài Nguyễn Đình Nghị, ởchèo tân thời còn có một sốtác giảkhác ví dụNguyễn Thúc Khiêm với các kịch bản chèo như:Cái kiến kiện củkhoai (1928), Chuột sa chĩnh gạo (1928), Hà Đông sư tửhống (1928), Nuôi bạn thay chồng (1928), TốngTrân Cúc Hoa (1928), Trót nặng lời thề(1930), Nghĩa bộc báo cừu (1930), Bích Câu kỳngộ(1933); vànhững ca khúc chèo: Giấc mộng lầu hồng (1928), Hát làm ruộng (1928), Hát Chầu văn cải lương (1928), Bài ca năm mới (1929), Nam

nữxướng ca (1929) Nhưng trong điều kiện của luận văn chúng tôi chưa đềcập tới được Có chăng chỉlà lấy ởđó một sốví dụđểliên hệtrong quá trình triển khai luận văn của mình Riêng đối với tác giảNguyễn Đình Nghị, chúng tôi nhận thấy ông làngười đóng góp với chèo tân thời ởnhiều phương diện như: diễn viên, là đạo diễn,

là chỉđạo nghệthuật, viết vởnhưng ởđây chúng tôi chủyếu chỉbàn vềnhững kịch bảntiêu biểu của ông mà thôi.4.2 Phạm vi nghiên cứuVềnội dung nghiên cứu:Nghiên cứu chèo tân thời và ý nghĩa của nó trong văn học sân khấu Việt Nam hiện đại hóa được thểhiện ởcác mặt sau:-Bối cảnh xã hội, mục đích cách tân, sựmởđầu, phát triển và kết thúc của chèo tân thời1Là người sưu tầm và chú thích các vở, GS Hà

Văn Cầu cho biết: vởQuan Âm ThịKínhlà kịch bản do nghệnhân An Văn Mược và Phạm Hồng Lô thuộc chiếng chèo Ninh Bình đọc và chép vào nửa cuối năm 1956 VởLưu Bình Dương Lễlời trò do cụTrịnh ThịLan đọc và có bổsung của cụNguyễn Văn Thịnh năm 1956, có đối chiếu với kịch bản Nôm của Thư viện khoa học Trung ương (kí hiệu AB 146, AB 640) VởKim Nhamdo hai chiếng chèo Nam và chiếng chèo Đông, tác giảAn Văn Mược, Phạm Hồng Lô, Nguyễn Mầm, Nguyễn Văn Tích cung cấp vào tháng 6 -1956 Tuyển tập chèo cổ, 1976, Hà VănCầu tuyển chọn, NXB Văn hóa, (tr 43 -77 -141 ).

14-Đềtài và nội dung phản ánh-Tác giả-Chủđềtư tưởng-Nhân vật trung tâm-Ngôn ngữkịch bản-Màn, lớp-Ý nghĩa, bài học của chèo tân thời đối với sựphát triển chèoVềthời gian:Luận văn sẽtập trung nghiên cứu vềgiai đoạn chèo tân thời

từ(1913 -1945) 5 Phương pháp nghiên cứuĐểlàm sángtỏmục tiêu của luận văn, chúng tôi sửdụng các phương pháp nghiên cứu sau:-Phương pháp liên ngành: lịch

sử, văn hóa học, nghệthuật học được dùng đểtiếp cận, nhằm nhận thức, tìm hiểu và khai thác đối tượng.-Phương pháp tiếp cận hệthống hay quan điểm hệthống, phương pháp nghiên cứu văn hóa dân gian.-Phương pháp khảo sát, phân tích, so sánh, tổng hợp, thu thập và xửlý thông tin thứcấp.6 Đóng góp của luận vănDựnglại được diện mạo và quá quá trình phát triển chèotân thời.Nêu được sựkếthừa và biến đổi vềmặt phản ánh hiện thực và hình thức biểu hiện của kịch bản chèo tân thờiso với chèo cổtheo hướng hiện đại hóa

157 Bốcục luận vănNgoài phần Mởđầu, Kết luận, luận văn được chia thành 3 chương chính:Chương 1 Sựra đời của chèo tân thời và tác giảNguyễn Đình Nghị-người chủsoái của chèo tân thời.Chương 2: Những yếu tốliên quan đến sựcách tân kịch bản chèo tân thời Chương 3: Những cách tân vềkịch bản chèo tân thời và ý nghĩa của nó đối tiến trình hiện đại hóa văn học sân khấu Việt Nam (chèo).Ngoài

ra, chúng tôi còn sửdụng một sốbảng biểu và tranh ảnh đểgiới thiệu vềloại hình sânkhấu chèo, đặc biệt là các tư liệu vềgiai đoạn chèo tân thời (chèo văn minh, chèo cải lương)

Chương 1:SỰRA ĐỜICỦA CHÈO TÂN THỜI VÀ TÁC GIẢNGUYỄN ĐÌNH NGHỊ-NGƯỜI CHỦSOÁI CỦA CHÈO TÂN THỜI1.1 Sựra đời của chèo tân thời1.1.1 Điều kiện lịch sửxã hội của cuộc cách tân chèo tân thờiDo hoàn cảnh lịch

sử, cụthểlà vềđiều kiện kinh tếxã hội của nước ta thời thực dân Pháp thống trị, nghệthuật chèo ởđầu thếkỉXX đã rơi vào tình trạng bếtắc và có nguy cơ mai một Nhiều làng quê nghèo đói đến mức chỉcó thểlàm cúng bái tếThành hoàng làng mà thôi, còn vềphần lễhội thì hầu như không mởđược Đó là tình trạng của các gánh hát chèo ngày càng không được đón mời như trước đó Hoàn cảnh lịch sửxã hội đưa đẩy khiến cho một sốnghệsĩ chèo dân gian đã mạnh dạn đưa phường gánh ra chốn thành thịnhưng cũng không được đón chào bởi thịhiếu khán giảđô thịkhông

ưa chuộng lối hát và diễn của chèo sân đình Mặt khác, lúc này văn hóa Pháp cũng

du nhập vào Việt Nam theo những người Pháp, cùng với chính sách đồng hóa dướichiêu bài “khai hóa văn minh” của thực dân Pháp khiến cho môi trường văn hóa ởcác đô thịbiến đổi Trong điều kiện mới của sựtiếp biến văn hóa mà trong đó có mặt tiêu cực nhiều hơn mặt tích cực, chèo muốn tồn tại ởcác đô thịnhất là ởHà Nội-nơi có đông khán giảxem diễn trò thì phải chấp nhận một cuộc cách tân Vềphía khán giả, bên cạnh mặt tiêu cựclà chịu ảnh hưởng của văn hóa ngoại lai, cũng có mặt tích cực là đòi hỏi sân khấu chèo không thểchỉdừng lại ởviệc giáo huấn chung chung, mà phải phản ánh được đời sống xã hội và con người đương thời Đòi hỏi chính đáng này thôi thúc những nghệsĩ chèo đầu thếkỷXX phải tiến hành một cuộc cách tân chèo Đểthích ứng với hoàn cảnh đó, một sốngười có mong muốn chấn hưng nghệthuật dân tộc, đồng thời là sựtiếp nhận các cái mới được du nhập

đã đềxướng phong trào “chèo văn

17minh”, đưa các phường chèo sân đình vào diễn ởcác rạp hát bằng cách bổsung trang trí bằng phông cảnh Tuy nhiên, chèo văn minh cũng vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu thưởng thức của khán giảthịdân Vì vậy mà soạn giảNguyễn Đình Nghịđã đềxướng và trực tiếp làm chủsoái của phong trào “chèo cải lương” Chèo cải lươngrộhẳn lên và thu được nhiều thành quảtrong vòng 10 năm với hàng mấy chục vởdiễn do Nguyễn Đình Nghịvà một sốcây bút đương thời sáng tác kịch bản mới, cùng với việc chỉnh lí và cải biên các vởchèo cổtheo lối diễn của chèo cải lương Chính sựđổi thay này đã đánh dấu một giai đoạn chuyển hóa nghệthuật nhiều mặt của sân khấu chèo trong quá trình thích ứng từxã hội phong kiến lạc hậu qua xã hộiphong kiến nửa thực dân.1.1.1.1 Sựxuất hiện sàn diễn -rạp hát, đặc biệt lànhững rạp hát ởHà NộiTrước đây, chèo chỉthường diễn ởsân đình Giai đoạn chèo tân thời thì chèo chuyền từsân đình ởnông thôn ra các vùng đô thịlớn trong đó có Hà