Trong thời gian giảng dạy tại trường THCS Nga Trường bản thân tôi luôn đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực. Tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh, hình thành các phương pháp dạy học tích cực, tự giác học tập, chủ động khai thác kiến thức, chiếm lĩnh tri thức bài học. Bản thân tôi luôn lồng ghép tích hợp các kiến thức cơ bản bài học với việc giáo dục môi trường trong môn Địa lí.
Trang 17 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 4
10 c Tại sao phải giáo dục bảo vệ môi trường thông qua việc tích
hợp liên môn trong dạy học Địa lý?
18 b Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp 8
21 2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm với hoạt động giáo dục,
với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường
17
22 a Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm với hoạt động giáo dục 17
23 b Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm với bản thân, đồng
Trang 21 Mở đầu:
- Lí do chọn đề tài:
Hiện nay, dạy học theo hướng tích hợp liên môn là một trong những quanđiểm giáo dục đang được quan tâm Thực hiện tích hợp trong dạy học sẽ manglại rất nhiều lợi ích cho việc góp phần hình thành, phát triển năng lực hành động,năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh
Về bản chất, mỗi môn học là một lĩnh vực tri thức khoa học có tính liênngành, bao gồm một hệ thống những kiến thức cơ bản và cần thiết được kết hợplại trên cơ sở thành tựu của nhiều ngành khoa học và kỹ thuật hiện đại Người tagọi đây là một hệ thống tri thức khoa học tích hợp (kết hợp lại với nhau, hòanhập, lồng ghép vào nhau)
Tích hợp theo nghĩa chung nhất được hiểu là sự liên kết các thành phần,các bộ phận khác nhau một cách hòa hợp, tương thích trong một tổng thể Dạyhọc tích hợp liên môn được hình thành trên cơ sở của những quan niệm tích cực
về quá trình dạy học Tích hợp liên môn trong giáo dục sẽ góp phần phát triển tưduy tổng hợp, năng lực giải quyết vấn đề và làm cho việc học tập trở nên có ýnghĩa hơn đối với học sinh so với việc học và thực hiện các mặt giáo dục mộtcách riêng rẽ Các sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội vốn không tồn tại một cáchrời rạc, đơn lẻ, chúng là những thể tổng hợp, hoàn chỉnh và có mối quan hệ chặtchẽ với nhau
Tích hợp trong xây dựng nội dung môn học là sự kết hợp, tổ chức các nộidung từ các môn học, các lĩnh vực học tập khác nhau (theo cách hiểu truyềnthống về các môn học từ vài trăm năm nay) thành những môn học mới hoặc lồngghép các nội dung mới, cần thiết vào những nội dung vốn có của môn học Cácngành khoa học đã tạo nên sức mạnh tổng hợp cho việc truyền thụ kiến thức củagiáo viên và sự tiếp nhận kiến thức của học sinh một cách tự giác Cũng chính
do đặc điểm đó mà giáo dục môi trường được đưa vào nội dung giáo dục phổthông chủ yếu bằng con đường tích hợp, tức là liên kết, lồng ghép với các mônhọc có sẵn trong chương trình giáo dục phổ thông một cách hợp lý, nhưng chủyếu là môn Địa lý
Thực trạng môi trường đang ngày càng trở thành vấn đề gay gắt của toànnhân loại, khi con người đang ngày phải đối mặt với sự cạn kiệt của tài nguyên
và ô nhiễm môi trường trên khắp địa cầu; song hành với sự phát triển kinh tếkhông ngừng trong khi phải chú ý đến việc giữ gìn hành tinh này để bàn giao nócho thế hệ sau, bảo đảm một lợi ích cần thiết và sự phát triển lâu dài của mọi thế
hệ Đó cũng chính là thông điệp chung cho tất cả mọi người trên thế giới
Trang 3Cùng với sự phát triển khoa học kĩ thuật, tri thức giảng dạy trong nhàtrường là những kiến thức cơ bản, hiện đại sát thực tế là cơ sở để tạo cho cácthế hệ trẻ làm hành trang bước vào thế hệ mới Việc giáo dục môi trường trongbài dạy Địa lí trang bị những hiểu biết rèn luyện kĩ năng và cung cấp cơ hội chohọc sinh THCS phát triển khả năng tích hợp kiến thức vận dụng vào thực tế địaphương Từ đó các em có thể tiến hành tích hợp giáo dục môi trường có hiệuquả trong môn Địa Lí
Trong thời gian giảng dạy tại trường THCS Nga Trường bản thân tôi luônđổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực Tích cực hoá hoạt động họctập của học sinh, hình thành các phương pháp dạy học tích cực, tự giác học tập,chủ động khai thác kiến thức, chiếm lĩnh tri thức bài học Bản thân tôi luôn lồngghép tích hợp các kiến thức cơ bản bài học với việc giáo dục môi trường trongmôn Địa lí Tuy vậy trước yêu cầu mới của ngành giáo dục, với lương tâm vàtrách nhiệm nghề nghiệp đã thúc bách tôi trong việc làm thế nào để môi trườngchúng ta luôn trong sạch, làm thế nào để thông qua môn Địa lí giúp học sinhnhận thức được giá trị của môi trường và có thái độ đúng đắn đối với môitrường
Đó là lí do tôi lựa chọn sáng kiến “Kinh nghiệm vận dụng kiến thức liên môn trong dạy học Địa lí 7 nhằm nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh trường THCS Nga Trường”
dù với tư cách cá nhân hay tập thể, để giải quyết những vấn đề môi trường hiệntại và phòng ngừa những vấn đề mới nảy sinh
Giáo dục môi trường nhằm giúp các em:
- Một ý thức trách nhiệm sâu sắc đối với sự phát triển bền vững của TráiĐất
- Một khả năng cảm thụ, đánh giá vẻ đẹp nền tảng của môi trường
- Một nhân cách được khắc sâu bởi nền tảng đạo lí môi trường
- Giáo dục môi trường mang lại cho các em cơ hội khám phá môi trường
và những hiểu biết về các quyết định của con người liên quan đến môi trường
Trang 4Giáo dục môi trường cũng tạo cơ hội để hình thành, sử dụng các kĩ năng liênquan đến cuộc sống hôm nay và ngày mai của các em Tất cả điều này chochúng ta niềm hy vọng trẻ em có nhiều ý tưởng sáng tạo và tham gia tích cựcvào quá trình phấn đấu cho một thế giới phát triển lành mạnh nhằm xây dựngmột môi trường tốt đẹp.
- Đối tượng nghiên cứu
- Học sinh lớp 7 trường THCS Nga Trường – Nga Sơn – Thanh Hóa
- Giới hạn trong nội dung có thể vận dụng kiến thức liên môn về vấn đềbảo vệ môi trường trong chương trình sách giáo khoa
- Phương pháp nghiên cứu:
- Các phương pháp trong dạy học môn địa lý như phương pháp khảo sát,
đối chiếu…
- So sánh để tìm ra những nét nổi bật về tình trạng ô nhiễm môi trường
- Phương pháp đàm thoại, phương pháp sử dụng các phương tiện trựcquan
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm:
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm:
a Môi trường và ô nhiễm môi trường:
"Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan
hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên."
Ô nhiễm môi trường là sự làm thay đổi không mong muốn tính chất vật lí,hoá học, sinh học của không khí, đất, nước trong môi trường sống, gây tác độngnguy hại tức thời hoặc tương lai đến sức khoẻ, đời sống con người, làm ảnhhưởng đến quá trình sản xuất, đến các tài sản văn hoá và làm tổn thất nguồn tàinguyên dự trữ của con người
b Giáo dục môi trường là gì?
Có nhiều định nghĩa giáo dục môi trường, tuy nhiên trong khuôn khổ của
việc giáo dục môi trường thông qua môn Địa lí ở nhà trường có thể hiểu: "Giáo dục môi trường là một quá trình thông qua các hoạt động giáo dục chính quy và không chính quy nhằm giúp con người có được sự hiểu biết, kỹ năng và giá trị tạo điều kiện cho họ tham gia vào phát triển một xã hội bền vững về sinh thái".
Trang 5Giáo dục môi trường gắn liền với việc học kiến thức, rèn luyện kĩ năng,hình thành thái độ và lòng nhiệt tình để hoạt động một cách độc lập hoặc phốihợp nhằm tìm ra giải pháp cho vấn đề môi trường hiện tại và tương lai.
c Tại sao phải giáo dục bảo vệ môi trường thông qua việc tích hợp liên môn trong dạy học Địa lý?
Dạy học tích hợp là một trong những nguyên tắc quan trọng trong dạy họcnói chung và dạy học Địa lý nói riêng, đây được coi là một quan điểm dạy họchiện đại nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, đồng thời nâng cao chấtlượng giáo dục Dạy học tích hợp giúp học sinh thấy được mối liên hệ hữu cơgiữa các lĩnh vực của đời sống xã hội, khắc phục tính tản mạn, rời rạc trong kiếnthức
Phương pháp dạy học theo chủ đề tích hợp không phải là mới, nhưng nếubiết vận dụng hợp lý thì sẽ làm cho bài giảng thêm sinh động, có tính hấp dẫnvới học sinh Qua thực tế quá trình dạy học chúng tôi thấy rằng nếu vận dụngcác kiến thức khác tích hợp vào trong bài dạy của mình là việc làm hết sức cầnthiết Điều đó đòi hỏi người giáo viên bộ môn không chỉ nắm chắc môn mìnhdạy mà còn phải không ngừng trau dồi kiến thức các môn học khác để tổ chức,hướng dẫn các em giải quyết các tình huống, các vấn đề đặt ra trong môn họcmột cách nhanh nhất, hiệu quả nhất
Dạy học theo chủ đề tích hợp giúp giờ học trở nên sinh động hơn, vìkhông chỉ có giáo viên là người trình bày mà học sinh cũng tham gia vào quátrình tiếp nhận kiến thức, từ đó phát huy tính cực cực, chủ động sáng tạo của họcsinh Dạy học tích hợp cũng góp phần phát triển tư duy liên hệ, liên tưởng ở họcsinh, tạo cho học sinh một thói quen trong tư duy, lập luận từ đó mới có thể nhậnthức vấn đề một cách thấu đáo
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:
a Thực trạng chung.
Trái Đất của chúng ta hiện nay đang bị ô nhiễm nghiêm trọng Việc bảo
vệ môi trường đang là vấn đề nóng bỏng của mỗi quốc gia Theo đánh giá mớiđây của Diễn đàn Kinh tế thế giới Davos, Việt Nam nằm trong số 10 quốc gia cóchất lượng không khí thấp và ảnh hưởng nhiều nhất đến sức khỏe con người.Còn theo kết quả nghiên cứu khác của Ngân hàng thế giới tại Việt Nam, với 59
điểm trong bảng xếp hạng chỉ số hiệu quả hoạt động môi trường, Việt Nam đứng
ở vị trí 85/163 các nước được xếp hạng Từ đó ta thấy, ở Việt Nam ô nhiễm môi
Trang 6trường đặc biệt là môi trường tự nhiên, môi trường xã hội đang là vấn đề bứcxúc đối với môi trường đô thị, khu du lịch, di tích, khu công nghiệp, các làngnghề và các địa phương
b Thực trạng môi trường ở xã Nga Trường, huyện Nga Sơn, Thanh Hóa.
Xã Nga Trường là một xã nghèo nằm trên địa bàn của huyện Nga Sơn,người dân chủ yếu làm nông nghiệp Hiện nay, xã Nga Trường đã và đang chịuảnh hưởng ô nhiễm môi trường do quá trình hiện đại hoá nông thôn và nhất làrác thải sinh hoạt của người dân gây ra
Bao bì thuốc trừ sâu trên đồng ruộng xã Nga Trường - Ảnh 2015
Rác thải trên đường làng Nga Trường - Ảnh 2015
Trang 7Qua quá trình đi thực tế ở địa phương cùng các em học sinh tôi có kếtluận chung là:
- Đại đa số gia đình các em học sinh đều không có sọt rác gia đình , tất cảrác sinh hoạt hằng ngày đều vứt bỏ lung tung như: bờ bụi, ao hồ, các bãi đấttrống gần nhà… Làm cho môi trường bị ô nhiễm, gây ô nhiễm nguồn nước và từ
đó gây ra nhiều căn bệnh nguy hiểm cho người dân
- Trình độ dân trí của người dân chưa cao nên họ chưa hiểu hiểu hết đượctác hại của ô nhiễm môi trường có ảnh hưởng rất xấu đến sức khoẻ con người
Vì thế ý thức bảo vệ môi trường của người dân còn thấp như: xả rác, bỏ rác bừabãi, quy trình chăn nuôi chưa khoa học, người dân sử dụng thuốc trừ sâu, diệt cỏngày càng nhiều, vẫn đang tồn tại len lỏi trong nhân dân
- Ý thức bảo vệ môi trường của học sinh bị ảnh hưởng rất nhiều từ nếpsống gia đình Cha mẹ các em là tấm gương cho các em noi theo, nếu cha mẹcác em vứt rác bừa bãi thì làm sao các em có ý thức bảo vệ môi trường được vàtất cả những gì các em được các thầy cô giáo tuyên truyền giáo dục đều không
có tác dụng Vì vậy cần phải có sự kết hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hộitrong việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh thì mới đạt được hiệuquả tốt nhất
c Nguyên nhân:
- Từ những kiến thức trong các bài học có liên quan đến vấn đề giáo dụcmôi trường, các em chưa phát huy được tối đa để vận dụng những kiến thức đóvào thực tiễn Vì vậy hiện nay trong quá trình dạy học Địa lý ở các trườngTHCS vấn đề rèn luyện kĩ năng, kiến thức và hình thành thái độ cho học sinhtrong giáo dục bảo vệ môi trường ở các bài học hiệu quả chưa cao
- Trong nhà trường ý thức bảo vệ môi trường của học sinh chưa cao, các
em còn xả rác bừa bãi, bỏ rác chưa đúng nơi quy định, hiện tượng học sinh giờ
ra chơi ăn quà vặt còn nhiều gây ô nhiễm môi trường, chính vì vậy giáo viên chủnhiệm cũng như giáo viên bộ môn cần quan tâm giáo dục học sinh giữ gìn vệsinh cảnh quan chung từ đó tạo một môi trương luôn xanh, sạch, đẹp
- Ý thức bảo vệ môi trường của người dân sống quanh khu vực trườngchưa tốt, xả rác bừa bãi, ít quét dọn, đặc biệt những hộ gia đình có hoạt độngchăn nuôi Ảnh hưởng đến nhận thức của học sinh
- Học sinh chưa nhận thức đúng về vai trò tác dụng của vấn đề môi trường
và tích hợp môi trường trong những môn học, chưa thấy được mối liên hệ giữacác môn học có liên quan đến vấn đề môi trường để từ đó các em liên hệ thực tếđạt hiệu quả giáo dục cao
Trang 8- HS chưa quan tâm nhiều đến các nội dung mà giáo viên tích hợp tronggiảng dạy, coi đó là phần liên hệ với thực tế chứ không phải là kiến thức cầnthiết.
- Giáo viên chưa xác định được những nội dung cần phải giảng dạy tíchhợp
- Nội dung kiến thức bài học tương đối nhiều nên giáo viên chỉ chú trọngđến những kiến thức trọng tâm của bài học
- Các tài liệu liên quan đến các nội dung cần tích hợp chưa phong phú
Vì vậy, trong khi giảng dạy bộ môn Địa lý phải biết tích hợp những kiếnthức cần thiết trong các nội dung bài giảng Những kiến thức này bổ sung chonhững kiến thức mà các em sẽ được học nên việc tiếp thu kiến thức sẽ đựơc sâusắc hơn, khả năng vận dụng vào thực tế sẽ dễ dàng hơn
d Kết quả của thực trạng:
Tôi đã sử dụng một số câu hỏi trắc nghiệm khách quan những hiểu biết vềmôi trường và bảo vệ môi trường trong đầu năm học 2015 – 2016 đối với họcsinh khối 7, kết quả thu được không như mong muốn:
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.
a Mục tiêu của giải pháp:
- Vận dụng kiến thức của các môn học như: Sinh học, địa lí, giáo dục
công dân, hóa học, công nghệ, mĩ thuật, toán, vật lí, để nâng cao nhận thức vềvấn đề về ô nhiễm môi trường và biện pháp giải quyết
- Học sinh có hành động cụ thể bảo vệ môi trường
- Học sinh biết tuyên truyền, vận động bảo vệ môi trường trong gia đình,nhà trường và cộng đồng
b Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp:
Dạy học theo chủ đề tích hợp liên môn trong môn Địa lý là rất quan trọng
vì Địa lý là môn học nghiên cứu cả kiến thức tự nhiên lẫn kinh tế-xã hội Nhờtích hợp kiến thức của các môn học khác, của các vấn đề nóng trong xã hội sẽ
Trang 9giúp các em hứng thú học tập hơn Trau dồi thêm kiến thức cho bản thân, làmquen với quá trình hoạt động nhóm, kết hợp được “học đi đôi với hành”.
c Các giải pháp:
Giải pháp 1: Xác định rõ những tiết (bài) cần lồng ghép giáo dục môi trường Giải pháp 2: Sưu tầm tư liệu có liên quan đến nội dung cần tích hợp liên môn Giải pháp 3: Linh hoạt hướng dẫn học sinh tích cực hoạt động có hiệu quả.
- Tích hợp liên môn giáo dục môi trường qua kiểm tra bài cũ
- Tích hợp liên môn giáo dục môi trường trong quá trình học bài mới
- Tích hợp liên môn giáo dục môi trường qua bài kiểm tra, bài tập
d Thực hiện giải pháp:
d.1 Xác định nội dung có thể tích hợp liên môn nhằm giáo dục môi trường trongmôn Địa lý 7:
Vấn đề môi
Kiến thức được khai thác cho giáo dục môi trường
- Nông nghiệp với tác động đến môi trường
20
Hoạt động kinh tế củacon người ở hoangmạc
- Diện tích hoang mạc ngày càng
mở rộng
39 Kinh tế Bắc Mĩ - Sử dụng nhiều nhiên liệu hóa
Trang 10thạch, nguyên liệu thải ra môi trường nhiều chất thải, khí thải
Hoạt động săn bắn quá mức cá voi
và các loài thú có lông quý
3 Quần cư Đô thị hóa - Đô thị hóa
15 Hoạt động công nghiệp
ở đới ôn hòa - Cảnh quan công nghiệp
16 Đô thị hóa ở đới ôn hòa
- Những vấn đề của các đô thị ở đới ôn hòa
1 Dân số - Bùng nổ dân số thế giới và sức
ép tới tài nguyên môi trường10
Dân số và sức ép của dân số tới tài nguyên môi trường ở đới nóng
- Tác động của bùng nổ dân số đến tài nguyên môi trường
11 Di dân và bùng nổ đô thị ở đới nóng
- Tác động xấu đến môi trường do
đô thị hóa tự phát
55 Kinh tế châu Âu - Mối quan hệ giữa phát triển du
lịch và môi trường
d.2 Sưu tầm tư liệu có liên quan đến nội dung cần tích hợp liên môn.
Sau khi đã xác định được những bài cần tích hợp liên môn để giáo dục
môi trường, chúng ta sẽ sưu tầm các tài liệu phục vụ cho bài dạy Ở đây có thể làtài liệu chữ viết hay tài liệu tranh ảnh, video
Ví dụ: Khi dạy bài 17: Ô nhiễm môi trường ở đới ôn hòa (Địa lý 7)
- Có thể sử dụng các tranh ảnh từ nguồn Internet để làm rõ nguyên nhângây ô nhiễm không khí và nước:
Trang 11Một số hình ảnh phản ánh nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường
Một số hình ảnh phản ánh nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường
- Tìm hiểu kiến thức các bộ môn hóa học, sinh học,… để giải thích một sốhiện tượng như mưa axít, thủy triều đỏ…
d.3 Linh hoạt hướng dẫn học sinh tích cực hoạt động có hiệu quả.
* Tích hợp liên môn giáo dục môi trường qua kiểm tra bài cũ:
Khi học xong Bài 17: Ô nhiễm môi trường ở đới ôn hòa (Địa lý 7), giáo
viên có thể hỏi học sinh như:
- Nguyên nhân của ô nhiễm không khí ở đới ôn hòa?