Chương 03: TỔ CHỨC DỮ LIỆU TRONG CHƯƠNG TRÌNH C

Trang 1

Trường Đại Học Bách Khoa

Trung Tâm Kỹ Thuật Điện Toán

Trang 3

Lập trình C/C++

3

Dữ liệu và Kiểu dữ liệu

n Tại sao phải cần đến kiểu dữ liệu?

n Mọi chương trình đều cần đến dữ liệu

n Ví dụ:

n Một chương trình in ra tên đơn giản

n => Cần lưu trữ dữ liệu “LAP TRINH C/C++” để xuất ra màn hình

int main(){

printf(“LAP TRINH C/C++”);

return 0;

}

Trang 4

n Các nghiệm của phương trình

n Một chương trình Quản lý nhân sự

n Dữ liệu:

n Mã số nhân sự, họ tên, hệ số lương, v.v

Trang 5

5

n Người lập trình cần vùng nhớ (thuộc RAM của máy tính) để lưu trữ

dữ liệu trong quá trình chương trình thực thi

n Khi người dùng nhập dữ liệu (thông qua bàn phím, chọn trên màn hình, đọc từ sensor, v.v): dữ liệu sẽ được lưu vào các vùng nhớ của RAM

n Ví dụ: Đọc các hệ số A,B,và C cho Phương trình bậc 2 từ bàn phím

n Trong quá trình chương trình thực thi: các vùng nhớ này có thể đọc và xử lý

n Ví dụ: khi tính DELTA trong giải Phương trình bậc 2, các hệ

số sẽ được đọc và các giá trị sẽ được dùng trong biểu thức

để tính DELTA (DELTA = B*B – 4*A*C;)

Trang 6

n Các kiểu dữ liệu

n Dữ liệu mà chương trình lưu trữ có thể thuộc nhiều dạng (gọi là

kiểu hay kiểu dữ liệu, data type) khác nhau

n Một tổ hợp các giá trị (struct, class)

n Một trong một số giá trị cho trước (enum)

n …

Trang 7

n Cách tổ chức các bit (lưu trữ)

n Ví dụ:

n Với số nguyên: Ý nghĩa bit có trọng số lớn nhất (MSB) phụ thuộc vào nó có kiểu là số có dấu hay không dấu

n Số không dấu: bit này tham gia vào tính độ lớn giá trị

n Số có dấu: bit này chỉ ra là số dương hay âm

n Các phép toán

n Ví dụ:

n Với hai con số: có thể thực hiện phép toán: nhân hay chia

n Không thực hiện nhân hay chia với hai chuỗi ký tự

Trang 8

n Ngôn ngữ lập trình phân biệt kiểu dữ liệu như thế nào?

n Ngôn ngữ C/C++ (các ngôn ngữ khác cũng vậy) gắn ngữ nghĩa

(quy ước ngữ nghĩa) với một loạt các tên kiểu mà nó cung cấp sẵn

n Các kiểu này được gọi là kiểu cơ bản (fundamental data types)

n Tên các kiểu có sẵn này đã được gắn sẵn ngữ nghĩa nên nó là từ

khoá Người lập trình không được dùng tên này để đặt tên cho các kiểu (hàm, biến, v.v) mà họ tạo ra

Trang 9

n Kiểu dữ liệu cơ bản (fundamental data type)

n Tên kiểu là từ khoá

n Ngữa nghĩa của tên này được quy định bởi ngôn ngữ lập trình

n Kiểu dữ liệu do người lập trình định nghĩa (user-defined data type)

n Tên kiểu do người lập trình đặt ra

n Ngữ nghĩa do người lập trình quy định thông qua

n Kiểu người lập trình tạo ra trước đó

n Và/hoặc, kiểu dữ liệu cơ bản

n Các kiểu nổi tiếng của C/C++

n C: struct, enum

n C++: class

Trang 10

n Các loại kiểu

n Kiểu dữ liệu cơ bản (fundamental data type)

n Kiểu dữ liệu do người lập trình định nghĩa (user-defined data type)

n Kiểu dữ liệu dẫn xuất (derived data type)

n C/C++ cung cấp các ký hiệu để tạo ra kiểu mới từ các kiểu khác (cơ bản hay người lập trình định nghĩa)

Trang 11

11

n Kiểu dữ liệu cơ bản

Không kiểu void

Trang 12

Số nguyên

(3) short int, signed short int,

(4) unsigned short int,

(5) int, signed int,

long int, signed long int, long, signed long

Trang 13

13

(*) Số bytes tuỳ thuộc vào phiên bản, tuy nhiên sẽ thoả mãn:

1 == sizeof(char) <= sizeof(short) <= sizeof(int)

<= sizeof(long) <= sizeof(long long)

Trang 14

n Chương trình in kích thước kiểu (số bytes)

n Hàm: sizeof(.) trả về số byte của kiểu ở thông số

printf( "sizeof(char) = %3d\n" , sizeof ( char ));

printf( "sizeof(signed char) = %3d\n" , sizeof ( signed char ));

printf( "sizeof(unsigned char) = %3d\n\n" , sizeof ( unsigned char ));

//short

printf( "short:\n" );

printf( "sizeof(short) = %3d\n" , sizeof ( short ));

printf( "sizeof(signed short) = %3d\n" , sizeof ( signed short ));

printf( "sizeof(unsigned short) = %3d\n\n" , sizeof ( unsigned short ));

system( "pause" );

return 0;

}

Trang 15

Trang 16

Từ khoá

n Từ khoá là gì

n Là từ có ý nghĩa đặc biệt đã được quy định trước bởi ngôn ngữ lập trình

n Như tên của các kiểu cơ bản nói trên

n Người lập trình không được dùng từ khoá để đặt tên cho các tên

mình tạo ra như tên biến, tên kiểu, tên hàm, tên hằng, v.v

Trang 17

Trang 18

Biến và Khai báo biến

n Biến là gì?

n Là nơi lưu trữ dữ liệu của chương trình

n Là tên của vùng nhớ lưu trữ dữ liệu của chương trình

n Do có tên, nên khi cần đọc/ghi với vùng nhớ này, người lập trình chỉ cần dùng tên thay cho một địa chỉ của nó

n Sử dụng biến như thế nào?

n Biến cần được khai báo trước khi dùng (đọc/ghi)

n Chương trình tự động cấp phát vùng nhờ khi gặp một khai báo biến

Trang 19

19

n Các vị dụ về khai báo biến:

Trang 20

n Khi khai báo biến cần xác định điều gì?

n Biến lưu trữ dữ liệu gì? à xác định được kiểu

n Ý nghĩa của biến là gì? à xác định được tên sẽ được đặt cho nó

n Kiểu: float hoặc double Vì sao?

n Tên: x1, x2, s1, s2, sol1, sol2, v.v Có luật gì không?

Trang 21

21

n Quy tắc đặt tên biến

n Theo quy tắc đặt tên một danh hiệu

n Quy tắc đặt tên danh hiệu

n Không được trùng với từ khoá

n Ký tự đầu:

n Một chữ (a, A, b, B, …) hay gạch dưới (_)

n Không được là ký hiệu nào khác: !,@,#,$,%,^,&,*,(,), …

n Các ký tự tiếp theo:

n chữ, số, gạch dưới

Trang 22

//Giai cho truong hop 2: a va b <> 0

//Tinh delta //Truong hop: vo nghiem //Truong hop: nghiem kep //Truong hop: hai nghiem khac nhau system( "pause" );

return 0;

Trang 23

n Thân hàm: từ dấu { đến dấu } của thân hàm

n Hoặc các khối con (từ dấu { đến dấu } của khối)

n Thông số của hàm: từ { đến } của thân hàm

Trang 24

{ }

} system( "pause" );

Trang 25

n Biến g và d thuộc A được dùng từ lúc khai báo đến hết A

n Tuy nhiên, bị che khuất trong B

n Không dùng được trong B

n Biến g và d trong B

n chỉ dùng được cho hết B

Trang 27

27

Các tầm vực của biến

n Khởi động cho các biến:

n Biến cục bộ: không được khởi động hay tuỳ vào trình biên dịch

n Thông số của hàm: được truyền từ lời gọi hàm

n Biến toàn cuc: khởi động theo bảng sau

Trang 29

+ Cộng hai toán hạng Các kiểu số x + y

- Trừ toán hạng thứ 2 từ

toán hạng 1

Các kiểu số x - y

* Nhân hai toán hạng Các kiểu số x * y

% Lấy phần dư của phép

chia nguyên

Kiểu số nguyên hoặc enum

n % 2 ++ Tăng một số lên 1 Các kiểu số ++x; y++

Giảm một số đi 1 Các kiểu số x;

Trang 30

n Tăng giá trị của x lên trước

n Dùng giá trị của x đã tăng vào biểu thức (cộng với y)

n Do đó: Nếu x = 4 và y = 5 trước khi đánh giá biểu thức

n Thì (++x – y) cho giá trị là: 0

n Tăng sau: x++

n Ví dụ: (x++ – y)

n Đánh giá biểu thức dựa trên giá trị của x đang có trước

n Sau đó, tăng x lên 1 sau

n Do đó: Nếu x = 4 và y = 5 trước khi đánh giá biểu thức

n Thì (x++ – y) cho giá trị là: -1

n Trong cả 2 ví dụ trên: giá trị của x điều là 5 sau khi đánh giá biểu thức

Trang 31

n Thứ tự đánh giá phép toán tương tự như ++

n Trường hợp thường dùng của ++ và –

n Để điều chỉnh giá trị biến điều khiển trong các vòng lặp (for, while và do…while)

Trang 32

Phép toán và biểu thức

Toán tử luận lý và quan hệ

Ký hiệu Ý nghĩa Kiểu áp dụng Ví dụ

== Kiểm tra bằng nhau Kiểu số a == b

!= Kiểm tra khác nhau Kiểu số a != b

>= Lớn hơn hay bằng Kiểu số a >= b

<= Nhỏ hơn hay bằng Kiểu số a <= b

&& AND luận lý Luận lý b1 && b2

Trang 33

33

Toán tử trên các bit

Ký hiệu Ý nghĩa Kiểu áp dụng Ví dụ

& AND trên bit Kiểu số a & PATTERN

~ Phủ định trên bit (Bù 1) Kiểu số ~a

<< Dịch trái chuổi bit Kiểu số a << 2

>> Dịch phải chuổi bit Kiểu số a >> 2

Trang 35

sizeof() Trả về kích thước của biến hay kiểu Kiểu cơ bản

& Trả về địa chỉ của một biến Tất cả

? : Toán tử điều kiện (ba ngôi) (C? A: B)

C: Biểu thức kiểu luận lý

A, B là biểu thức kiểu bất kỳ khác

[] Truy cập phần tử của mảng Mảng của kiểu bất kỳ

Trang 36

Độ ưu tiên của các toán tử

Trang 37

Trang 38

n (A && B): Biểu thức con

n ! : Toán tử một ngôi, vì cần 01 toán hạng

n &&: Toán tử hai ngôi, hai toán hạng là A và B

n Toán hạng phải có kiểu tương thích với kiểu mà toán tử có thể thực hiện được

Trang 39

Trang 40

Kiểu enum

n Ứng dụng

n Với các chương trình lớn, một hằng số như 1, 2, v.v không mang

đến thông tin về ý nghĩa con số này Nó có thể là

n Lựa chọn mà người dùng nhập vào

n Một tháng trong năm hay một ngày trong tháng

n Một ký hiệu về màu sắc

n Để tăng tính dể đọc, dể hiểu, dể bảo trì, các hằng số nên được ký

hiệu hoá bởi một tên, tên này được người lập trình chọn để lồng ghép ý nghĩa của tên này Ở trường hợp này nên dùng enum

Trang 41

enum months {JAN, FEB, MAR, APR, MAY, JUN, JUL, AUG, SEP,

OCT, NOV, DEC};

(3) Tập các lựa chọn cho người một chương trình:

enum user_choices {LOAD_DATA, INPUT_DATA, PRINT_DATA};

Trang 42

Kiểu enum

n enum là gì?

n Có thể được xem như một kiểu dữ liệu

n Ở các ví dụ trên ta có các kiểu là: colors, months, user_choices

n Một biến kiểu colors chỉ có thể RED, GREEN, BLUE như đã khai báo

n Một biến kiểu months ở trên chỉ có thể có các giá trị JAN, FEB, MAR, v.v

n Một biến kiểu user_choices ở trên chỉ có thể có các giá trị LOAD_DATA, INPUT_DATA, v.v

n Nghĩa là người dùng có thể tạo ra kiểu mới

Trang 43

n Có thể được xem như một tập hợp các hằng số

n Ở các ví dụ trên ta có các tập hợp là: colors, months, user_choices

n Với tập colors có các hằng: RED, GREEN, BLUE như đã khai báo

n Với tập months có các hằng: JAN, FEB, MAR, v.v

n Với tập user_choices có các hằng: LOAD_DATA, INPUT_DATA, v.v

n Về bản chất, các giá trị trong tập hợp (enum) được TỰ ĐỘNG gán một con số nguyên Hằng đầu tiên là 0, kế tiếp là 1, v.v Tuy nhiên lập trình viên không nên giả thiết các hằng đó là 0, 1, …

Trang 44

enum colors {RED, GREEN, BLUE};

colors b = BLUE, c = GREEN;

Trang 45

enum colors {RED, GREEN, BLUE};

char * colors_names[] = { "RED" , "GREEN" , "BLUE" };

colors b = BLUE, c = GREEN;

printf( "b= %s\n" , colors_names[b - RED]);

printf( "b= %s\n" , colors_names[c - RED]);

Trang 47

const char c = ‘a’;

const char c = ‘A’;

n Kiểu chuỗi

const char c[] = “LAP TRINH C/C++”;

const char c[] = “SAI GON”;

n Kiểu số

const int a = 100;

const float f = 10.5f;

const double d = 10.5;

Trang 48

Chuyển đổi kiểu

n Chuyển đổi kiểu là gì?

n Khi ta gán một giá trị vào một biến cùng một kiểu dữ liệu, hay khi

thực hiện phép toán nhị phân giữa hai giá trị cùng một kiểu dữ liệu thì không cần sự chuyển đổi kiểu nào xảy ra

n Ví dụint a = 100;

Trang 49

49

n Chuyển đổi kiểu là gì?

n Khi người lập trình thực hiện phép gán mà kiểu của bên phải phép gán (kiểu nguồn) và kiểu bên trái phép gán (kiểu đích) khá nhau, một sự chuyển đổi giá trị từ kiểu nguồn sang kiểu đích là cần thiết

n Khi hai toán hạng trong cùng một phép toán nhị phân khác kiểu với nhau thì cũng cần sự chuyển đổi dữ liệu

n Ví dụshort a = 100;

Trang 50

n Các dạng chuyển đổi

n Chuyển đổi ngầm (mặc nhiên)

n Có thể giữa nguyên giá trị nguồn

n Có thể biến đổi giá trị nguồn

n Ép kiểu

n Người lập trình can thiệp bằng toán tử đặc biệt: cặp dấu ”(” và

“)”

Trang 51

51

n Chuyển đổi ngầm (mặc nhiên)

n Áp dụng khi giá trị kiểu nguồn được cópy vào kiểu đích tương

thích với kiểu nguồn

n Ví dụ:

short s = 100;

int a = s; // có sự chuyển đổi giá trị

n Biến a có kiểu “int” là kiểu đích của phép chuyển đổi

n Biến s có kiểu “short” là kiểu nguồn

n “short” tương thích với “int” nên trình biên dịch không báo lỗi và chương trình chuyển tự động mà không cần người lập trình đặt

tả gì thêm

Trang 52

n Chuyển đổi ngầm

n Trường hợp giữ nguyên giá trị nguồn

n Khi kiểu nguồn có số bit thấp hơn kiểu đích

n Ví dụ

n char vào short

n short vào int

n Int vào long long

n Int vào double

Trang 53

n Trường hợp cần sự thay đổi

n unsigned vào signed và ngược lại

n Áp dụng nguyên tắc “bù 2” (two’s complement)

Trang 54

n Chuyển đổi ngầm

n Trường hợp cần sự thay đổi

n unsigned vào signed và ngược lại

Trang 55

55

n Ép kiểu (type casting)

n Là chuyển đổi kiểu tường minh, người lập trình đặt tả kiểu đích

Trang 56

Trang 57

57

n Ví dụ

n Xác định giá trị của a và b và kết quả xuất ra màn hình trong ví

dụ cho sau đây

Trang 58

printf( "a < 5 is %s\n" , a < 5 ? "true" : "false" );

printf( "b > 5 is %s\n" , b > 5 ? "true" : "false" );

system( "pause" );

return 0;

}

Trang 59

59

Bài tập

Trang 60

Tổng kết

Chủ đề Yêu cầu (Kiến thức & Kỹ năng)

Dữ liệu và Kiểu dữ liệu - Biết được danh mục kiểu dữ liệu cơ bản

- Biết được kích thước, phép toán áp dụng được với các kiểu cơ bản

- Quy tắc tên danh hiệu

- Khai báo được biến & khở động chúng

Từ khoá

Tầm vực biến Các loại tầm vực và ý nghĩa

Phép toán và biểu thức Sử dụng phép toán trong biểu thức

Kiểu cấu trúc

Chuyển đổi kiểu dữ liệu Hiểu được quy tắc chuyển đổi và sử dụng

ép kiểu được

Định dạng
Số trang	60
Dung lượng	534,97 KB