nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên trường ĐH Tây Bắc trong giai đoạn hiện nay

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮCBÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN NÂNG CAO Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ, TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC TRONG GIAI ĐOẠN HI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN

NÂNG CAO Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ, TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

Thuộc nhóm ngành khoa học: XH2b

Sơn La, tháng 5 năm 2016

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN

NÂNG CAO Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ, TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

Thuộc nhóm ngành khoa học: XH2b

Sinh viên thực hiện: Lừ Thị Sơn Giới tính: Nữ Dân tộc: Thái

Quàng Thị Tiên Giới tính: Nữ Dân tộc: Thái

Vừ Thị Di Giới tính: Nữ Dân tộc: H’MôngĐiêu Thị Quê Giới tính: Nữ Dân tộc: Thái

Lớp: K54 ĐHGD Chính trị Khoa: Lý luận Chính trị

Năm thứ 3/Số năm đào tạo: 4

Ngành học: ĐHGD Chính trị

Sinh viên chịu trách nhiệm chính: Lừ Thị Sơn

Người hướng dẫn: ThS Đèo Thị Thủy

Sơn La, tháng 5 năm 2016

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên chúng em xin chân thành gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo trongTrường Đại học Tây Bắc, các thầy cô trong khoa Lý luận chính trị và các phòng bannhà trường đã tạo điều kiện động viên, giúp đỡ chúng em, cung cấp số liệu và nhữngthông tin cần thiết về đề tài trong quá trình nghiên cứu

Trong suốt quá trình thực hiện đề tài chúng em xin chân thành cảm ơn cô ĐèoThị Thủy – giảng viên hướng dẫn đề tài, cô đã rất nhiệt tình giúp đỡ chúng em, chỉ bảotận tình chu đáo, đóng góp ý kiến cho đề tài chúng em hoàn thành có chất lượng vàđúng thời hạn

Xin gửi những lời cảm ơn tốt đẹp nhất tới cô chủ nhiệm và các bạn sinh viên lớpK54 – ĐHGD chính trị cùng gia đình đã động viên giúp đỡ chúng em hoàn thành đềtài này

Cuối cùng chúng em xin chân thành cảm ơn hội đồng nghiệm thu đề tài

Do những điều kiện khách quan và chủ quan nên bản thân đề tài này chắc chắn sẽcòn nhiều thiếu sót Chúng em rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của cácthầy cô giáo để đề tài được hoàn thiện hơn

Sơn La, tháng 05 năm 2016

Người thực hiện: Lừ Thị Sơn

Quàng Thị Tiên

Vừ Thị Di

Điêu Thị Quê

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu 2

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của đề tài 4

7 Kết cấu của đề tài nghiên cứu 4

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NÂNG CAO Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ, TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 5

1.1 Cơ sở lý luận 5

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm, kết cấu và vai trò của ý thức pháp luật 5

1.2 Cơ sở thực tiễn 17

1.2.1 Khái quát chung về sinh viên khoa Lý luận chính trị, Trường Đại học Tây Bắc 17

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỂ NÂNG CAO Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ 24

2.1 Thực trạng ý thức pháp luật của sinh viên khoa Lý luận chính trị 24

2.2 Nguyên nhân dẫn đến thực trạng ý thức pháp luật của sinh viên khoa Lý luận chính trị 37

2.3 Một số giải pháp cơ bản để nâng cao ý thức pháp luật của sinh viên khoa Lý luận chính trị, trường Đại học Tây bắc……… 40

2.3.1 Tăng cường sự lãnh đạo của Trường Đại học Tây Bắc, chỉ đạo khoa Lý luận chính trị đối với công tác nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên khoa Lý luận chính trị……… …40

2.3.2 Kết hợp nâng cao ý thức pháp luật với giáo dục tư tưởng chính trị, đạo đức lối sống cho sinh viên 42

2.3.3 Đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục, tuyên truyền ý thức pháp luật cho sinh viên khoa Lý luận chính trị 43

2.3.4 Tăng cường các nguồn lực hỗ trợ cho công tác tuyên truyền ý thức pháp luật chosinh viên khoa Lý luận chính trị 452.4 Kiến nghị 46

KẾT LUẬN 50 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

1 Bảng 1: Số lượng sinh viên các dân tộc trường Đại học Tây

Bắc năm học 2015 - 2016

20

2 Bảng 2: Số lượng sinh viên các dân tộc Khoa Lý luận chính

trị, trường Đại học Tây Bắc năm học 2015 - 2016

21

3 Bảng 3: Thực trạng hiểu biết pháp luật của sinh viên 28

4 Bảng 4: Ý kiến của sinh viên về các hiện tượng 31

5 Bảng 5: Thái độ và hành vi của sinh viên trước các tình

8 Biểu đồ 3: Tầm quan trọng của công tác tuyên truyền, phổ

biến giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên

37

9 Biểu đồ 4: Đánh giá của sinh viên về biểu hiện ý thức pháp

luật của sinh viên hiện nay

38

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong xu thế hội nhập, toàn cầu hóa hiện nay, đất nước ta đã và đang đứng trướckhó khăn thách thức Mỗi quốc gia, vùng lãnh thổ đều phải lựa chọn và xây dựng chomình hệ thống pháp luật toàn diện, phù hợp với đặc điểm riêng song đồng thời cũngphải đảm bảo tuân thủ những quy định của pháp luật quốc tế đã được kí kết

Hiện nay, Đảng và Nhà nước ta đang tiến hành công cuộc đổi mới sâu sắc và toàndiện về kinh tế - xã hội, xây dựng Nhà nước pháp quyền với mục tiêu “dân giàu, nướcmạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” Công cuộc đổi mới đất nước, sự nghiệp côngnghiệp hóa, hiện đại hóa đang đi vào chiều sâu, mở rộng hội nhập quốc tế trong bốicảnh toàn cầu hóa thì yêu cầu tiếp tục mở rộng hiểu biết và nâng cao ý thức pháp luậtcho thanh niên nói chung, sinh viên nói riêng là rất cần thiết

Ý thức pháp luật là một trong những hình thái ý thức xã hội, được hình thành, tồntại và phát triển trong những hình thái kinh tế - xã hội đã có giai cấp, Nhà nước vàpháp luật Ý thức pháp luật thể hiện tri thức và sự đánh giá tính công bằng của nhữngquy chế được chấp nhận trong một xã hội nhất định với tính cách là pháp luật, vềquyền hạn và nghĩa vụ các thành viên trong cộng đồng, xã hội về tính hợp pháp haykhông hợp pháp của hành vi con người, nó là một trong những vấn đề cơ bản, đa dạngphức tạp của đời sống pháp luật - xã hội

Thực tiễn nước ta cho thấy, thanh niên, sinh viên là thế hệ kế tục và phát huynhững truyền thống của dân tộc, là những người xây dựng và phát triển sự nghiệp cáchmạng đất nước Sự phát triển của thanh niên không những quan hệ đến vận mệnh vàtồn tại của đất nước mà còn ảnh hưởng đến cả tương lai dân tộc Chủ tịch Hồ ChíMinh khẳng định: Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà Thật vậy nước nhàthịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên Vì vậy, giáo dục đạođức cách mạng, đào tạo thanh niên thành những người kế thừa và xây dựng chủ nghĩa

xã hội “vừa hồng vừa chuyên” là nhiệm vụ hết sức quan trọng, trong đó giáo dục nângcao ý thức pháp luật cho sinh viên là nhiệm vụ không thể thiếu trong bồi dưỡng pháttriển thanh niên hiện nay

Sơn La là một tỉnh nằm ở miền Tây bắc của Tổ quốc, là nơi chưa có nhiều điềukiện thuận lợi để phát triển kinh tế - xã hội, tuy nhiên đời sống vật chất tinh thần của

nhân dân cũng đã dần được cải thiện Song bên cạnh đó cũng là vùng có tình hình anninh, chính trị, xã hội diễn biến hết sức phức tạp Trường Đại học Tây Bắc thuộc tỉnhSơn La - nơi hội tụ nhiều sinh viên từ các tỉnh khác đến học tập và sinh sống Tuynhiên, trước sự mở rộng hội nhập của đất nước nói chung và tỉnh Sơn La nói riêng đãtác động rất nhiều đến lối sống, suy nghĩ của sinh viên Trường Đại học Tây Bắc, trong

đó có sinh viên khoa Lý luận chính trị Tình trạng vi phạm pháp luật, lối sống buôngthả, thực dụng, hưởng thụ đã xuất hiện ở một bộ phận không nhỏ trong sinh viên Do

đó, việc nhanh chóng nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên Trường Đại học TâyBắc, đặc biệt là sinh viên khoa Lý luận chính trị, giúp cho các bạn có tri thức cần thiết

và hành trang vững bước trong xây dựng trường học lành mạnh, trật tự, kỷ cương; xâydựng thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La phát triển ngày càng giàu đẹp, góp phần xây dựngthành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; xây dựng Nhà nướcpháp quyền xã hội chủ nghĩa là một yêu cầu cần thiết trong tình hình hiện nay

Xuất phát từ thực tế nêu trên, chúng tôi đã chọn đề tài nghiên cứu: “Nâng cao ý

thức pháp luật cho sinh viên khoa Lý luận chính trị, Trường Đại học Tây Bắc trong giai đoạn hiện nay”.

2 Tình hình nghiên cứu

Việc nâng cao ý thức pháp luật cho người dân nói chung và sinh viên nói riêng có

ý nghĩa to lớn, tạo nên nội lực cho việc xây dựng thành công sự nghiệp công nghiệphóa, hiện đại hóa đất nước Do vậy, chủ đề này đã được nhiều công trình khoa họcnghiên cứu Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu như: “Bàn về ý thức phápluật” của Hoàng Thị Kim Quế, Luật học, Trường Đại Học Luật Hà Nội, số 1/2003;

“Một số biện pháp nhằm nâng cao ý thức pháp luật phòng, chống ma túy trong họcsinh, sinh viên hiện nay” của Nguyễn Thị Hoàng Lan, Dân chủ và Pháp luật, Bộ Tưpháp, số 10/2009; “Ý thức pháp luật và xây dựng ý thức chấp hành pháp luật về trật tự,

an toàn giao thông” của Lê Thị Phương Nga, Dân chủ và Pháp luật, Bộ Tư pháp, số7/2009; “Ảnh hưởng của ý thức pháp luật đến việc thực hiện pháp luật ở Việt Namhiện nay” – khóa luận tốt nghiệp của Đào Thị Tuyền, TS.Nguyễn Văn Năm hướngdẫn, Hà Nội, 2012; “Ý thức pháp luật của thanh niên trên địa bàn Thành Phố Hà Nộitrong giai đoạn hiện nay”, khóa luận tốt nghiệp của Phạm Thị Hân, người hướng dẫn:PGS.TS.Nguyễn Minh Đoan, Hà Nội, 2012 ngoài ra còn rất nhiều bài báo, bài viết vềvấn đề này được đăng trên các tạp chí, sách báo Nhìn chung, các công trình nghiên

cứu đã làm rõ tính cấp thiết và đề xuất những giải pháp thiết thực trong việc nâng cao

ý thức pháp luật cho nhân dân trong giai đoạn hiện nay Tuy nhiên, các công trìnhnghiên cứu chuyên sâu về vấn đề này chưa nhiều và thời gian thực hiện cách đây đãlâu nên chưa đáp ứng kịp thời với tình hình thực tiễn của đất nước

Đối với vấn đề nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên thì vẫn là một khoảngtrống để ngỏ rất ít công trình nghiên cứu, đề cập đến, đặc biệt đối với thành phố Sơn

La Trong những năm gần đây tình hình kinh tế - xã hội có nhiều biến chuyển, đờisống nhân dân không ngừng nâng cao Bên cạnh mặt tích cực đó thì trên địa bàn thànhphố cũng xuất hiện nhiều vấn đề về trật tự, an ninh, an toàn xã hội Đặc biệt, tình trạngphạm tội trong nhân dân không ngừng gia tăng, trong đó xuất hiện ngày càng nhiềuđối tượng phạm tội là sinh viên Trước những thực trạng đó đòi hỏi nhu cầu bức thiếtđược giải đáp, định hướng về mặt lý luận nhưng vấn đề nghiên cứu ý thức pháp luậtcho sinh viên ở Trường Đại học Tây Bắc Điều này rất có ý nghĩa đối với sinh viênTrường Đại học Tây Bắc nói chung và sinh viên khoa Lý luận chính trị nói riêng

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài.

- Mục đích của đề tài: Thông qua nghiên cứu, khảo sát, phân tích đề tài nghiêncứu đặc điểm, thực trạng ý thức pháp luật của sinh viên khoa Lý luận chính trị, TrườngĐại học Tây Bắc để đánh giá sự hiểu biết về pháp luật, ý thức pháp luật của sinh viên,

từ đó đề xuất một số kiến nghị nhằm giúp sinh viên nâng cao ý thức pháp luật, tránh xacác tệ nạn xã hội, không vi phạm pháp luật

- Nhiệm vụ của đề tài:

+ Phân tích làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn có liên quan đến ý thức pháp luật vàvai trò của việc nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên hiện nay

+ Phân tích thực trạng, đề xuất một số giải pháp và kiến nghị để nâng cao ý thứcpháp luật cho sinh viên khoa Lý luận chính trị, Trường Đại học Tây Bắc

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài: sinh viên khoa Lý luận chính trị, Trường Đại họcTây Bắc

- Phạm vi nghiên cứu của đề tài:

+ Địa bàn nghiên cứu: Trường Đại học Tây Bắc

+ Thời gian nghiên cứu: Từ năm 2012 đến năm 2016

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu.

- Đề tài dựa trên những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng cộng sản Việt Nam về các vấn đề có liên quantrong đề tài

- Trên cơ sở phương pháp biện chứng duy vật và các phương pháp khác như:Phân tích, tổng hợp, điều tra, khảo sát, thống kê, phỏng vấn

7 Kết cấu của đề tài nghiên cứu

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dungcủa đề tài gồm 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viênkhoa Lý luận chính trị, Trường Đại học Tây Bắc

Chương 2: Thực trạng và một số giải pháp để nâng cao ý thức pháp luật cho sinhviên khoa Lý luận chính trị, Trường Đại học Tây Bắc

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm, kết cấu và vai trò của ý thức pháp luật

1.1.1.1 Khái niệm pháp luật

Pháp luật là một hiện tượng xã hội có vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sốngchính trị của một xã hội có giai cấp Pháp luật là công cụ sắc bén để thực hiện quyềnlực nhà nước, duy trì và bảo vệ lợi ích của giai cấp cầm quyền Theo học thuyết Mác –Lênin, pháp luật chỉ phát sinh, tồn tại và phát triển trong xã hội có giai cấp

Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, thời kỳ cộng sản nguyên thủy làthời kỳ không có Nhà nước và do vậy cũng không có pháp luật, hành vi con người vàcác thành viên trong xã hội được điều chỉnh bởi các quy phạm đạo đức, phong tục, tậpquán, tín ngưỡng Khi Nhà nước ra đời, pháp luật cũng xuất hiện và là công cụ của giaicấp cầm quyền để quản lý xã hội

Cũng như Nhà nước, bản chất của pháp luật thể hiện rõ tính giai cấp và tính xãhội, hai thuộc tính này có mối quan hệ mật thiết với nhau Xét theo quan điểm hệthống, không có pháp luật chỉ thể hiện duy nhất tính giai cấp, ngược lại, cũng không

có pháp luật chỉ thể hiện tính xã hội

Từ những nhận xét trên, có thể hiểu pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sựchung do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận và đảm bảo thực hiện, thể hiện ý chí củagiai cấp nắm quyền lãnh đạo và là nhân tố điều chỉnh các quan hệ xã hội nhằm tạo ratrật tự và ổn định trong xã hội

Pháp luật Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là hệ thống các văn bảnquy phạm pháp luật do các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ban hành theo một trình

tự thủ tục nhất định, thể hiện ý chí, nguyện vọng và lợi ích của giai cấp công nhân vànhân dân lao động, có tính chất bắt buộc chung đối với toàn xã hội nhằm điều chỉnhcác quan hệ trong quá trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

1.1.1.2 Quan niệm ý thức pháp luật

Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội trong xã hội có giai cấp; trong đó,

nó thể hiện tri thức và sự đánh giá về tính công bằng của những quy tắc được chấpnhận trong một xã hội nhất định với tính cách là luật pháp, về quyền hạn và nghĩa vụcác thành viên trong xã hội, về tính hợp pháp hay không hợp pháp của hành vi conngười, nó là một trong những vấn đề cơ bản, đa dạng, phức tạp của đời sống pháp luật

Từ điển Bách khoa toàn thư của Việt Nam, định nghĩa về ý thức pháp luật được

đề cập như sau: Ý thức pháp luật là tổng hợp những quan điểm, tư tưởng học thuyết thể hiện thái độ của con người, các nhóm xã hội, giai cấp đối với pháp luật, pháp chế cũng như quan điểm của họ về sự hợp pháp hay không hợp pháp trong những hành vi của những cá nhân, tổ chức, xã hội; Ý thức pháp luật có nội dung chủ yếu:

1 Sự hiểu biết về pháp luật

2 Thái độ đối với pháp luật

3 Khả năng thực hiện, áp dụng pháp luật

Triết học mác - xít cho rằng, ý thức pháp luật là một trong những hình thái ý thức

xã hội trong xã hội có giai cấp, nó cùng tồn tại khách quan với các hình thái ý thức xãhội khác như đạo đức, chính trị, tôn giáo, nghệ thuật, khoa học Ý thức pháp luật tồntại phổ biến trong ý thức của mọi cá nhân và toàn xã hội, bản chất của nó là phản ánhđời sống pháp luật của xã hội

Đời sống pháp luật đó là nhu cầu cần phải điều chỉnh những hành vi có tính lặp

đi, lặp lại thường xuyên, phổ biến của con người trong đời sống xã hội nhằm bảo vệlợi ích của giai cấp nắm quyền lực và duy trì sự ổn định của cộng đồng xã hội Nhucầu cần điều chỉnh đó được con người phản ánh một cách tích cực và sáng tạo hìnhthành ý thức pháp luật

Ý thức pháp luật hiểu theo nghĩa thông thường, theo nghĩa hẹp thì đó là ý thứcchấp hành những quy định pháp luật của con người Quan niệm này thường được xemnhư sự đánh giá chủ quan của một tập thể, cá nhân nào đó về mức độ hành vi chấphành của một đối tượng nhất định trong việc thực hiện pháp luật theo những quy địnhtrong văn bản pháp lý, đó là sự đánh giá mức độ ý thức pháp luật cao hay thấp, tốt haykém của họ Cách quan niệm này vô hình chung đã đồng nhất ý thức pháp luật với mộthình thức biểu hiện cụ thể của nó Như vậy, sẽ là quá hẹp, phiến diện vì nó chưa thểhiện rõ được vai trò, chức năng, bản chất và kết cấu của ý thức pháp luật

Trong lý luận khoa học, ý thức pháp luật được hiểu theo nghĩa rộng, có tínhkhách quan toàn diện và khái quát cao Tuy nhiên, do mục đích yêu cầu và phươngdiện nghiên cứu khác nhau nên cho đến nay đã xuất hiện nhiều quan niệm khác nhau

về ý thức pháp luật

Quan niệm thứ nhất cho rằng: "Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội,

biểu thị mối quan hệ của con người đối với pháp luật" [15, tr.130] Đây là quan niệmmang tính khái quát cao, nhưng lại quá chung, chưa thể đầy đủ kết cấu, nội dung vànguồn gốc của ý thức pháp luật

Quan niệm thứ hai: Nhấn mạnh mặt này hay mặt khác của ý thức pháp luật.

Chẳng hạn, có quan niệm tập trung nhấn mạnh cơ cấu ý thức pháp luật như: "Ý thứcpháp luật là tổng hợp những tư tưởng quan điểm pháp luật và tâm lý pháp luật Haynói cụ thể hơn, là tổng hợp những nhận thức, những hiểu biết quan điểm pháp lý,những tình cảm pháp luật cùng với sự tôn trọng và thói quen chấp hành nghiêm chỉnhpháp luật" [19, tr.233]

Nhấn mạnh yếu tố pháp lý của ý thức pháp luật, có quan niệm cho rằng: “Ý thứcpháp luật là một hình thái ý thức xã hội, là tổng hợp những học thuyết, quan điểm, tưtưởng, tình cảm của con người, thể hiện thái độ, sự đánh giá về tính công bằng haykhông công bằng, đúng đắn hay không đúng đắn của pháp luật, về tính hợp pháp haykhông hợp pháp trong hành vi xử sự của con người, trong các hoạt động của các cơquan Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội và của các chủ thể khác” [6, tr.326] Có thểnói, quan niệm này khá toàn diện nếu xét theo góc độ của người làm công tác quản lýpháp luật Tuy nhiên, "tính hợp pháp hay không hợp pháp" cần phải xem xét dưới giác

độ giai cấp, gắn với một thể chế Nhà nước nhất định và sự phục vụ cho giai cấp cầmquyền nào trong xã hội Mặt khác, quan niệm trên chỉ hàm ý áp dụng cho thể chế chínhtrị xã hội chủ nghĩa, Nhà nước xã hội chủ nghĩa nó chưa phản ánh toàn diện kết cấunội dung ý thức pháp luật Xét về mặt bản chất giai cấp, có quan niệm cho rằng: "Ýthức pháp luật xã hội chủ nghĩa là tổng hòa những quan điểm quan niệm, tình cảm vềmặt pháp luật thể hiện thái độ của giai cấp công nhân và của nhân dân lao động do giaicấp công nhân lãnh đạo, đối với pháp luật, đối với những yêu cầu khác của pháp luật,đối với các quyền và nghĩa vụ của công dân" [20, tr 196]

Một số ý kiến khác lại thu hẹp cơ cấu của ý thức pháp luật, chỉ nhấn mạnh mặt trithức pháp luật như: “Ý thức pháp luật là tổng thể những học thuyết, tư tưởng, quan

điểm và quan niệm thịnh hành trong xã hội, thể hiện mối quan hệ thông qua sự hiểubiết của con người đối với pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua và pháp luật cần phải

có, thể hiện sự đánh giá về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi xử sự củacon người cũng như trong hoạt động của các cơ quan Nhà nước và tổ chức xã hội” [1,

tr 229]

Có quan niệm chỉ tập trung nhấn mạnh ý thức của chủ thể pháp luật: "Ý thứcpháp luật là trình độ hiểu biết của các tầng lớp nhân dân về pháp luật ý thức phápluật còn là thái độ đối với pháp luật, ý thức tôn trọng hay coi thường pháp luật, đó làthái độ đối với hành vi vi phạm pháp luật và phạm tội" [17, tr 19] Đành rằng, ý thứcphải gắn với chủ thể với một đối tượng nhất định, song với quan niệm trên sẽ là chưahoàn chỉnh, bởi lẽ nó chưa đề cập đến yếu tố giáo dục, văn hóa pháp luật cũng nhưchức năng quản lý xã hội của Nhà nước thông qua pháp luật Quá nhấn mạnh khíacạnh ngăn ngừa, răn đe trong việc thực hiện pháp luật sẽ gây tâm trạng bắt buộc và thụđộng bởi sự áp đặt của văn bản pháp luật, nó không thể hiện tính nhân đạo ưu việt củapháp luật xã hội chủ nghĩa

Quan niệm thứ ba: Đề cập tới ý thức pháp luật một cách đầy đủ, toàn diện

hơn Theo quan niệm này: “Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội, là tổngthể những quan điểm, khái niệm, học thuyết pháp lý, tình cảm của con người (cánhân, giai cấp, tầng lớp) thể hiện thái độ của họ đối với pháp luật hiện hành, trật tựpháp luật, sự đánh giá về tính công bằng hay không công bằng, đúng đắn hay khôngđúng đắn của pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua và pháp luật trong tương lai, vàhành vi hợp pháp, hành vi không hợp pháp của cá nhân, các cơ quan Nhà nước, tổchức” [9, tr 290]

Như vậy, có thể nói do mục đích nghiên cứu của các chủ thể, ý thức pháp luậtđược xem xét theo những góc độ khác nhau nên nó cũng được hiểu một cách khácnhau Trên bình diện khoa học triết học, qua tham khảo các ý kiến nêu trên, theo mụcđích yêu cầu và nhiệm vụ đề tài, chúng tôi tán thành với quan niệm thứ ba nêu trên Vìquan niệm trên không những chỉ ra được tính chất, cơ cấu và nội dung của ý thức phápluật mà còn đề cập đến cả nguồn gốc, mối liên hệ phổ biến, tất yếu của ý thức phápluật đối với đời sống xã hội

Là một hình thái ý thức xã hội, ý thức pháp luật phản ánh sâu sắc đời sống phápluật, trước hết là sự phản ánh quá trình nhận thức về pháp luật, ý thức chấp hành pháp

luật của nhân dân và việc điều chỉnh hành vi của họ nhằm duy trì trật tự kỷ cương xãhội theo pháp luật của Nhà nước Bởi vậy, để đạt được mục tiêu "Dân giàu, nướcmạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh" ở nước ta, đòi hỏi một mặt phải nâng caohiệu lực pháp luật xã hội chủ nghĩa, mặt khác phải đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biếngiáo dục ý thức pháp luật cho nhân dân.

Với cách hiểu bao quát như trên, đã chỉ rõ bản chất của pháp luật là một hình thái

ý thức xã hội, có nguồn gốc xuất phát từ đời sống pháp luật của xã hội, có tính độc lậptương đối và đồng thời cũng làm rõ nét hơn về cơ cấu và nội dung của ý thức phápluật Nhận thức đúng về ý thức pháp luật có ý nghĩa thực tiễn rất quan trọng giúp chochúng ta hiểu được bản chất, vai trò to lớn của ý thức pháp luật trong đời sống xã hội

để có thái độ xử sự đúng đắn với sự tồn tại của nó

1.1.1.3 Đặc điểm, kết cấu và vai trò của ý thức pháp luật

* Đặc điểm

Các đặc điểm của ý thức pháp được thể hiện như sau:

Thứ nhất, với tính cách là một hình thái ý thức xã hội - ý thức pháp luật chịu sự

quy định của tồn tại xã hội nhưng đồng thời nó cũng có tính độc lập tương đối

Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định Công lao tolớn của những nhà sáng lập ra chủ nghĩa Mác là đã phát triển chủ nghĩa duy vật lênđến đỉnh cao, xây dựng quan điểm duy vật về lịch sử và lần đầu tiên giải quyết mộtcách khoa học vấn đề sự hình thành và phát triển của ý thức xã hội C.Mác và Ph.Ăngghen đã chứng minh rằng, đời sống tinh thần của xã hội hình thành và phát triểntrên cơ sở đời sống vật chất, rằng không thể tìm nguồn gốc của tư tưởng, tâm lý xãhội trong bản thân nó nghĩa là không thể tìm trong đầu óc của con người mà phảitìm trong hiện thực vật chất Các ông cũng chỉ rõ, tồn tại xã hội quyết định ý thức xãhội, ý thức xã hội là sự phản ánh của tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội,những quan điểm về chính trị, pháp luật, triết học, đạo đức, văn hóa, nghệ thuật sớmmuộn cũng biến đổi theo

Ý thức pháp luật là một bộ phận của ý thức xã hội, là sự phản ánh tồn tại xã hội

từ góc độ pháp luật, thể hiện trình độ hiểu biết pháp luật và thái độ đối với pháp luậtcủa các giai cấp, các tầng lớp nhân dân trong xã hội có giai cấp Theo đó, ý thức phápluật và pháp luật là những bộ phận của kiến trúc thượng tầng, chịu sự quy định và bịchi phối bởi các yếu tố trong cơ sở hạ tầng mà quan trọng nhất là các điều kiện kinh tế

Vì thế, những nội dung của ý thức pháp luật và những quy định của pháp luật, xét đếncùng, chính là phải chịu sự chi phối của các yêu cầu khách quan phát sinh trong cácquan hệ xã hội Về điều này, C.Mác đã khẳng định: “Nhà lập pháp phải coi mình như

là nhà khoa học tự nhiên Ông ta không làm ra pháp luật, ông ta không phát minh rachúng mà chỉ nêu chúng lên; ông ta biểu hiện những quy luật nội tại của những mốiquan hệ tinh thần thành những đạo luật thành văn có ý thức” [8, tr 232]

Tuy nhiên, trong những điều kiện nhất định, nhiều tư tưởng pháp luật đặc biệt là

tư tưởng pháp luật khoa học có thể vượt lên trên sự quy định của tồn tại xã hội Nếu đó

là tư tưởng pháp luật của giai cấp cầm quyền thì nó sẽ có cơ hội thuận lợi thể hiệnpháp luật và tạo ra những sự tiến bộ trong đời sống xã hội

Ý thức pháp luật phản ánh tồn tại xã hội của một thời đại nào đó nhưng nó cũng

có tính kế thừa những yếu tố của ý thức pháp luật của thời đại trước đó.Tất nhiênnhững yếu tố kế thừa có thể là tiến bộ hoặc không tiến bộ

Thứ hai, ý thức pháp luật có mối quan hệ tác động qua lại với các hình thái ý thức

xã hội khác, nhất là đối với ý thức chính trị, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật

Tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội thể hiện ở chỗ: Trong mỗi thờiđại lịch sử khác nhau, tùy thuộc vào bản chất của giai cấp cầm quyền mà vai trò củacác hình thái ý thức pháp luật trong đó có ý thức pháp luật khác nhau Ý thức pháp luật

có thể chịu sự chi phối của các hình thái ý thức xã hội khác hoặc tác động chi phốingược lại đối với các hình thái ý thức xã hội khác Chẳng hạn, trong xã hội phong kiến

ý thức pháp luật đóng vai trò chịu sự chi phối, trong xã hội tư sản ý thức pháp luậtđóng vai trò chi phối các hình thái ý thức xã hội khác

Ý thức pháp luật và ý thức chính trị cùng ra đời và tồn tại trong những xã hội cógiai cấp, ý thức pháp luật vừa có tính độc lập tương đối vừa chịu sự chi phối của ýthức chính trị Nếu ý thức chính trị phản ánh những nguyên tắc trong mối quan hệ giữacác tập đoàn người trong xã hội đối với quyền lực nhà nước thì ý thức pháp luật phảnánh mối quan hệ của các cá nhân đối với nhà ý thức

Trong mối quan hệ giữa ý thức pháp luật và ý thức đạo đức, sự giống nhau là cảhai loại ý thức này đều phản ánh tồn tại xã hội nhưng sự khác nhau thể hiện ở phươngthức và kết quả phản ánh Ý thức pháp luật phản ánh đời sống pháp luật của xã hội màkết quả phản ánh sẽ thể hiện ở quyền và nghĩa vụ mang tính bắt buộc chung để điềuchỉnh hành vi của con người Ý thức đạo đức phản ánh tồn tại xã hội dưới dạng các

quy tắc điều chỉnh hành vi của con người bằng lương tâm và sự tự điều chỉnh, tự hoànthiện, tự đánh giá mang tính tự nguyện của bản thân Mặt khác, nội dung ý thức đạođức không bao hàm quyền mà chỉ có nghĩa vụ, nghĩa vụ ở đây thể hiện khác với nghĩa

vụ trong ý thức pháp luật, đó là nghĩa vụ mang nhân tố chủ quan và sự tự giác của mỗingười Ý thức pháp luật và ý thức đạo đức cùng chịu sự tác động của tồn tại xã hội vàcùng tác động trở lại đối với tồn tại xã hội, chúng đều có vai trò tham gia điều chỉnhhành vi của con người trong xã hội Do đó, chúng có mối liên hệ, tác động qua lại vớinhau, hỗ trợ và làm tiền đề cho nhau trong sự hình thành và phát triển của nhau Trong

đó, ý thức đạo đức có vai trò đặc biệt quan trọng trong sự hình thành và nâng cao ýthức pháp luật, nhất là đối với ý thức pháp luật xã hội chủ nghĩa

Sự khác nhau giữa ý thức pháp luật và ý thức tôn giáo thể hiện ở chỗ: Ý thức tôngiáo là sự phản ánh hoang đường hư ảo về thế giới khách quan và gắn cho những hiệntượng tự nhiên, xã hội trở nên thần bí, không phải do bị cưỡng chế hay ép buộc và ýthức tôn giáo thường mang tính chủ quan của từng cá nhân trong xã hội Bản chất của ýthức pháp luật là sự nhận thức, đánh giá có sự điều chỉnh, có sự cưỡng chế, ép buộc củacác quy định chung mang tính khách quan trong xã hội mà bắt buộc mọi cá nhân đềuphải tuân thủ Các Mác đã viết: Tôn giáo là sự tự ý thức và sự tự cảm giác của conngười chưa tìm được bản thân mình hoặc đã để lại đánh mất mình một lần nữa Khácvới tôn giáo, ý thức pháp luật lại là sản phẩm của sự sàng lọc của con người về nhữngđiều được coi là cần thiết, bắt buộc phải tuân theo trong mọi hoạt động, mọi ứng xử đểđảm bảo lợi ích của toàn xã hội, mà trước hết là lợi ích của giai cấp cầm quyền

Ý thức pháp luật khác với ý thức thẩm mỹ ở chỗ, ý thức thẩm mỹ là ý thức thỏamãn trước cái đẹp và điều này không mang tính bắt buộc chung đối với tất cả mọingười Trong xã hội, khó có một tiêu chuẩn chung về cái đẹp cho mọi người và nókhông mang tính cưỡng chế như ý thức pháp luật Vì thế, ý thức thẩm mỹ cho phépcác cá nhân có sự lựa chọn rộng rãi - điều này khác với ý thức pháp luật Nhà nước vàgiai cấp cầm quyền luôn thông qua việc đặt ra quy phạm pháp luật làm chuẩn mực xử

sự cho hành vi của mỗi người trong xã hội, tức là áp đặt ý thức pháp luật cho xã hôi.Việc không thừa nhận ý thức này có nghĩa là chống lại ý chí của Nhà nước và sẽ bịcưỡng chế bằng các chế tài của pháp luật

Thứ ba, ý thức pháp luật mang tính giai cấp

Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội mang tính giai cấp sâu sắc, phảnánh đời sống pháp luật của xã hội, thông qua quan điểm, tư tưởng về pháp luật của giaicấp cầm quyền Nhà nước đại diện cho giai cấp cầm quyền, thể hiện ý chí của giai cấpcầm quyền, ban hành những quy phạm pháp luật phù hợp với ý chí của giai cấp cầmquyền, nhằm giữ gìn trật tự xã hội và bảo vệ hài hòa giữa lợi ích giai cấp và xã hội

* Kết cấu của ý thức pháp luật

Quá trình phân tích, làm rõ được kết cấu của ý thức pháp luật là tiền đề quantrọng giúp chúng ta tìm ra những phương thức phù hợp tác động để nâng cao ý thứcpháp luật

Kết cấu của ý thức pháp luật là cách thức tổ chức bên trong của ý thức pháp luật,trong đó, giữa các nhân tố cấu thành của ý thức pháp luật vừa thống nhất với nhau vừatác động ảnh hưởng lẫn nhau và với các hiện tượng khác trong đời sống xã hội

Ý thức pháp luật là hiện tượng xã hội phức tạp, theo các lát cắt khác nhau, có thểchia ý thức pháp luật thành những yếu tố cấu thành khác nhau Mỗi cách phân chia đều

có ý nghĩa nhất định trong việc tìm hiểu bản chất, đặc điểm và vai trò của ý thức phápluật Xuất phát từ mục đích và nhiệm vụ của đề tài chúng tôi theo cách tiếp cận kết cấu

ý thức pháp luật gồm hai bộ phận: Hệ tư tưởng pháp luật và tâm lý pháp luật

Một là: Hệ tư tưởng pháp luật.

Nói đến hệ tư tưởng pháp luật là nói đến bản chất của pháp luật, nó thể hiện ý chícủa giai cấp thống trị trong xã hội có phân chia giai cấp Hệ tư tưởng pháp luật đó là hệthống các quan điểm, tư tưởng của con người, phản ánh một cách sâu sắc đời sống phápluật theo ý chí của một giai cấp nhất định, nó được thể hiện thông qua hệ thống cácphạm trù, khái niệm, nguyên tắc Hệ tư tưởng pháp luật là hệ thống các vấn đề mangtính bản chất của pháp luật và quan hệ pháp luật, nó được khái quát ở tầm lý luận

Hệ tư tưởng pháp luật bao gồm tổng thể các tư tưởng, quan điểm, học thuyết vềpháp luật Chúng đề cập đến vai trò, bản chất giai cấp, các thuộc tính của pháp luậtcũng như mối quan hệ giữa pháp luật với dân chủ, tự do công bằng, quyền con người,mối quan hệ giữa quyền và nghĩa vụ pháp chế trong tổ chức và hoạt động của bộ máynhà nước, về nhận thức pháp luật và thực hiện pháp luật

Trong một chế độ chính trị - xã hội ở mỗi quốc gia nhất định, hệ tư tưởng phápluật chính thống bao giờ cũng là hệ tư tưởng của giai cấp thống trị (trong xã hội chiếmhữu nô lệ thì giai cấp thống trị là chủ nô, xã hội phong kiến do giai cấp địa chủ thống

trị, xã hội tư bản chủ nghĩa giai cấp tư sản giữ địa vị thống trị, trong xã hội xã hội chủnghĩa giai cấp thống trị là giai cấp công nhân và nhân dân lao động dưới sự lãnh đạocủa Đảng Cộng sản) Khi giai cấp cầm quyền là lực lượng tiến bộ của xã hội, có lợi íchkinh tế - chính trị phù hợp với lợi ích căn bản của số đông các lực lượng khác trong xãhội thì hệ tư tưởng pháp luật sẽ mang tính khoa học, tính cách mạng, tính dân chủ vàtính xã hội cao Ngược lại, nó có thể trở nên lạc hậu, thậm chí phản động khi nó đốilập với xã hội, nó sẽ là rào cản của phát triển xã hội Tuy nhiên, hai khuynh hướng trên

nó luôn luôn chuyển hóa để trở thành ý thức pháp luật của toàn xã hội, suy cho cùng

nó phản ánh sâu sắc bản chất tồn tại xã hội do tồn tại xã hội quy định, mà đỉnh cao của

nó là lợi ích kinh tế - chính trị của giai cấp thống trị ở mỗi xã hội nhất định

Hai là: tâm lý pháp luật là sự phản ánh tâm trạng, cảm xúc, thái độ, tình cảm

của con người đối với pháp luật và các hiện tượng pháp lý

Tâm lý pháp luật được hình thành một cách tự phát, dưới dạng tình cảm, tâmtrạng, thái độ, cảm xúc của con người đối với pháp luật Sự tồn tại của tâm lý pháp luậtthường gắn với trạng thái tâm lý của con người, là sự phản ánh trực tiếp, những "cungbậc" tình cảm của con người đối với các hiện tượng pháp lý cụ thể Tâm lý pháp luật làmột bộ phận của ý thức pháp luật, so với hệ tư tưởng thì nó phong phú hơn, có tínhbền vững hơn và ít biến đổi và gắn bó chặt chẽ với thói quen, truyền thống, tập quáncủa con người, của cộng đồng xã hội

Nói tâm lý pháp luật là nói đến sự biểu đạt những cảm xúc, tâm trạng, thái độ củacon người đối với pháp luật, liên quan mật thiết với nhu cầu và lợi ích của con người

và mức độ biểu hiện của nó với pháp luật, mặt khác nó còn chịu sự ràng buộc củanhững thói quen, truyền thống, tập quán sản xuất lao động, quan hệ kinh tế - xã hộicủa con người Bởi vậy, cũng như các hình thái ý thức xã hội khác, tâm lý pháp luậtthường ít biến đổi, chậm thay đổi, nó mang tính bảo thủ, có tính bền vững cao so với

tư tưởng pháp luật Do vậy, để xóa bỏ ý thức pháp luật lạc hậu, xây dựng ý thức phápluật xã hội chủ nghĩa thì không thể chủ quan tùy tiện áp đặt khiên cưỡng, ngược lạiphải kiên trì, linh hoạt, sáng tạo và cần có thời gian nhất định

Tâm lý pháp luật đó là việc thể hiện thái độ và hành vi đối với pháp luật hiệnhành và việc chấp hành các quy định của pháp luật, đó là thái độ đồng tình hayphản đối, thờ ơ hay trân trọng, xem thường hay tôn trọng pháp luật Thông qua

thái độ ấy mà con người thể hiện thái độ, niềm tin, thực hiện hành vi ứng xử trướcpháp luật hiện hành.

Nói đến trạng thái của tâm lý pháp luật thì tình cảm pháp luật là nấc thang đầutiên, mang nặng tính cảm tính Tuy nhiên, những giá trị và mức độ của những "cungbậc" tình cảm pháp luật còn tùy thuộc vào nhu cầu, nguyện vọng, lợi ích của conngười trước pháp luật, điều này được tình cảm pháp luật qua thái độ tiêu cực hay tíchcực, ủng hộ hay không ủng hộ của con người đối với pháp luật

Tính kế thừa của truyền thống, hành vi ứng xử theo thói quen, tập quán, việc bồiđắp và xây dựng niềm tin pháp luật là những nhân tố khá ổn định tính bền vững trongnội dung của tâm lý pháp luật Những yếu tố ấy được hình thành một cách lâu dài,phức tạp và kiểm chứng qua thực tiễn, làm cơ sở cho hoạt động của con người tự tin,kiên định và hiệu quả hơn Vì vậy nó là những yếu tố quan trọng trong quá trình hìnhthành ý thức pháp luật

Cũng phải nói rằng, giữa tâm lý pháp luật và hệ tư tưởng pháp luật có mối quan

hệ qua lại khăng khít với nhau Tâm lý pháp luật ra đời và phản ánh thái độ của conngười trước pháp luật một cách tự phát, chưa hoàn chỉnh và chịu sự chi phối của hệ tưtưởng pháp luật Ngược lại, sự phát triển của hệ tư tưởng pháp luật cũng chịu ảnhhưởng của tâm lý pháp luật Tâm lý pháp luật và hệ tư tưởng pháp luật là hai trình độphản ánh đời sống pháp luật nhưng có mối quan hệ tác động lẫn nhau trong sự hìnhthành ý thức pháp luật; sự đan xen và mức độ tác động qua lại giữa hệ tư tưởng phápluật và tâm lý pháp luật lại còn tùy thuộc vào điều kiện kinh tế, chính trị xã hội củamỗi quốc gia, dân tộc Do vậy, để nâng cao ý thức pháp luật xã hội chủ nghĩa cho nhândân, bên cạnh việc đổi mới hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật, việc kiểm tragiám sát thực hiện pháp luật cần phải tăng cường công tác phổ biến giáo dục pháp luậthơn nữa cho thế hệ trẻ nhất là với đối tượng thanh niên, sinh viên hiện nay

* Vai trò của ý thức pháp luật

Ý thức pháp luật ra đời từ những điều kiện xã hội nhất định, phản ánh nhu cầuđiều chỉnh cũng như quá trình điều chỉnh bằng pháp luật đối với các quan hệ xã hội Ýthức pháp luật có tác động, ảnh hưởng rất lớn đến đời sống xã hội Tùy thuộc vào ýthức pháp luật tiến bộ hay lạc hậu mà sự tác động của nó có vai trò tích cực hay ảnhhưởng tiêu cực đến các mặt khác nhau của đời sống xã hội

Ở đây, chúng tôi tập trung phân tích vai trò của ý thức pháp luật đối với đời sốngkinh tế, chính trị, văn hóa - tư tưởng

Thứ nhất, vai trò của ý thức pháp luật trong đời sống kinh tế Đời sống kinh tếcủa xã hội là tổng thể những mối quan hệ, tương tác lẫn nhau của con người liên quantrực tiếp đến việc sản xuất, trao đổi, phân phối, tiêu dùng các loại sản phẩm và dịch vụnhằm thỏa mãn nhu cầu ngày càng cao của con người với một nguồn lực có giới hạn

Ý thức pháp luật có thể góp phần thúc đẩy đời sống kinh tế phát triển, bởi lẽ ýthức pháp luật là tiền đề trực tiếp để xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật nhànước Hệ thống pháp luật nhà nước nếu phản ánh đúng quy luật phát triển kinh tế,phản ánh đúng nhu cầu và xu hướng phát triển của một chế độ kinh tế - xã hội tronggiai đoạn lịch sử nhất định thì mới có tác dụng thúc đẩy và tạo điều kiện cho các quan

hệ kinh tế - xã hội mới phát triển

Do đó, Nhà nước với tư cách là người trực tiếp sáng tạo pháp luật trước hết phảinhận thức được những đòi hỏi khách quan của đời sống kinh tế - xã hội thực tiễn,những yêu cầu đặt ra trong quá trình phát triển của kinh tế - xã hội để phản ánh kịpthời vào hệ thống pháp luật Pháp luật là công cụ quản lý kinh tế của đất nước thôngqua việc thể chế hóa các chính sách, kế hoạch phát triển thành hệ thống các quy phạmpháp luật, tạo hành lang pháp lý cho các hoạt động kinh tế đạt hiệu quả, nên việc nângcao ý thức pháp luật sẽ góp phần vào việc hoàn thiện hệ thống luật pháp hiện hànhnhằm điều chỉnh phù hợp các quan hệ kinh tế Nhờ hệ thống pháp luật, các chủ thểkinh tế được đảm bảo quyền tự do và lợi ích hợp pháp, đồng thời họ cũng xác địnhđược nghĩa vụ và quyền hạn của mình trong sản xuất, phân phối, lưu thông và tiêudùng và do vậy, ý thức pháp luật của họ cũng được củng cố, nâng cao

Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay, sựphân tầng xã hội, phân hóa giàu nghèo đang diễn ra với khoảng cách ngày càng lớn,cạnh tranh trên thị trường ngày càng gay gắt, các vấn đề kinh tế - xã hội trở nên phứctạp và gay gắt hơn (sự cạnh tranh không lành mạnh, kinh tế phát triển mất cân đối,phát sinh nhiều tiêu cực, hành vi tham nhũng, lãng phí và tệ nạn xã hội ) Điều nàycàng cần đến sự điều chỉnh của pháp luật, đặc biệt là cần đến ý thức pháp luật tự giác,tích cực của các chủ thể tham gia hoạt động trong nền kinh tế thị trường

Thứ hai, vai trò của ý thức pháp luật trong đời sống chính trị Trong điều kiện củaNhà nước pháp quyền, pháp luật có vị trí tối thượng, ý thức pháp luật cũng giữ vị tríquan trọng, là bộ phận ý thức xã hội chủ đạo trong hệ thống ý thức xã hội

Ở nước ta hiện nay, ý thức pháp luật thích ứng với tính chất của Nhà nước kiểumới, Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân

Ý thức pháp luật giúp con người có khả năng nhận thức, đánh giá về đời sốngpháp luật với các vấn đề, như thực trạng của đời sống pháp luật hiện hành; các tài liệu,

ấn phẩm thông tin pháp lý; tình trạng pháp chế; công tác tổ chức, áp dụng và thi hànhluật pháp của các cơ quan Nhà nước; hoạt động thực hiện pháp luật của các tổ chức xãhội, thái độ và hành vi của các tầng lớp nhân dân với pháp luật; tính hợp pháp haykhông hợp pháp trong hành vi của bản thân, của người khác; sự công bằng hay chưatrong việc áp dụng pháp luật đối với hoạt động của các cơ quan, tổ chức xã hội; v.v Thứ ba, vai trò của ý thức pháp luật trong đời sống văn hóa - tư tưởng Ý thứcpháp luật luôn có ảnh hưởng mạnh mẽ tới các hình thái ý thức xã hội khác Nhữngquan điểm, tư tưởng pháp luật khoa học, tiến bộ góp phần củng cố, phát huy nhữngnhân tố tích cực ở các hình thái ý thức xã hội khác; đồng thời khắc phục những quanniệm không phù hợp, ảnh hưởng xấu đến lợi ích của các giai cấp, đến đời sống cộngđồng và tiến bộ xã hội

Ý thức pháp luật cao giúp khắc phục tình trạng xâm phạm quyền tự do dân chủcủa nhân dân Ý thức pháp luật xã hội chủ nghĩa đã góp phần vào cuộc đấu tranhchung của nhân dân các dân tộc trên thế giới vì hòa bình, độc lập dân tộc và dân chủ,kiên quyết chống lại mọi biểu hiện của chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, chủ nghĩa sôvanhnước lớn

Ý thức pháp luật quyết định hiệu quả của việc thực hiện pháp luật, đưa pháp luậtvào cuộc sống Ý thức pháp luật cao là cơ sở cho những ứng xử có văn hóa của conngười khi con người có ý thức tôn trọng nhau thông qua việc nghiêm chỉnh chấp hành,tuân thủ pháp luật

Ý thức pháp luật được xem là điều kiện quan trọng, tiền đề tư tưởng trực tiếpcho việc xây dựng, phát triển và hoàn thiện hệ thống pháp luật Ý thức pháp luậtcao là điều kiện để việc biên soạn, ban hành pháp luật được tiến hành nhanh chóng

và thuận lợi

Như vậy từ những điều trình bày ở trên, có thể nói, ý thức pháp luật có vai trò tolớn trong đời sống xã hội

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Khái quát chung về sinh viên khoa Lý luận chính trị, Trường Đại học Tây Bắc

1.2.1.1 Sơ lược về khoa Lý Luận chính trị

Trường Đại học Tây Bắc nằm ở tỉnh Sơn La – một tỉnh của vùng Tây Bắc Là trường Đại học đa ngành, Trường Đại học Tây Bắc trở thành trung tâm đào tạo nhânlực, nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ hàng đầu ở vùng Tây Bắc Khoa Lýluận chính trị là một trong những khoa của Trường Đại học Tây Bắc Với nhiệm vụchính là đào tạo giáo viên Giáo dục công dân cho các tỉnh khu vực Tây Bắc và khắp cảnước; trang bị cho sinh viên hệ thống lý luận chính trị vững vàng để sinh viên tham giagiảng dạy công tác

Với lịch sử hình thành từ Bộ môn Giáo dục chính trị được thành lập từ năm 1985.Giai đoạn từ năm 1985 – 2000 do cô giáo Lò Thị Mai làm Trưởng bộ môn Từ năm

2000 – 2009 do thầy giáo Hoàng Văn Viện làm Trưởng bộ môn Ngày 06/07/2009,Hiệu trưởng Trường Đại học Tây Bắc công bố quyết định thành lập khoa Lý luậnchính trị và thầy Hoàng Văn Viện được bổ nhiệm làm trưởng khoa Trải qua hơn 7năm xây dựng và phát triển, khoa Lý luận chính trị đã và đang ngày càng hoàn thiện vàphát triển về mọi mặt Hiện nay khoa có 23 giảng viên nhiệt huyết trong đó có 03 tiến

sĩ đầu ngành, 04 nghiên cứu sinh, 16 thạc sĩ với 3 bộ môn cơ bản: Bộ môn NhữngNguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác – Lênin, Bộ môn Tư tưởng Hồ Chí Minh vàĐường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam và Bộ môn Phương pháp dạy học Đến nămhọc 2015 – 2016 trong tổng số sinh viên toàn trường là 5.787 sinh viên (tháng 4/ 2016– Số liệu Phòng công tác Chính trị và Quản lý người học), số sinh viên khoa Lý luậnchính trị là 349 sinh viên (gồm có 5 lớp), đa số là con em dân tộc thiểu số chiếm tỷ lệhơn 90% Là một khoa có nhiều sinh viên khá giỏi, có trình độ chuyên môn, nghiệp vụcao Trong những năm gần đây khoa Lý luận chính trị luôn đạt giải nhất nhì trong cáchoạt động bề nổi của trường và địa phương – nơi Trường Đại học Tây Bắc đóng

1.2.1.2 Đặc điểm của sinh viên khoa Lý luận chính trị, Trường Đại học Tây Bắc

Nói đến sinh viên Việt Nam tức là nói đến một thế hệ trẻ đầy sức sống và sángtạo Họ nắm trong tay tri thức của thời đại, chìa khóa mở ra cánh cửa cho tiến bộ xã

hội nói chung và sự phát triển của đất nước nói riêng Ưu điểm của sinh viên là tầnglớp xã hội tiến bộ, được tiếp thu có hệ thống tri thức của nhân loại, của dân tộc Họ lànhững người có khả năng sáng tạo, tính tích cực nhạy bén, năng động trong học tập,nghiên cứu, ứng dụng cũng như trong các quan hệ xã hội Thực tế ngày nay cho thấy

sinh viên của chúng ta ngày càng phát huy khả năng và nỗ lực phấn đấu “Vì ngày mai lập nghiệp” bằng các thành tích xuất sắc trong học tập cũng như trong sinh hoạt xã

hội, ngày càng thích ứng với thời cuộc, nắm bắt nhiều thông tin trên nhiều lĩnh vựctrong nước lẫn quốc tế Trong cơ chế mới, vận hội mới của đất nước, sinh viên khôngchỉ đơn thuần có học vấn mà còn rất năng động, sáng tạo trong việc vận dụng nhữngtri thức đã học vào cuộc sống phục vụ bản thân và xã hội, góp phần nhỏ bé của mìnhvào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm, sinh viên cũng có những hạn chế nhất định như:

Về tâm, sinh lý: Ở lứa tuổi này, tâm lý sinh viên có nhiều biến động rất nhạycảm, dễ xúc động, dễ bị kích động, bị tác động bởi các yếu tố bên ngoài như phim,ảnh, các hoạt động văn hóa xã hội Khi cơ thể phát triển tạo ra các nhu cầu tìm hiểu sựviệc, những ham muốn về sinh lý, về giới tính cộng với tính tò mò muốn biết hết mọiviệc, muốn làm tất cả những gì mình muốn Vì thế dễ nảy sinh tâm lý lệch lạc, dẫn đếnhành vi phạm tội, nếu thiếu sự giáo dục, thiếu hiểu biết về cuộc sống, nhất là thiếu hiểubiết về pháp luật

Về nhận thức: Đa số người học đang trong giai đoạn bắt đầu hình thành nhâncách, tâm sinh lý chưa ổn định, suy nghĩ chưa chín chắn, tính cách hay thay đổi Đa sốcác bạn sinh viên chưa nhận thức đầy đủ được tính chất hành vi của bản thân Nhữngđặc điểm đó có tác động, ảnh hưởng rất lớn đến quá trình nhận thức và hành động củasinh viên

Dưới góc độ xã hội, đây là lứa tuổi bắt đầu được phép tham gia các quan hệ xãhội, đã có đầy đủ năng lực pháp luật và năng lực hành vi, bắt đầu phải chịu sự điềuchỉnh của pháp luật, phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình khi tham gia các quan

hệ xã hội Ở lứa tuổi này nhân cách đang trong giai đoạn hình thành và phát triểnnhưng chưa ổn định, các bạn sinh viên rất dễ bị sa ngã, bị rủ rê, lôi kéo vào các hành viphạm tội do đặc tính hiếu động, tò mò của tuổi trẻ nhưng cũng dễ uốn nắn, dễ tiếp thucác điều hay, điều tốt khi được định hướng, được giáo dục ngay từ giai đoạn này

Vì thế cần phải dựa vào giáo dục Nhà trường, vào chương trình học tập, sinhhoạt, vui chơi Giáo dục nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên ngay từ giai đoạn họcchuyên nghiệp, sẽ có tác động lớn trong việc định hướng, phát triển hình thành tư cáchcông dân, góp phần điều chỉnh hành vi, nâng cao nhận thức, xây dựng nhân cách, xâydựng tính hướng thiện, đảm bảo tính liên tục trong nhận thức, hình thành các hành vi,thói quen tự giác xử sự đúng pháp luật và có ý thức tuân thủ pháp luật.

Trong những năm gần đây, tổng số sinh viên hiện nay của Trường Đại học TâyBắc luôn đạt con số cao, bao gồm sinh viên trong nước (được tuyển từ Hà Tĩnh trở ra)

và cả du học sinh Lào Với những đặc điểm tuyển sinh như vậy, cơ cấu thành phầnsinh viên theo dân tộc của trường rất đa dạng với đặc điểm nổi bật là tỉ lệ người dântộc thiểu số chiếm khá nhiều, sự tiếp cận dân trí chưa cao

Khoa Lý luận chính trị cũng không nằm ngoài những đặc điểm nêu trên củatrường, với tỉ lệ hơn 90% là con em dân tộc thiểu số, trình độ dân trí còn thấp đã chiphối đến toàn bộ quá trình học tập, hoạt động cũng như nhận thức các vấn đề xã hộicủa sinh viên khoa Lý luận chính trị

Với những đặc trưng trên sẽ có tác động ảnh hưởng đến vấn đề ý thức thực hiện,chấp hành pháp luật của sinh viên Cũng do đặc điểm tuyển sinh rất rộng thì số lượngsinh viên theo học phải xa gia đình là rất nhiều Những yếu tố tác động từ phía giađình (sự quan tâm, dạy bảo từ phía cha mẹ, anh chị…) không được duy trì thườngxuyên cũng là một phần yếu tố ảnh hưởng đến ý thức pháp luật của sinh viên khoa Lýluận chính trị, Trường Đại học Tây Bắc hiện nay

Tuy nhiên, bên cạnh những hạn chế như trên thì sinh viên khoa Lý luận chính trị,Trường Đại học Tây Bắc cũng có rất nhiều điểm tích cực trong việc thực hiện, chấphành tốt pháp luật của Nhà nước, nội quy, quy chế của Nhà trường Cơ sở vật chất củatrường ngày càng hoàn thiện và đi vào hoạt động, đem lại sự thuận lợi, hiệu quả trongviệc hỗ trợ cho công tác học tập và rèn luyện của sinh viên Ngoài ra sinh viên TrườngĐại học Tây Bắc luôn mang trong mình những nỗ lực, tinh thần đoàn kết, say mê, tìmtòi, học hỏi để nâng cao kiến thức và rèn luyện phẩm chất cá nhân…đây sẽ là nhữngđiều kiện thuận lợi giúp sinh viên Trường Đại học Tây Bắc hoàn thành tốt nhiệm vụcủa mình

BẢNG 1: SỐ LƯỢNG SINH VIÊN CÁC DÂN TỘC TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC NĂM HỌC 2015 – 2016

Nguồn: Phòng CTCT & QLNH Trường Đại học Tây Bắc

BẢNG 2: SỐ LƯỢNG SINH VIÊN CÁC DÂN TỘC KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ,

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC NĂM HỌC 2015 – 2016

Đối với sinh viên khoa Lý luận chính trị điều này càng trở nên quan trọng hơnbao giờ hết Sinh viên ngoài ra sức học tập tốt các kiến thức chuyên ngành, ứng dụng

những thành tựu của khoa học công nghệ, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, nângcao khả năng, trình độ bản thân để góp phần xây dựng đất nước, còn phải nắm vữngkiến thức pháp luật Và trong tương lai họ sẽ trở thành những thầy cô giáo dạy mônGiáo dục công dân, những người cán bộ Nhà nước hoặc đơn giản là một người côngdân bình thường cũng cần phải hiểu biết pháp luật Bởi vậy, việc học tập mở mangkiến thức về pháp luật đối với mỗi sinh viên khoa Lý luận chính trị là rất cần thiết Họcần hiểu rõ và phân biệt được thế nào là vi phạm pháp luật, các loại vi phạm phápluật, những dấu hiệu của tội phạm, thế nào là phòng vệ chính đáng ở trong những tìnhhuống cấp thiết để không xảy ra những điều đáng tiếc Đó là những kiến thức cơ bản

và thiết thực về pháp luật mà mỗi sinh viên cần hiểu rõ và nắm vững để làm hànhtrang trong công tác sau này và trong cuộc sống

Tiểu kết chương 1

Pháp luật là một hiện tượng xã hội có vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sốngchính trị của một xã hội có giai cấp Pháp luật là công cụ sắc bén để thực hiện quyềnlực nhà nước, duy trì và bảo vệ lợi ích của giai cấp cầm quyền Cũng như Nhà nước,bản chất của pháp luật thể hiện rõ tính giai cấp và tính xã hội, hai thuộc tính này cómối quan hệ mật thiết với nhau

Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội trong xã hội có giai cấp Ý thứcpháp luật được hiểu theo nghĩa hẹp và nghĩa rộng Nhận thức đúng về ý thức pháp luật

có ý nghĩa thực tiễn rất quan trọng giúp cho chúng ta hiểu được bản chất, vai trò to lớncủa ý thức pháp luật trong đời sống xã hội để có thái độ xử sự đúng đắn với sự tồn tạicủa nó

Qua thực tiễn tìm hiểu đặc điểm của khoa Lý luận chính trị, đặc điểm sinh viênViệt Nam nói chung và sinh viên khoa Lý luận chính trị nói riêng, chúng ta thấy đượctầm quan trọng của việc nâng cao ý thức pháp luật đối với sinh viên khoa Lý luậnchính trị trong giai đoạn hiện nay

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỂ NÂNG CAO Ý THỨC PHÁP

LUẬT CHO SINH VIÊN KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

2.1 Thực trạng ý thức pháp luật của sinh viên khoa Lý luận chính trị

Khoa Lý luận chính trị với nhiệm vụ trọng tâm là đào tạo giáo viên giáo dụccông dân, những sinh viên có lý tưởng sống, có phẩm chất đạo đức, có bản lĩnh chínhtrị vững vàng Vậy hơn hết những sinh viên khoa Lý luận chính trị phải có ý thứcpháp luật tốt

Sinh viên khoa Lý luận chính trị có độ tuổi chủ yếu từ 18 – 25 tuổi, ở độ tuổi này

ở họ có nhiều điểm tích cực song cũng có nhiều mặt hạn chế Mặt tích cực của họ là

có lòng nhiệt huyết, ước mơ cháy bỏng, quyết tâm thực hiện ước mơ, hoài bão củabản thân, chân thành cởi mở, tích cực tham gia các hoạt động cộng đồng Có tìnhcảm, ước mơ trong sáng, phẩm chất đạo đức tốt, có trình độ chuyên môn nghiệp vụgiỏi Tuy nhiên, trong sinh viên còn không ít những hạn chế, yếu kém còn tồn tại, đạođức lối sống xuống cấp, tư tưởng lệch lạc, lối sống ích kỷ, chỉ đòi hưởng thụ khôngnghĩ đến trách nhiệm và nghĩa vụ cống hiến cho xã hội, không tích cực rèn luyện, ýthức học tập kém, dẫn đến sa vào các tệ nạn xã hội và các vi phạm pháp luật

Vì vậy, việc đánh giá đúng thực trạng ý thức pháp luật của sinh viên hiện nay làmột vấn đề quan trọng để tìm ra những giải pháp đúng cho việc nâng cao ý thức phápluật sinh viên khoa Lý luận chính trị, Trường Đại học Tây Bắc Nếu chúng ta khôngkhách quan trong đánh giá, chỉ nhìn vào những hiện tượng thì dễ rơi vào cách nhìnphiến diện, đưa đến những kết luận bi quan

Qua tìm hiểu thực tiễn, chúng tôi phân tích thực trạng ý thức pháp luật của sinhviên khoa Lý luận chính trị qua các mặt cơ bản sau:

Thứ nhất, sự cần thiết của môn Hiến Pháp và Luật học đối với sinh viên khoa

Lý luận chính trị

Đảng và Nhà nước ta đã chủ trương tăng cường giáo dục pháp luật trong cáctrường học thông qua các chương trình môn học, giáo trình, tài liệu giảng dạy phápluật bảo đảm đúng tinh thần và nội dung của Hiến pháp và pháp luật hiện hành Vìvậy, môn học Pháp luật đại cương (môn Hiến pháp và Luật học đối với sinh viên khoa

Lý luận chính trị) là môn học quan trọng trong chương trình đào tạo đại học, cao đẳng

và trung cấp chuyên nghiệp trong cả nước.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng căn dặn: “Pháp luật không phải là để trừng trị con người, mà là công cụ bảo vệ, thực hiện lợi ích của con người” Vì vậy, đối với

sinh viên hiện nay, đặc biệt là sinh khoa Lý luận chính trị, môn Hiến pháp và Luật học(với 4 tín chỉ) là một trong những môn chính và quan trọng trong chương trình đào tạosinh viên Đây là môn học cung cấp những kiến thức cơ bản nhất về Nhà nước vàpháp luật, các ngành luật cơ bản của hệ thống pháp luật Việt Nam cho sinh viên.Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy rằng, có một bộ phận không nhỏ sinh viêncoi môn học này là môn phụ, không đáng quan tâm và chỉ học cho qua Hơn nữa, một

số bạn cho rằng, pháp luật không ảnh hưởng nhiều đến mình nên không cần phải họcnhiều làm gì “miễn là qua” Để tìm hiểu rõ thực trạng trên của sinh viên, chúng tôi đãtiến hành điều tra ngẫu nhiên 200 bạn sinh viên thuộc khoa Lý luận chính trị, TrườngĐại học Tây Bắc

Trả lời câu hỏi:

Môn Hiến pháp và Luật học đối với sinh viên khoa Lý luận chính trị có cần thiếtkhông?

1 Rất cần thiết 2 Cần thiết

3 Có cũng được, không có cũng được 3 Không

Kết quả thu được:

Biểu đồ 1: Thái độ của sinh viên đối với môn Hiến pháp và Luật học