Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay

Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay Một số quan niệm đạo đức học phương tây hiện đại và ảnh hưởng của chúng ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay

tn n g bối cảnh hội nhập của thế giói đương đại

3 7 T ố n g q u a n v ề đ ạ o đ ứ c h ọ c h i ệ n s i n h 8 7

I

ị Ọ u a n n i ệ m đ ạ o đ ứ c h ọ c t r o n g p h â n t â m h ọ c c ủ a s F r e u d 9 4

ị .1 Những điêu kiện và tiên đê hình thành triét học và đ ạ o đức học tro n g phân 9 4

I 'ân học cua F reu d

ị 2 Những nền tả n g triế t học p h ản tâm học cho đạo đứ c học cua F reu d 9 8

ị .3 N hững nội dung c ơ bản cùa đ ạ o đức học tron g ph án tám học F reu d 106

L assM saa& rfs - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ị

ị.' Q u a n n i ệ m đ ạ o đ ứ c h ọ c t r o n g c h ủ nghTa F r e u d m ớ i 111

5 Q u a n n i ệ m đ ạ o đ ứ c h ọ c c ủ a C ô n g g i á o v à c h u n g h ĩ a T h o m á t m ớ i 119

Ị 5. 7 Q uan niệm đ ạ o đứ c học của C ôn g g iá o 1 1 9

5.! Q u a n n i ệ m đ ạ o đ ứ c h ọ c c ủ a T i n l à n h g i á o v à t h u y ế t T i n l à n h m ớ i 139

5.5 Ọ u a n n i ệ m đ ạ o đ ứ c h ọ c t r o n g t h u y ế t T e i l h a r d d e C h a r d i n v à c h ủ nghTa n h â n 152

VỜI A l b e r t S c h w e i t z e r

5.ỉ.2 Q uan niệm đ ạ o đứ c học tro n g chù nghĩa nhân văn A lb ert S ch w eitzer 154

Ohủ trì v à là ng ườ i th ự c h iện đề tài

P G S TS Đ ỗ M in h H ợ p , V iệ n H àn L â m K h o a h ọ c X ã hội V iệt N a m , n g ư ờ i th a m

ũa th ự c hiện Đ e tài

4

T Ó M T A T C Á C K É T Q U Ả N G H I Ê N c ừ u C H Í N H C Ủ A Đ È T À I

• K ế t q u ả về k h o a h ọ c c ô n g n g h ệ :

- B an th a o 01 c u ố n sác h c h u y ê n k h ả o

- 04 bài b á o k h o a h ọ c đ ã gửi đ ă n g trẽn các tạ p chí c h u y ê n n gàn h:

1 Bài đ ă n g tạ p chí q u ố c tế: N g u y e n V u H a o “ T o le ra n c e b e tw e e n c u ltu ral

W o rld O u tlo o k s in th e G lo b a liz e d W o rld : Its L im its an d P ro s p e c ts ” , in:

fo r R e s e a rc h in V a lu e s a n d P h ilo so p h y ; a n d In te rn a tio n a l In stitu te o f

Is la m ic T h o u g h a n d C ivilization, K u a la L a m p u r

2 N g u y ễ n V ũ H ảo , Đ ạ o đ ứ c họ c p h ư ơ n g T â y đ ư ơ n g đại: T ổ n g q u a n các trà o lư u v à c ác vấn đề c h ủ yếu, tro ng : T C T h ô n g tin k h o a h ọ c x ã h ộ i,

4 /2 0 1 3

3 N g u y ễ n V ũ H ả o , Đ ạ o đ ứ c h ọc tro n g m ộ t số trà o lưu triết h ọc tôn g iá o

p h ư ơ n g T â y đ ư ơ n g đại, tr o n g T C Nghiên cứu Tôn giáo, s ố 6, n ă m 2 0 1 3

4 N g u y ễ n V ũ H ả o , Đ ạ o đ ứ c học n h â n b ả n phi d u y lý - c á c h tiế p c ậ n đ ộ c

đ á o c ủ a triết h ọ c p h ư ơ n g T â y th ế k ỷ X X đ ố i với vấn đề c o n n g ư ờ i tro n g

x ã h ội h iệ n đại, tr o n g T C Nghiên cừu con người, số 1 n ă m 2013

• K ế t q u ả p h ụ c v ụ t h ự c tế:

- 1 đ ề c ư ơ n g bài g iả n g m ô n h ọ c c h o c a o học: ’’M ộ t số q u a n n iệ m đ ạ o đ ứ c họ c

p h ư ơ n g T â y h iệ n đ ạ i” c h o Đ ại h ọ c Q u ố c g ia H à N ộ i

- 01 B ản K iến ng h ị c h ín h sách

5

học cua nó đổi với việc giáo dục đạo đức ơ Việt Nam hiện nay

■ 01 N C S k h á c s ẳ p b ả o v ệ c ơ sở về Đ ề tài liên q u a n : N C S N g u y ễ n L ê T h ạ c h

-Triết học hiện sinh tôn giáo K Jaspers và tác động của nó đến tư tường triết học phương Tây thê kỷ XX

6

V ê p h ư ơ n g d iện th ự c tiễn, có th ế nói, tro n g n h ữ n g th ậ p kỷ gần đây, m ộ t

tn n g n h ữ n g vấn đề b ứ c x ú c n h ấ t đ ư ợ c đặt ra ở V iệ t N a m h iệ n n ay là vấn đ ề đ ạ o đrc xã hội N h iề u h ọc g iả, n h iề u n h à c h ín h trị đ ã c ả n h b á o về th ự c trạ n g đ ạ o đ ứ c

XI hội và lối s ổ n g c ủ a g iớ i trẻ, về n g u y c ơ c ủ a v iệ c suy thoái đạo đ ứ c của m ột bộ

piận xã hội ớ V iệt N a m , g ắ n liền với m ặ t trái c ủ a n ề n k in h tế thị trư ờ n g , c ủ a q u á tin h c ô n g n g h iệ p hóa, h iệ n đại h óa, đ ặ c biệt c ủ a q u á trìn h to à n cầu h ó a v à bổi Cinh g ia o lưu hội n h ậ p q u ố c tế v ấ n đ ề là ở c h ồ p hải tru y tìm đ ư ợ c n h ữ n g căn

n ;uyên đ íc h th ự c đ ứ n g đ ằ n g sau n h ữ n g h iệ n tư ợ n g tư ở n g c h ừ n g n h ư h o à n to à n n;ầu n h iê n ấy

T r o n g thế kỷ X X , V iệ t N a m đ ã k h ô n g ph ải là m ộ t k h ô n g g ia n bị “ bế q u a n t<a c ả n g ” , m à đ ã là nơi g ia o lưu tiếp b iên , nơi g ia o tiế p liên v ă n h ó a c ủ a n h iề u tư tiở n g đ ạ o đ ứ c kh á c n h a u , đ ặ c b iệt là tư tư ở n g đ ạ o đ ứ c ta m g iá o đ ã trở th à n h tru y ề n tlố n g (N h o giáo, P h ậ t g iá o , Đ ạ o g iá o ), các tư tư ở n g đ ạ o đức p h ư ơ n g T â y v à tư tiở n g đ ạ o đ ứ c m á c x ít đ ư ợ c du n h ậ p v à o n ư ớ c ta T r o n g q u á trìn h g ia o lưu tiế p biến ấ', c ó th ể n h ậ n d iệ n đ ư ợ c n h ữ n g b iể u h iệ n ả n h h ư ở n g v à x u h ư ớ n g tác đ ộ n g c ủ a C;C q u a n n iệ m đ ạ o đ ứ c h ọ c p h ư ơ n g T â y h iệ n đại đối với các lĩnh v ự c k h á c n h a u cia đời s ố n g x ã hội V iệ t N a m

xyên Đ ồ n g thời, c h ú n g ta c ũ n g phai th ừ a n h ận sự hình thàn h và ph át triên m ạnh

rề c ủ a đ ạ o T in lành tr o n g n h ữ n g th ậ p ky g ầ n đ â y ở V iệ t N a m với hơn 1 triệu tín

0 thu ộc n h iề u chi n h á n h k h á c n h a u và h o ạ t đ ộ n g th ư ờ n g x u y ê n c ủ a họ ờ nhiêu

k u vực, n h ấ t là các v ù n g m iề n núi v à tr u n g du trê n lãnh thồ V iệ t N a m Đ ặc biệt, pải k ể đến ảnh h ư ở n g lớn lao c ủ a q u a n n iệ m đ ạ o đ ứ c đ ư ợ c thể hiện q u a các lời

m c ủ a C h ứ a tro n g K in h th á n h (c ả C ự u ư ớ c v à T â n ư ớ c) và các ân p h ầ m k h á c nhau

\ q u a các h o ạ t đ ộ n g tôn g iá o đ ế n đ ạ o đ ứ c lối s ổ n g c ủ a h à n g triệu ngườ i th e o đạo

tu ộ c c ộ n g đ ồ n g C ô n g giáo, T in lành g iá o ở V iệt N a m

Thử hai, sự d u n h ậ p c ủ a chủ nghĩa hiện sinh, m ộ t h ọ c t h u y ế t có xu h ư ớ n g

s n g bái tự do c á n h â n tu y ệ t đối, v à chủ nghĩa thực dụng v à o m iề n N a m V iệ t N a m

ủc biệt k ể từ sau n ă m 1954 đ ã đ ể lại n h ữ n g d ấ u ấn q u a n trọ n g đ ặ c biệt tro n g văn

bc n g h ệ th u ậ t, tr o n g k iế n trú c, hội họa, tr o n g p h im ảnh, sác h báo, tro n g lối số n g

t c h ứ ng x ử c ủ a m ộ t b ộ p h ậ n x ã h ộ i ở V iệ t N a m c h o đ ế n n ay L ối s ố n g th ự c d ụ n g

b n g các m ối q u a n hệ x ã hội ít n h iề u là c ă n n g u y ê n c ủ a tệ th a m n h ũ n g đ a n g trở

tà n h n g u y c ơ trở t h à n h q u ố c n ạ n tr o n g x ã hội V iệ t N a m đ ư ơ n g đại

Thứ ba, c ó th ể liên tư ở n g đ ế n n h ữ n g ả n h h ư ở n g c ủ a học thuyết phân tám

hc, m ộ t h ọc th u y ế t ở c á c n ư ớ c p h ư ơ n g T â y đ ề c a o b ả n n ă n g tín h d ụ c đ ư ợ c coi là

k ở i n g u ồ n c h o c u ộ c c á c h m ạ n g tìn h d ụ c v à o n h ữ n g th ậ p kỷ 50, 6 0 c ủ a thế kỷ X X

\ lối s ố n g b u ô n g th ả h iệ n nay (g ắ n liền với tệ n ạ n m a túy, p h o n g trà o s ử d ụ n g

tu ố c lắc, h iệ n tư ợ n g s ố n g thử, sự g ia tă n g c ủ a h iệ n tư ợ n g ly hôn, v.v.) c ủ a m ộ t bộ

p ậ n xã hội, n h ấ t là giới trẻ ở V iệ t N a m n h ư là n h ừ n g b iểu hiện biến d ạ n g c ủ a cian n iệ m đ ạ o đ ức họ c p h â n tâ m học S ự du n h ậ p c ủ a các sách báo, p h im ảnh,

c u y ệ n tran h thiếu nhi, n h ữ n g tr a n g w e b đ e n là n h ữ n g b à n g c h ứ n g có th ẻ c ủ a

n ừ n g biêu hiện anh h ư ở n g n h ấ t đ ịnh c ủ a q u a n n iệ m đ ạ o đ ứ c học p h ư ơ n g Tây

8

N g o à i ra, có th ê tìm th ấ y tro n g các lĩnh v ực c u a đời số n g xã hội ở V iệt N am miêu b iêu hiện v à xu h ư ớ n g ản h h ư ở n g ở m ứ c đ ộ nào đó c ủ a các q u a n n iệ m đ ạ o đrc học k h á c tro n g triết họ c p h ư ơ n g T â y hiện đại n h ư triết học đời sông, c h ủ n g h ĩa mân vị, hiện tư ợ n g luận, chú giải học, h ọ c th u y ế t c ủ a đ ạ o Tin lành, triết họ c phân túh, th u y ế t h ậ u hiện đại V V , đặc biệt tro n g bôi c ả n h g ia o tiêp liên văn h ó a Đ ô n g -

Tìy v à hội n h ậ p toàn cầu

V iệ c n g h iê n c ứ u th ự c chất nội d u n g c ủ a các q u a n n iệ m đ ạ o đ ứ c học p h ư ơ n g Tìy hiện đại, từ đó p h â n tích, n h ậ n d iện n h ừ n g b iêu h iện v à xu h ư ớ n g ả n h h ư ở n g cia c h ú n g ơ V iệt N a m c ó ý n g h ĩa th ự c tiễn sâu sac Đ ó c h ín h là luận c ứ k h o a học đ- đ ư a ra các giải p h á p ứ n g x ử n h ằ m p h á t h u y n h ữ n g m ặ t tích c ự c c ủ a các q u an nệm đ ạ o đ ứ c họ c p h ư ơ n g T â y đ ư ơ n g đại, đ ồ n g thờ i h ạ n c h ế các m ặ t tiêu c ự c của Ciúng, n h ấ t là tro n g bối c ả n h hội n h ậ p to à n c ầ u h iện nay

v ề p h ư ơ n g diện lý luận, C M á c đ ã từ n g k h ẳ n g đ ịn h rằng, triết học là thời đại đrợc p h ả n án h tro n g t ư tư ở n g , rằ n g triết h ọc là k h ố i óc, c ò n giai c ấ p vô s ả n là trái tin c ủ a p h o n g trà o c ộ n g sản L u ậ n đ iể m n ày c h o th ấ y đ ịa vị q u a n trọ n g c ủ a triết h'C tro n g xã hội, m à cụ th ể là n ó h o à n th à n h c h ứ c n ă n g đ ịn h h ư ớ n g g iá trị c h o con n,ười v à c h o x ã hội T r iế t h ọ c b a o g iờ c ũ n g là sự p h ả n tư đối với h ệ th ố n g g iá trị

v n h ó a tinh th ầ n đ a n g tồ n tại, p h ê p h á n n h ữ n g g iá trị lỗi th ờ i và x â y d ự n g , luận

c ứ n g c h o m ộ t h ệ th ố n g g iá trị văn h ó a m ớ i, p h ù h ợ p với bối c ản h lịch sử h iệ n tồn Ciính vì vậy, đ ạ o đ ứ c họ c , với tư c á c h m ộ t tr o n g n h ữ n g b ộ m ô n triết h ọ c n g h iê n C'U các hệ th ố n g g iá trị văn h ó a đ ư ợ c khái quát dư ớ i d ạ n g n h ữ n g c h u ẩ n m ự c ứ ng

xr, có m ộ t vị trí đặc biệt q u a n trọ ng Ở m ộ t c h ừ n g m ự c n à o đó, có th ể coi nội d u n g

d o đ ứ c h ọc c ủ a triết họ c là h ạ t n h â n c ủ a triết học

T ro n g đ iề u kiện x ã hội hiện n ay với n h ữ n g c h u y ê n biến m ạ n h mê, đ ạ o đức

b c c à n g thê h iện rõ c h ứ c n ă n g p h ê p h á n văn h ó a lỗi thời v à tạo d ự n g m ộ t văn h óa rói, p h ù h ợ p với điều k iệ n lịch sư văn h ó a m ới C h ú n g ta đ a n g tiến h à n h c ô n g

9

đcun h iệ n đại h ó a xã hội c ủ a m ìn h , x ã hội p h ư ơ n g T â y c h ắ c c h ắn có thê c u n g c ấp cho c h ú n g ta n h ữ n g bài học q u ý g iá đư ợ c ph an ánh tro n g các q u a n đ iê m đ ạ o đ ứ c họ: p h ư o n g T â y hiện đại M ặc k h á c, q u á trình toàn câu hó a, hội n h ậ p văn h ó a to à n

c ầ i, c h ắ c h ẳ n có tác đ ộ n g đến n ế p s ố n g c ủ a n gư ờ i V iệ t c h ú n g ta Đ ê có m ộ t lập trư b ng tỉn h táo, n g ăn c h ặ n n h ữ n g ả n h h ư ơ n g tiêu cự c v à tiế p thu n h ừ n g g iá trị tích

c ự : c ủ a v à n h ó a p h ư ơ n g Tây, việc tìm hiể u c ác q u a n đ iê m đ ạ o đ ứ c h ọ c p h ư ơ n g Tây v à c hỉ ra n h ừ n g ả n h h ư ở n g có th ế củ a c h ú n g đ ế n n g ư ờ i V iệ t là m ộ t việc làm

c ó ý n g h ĩa lý luận v à th ự c tiễn c ấ p bách

2 r ì n h h ì n h n g h i ê n c ứ u đ ề tà i

* T ì n h h ì n h n g h i ê n c ứ u t r o n g n ư ớ c

C ó th ể k h ă n g đ ịn h ràng, tro n g m ộ t thời g ia n dài, triết h ọ c p h ư ơ n g T â y h iện

đ ạ nói c h u n g v à đ ạ o đ ứ c học p h ư ơ n g T â y h iệ n đại nói r iê n g c h ư a đ ư ợ c c h ú n g ta quan tâ m n g h iê n c ứ u m ộ t cách th ỏ a đ á n g , nói c h ín h xác h ơ n , n ế u c h ú n g có đ ư ợ c đề cập đến, thì c h ủ y ế u c ũ n g chỉ n h à m m ụ c đ íc h d u y n h ấ t là “ p h ê p h á n từ lập trư ờ n g đố: đ ầ u ” h a y p h ủ đ ịn h sạc h trơn, m à k h ô n g có tin h th ầ n đ á n h g iá k h á c h q u a n và tiếp thu c ó c h ọ n lọc n h ữ n g th à n h tự u th ự c sự m a n g tín h n h â n loại c ủ a c h ú n g G ầ n đâv, ở V iệ t N a m , m ộ t số c ô n g trình n g h iê n c ứ u v ề triết h ọ c p h ư ơ n g T â y h iệ n đại đã

đ ư ợ c c ô n g bố, tuy n h iê n hệ vấn đề đ ạ o đ ứ c h ọc c h ư a đ ư ợ c n g h iê n c ứ u m ộ t cách

c h u y ê n sâu , c ó hệ th ố n g , m à đ ư ợ c “ lồ n g g h é p ” v ào các vấ n đề k h á c D ầu sao các

c ô n g trìn h n g h iê n c ứ u n à y vẫn h ữu ích c h o việc n g h iê n c ứ u c ác q u a n đ iê m đ ạ o đức học p h ư ơ n g T â v h iện đại C h ú n g ta có th ê m ộ t sô c ô n g trình n g h iê n c ứ u loại này

n h ư sau

Nhóm những công trình nghiên cứu thứ nhất liên q u a n g ián tiếp ít nhiều

á n đề tài, đ ế n n h ữ n g tư tư ở n g c ơ bản c ủ a các trào lưu triết h ọc p h ư ơ n g T â y hiện

d i , tron g đó có tư tư ở n g đ ạ o đ ứ c h ọc p h ư ơ n g T â y hiện đại, và p h ầ n n à o đã chỉ ra đrợc n h ữ n g b iểu hiện a n h h ư ơ n g c ủ a c h ú n g đến các hình diện c ủ a đời s ố n g x ã hội ỞViệt N a m , đ ặ c biệt là lối s ố n ạ c ủ a ng ư ờ i V iệ t N a m T r o n g c u ố n “ M ộ t số trà o lưu tiết học p h ư ơ n g T â y h iện đại'” (N x b V ăn h ó a T h ô n g tin, 2 00 1), tác giả N g u y ễ n hào H ả i đ ã c ó m ộ t cái n h ìn k h á c h q u a n h ơ n về triết học p h ư ơ n g T â y hiện đại, c h o

d sự p h â n tích c ò n k h á k hái lượ c và c h ư a th ậ t sự sâu M ộ t c u ố n sác h k h á c “Diện

m o triết học phương Tây hiện đại” (N x b H à N ộ i, 2 0 0 6 ) c ủ a tác giả Đ ỗ M i n h

ỉ ự p c u n g c ấ p c h o c h ú n g ta m ộ t cái n h ìn khái quát, có hệ th ố n g về triết học

p ư ơ n g T â y h iệ n đại, tr o n g đó đ ã làm s á n g tỏ v ấ n đ ề “ c ố t t ử ” c ủ a con n g ư ờ i, xã

h i và văn h ó a p h ư ơ n g T â y h iệ n đại

B ên c ạ n h đó, c h ú n g ta c ò n có th ể n ê u ra m ộ t số c ô n g trìn h n g h iê n c ứ u k h á c

V các trà o lưu triết h ọ c p h ư ơ n g T â y h iệ n đại m ộ t c á c h riê n g biệt, n h ư “Phê phán

vn học hiện sinh chủ nghĩa” (N x b V ă n học, 1978) c ủ a Đ ỗ Đ ứ c H iể u , “ C h ủ n g h ĩa hìn sinh n h ìn t ừ g ó c đ ộ văn h ó a h ọ c ” (T /c Triết học, số 6, 2 0 0 0 ) c ủ a Đ ỗ M i n h Fỵp, “ F r e u d v à p h â n tâ m h ọ c ” (N x b V ă n h ó a T h ô n g tin, 2 0 0 4 ) c ủ a P h ạ m M i n h

l i n g , “Những vấn đề triết học phương Tây thế kỷ XX’’’ (N x b Đại h ọ c Q u ố c g ia H à

N i, 2 0 0 7 )- K ỷ y ế u H ộ i th ả o Ọ u ổ c tế, tro n g đó c ó bài “ T r iế t h ọ c p h ư ơ n g T â y th ế

k X X : p h ư ơ n g p h á p tiếp cận v à các trà o lưu c h ủ y ế u ” c ủ a N g u y ễ n V ũ H ả o , “Đ ạ /

cong lịch sử triết học phương Tây hiện đ ạ ĩ' (N x b Đại học T ồ n g h ợ p H C M ,

2 0 7 ) c ủ a Đ ỗ M i n h H ọ p , N g u y ễ n T h a n h , N g u y ễ n A n h T u ấ n ) , V.V

N g o à i ra, x u ấ t h iệ n m ộ t số sá c h dịch và x u ấ t b ản b ằ n g tiế n g V iệt, tro n g số

đ c ó thể k ể đ ế n c u ố n “Triết học phương Táy hiện đại” g ồ m 3 tậ p (N x b C h ín h trị

q ố c gia, 1998) c ủ a L ư u P h ó n g Đ ồ n g , “ T riết họ c p h ư ơ n g T â y h iệ n đại - G iáo

t n h h ư ớ n g tới th ế kỷ X X I ” (N xb L ý luận C h ín h trị, 2 0 0 4 ) c ủ a L ư u P h ó n g Đ ồ n g ,

ỈVhóni tài liệu th ứ hai c ó q u a n hệ trự c tiế p với v ấn đề đ ạ o đ ứ c h ọ c p h ư ư n g Tây hiện đại T r o n g lĩnh v ự c n à y , c h ú n g ta chi c ó th ế k ể đ ế n m ộ t số bài v iế t riê n g biệt về vấn đề n ày n h ư “ N ê n tả n g đ ạ o đ ứ c luận c ủ a S a rtre và C a m u s ” c ủ a V ũ

Đ ìn h L ư u (Văn số 25, Sài G ò n , 1965); “ T ín h c h ấ t d u y n g ã tr o n g triế t h ọ c hiện sinh cua K iế c c ơ g a ” (T/c Triết học, số 4, 1997), “ C h ủ n g h ĩa h iệ n sinh n h ìn từ gó c độ văn hó a h ọ c ” (T /c Triết học, số 6, 2 0 0 3 ), “ T ư t ư ở n g đ ạ o đ ứ c h ọ c c ủ a G i.p

X áctơ rơ ” (T /c Triết học, số 11, 2 0 0 5 ), “ Đ ạ o đ ứ c h ọ c h iệ n s in h ” (T /c Triết học, sổ

12, 2 00 7), “ T ự do và trá c h n h iệ m tr o n g đ ạ o đ ứ c h ọ c h iệ n s in h ” ( T ạ p chí T riế t học,

Nhóm tài liệu th ứ ba liên q u a n trự c tiế p đ ế n ả n h h ư ở n g c ủ a m ộ t số q u a n

n ệ m đ ạ o đ ứ c họ c p h ư ơ n g T â y h iệ n đại ở V iệ t N a m T r o n g sổ n à y , c ó th ể kể đ ến

C1C c ô n g trìn h n h ư “Phê phán văn học hiện sinh chu nghĩa” c ủ a Đ ỗ Đ ứ c H iể u (Nxb V ă n h ọc, 1978); “Chủ nghĩa hiện sinh: Lịch sứ, sự hiện diện ở Việt Nam" cia N g u y ễ n T i ế n D ũ n g ( N x b T ổ n g h ợ p T p H ồ C h í M in h , 2 0 0 6 ); “ / / ọ c thuyết s F'eud và sự thể hiện của nó trong văn học Việt Nam” c ủ a T r ầ n T h a n h H à (N xb Eại họ c Q u ố c g ia H à N ộ i, H., 2 0 0 8 ) N h ó m tư liệu n à y , trên th ự c tế, m ớ i có rất ít

N h ìn c h u n g , n h ữ n g bài v iế t n ê u trên đ ã làm s á n g tỏ đ ư ợ c nội d u n g đ ạ o đức h>c đ ặ c th ù c ủ a m ộ t số tr à o lưu triết họ c p h ư ơ n g T â y h iệ n đại, s o n g c h ư a m a n g đến

n ột bức tra n h tổ n g th ể v à c ó hệ th ố n g về c á c trà o lưu, t r ư ờ n g ph ái đ ạ o đ ứ c học

p i ư ơ n g T â y hiện đại, c h ư a p hân tích d ư ợ c cội n g u ồ n c ủ a c h ú n g , c ũ n g n h ư c h ư a

d r a ra d ư ợ c đ á n h giá vê m ặt tích c ự c và m ặ t tiêu c ự c, ảnh h ư ơ n g c ó th e cu a c h ú n g đản các m ặ t c u a đời s ố n g xã hội Việt N am , đặc biệt là lối s ố n g đ ạ o đ ứ c c ủ a con người V iệ t N a m C ó th ẻ nói, Đ ề tài này có thê coi là nồ lực đầu tiên ở V iệt N a m phác h ọ a b ứ c tra n h tô n g qu an v ề m ộ t số trà o lưu đ ạ o đ ứ c học p h ư ơ n g T ây c h ủ y ếu

và m ộ t sổ ản h h ư ơ n g c ủ a c h ú n g ở đất n ư ớ c này

* T ì n h h ì n h n g h i ê n c ứ u ỏ’ n ư ó c n g o à i

Ớ c ác n ư ớ c k h á c trên th ế giới, các q u a n đ iê m đ ạ o đ ứ c học p h ư ơ n g T â y hiện đại đ ã đ ư ợ c n g h iê n c ứ u m ột c á c h sâu sắc h ơ n , có hệ th ố n g hơ n trên q u a n đ iể m nhân h ọ c v ă n h ó a tro n g h à n g loạt c ô n g trìn h n g h iê n cứu C h ú n g ta có thể liệt kê

m ột số c ô n g trình n g h iê n c ứ u tiêu biểu b ằ n g tiế n g A n h , tiế n g Đ ứ c , tiế n g N g a tro n g

số đ ó n h ư sau: S c h n e i d e r , H w , A history' o f American philosophy, 2 ed., N Y., 1947; M o o r e E c , American pragmatism: Peirce, James and Dewey, N Y.,

1961, B o g o m o lo v , A s , AHCJio-aMep ôypDtc (pujìoco(ị)Wỉ 3noxu imnepuajiu3Ma, M., 1964; M o o r e , G E , Ethics, L o n d o n , O x f o r d U n iv e rs ity Press, 1965; G i n t e r s ,

R u d o lf , T yp en e th is c h e r A r g u m e n ta tio n Z u r B e g r iin d u n g s ittlic h e r N o r m e n,

P a tm o s, D u s s e l d o r f 1976; G u s t a f s o n , J a m e s M , Protestant and Roman Catholic Ethics, T h e U n iv e rs ity o f C h ic a g o Press, C h ic a g o a n d L o n d o n , 1978; M o r r i s , C h ,

M „ Existentialist Ethics, M a c m illa n : St M a r t i n ’s P resss, 1970; R u d n y s k y , p ,

“ U r a l - L T D ” , 1998; K V o y ty la N h ữ n g c ơ s ở c ủ a đ ạ o đ ứ c học T /c “Những vẩn đề của triết học". 1991, sổ 1; C l a r k , R., Freud: The Man and the Case, L o n d o n , 1992; H a u s k e l l e r , M ic h a e l, Geschichte der Ethik. 2 B de dtv, M u e n c h e n 1997;

H o l m e s , R o b e r t , Basic Moral Philosophy, B e im o n t, 1992; E r m o ỉ e n k o A N , Đạo đức học trách nhiệm và tồn tại xã hội của con người ( t i ế n g Nga), K iev, “ N h à sách

khoa. M o s c o w , “ G a r d a m i k i ” , 1999; E l l e n b e r g e r , N., The Discovery o f the

F i s c h e r , P e t e r , Einfuhnmg in die Ethik, W ilh e lm F in k V erlag , 2 0 0 3 ; J o n a s , H a n s ,

Das Prinzip Verantwortung Versuch einer Ethik fuer die technologische Zivilisation, N a c h d r S u h r k a m p , F r a n k f u rt a M 2 0 0 3 ; L o v in , R o b i n w , Christian Ethics An Essential Guide, A b in g d o n Press, N a sh v ille , 2 0 0 0 ; M a c k i e , J o h n

L e s l i e , Ethik Die Erfindung des moralisch Richtigen und Falschen, R ec la m ,

S t u t t g a r t 2 0 0 0 ; T u g e n d h a t , E r n s t , Vorlesungen ueber Ethik., S u h rk a m p , F ra n k fu rt

a M 2 0 0 3 ; K a n k e , V A , Đạo đức học trách nhiệm Học thuyết đạo đức của tương lai (tiến g N g a ), M o s c o w , " L o g o s " , 2 0 0 3 ; S c h w e p p e n h a u s e r , G e r h a r d ,

Grundbegriffe der Ethik zur Einfiihrung, H a m b u r g : Ju n iu s, 2 0 0 6 ; B o u r k e , V e r n o n

J , History o f Ethics. V o lu m e 2: Modern and Contemporary Ethics, A x io s Press,

2 0 0 8

C á c tài liệu n ày đ ã m a n g đ ế n sự p h â n tích sâu sắc v à h ữ u ích về các bình

d iệ n k h á c n h a u c ủ a Đ ề tài n g h iê n cứu Đ ây là n g u ồ n tài liệu rất q u a n trọ n g để

c h ú n g tôi p h â n tích và khái q u á t c á c q u a n đ iể m đ ạ o đ ứ c họ c p h ư ơ n g T â y h iện đại

T u y nh iê n , c h ú n g tôi vẫn c h ư a tìm th ấ y m ộ t c ô n g trìn h n à o n g h iê n c ứ u m ộ t c á c h có

h ệ th ố n g v à c h u y ê n sâu về các tr à o lưu đ ạ o đ ứ c họ c p h ư ơ n g T â y hiện đại và n h ữ ng

ả n h h ư ờ n g có th ể c ủ a c h ú n g ở V iệ t N a m

3 M ụ c t i ê u c ủ a đ ề tà i

M ụ c tiêu c ủ a Đ e tài là làm rõ nội d u n g c ơ b ả n c ù a m ộ t số q u a n n iệ m đ ạ o đức

h ọc p h ư tm g T ây h iệ n đại, đ ư a ra n h ữ n g đ á n h g iá v ề g iá trị, hạn c h ế và n h ữ n g ảnh

14

h i ở n g c u a c h ú n g ở V iệt N am , từ đó đ ề x u ấ t q u a n đ iê m c ơ bản và n h ữ n g giải pháp úng x ử c h u y ế u n h à m p h á t huy n h ữ n g giá trị tích cực và kh ẳ c p hụ c n h ữ n g hạn ch ế

Cia chúng trong bối canh hội nhập hiện nay.

4 N ội ( lu n g n g h iê n c ứ u c u a Đ e tà i

- L àm s á n g tỏ bản c h ất đặc thù c ủ a tri thức đ ạ o đ ứ c học, vai trò c ủ a n ó tro n g đời sòng xã hội, q u a đó p h â n tích sự hình thành, p hát triển và h ệ vấn đề c ơ bản c ủ a các qaan đ iê m đ ạ o đ ứ c họ c p h ư ơ n g T â y hiện đại, vị trí c ủ a c h ú n g tro n g đời s ô n g của người p h ư ơ n g T â y hiện đại

- T rình b à y m ộ t các k hái q u á t v à c ó h ệ th ố n g nội d u n g c ơ bản c ủ a các q u a n n iệm đạo đ ứ c h ọ c p h ư ơ n g T â y hiện đại, n h ấ t là các q u a n n iệ m có ảnh h ư ở n g ở V iệ t N a m

m ư c h ủ n g h ĩa hiện sinh, p h â n tâ m học, đ ạ o C ô n g g iá o v à c h ủ n g h ĩa T h ô m á t mới,

đạo Tin lành và T h u y ế t Tin lành m ới, chú nghĩa th ự c dụng, V.V

- Đ ư a ra n h ậ n đ ịn h v ề n h ữ n g g iá trị, h ạn c h ế v à n h ữ n g ả n h h ư ở n g c ủ a các q u an niệm đ ạ o đ ứ c h ọ c p h ư ơ n g T â y h iện đại này đến m ộ t số lĩnh vực c ủ a đời s ố n g xã hội tro n g bổi c ả n h hội n h ậ p hiện nay ở V iệt N am

- Đ e xu ất q u a n đ iể m c ơ bản và n h ữ n g giải p h á p ú n g x ử n h ằ m p h á t h u y n h ữ n g giá trị tích c ự c v à k h ắ c p h ụ c n h ũ n g hạn c h ế c ủ a các q u a n đ iể m đ ạ o đ ứ c họ c p h ư ơ n g Tây hiện đại tro n g bối c ả n h hội n h ậ p hiện nay ở V iệ t N am

5 P h ạ m v i n g h i ê n c ứ u c ủ a Đ ề tà i

Đ e tài giới hạn ở nội d u n g c ơ bản c ủ a các q u a n n iệ m đ ạ o đ ứ c h ọ c p h ư ơ n g

T ây h iệ n đại, n h ấ t là c ác q u a n n iệ m có ả n h h ư ở n g ở V iệt N a m n h ư q u a n n iệ m đ ạ o đức họ c c ủ a chủ n g h ĩa hiện sinh, p h â n tâ m họ c , q u a n n iệ m đ ạ o đ ứ c h ọc c ủ a đ ạo

C ô n g g iá o , chủ n g h ĩa T h ô m á t m ới, đ ạ o T in lành, T h u y ế t T in lành m ới, c h u ng hĩa thự c d ụ n g thôniì q ua n h à tư tư ở n g tiêu b iế u n hất c ủ a các trư ờ n g phái trên

15

6 Co s ỏ ' lý l u ậ n v à p h ư ơ n g p h á p n g h i ê n c ứ u

ỉ) ề tài sử d ụ n g n ề n t ả n g lý luận và p h ư ơ n g p h á p n g h iê n c ứ u c ủ a chủ n g h ĩa Mốc - L ên in , tư tưcýng H ồ C h í M in h

i ) ề tài liên q u a n đ ế n n h iề u lĩnh v ự c c h u y ê n m ô n n h ư đ ạ o đ ứ c học, triết học

p h ư ơ n g T â y hiện đại, n h â n h ọc, tâ m lý học, x ã h ộ i học, k h o a học c h ín h trị Vì vậy,

p h ư ơ n g p h á p tiếp c ận liên n g à n h (in te rd is c ip lin a ry a p p ro a c h ) c ũ n g đ ư ợ c sử d ụ n g ở

S ự h ìn h th à n h đ ạ o đ ứ c h ọ c với tín h c á c h là h ệ th ô n g c á c tiê u c h u â n đạo đ ứ í

k n ô n g g i ố n g n h ư sự h ìn h th à n h c á c k h o a h ọ c h a y triế t h ọ c : đ ạ o đ ứ c h ọ c khônÉ đượ c h ìn h th à n h từ sự q u a n tâ m v ề lý lu ận đối với lĩnh v ự c n h ấ t đ ịn h c ủ a h iện thực

n hư các k h o a học, m à đ ư ợ c q u y đ ịn h bởi c h ín h s ự k iệ n c ủ a c u ộ c s ố n g x ã hội L u âr

lý k h ô n g h ìn h th à n h tro n g x ã hội loài n g ư ờ i v à o m ộ t th ời đ iể m n h ấ t đ ịn h , m à vốr

có sẵn tr o n g xã hội d ư ớ i m ộ t h ìn h th ứ c n h ấ t đ ịn h t r o n g tấ t c ả c ác giai đ o ạ n p h á triển c ủ a nó Ý chí c ủ a co n n g ư ờ i s ố n g tr o n g x ã h ộ i, ở m ọ i lúc m ọ i nơi đ ề u gắn liềr với c ác tiê u c h u ấ n đ ạ o đ ứ c ở d ạ n g c ác tậ p q u á n , c á c q u y đ ịn h tô n g iá o hay nhí'

n ư ớ c với c á c nội d u n g đ a d ạ n g c ủ a c h ú n g N h ư v ậ y , lu ân lý c ó tr ư ớ c n h ậ n th ứ c Ví

th ậ m chí là k íc h th íc h m ạ n h m ẽ c h o sự p h á t triể n c ủ a n h ậ n th ứ c C ó th ể nói, ti

tư ở n g triế t h ọ c h ìn h th à n h c h ủ y ế u t r o n g lĩn h v ự c luân lý L u â n lý, b a n đ ầ u đ ư ợ c }

th ứ c n h ư là cái gì đ ó th u ộ c v ề b ổ n p h ậ n m ộ t c á c h v ô th ứ c , sau đ ó với thờ i gian, n( đòi hỏi s ự luận g iả i c ần thiết L u â n lý x u ấ t h iệ n s ớ m h ơ n so với đ ạ o đ ứ c học Luâr

lý với tín h c á c h là đ ạ o lý t h ô n g t h ư ờ n g đ ư ợ c coi là c ó từ rất s ớ m tr o n g th ờ i cổ đại

cò n luân lý với tín h c á c h là h ọ c th u y ế t triế t h ọ c h ìn h th à n h m u ộ n h ơ n kể từ sai

đ m g c ơ c u a c á c h àn h đ ộ n g v à c á c m ó i q u a n h ệ tr ê n c ơ s ở x á c đ ịn h ra n h g i ớ i g iữ a thiện và á c , g iữ a có lư ơ n g tâm và v ô lư ơ n g tâ m , g iữ a d a n h d ự v à đ ê tiệ n , g iữ a c ô n g báng và k h ô n g c ô n g b ằ n g , g iừ a c h u ẩ n m ự c v à b ấ t t h ư ờ n g , n h â n h ậ u và đ ộ c ác,

V V L u â n lý h ư ớ n g v à o v i ệ c đ i ề u t i ế t c á c m ố i q u a n h ệ v à h ạ n c h ế c á c n g u y c o

X in g đ ột tr o n g xã hội

N h ũ n g h àn h vi đi n g ư ợ c lại với lu â n lý bị g ọ i là đồi p h o n g bại tụ c , cò n

n n ữ n g hành vi k h ô n g đ ế m xỉa đến luân lý thì bị g ọ i là p hi lu â n lý h a y v ô luân Vì luân lý g ắ n liền với m ộ t c ộ n g đ ồ n g v ă n h ó a n à o đó, c h o n ê n n ó m a n g tín h tư ơ n g đối v à c ó th ể bị th a y đổi th e o thời gian

K h ô n g có sự th ố n g n h ấ t ý k iế n v ề m ố i q u a n h ệ g iữ a đ ạ o đức (HpaBcTBeHHOCTb) và lu ân lý (Mopanb) T r o n g n h iề u t r ư ờ n g h ợ p , c á c kh ái n iệ m này

đ ư ợ c coi là đ ồ n g nhất N h ư n g kể từ th ờ i H e g e l 1, n g ư ờ i ta đ ã p h â n b iệ t lu â n lý (M opanb tr o n g tiế n g N g a , M o ra litã t tr o n g t iế n g Đ ứ c , m o ra l h a y m o ra lity trong tiế n g A n h ) với đ ạ o đ ứ c (HpaBCTBeHHOCTb tr o n g t i ế n g N g a , S ittlic h k e it tr o n g tiếng

Đ ứ c, m o rals, virtu es tr o n g tiế n g A n h ) Đạo đức là phương châm hành động bêr,

bên ngoài đối với hành động của cá nhản. K hi đó, lu â n lý (M opanb) đ ư ợ c coi là cái

th a y thế c h o đạo đứ c (HpaBCTBeHHOCTb) Đ ạ o đ ứ c g ắ n liền với sự p h â n b iệ t c á

Trong tác phàm "Triết học pháp quyèrí' (1821), Hegel đã phân biệt các khái niệm "luân lý” và “ đạo đức” Theo

Hegel, đạo đức là giai đoạn hoàn thành trong sự phát triẽn cua tinh thần khách quan từ pháp quyền trừu tượng và luân lý Pháp quyền trừu tượniỉ là lĩnh vực cua tự do hinh thức cua ý chí tồn tại cho nó và cái thiện trừu tượng; luân

lý la lĩnh vực cua tự do hiện thực Dạo đức là lĩnh vực cua tự do thực tiễn Hegel cho ràng, biêu hiện trực tiếp cua đạo đức lá gia đình, xã hội công dàn và nhà nước, ơ Liên Xô trước đây, nhiều nhà triết học đã vận dụne tư tương này cua Hegel: sự phân biệt eiửa luân lý và đạo đức được hiểu gần với quan niệm cua Hegei.

18

thiện và cái ác với đ iề u kiện là c á n hân đ ã th ừ a n h ậ n c á c p h ạ m trù này K h á c với cái lợi và cái hại, cái th iệ n và cái ác liên q u a n đ ê n tính c h u ý c ủ a ý chí tự d o nào

B àn v ề sự khác b iệ t g iữ a luân lý và đ ạ o đ ứ c , n h à tư t ư ở n g P h a n C h u T r in h

c h o ràng , luân lý la m ộ t b ộ p h ậ n c ủ a đ ạ o đ ứ c Ô n g viết: ‘‘N h ư c h ừ d ạ o đứ c v à luân

lý ta th ư ờ n g ch o là m ộ t n g h ĩa c h ớ k h ô n g b iết r à n g đ ạ o đ ứ c là đ ạ o đ ứ c , luân lý là luân lý Đ ạ o đức g ồ m c ả lu ân lý m à iuân lý chỉ là m ộ t p h ầ n t r o n g đ ạ o đ ứ c m à

th ô i” 2 Đ ạ o đ ứ c k h á c lu â n lý ở ch ồ , đ ạ o đ ứ c g ồ m c ó k h ô n g chỉ lu ân lý, m à c ả h à n h

đ ộ n g C h ă n g hạn, th e o k in h th á n h , n ế u m ộ t n g ư ờ i c ô n g g iá o chi th ự c h iệ n c ác đ iều

ră n c ủ a c h ú a G iê su n h ư “ k h ô n g g iế t n g ư ờ i ” , “ k h ô n g n g o ạ i t ì n h ” , “ k h ô n g trộ m

c ắ p ” , “ k h ô n g làm c h ứ n g g i a n ” , “ p h ả i t h ờ c h a k ín h m ẹ ” , thì n g ư ờ i đ ó m ớ i chỉ

d ừ n g lại ở n h ữ n g đ iều răn tốt đ ẹ p , d ừ n g lại ở p h ạ m vi luân lý, c h ư a p hải đ ạ o đ ứ c

C ò n n ế u th ự c h iệ n h à n h đ ộ n g từ th iệ n b ằ n g c á c h b á n h ế t tài sản đ e m c h o n g ư ờ i

n g h è o , thì n g ư ờ i đ ó m ớ i v ư ợ t ra k h ỏ i p h ạ m vi lu â n lý v à đ ạ t đ ế n lĩnh v ự c đ ạ o đ ức

M ặ t khác, k h á c v ớ i đ ạ o đ ứ c, luân lý c ó tín h th a y đổi “ L u â n lý có th ể th a y đổi đ ư ợ c luôn L u â n lý thi m ồ i n g ư ờ i m ỗ i k h á c T h í d ụ n h ư n ư ớ c ta v ề thời n h à

Đ in h lập đ ư ợ c n ă m b à H o à n g H ậ u m à đ ế n c á c đ ời sau n h ư Lê, L ý , T rầ n , T â y Sơ n,

D ạ o đ ứ c h ọ c là h ọ c th u y ế t triế t h ọ c về đ ạ o đ ứ c v à luản lý T rả lời cảu hỏi *kC ầ n phải s ố n g m ộ t c á c h đ ú n g đ ắ n n h ư th ế n à o ” , đ ạ o đ ứ c h ọ c coi tiê u c h u â n p h â n biệt cái thiện v à cái ác là v ấ n đ ề c ơ b ả n c ủ a nó Đ ạ o đ ứ c h ọc m a n g n h iê u ý n g h ĩa k h á c

n h a u với tín h c á c h là 1) k h o a h ọ c c h u ẩ n tắ c; 2 ) h ọ c th u y ế t về đ ạ o đ ứ c ; 3) hệ th ố n g

c ác q u y tắ c th ự c hiện v iệ c k iê m so át và đ iề u c h ỉn h h à n h vi c ủ a m ọi n g ư ờ i; 4) c á c h

th ứ c đ á n h g iá c á c h à n h vi c o n n g ư ờ i; 5) b ộ p h ậ n đ iề u c h ỉn h x ã hội đ ổ i với các h à n h

vi và c ác m o i q u a n h ệ g i ữ a n g ư ờ i v à n g ư ờ i

K h ô n g m a n g đ ế n c á c đ ơ n th u ố c c ó sằn c h o m ỗ i tìn h h u ố n g c ủ a c u ộ c sống, đ ạ o

đ ứ c học c h ỉ đ ư a ra đ ịn h h ư ớ n g c h u n g , g iú p c o n n g ư ờ i đ ố i th o ạ i v ới c h ín h m ìn h ,

k h ô n g đ á n h m ấ t m ìn h , k h ô n g b ỏ lỡ c ơ hộ i, bởi vì k h ô n g p hải ai c ũ n g c ó th ế th ự c

h iệ n v iệ c đ ố i th o ạ i n ộ i tâ m

C oi n g u ồ n g ố c, b ả n ch ất, đ ặ c th ù c ủ a lu ân lý là đối tư ợ n g n g h iê n cứu c ủ a

m ìn h , đ ạ o đ ứ c h ọ c tậ p t r u n g v à o m ộ t lo ạt v ấ n đ ề n h ư vị trí và vai trò c ủ a nó tr o n g

đờ i s ố n g x ã hội, c á c c ơ c h ế đ iề u tiế t c ác h o ạ t đ ộ n g s ổ n g c ủ a c o n n g ư ờ i, c ác tiê u chí

c ủ a tiến b ộ đ ạ o đ ứ c, c ấ u trú c ý th ứ c đ ạ o đ ứ c c ủ a x ã h ội và c á n h â n , nội h à m v à ý

n g h ĩa c ủ a c á c p h ạ m trù n h ư th iệ n , ác, b ổ n p h ậ n v à lư ơ n g tâ m , d a n h d ự và p h ẩ m giá, h ạ n h p h ú c v à ý n g h ĩa c u ộ c sốn g

L à n g ư ờ i đ ầ u tiê n x â y d ự n g đ ạ o đ ứ c h ọ c n h ư m ộ t m ô n triế t h ọ c đ ộc lập,

A ris to tle c h o rằn g, m ụ c tiê u c ủ a đ ạ o đ ứ c h ọ c k h ô n g p h ả i là tri th ứ c nói c h u n g , m à

là đ á n h g iá về c ác h à n h vi v à nội d u n g c ủ a c h ú n g , c ò n n h iệ m vụ c ủ a đ ạ o đ ứ c học

c h ín h là n g h iê n c ứ u c á c m ố i q u a n hệ c o n n g ư ờ i ở h ìn h thái h o à n th iệ n nhất c ủ a

c h ú n g T h e o ô n g , đ ạ o đ ứ c h ọ c c ó c á c n h iệ m vụ c h ủ y ế u n h ư trìn h bày về lý luận và

2 0

giải thích về luân lý: lịch sử, c ác c h u ẩ n m ự c , c á c n g u y ê n tấc, các lý t ư ở n g đ ạ o đ ứ c,

p h â n tích b a n c h ấ t d ạ o đ ứ c và g ia n g giải đ ạ o d ứ c sao c h o c o n n g ư ờ i c ó thẻ tự xây

d ự n g c h o m ìn h c h iê n lư ợ c vẻ m ộ t c u ộ c s ô n g đ ủ n g đăn

Cấu trúc của đạo đức học. L à lĩnh vự c tri th ứ c triế t học, đ ạ o đ ứ c h ọ c bao g ồ m hai d ạ n g c h u y ế u : (1 ) đ ạ o đ ứ c h ọ c từ g ó c n h ìn lịch sử, n g h iê n c ứ u v à ỉuận giải lý luận v ề n g u ồ n g ố c v à lịch sư p h á t triển c ủ a lu â n lý, x e m x é t c á c h ìn h thái kh á c

n h a u v à c ác k h u y n h h ư ớ n g c ủ a c ác h ọ c th u y ế t đ ạ o đ ứ c v à (2) đ ạ o đ ứ c họ c từ gó c

n h ìn h ệ th ố n g n g h iê n c ứ u bản c h ấ t đ ạ o đ ứ c , c ác q u y luật h o ạ t đ ộ n g và ph át triên

c u a nó, vai trò c ủ a nó t r o n g đời s ố n g c ủ a c o n n g ư ờ i v à x ã hội, x e m xét c ác loại

h ìn h lịch sử c u a c á c h ọ c th u y ế t đ ạ o đ ứ c h ọc v à tín h kế th ừ a c ủ a c h ú n g

C ă n c ứ v à o xu h ư ớ n g v à c ác n h iệ m v ụ c ủ a m ộ t t r ư ờ n g p h á i đ ạ o đ ứ c học n h ấ t

đ ịn h , có th ế c h ia đ ạ o đ ứ c h ọ c th à n h c á c n h ó m sau đây

1) Lịch sư đạo đức học và luân lý h ọ c n g h iê n c ứ u n g u ồ n g ố c v à s ự tiế n h ó a c ủ a

đ ạ o đ ứ c từ th ờ i c ổ đại đ ế n thời h iệ n đại

2 ) Đạo đức học mô tá n g h iê n c ứ u các loại h ìn h lịch s ử - x ã hội c ủ a luân lý.3) Lý luận về đạo đức là h ọ c th u y ế t v ề b ả n c h ấ t đ ạ o đ ứ c , c á c n g u y ê n tắc v à c ác

p h ạ m trù c ơ b ả n c ủ a n ó , v ề c ấu trú c , c á c c h ứ c n ă n g v à c á c q u y luật lý giải sự tiế n

h ó a và c ơ c h ế h o ạ t đ ộ n g c ủ a đ ạ o đứ c

4 ) Đạo đức học chuàn tắ c luận giải c á c n g u y ê n tắ c v à c á c tiê u c h u ẩ n đ ạ o đ ứ c với tín h c á c h là sự p h á t triển lý luận và s ự b ổ s u n g ý th ứ c đ ạ o đ ứ c c ủ a x ã hội v à c á

n h â n trê n c ơ s ở c á c g iá trị đ ạ o đ ứ c tối c a o v à c á c q u y tắc ứ n g x ử n h ấ t đ ịn h tro n g

c á c m ối q u a n h ệ tư ơ n g tác v à g ia o tiế p c ủ a c o n n g ư ờ i n h ằ m g iú p c o n n g ư ờ i đ ư a ra

đ ư ợ c c h iế n lư ợ c c h u n g c h o m ộ t c u ộ c s ố n g đ ú n g đắn

5) Đ ạ o đ ứ c h ọ c ứ n g d ụ n g đ ư ợ c h iể u là to à n b ộ c ác n g u y ê n tắc, c á c c h u â n m ự c

v à các q u y tắc th ự c h iệ n c h ứ c n ă n g th ự c tiễ n n h à m d ạ y c o n n g ư ờ i c á c h ứ n g x ử cần

với tính c á c h là c ô n g dân tro n g m ôi q u a n hệ với x ã hội.

8) Đạo đức học tìn h h u ố n g n g h iê n c ứ u v à đ ư a ra c ác k h u y ế n n g hị th ự c tiễn vận

d ụ n g c h o các tìn h h u ố n g cụ thể và các lĩnh v ự c c ủ a h o ạ t đ ộ n g c o n n g ư ờ i n h ư lĩnh vực c ô n g ( c h ă n g hạn, đ ạ o đ ứ c họ c v ề c ác h à n h vi c h ín h trị), lĩnh vự c riê n g tu ( c h á n g hạn, đ ạ o đ ứ c h ọ c c ủ a các m ối q u a n hệ g ia đ ìn h)

hìn h thức, phụ thuộc vào sự phát triển trí tuệ của cá nhân, vào văn hóa đạo đức Ví

lố i số ng C á c p h ạ m trù đ ạ o đức này c ũ n g có n h ữ n g đ ặ c th ù riê n g c ủ a nó Đ iề u nà)

t h è hiện ở c h ồ c h ú n g p han án h m ộ t m ặ t c ủ a c ác m ố i q u a n hệ x ã hội g ẳ n liền v ớ

h à n h vi c ủ a n h ừ n íỉ c o n n gườ i, với m ố i q u a n h ệ c ủ a h ọ đối với n h a u , đối với gií

dinh , đối với tập th ế, đ ối với x ã hội, đối với n h à n ư ớ c tư q u a n đ iê in th iệ n , ác, bôn phận, d a n h d ự và c ô n g bàn g Vì vậ y , c ác p h ạ m trù đ ạ o đ ứ c k h ô n g phải lúc nào

c ũ n g x u ấ t h iệ n ở d ạ n g th u ầ n túy , m à gẳn liền với n h a u và với c ác p h ạ m trù c u a các

k h o a h ọ c v à các h ìn h thái ý th ứ c k h á c N g o à i ra, tr o n g các p h ạ m trù đ ạ o đ ứ c học, bìn h d iệ n c ả m x ú c và đ á n h g iá đối với c á c q u a n h ệ x ã hội đ ư ợ c th ê h iệ n ở m ứ c đ ộ lớn h ơ n so với các p h ạ m trù tr o n g c ác k h o a học

học phương Tây hiện đại được hiẻu như là đạo đức học phương Táy ngoài mácxít

hiện đại được xem n h ư đạo đức học phương Tây đương đại k ể từ vài th ậ p k ỷ gần

đ â y c h o đ ế n nay

Ý n g h ĩa c ơ b ả n c ủ a k h ái n iệ m h iệ n đại tr o n g đ ạ o đ ứ c h ọ c p h ư ơ n g T â y hiện đại th ế h iệ n ở chỗ, c h o đ ế n n a y c h ú n g v ẫ n c ó n h ữ n g ả n h h ư ở n g đ á n g kể, v ẫ n còn tiế p tụ c đ ể lại n h ữ n g d ấ u ấn và đi v à o c u ộ c s ố n g đ ư ơ n g đại, c u ộ c s ố n g h iệ n n a y c ủ a các q u ố c g ia p h ư ơ n g T â y , v à đ ồ n g th ời c ó n h ữ n g tá c đ ộ n g m ạ n h m ẽ đ ế n lối số n g

g iớ i x u n g q u a n h C u ộ c c á c h m ạ n g đ ó đ ã đ ư a đ ế n c á c h tiế p c ận m ớ i đối với vấn đề

v ề vị trí v à vai trò c ủ a c o n n g ư ờ i tr o n g nền sản x u ấ t h iệ n đại, v ề m ứ c đ ộ trách

2 3

C ó n h iề u cách luận g iải kh á c n hau vê n g u y ê n n h â n c ủ a các cu ộ c k h ủ n g

h o ả n g đ ạ o đ ứ c này C ó trà o lưu tư tư ở n g coi c u ộ c k h u n g h o ả n g n h ư là kẽt q u a của cuộc “ k h u n g h o a n g c h u n g c ủ a to à n bộ nền văn m in h n h â n lo ại” tro n g th ế kỳ XX

T rào lưu tư t ư ở n g k h á c lại c h o rà n g , n g u y ê n nhân c u a c h ủ n g h ĩa vô đ ạ o đ ứ c có xu

h ư ớ n g g ia t ă n g là do tiế n bộ k h o a họ c - c ô n g n g h ệ và sự cải th iện đ iều k iện vật chất c ủ a c o n n g ư ờ i g ắ n liền với nó C ó trư ờ n g p hái k h á c lại tìm k iế m n g u ồ n g ố c sự

k h ủ n g h o ả n g đ ạ o đ ức ở b ả n c h ấ t v ĩn h c ử u và bất biến c ủ a co n n g ư ờ i đ ư ợ c th ể hiện đặc biệt ở thói ích kỷ k h ô n g th ế c ư ỡ n g lại đ ư ợ c và m o n g m u ố n h ủ y hoại N g o à i ra,

có tr ư ờ n g ph ái lại có x u h ư ớ n g q u y m ọ i cái ác c ủ a thế giới hiện n a y về th ự c tế là

đa số m ọ i n g ư ờ i k h ư ớ c từ T h ư ợ n g Đ ế đ ư ợ c coi là sự đ ả m b ả o d u y nh ất c h o đ ạo đức, d o đ ó bị sa x u ố n g “ v ự c th ắ m c ủ a c h u n g h ĩa vô đ ạ o đ ứ c ” T u y n h iê n , c ác cách luận giải trê n đ ề u thể h iệ n m ặ t p h iế n d iệ n của nó, c h ư a chỉ ra đ ư ợ c n h ữ n g n g u y ê n

nh ân đ íc h th ự c c h o c u ộ c k h ủ n g h o ả n g đ ạ o đức

T r o n g th ế k ỷ X X , ở c á c n ư ớ c p h ư ơ n g T â y , x u ấ t h iệ n rất n h iề u trà o lưu đ ạo đức đ ứ c h ọ c k h á c n ha u , n h ư n g c ó thể q u y về ba k h u y n h h ư ớ n g chủ y ếu sau đây: 1)

k h u y n h h ư ớ n g d u y lý - d u y k h o a h ọ c tr o n g đạo đ ứ c học; 2 ) k h u y n h h ư ớ n g phi duy

lý tr o n g đ ạ o đ ứ c học; v à 3) k h u y n h h ư ớ n g đạo đ ứ c h ọ c tô n giáo

1.2 Bối c ả n h t h ế g ió i đ ư ơ n g đ ạ i v à n h ữ n g k h ả n ă n g ả n h hiro 'ng liên v ă n h ó a

c ủ a c á c q u a n n iệ m đ ạ o đ ứ c h ọ c p h ư ơ n g T â y h iệ n đ ạ i ở V iệ t N a m

T h ế giới đ ư ơ n g đại tr o n g th ế kỷ X X I mà tr o n g đó c h ú n g ta đ a n g sống, có m ột

số đ ặ c trư n g căn bản h o à n to à n k h á c với các giai đ o ạ n lịch sử trư ớ c đó, g ắn liền

2 4

vơi q u á trin h toàn c ầ u hóa, với sự phát trièn m ạ n h m ẽ c ủ a k h o a h ọ c và c ô n g ng hệ hiện đại, đ ặ c b iệt là c ô n g n g h ệ th ô n g tin và với xu h ư ớ n g p hát triên kinh tẻ tri thức.

tr ạ n g lạc h ậ u v ề k in h tế, xã hội, v ă n h óa, k h o a họ c v à g iá o dụ c ở các n ư ớ c đ a n g

p h á t triể n tro n g c ô n g c u ộ c c ô n g n g h iệ p hóa, h iện đại h ó a đ ấ t n ư ớ c v à c h ấ n h ư n g

d â n tộ c m ìn h , m à c ò n trở th à n h th á c h th ứ c k h ô n g th ế x e m th ư ờ n g c h o n h iề u q u ốc

g ia tr o n g v iệ c g iừ g ìn b ản sẩc v ă n h ó a dân tộc, b ả o v ệ c h ế độ c h ín h trị v à chủ

q u y ề n lãn h thổ, V V H ệ q u ả tất y ế u c ủ a q u á trìn h to à n c ầ u h ó a c h ín h là bối c ản h

g ia o lưu hội n h ậ p trê n q u y m ô to à n c ầ u tro n g m ọi lĩnh v ự c k inh tế, c h ín h trị, văn

h ó a , xã h ộ i, g iá o d ục, k h o a học, v.v , nói kh ác đi, là bối c ả n h g ia o lưu hội n h ậ p

tr o n g m ộ t th ế giới p h ẳ n g

Thứ hai là x u h ư ớ n g ph át triể n m ạ n h m ẽ c ủ a k h o a họ c v à c ô n g n g h ệ hiện đại,

đ ặ c biệt là c ô n g n g h ệ th ô n g tin trê n p h ạ m vi to à n cầu, tác đ ộ n g m ạ n h m ẽ đ ế n các lĩnh v ự c c ủ a đời s ố n g x ã hội, tạo ra n h ữ n g c ơ hội c h ư a từ n g có c h o con n g ư ờ i tro n g

v iệ c học hỏi, n g h iê n cứ u , v iệ c là m và g ia o lưu dướ i n hiều hìn h th ứ c k h á c n h a u n h ư

in te rn e t, e - le a m i n g , đ iệ n thoại tru y ề n h ìn h , th ư ơ n g m ại đ iện tử, c h ín h ph ủ điện tử,

c a c k ê n h tru y ề n h ìn h q u ố c tế, v v C h ư a bao giờ, c o n n g ư ờ i có th ể có đ ư ợ c c ơ hội

t h ô n g tin về m ọ i sự k iệ n trên th e giới n h a n h c h ó n g , c ơ hội c h ia sẻ th ô n g tin, hiêu

b iế t v à tìn h c ả m trên p h ạ m vi to à n th ế giới n h ư hiện nay Trái đất trở n ên bé nhỏ

T h e o p D ru c k e r, c u ộ c cách m ạ n g c ô n g n g h ệ th ô n g tin là c u ộ c các h m ạ n g th ứ tư

Thứ ba, là xu h ư ớ n g g ia tă n g c ủ a g ia o tiếp liên v ă n hóa G ia o tiếp liên văn hóa c h ín h là sự g ia o tiế p g iữ a c ác nền văn hóa, g iữ a c ác c ộ n g đ ỏ n g văn h ó a khác nhau với n h ừ n g p h ư ơ n g th ứ c s ố n g v à thế giới q u a n k h á c nhau B ản thân g ia o tiếp liên văn h ó a k h ô n g p h ả i là m ộ t h iện tư ợ n g m ớ i m ẻ, m à n ó đã trải q u a lịch sử h à n g ngàn n à m , g ẳ n liền với số p h ậ n c ủ a tất cả các dản tộc, c ác c ộ n g đ ồ n g ng ườ i trê n thế giớ: C h o đ ế n n ay, b ư ớ c v ào th ế kỷ X X I, n h â n loại đạt đ ư ợ c n h ữ n g th à n h tựu v ĩ đại

v ề k hoa h ọ c và c ô n g n g h ệ h iệ n đại N h ờ c ác p h ư ơ n g tiện tru y ề n th ô n g h iệ n đại,

n h è m ạ n g in te rn e t, n h ờ chat, e m a il, v o ic e chat, CỎC blog, y o u tu b e , n h ờ các tran g

m ạ n g x ã h ộ i n h ư fa c e b o o k , M y s p a c e , Z in g M e, Y u M e , T a m ta y , F rien d ste r, B ebo,

C y w o r l d , n h ờ đ iệ n th oại di đ ộ n g , đ iệ n thoại tru y ề n h ìn h, n h ờ v ô số các k ê n h tru x ề n th a n h và tr u y ề n h ìn h q u ố c tế, n h ờ sự phát triể n m ạ n h m ẽ c ủ a k ỹ n g h ệ g ia o

th ô n g nội đ ịa v à q u ố c tế, n h ấ t là k ỹ n g h ệ h à n g k h ô n g V.V., n g à y c à n g g ia tă n g

m ạ n h m ẽ c ác c ơ hội g ia o lưu, g ia o tiế p , đối th o ạ i, làm q u e n , h ọ c hỏi g iữ a các đại biểu c ủ a c á c n ề n v ă n h ó a v à c á c c ộ n g đ ồ n g văn h ó a trên k h ẳ p h à n h tinh; trái đẩt

c u a c h ú n g ta trở n ê n b é nhỏ T r o n g bổi c ả n h ấy, to à n c ầ u h ó a d ư ờ n g n h ư đ ã trở

th à n h m ộ t x u th ế lịch s ử k h ô n g th ể trá n h khỏ i, lôi c u ố n tấ t c ả các d â n tộc, các nền

v ă n h ó a trê n th ế giới D o v ậy , g ia o tiế p liên văn h ó a đ ã trở th à n h m ộ t b ộ p h ậ n

k h c n g th ể tá c h dời c ủ a đời s ố n g x ã hội đ ư ơ n g đại

Thứ tư là xu h ư ớ n g p h á t triể n k in h tế tri th ứ c đ a n g d iễ n ra m ạ n h m ẽ k h ô n g chỉ

ở C.IC n ư ớ c c ô n g n g h iệ p p hát triể n p h ư ơ n g T â y , các n ư ớ c c ô n g n g h iệ p m ới, m à ở

h ẩ y hết c á c q u ố c g ia trê n thế g iớ i với d ấ u hiệu c ơ bản c ủ a n ó là sự suy g iả m vai trò

c u a y ế u tổ sản x u ấ t v ật c h ất và sự g ia tă n g vai trò c ủ a th ô n g tin v à tri th ứ c với tính

c a c i là n g u ồ n lực sàn x u ấ t c ơ bản K in h tế tri th ứ c hay k inh tế tri th ứ c là nền kinh

2 6

tế d ự a trên c ơ s ở tri th ứ c (k n o w le d g e - b a s e d e c o n o m y ) , khác vê c ơ ban so với các nền kinh tế tru y ề n t h ô n g d ự a c h ủ yêu v ào sản x uât n ô n g n g h iệ p và c ô n g n g h iệ p

th e o m ô h ìn h cũ, tức là d ự a v à o n g u ô n lực tự n hiên (tài n g u y ê n k h o á n g sản, n ă n g lượ ng, n g u y ê n liệu th ô , v.v.) và lao đ ộ n g giản dơn, rẻ tiền Đ ê nhận diện n ê n kinh

tế tri thức, c ó th ê d ự a v à o m ộ t số d ấu hiệu cua nó như: (1) T ro n g nên k in h tế tri thức, h à m lư ợ n g tri th ứ c k h o a h ọ c đ ư ợ c - vật h óa tro n g các sản p h ấ m h à n g h ó a và dịch vụ - c h iế m đ a số tr o n g g iá trị đ ư ợ c tạo ra; (2) T r o n g nền kinh tế tri th ứ c , các

h o ạ t đ ộ n g liên q u a n đ ế n sản x uất, b ả o quan, tru y ề n bá v à sử d ụ n g tri thức, n h ấ t là

h oạt đ ộ n g g iá o d ục v à đ à o tạo đ ư ợ c đặc biệt coi trọ ng ; (3) T r o n g nền kin h tế tri

th ứ c , số lư ợ n g n h ừ n g n g ư ờ i là m v iệ c tro n g lĩnh v ự c sản xuất, tru y ề n b á và s ử d ụ n g tri th ứ c c h iế m tỷ tr ọ n g đ á n g k ể tr o n g tổ n g số ng ư ờ i lao đ ộ n g

N h ư v ậ y , tro n g bối c ả n h c ủ a g ia o lưu hội n h ậ p q u ố c tế, c ủ a sự p h á t triển

m ạ n h m ẽ c ủ a k h o a h ọ c v à c ô n g n g h ệ h iệ n đại, c ủ a xu h ư ớ n g p h á t triển k in h tế tri

th ứ c , đ ặ c b iệ t x u h ư ớ n g g ia o tiế p liên văn h óa đ a n g d iễ n ra m ạ n h m ẽ ở các n ư ớ c trê n th ế giớ i, v ấ n đ ề h ộ i n h ậ p t ư tư ở n g n h ân loại nói c h u n g , tư tư ở n g đ ạ o đ ứ c nói riê n g đ ã v à đ a n g đ ặ t ra n h iề u v ấ n đ ề m ới đổi với n h iề u nền văn h óa, n h iề u n ư ớ c trên c ác n ư ớ c trê n th ế g iới

V iệ t N a m là m ộ t tr o n g n h ữ n g q u ố c gia đ iển h ìn h c ủ a q u á trình g ia o lưu, tiếp

b iế n văn h ó a Đ ô n g - T â y tr o n g s u ố t h à n g trăm n ă m v ừ a qua, đ ặ c biệt tro n g th ế kỷ

X X với s ự hội n h ậ p c ủ a c ác tư t ư ở n g đ ạ o đức tru y ề n th ố n g P h ư ơ n g Đ ô n g đ ã trở

th à n h tru y ề n th ố n g với c ác tư t ư ở n g đ ạ o đức p h ư ơ n g T ây, tr o n g đó có C ô n g giáo,

T in lành g iá o , c ác tư t ư ở n g m á c x ít và c ác tư tư ở n g p h ư ơ n g T â y k h á c n h ư triế t học đời sống, c h ủ nghTa h iệ n sinh, c h ủ n g h ĩa thực d ụn g, p hân tâ m h ọ c

Ọ u á trìn h g ia o lưu hội n h ậ p tư tưcTng Đ ô n g - T â y đ ó trên lãnh thô V iệ t N a m

đ ã là m p h o n g p h ú v à s â u sắc tư t ư ở n g đ ạ o đức c ủ a ng ư ờ i V iệt, tạo ra bức tra n h đa

d ạ n g với n h iề u m à u sắc, n h iề u sắc thái khác n h a u p hản án h sự p hát triển c ủ a tư

2 7

đ ứ c k h á c tihau tro n g k h o tà n g trí tu ệ c ủ a n ề n văn m in h th ế giới.

T u y n h iê n , q u á trìn h g ia o lưu tiếp biến tư tư ở n g Đ ô n g - T â y tr o n g lĩnh vực

đ ạ o đ ứ c h ọ c c ũ n g m a n g đ ế n k h ô n g ít vấn đ ê bât cập , liên q u a n đên sự lựa c h ọ n các

hệ g iá trị đ ạ o đứ c k h á c n h a u , sự x u n g đ ộ t g iữ a c á c giá trị đó T r o n g bối c ả n h kinh

tế thị trư ờ n g , q u á trìn h c ô n g n g h iệ p hóa, hiện đại hóa, đ ặ c biệt tro n g đ iề u k iện to àn

c ầ u h ó a v à g ia o lưu hội n h ậ p q u ố c tế, x u ấ t hiện k h ô n g ít các vấn đề liên q u a n đến

th ự c tr ạ n g đ ạ o đứ c x ã hội v à lối s ố n g c ủ a giới trẻ, đến n g u y c ơ c ủ a v iệ c suy thoái

đ ạ o đ ứ c c ủ a m ộ t b ộ p h ậ n x ã hội ở V iệ t N a m

V iệ c n g h iê n c ứ u m ộ t c á c h c ó hệ th ố n g n ộ i d u n g c ơ bản c ủ a c ác q u a n n iệ m

đ ạ o đ ứ c h ọ c p h ư ơ n g T â y h iệ n đại v à ả n h h ư ở n g liên v ăn h ó a có th ể c ủ a c h ú n g ở

V iệ t N a m là c h ìa k h ó a đ ể h iể u bối c ả n h g ia o lưu hội n h ậ p tư tư ờ n g Đ ô n g - T â y và

đ ời s ố n g tin h th ần - đ ạ o đ ứ c c ủ a n g ư ờ i V iệ t N a m tr o n g thời đại hiện nay

2 8

k h ô n g xác đ ịn h n h ư “ v ậ t c h ấ t” , “ tồ n tạ i” và “tin h th ầ n ” C h ố n g lại chủ nghTa duy lý

và c h ù n g h ĩa d u y k h o a học, triế t h ọ c đời s ố n g n h ấ n m ạ n h ý nghĩa, giá trị và m ụ c đích c ủ a c u ộ c đời C ó th ể kể đ ế n n h ữ n g đại biểu c h ủ y ế u c ủ a triế t học đời s ố n g n h ư

A rth u r S c h o p e n h a u e r , F rie d ric h N ie tz s c h e , H e n ri B e rg so n , W ilh e lm D ilth e y , v.v

T riết h ọc đ ời s ố n g là tiền đề c ơ b ả n c h o sự ra đ ời c ủ a c h ủ n g h ĩa h iện sinh nói

c h u n g v à đ ạ o đ ứ c h ọ c h iệ n sin h n ói riêng

2.1 Ọ u a n n i ệ m đ ạ o đ ứ c h ọ c c ủ a A S c h o p e n h a u e r

A r th u s S c h o p e n h a u e r (1 7 8 8 - 1986) là m ộ t n h à triết h ọ c nổi tiế n g ng ư ờ i Đ ức, đại biểu x u ấ t sắc c ủ a trà o lưu triế t h ọ c đời sống

S in h tại th à n h p h ố D a n z ig ở n ư ớ c Đ ức, tro n g m ộ t g ia đ ìn h th ư ơ n g g ia giầu

có, S c h o p e n h a u e r s ớ m b ộ c lộ n h ữ n g n ă n g lực tu y ệ t vời tới m ứ c n g ư ờ i c h a xin c h o con trai m ìn h đ ư ợ c h ọ c tự d o v à s ử d ụ n g thời g ia n đi du lịch n h iề u nơi, đặc b iệt ở

Bỉ, A n h , T h ụ y Sỹ, Á o th a y c h o v iệ c học tậ p tại n h à trư ờ n g V à o n ă m 1807, ô n g trở

th à n h sin h v iên Đ ạ i h ọ c T ồ n g h ợ p G o e tin g e n , lúc đ ầ u là k h o a y, sau đ ó là k h o a triết học T ri th ứ c c ủ a ô n g rất p h o n g ph ú , am h iể u y học, th iê n v ă n học, vật lý học,

h ó a họ c v à "các k h o a học v ề tin h th ầ n " , trư ớ c hết là triế t học V à o n ă m 1811,

S c h o p e n h a u e r c h u y ể n đ ế n Đại h ọ c T ổ n g h ợ p B erlin là nơi có n h ữ n g g iả n g viên nôi tiế n g n h ư I.F ichte, F S c h le ir m a c h e r

2 9

đ ộ c đáo K ếl q u a c ủ a q u á trìn h tìm tòi là m ộ t tác p h â m th ậ t sự m a n g tính cách tân

"Thế giới như là ỷ chí và biểu tượng" (1818, t l ; tập 2 x u ấ t bản v à o n ă m 1844)

S a u này, nó đ ã trở th à n h m ộ t tr o n g n h ừ n g tác p h â m k in h đ iê n triết học T u y nhiên, khi S c h o p e n h a u e r c ò n s ố n g , n h ữ n g q u a n đ iể m đ ư ợ c trình bày tro n g tác p h ấ m này

đ ã k h ô n g có tiế n g v a n g lớn và k h ô n g đ ư ợ c ai b ả o vệ T ừ n ă m 1820,

S c h o p e n h a o u e r là p h ó g iá o sư Đ ại h ọ c T ổ n g h ợ p B erlin V à o giai đ o ạ n này, H egel

đ a n g th ố n g trị tr o n g triế t h ọc T r ư ờ n g phái triết học H e g e l đ ã có ản h h ư ở n g rộ n g rãi và đ ư ợ c c ủ n g cố Đ ố i với S c h o p e n h a u e r, hệ th ố n g triết h ọ c H e g el biểu thị tất c ả

n h ữ n g gì m à ô n g c h u ẩ n bị c h ố n g lại tr o n g triết học

V à o n ă m 1833, S c h o p e n h a u e r tới F ra n k fu rt trê n s ô n g M ain V à o n ă m 1836,

ô n g h o à n th à n h tác p h ẩ m "Bàn về ỷ chỉ trong tự nhiên", tá c p h ẩ m "Bàn về tự do của ỷ chí con người" b ổ s u n g c h o tậ p th ứ nhất, n ó th à n h c ô n g th ự c ra k h ô n g phải ở

Đ ứ c m à ở N a uy, S c h o p e n h a u e r đ ã n h ậ n đ ư ợ c giải th ư ở n g về c u ố n sách này

N h u n g , sau đó, lại là n h ữ n g n ă m th á n g thất bại v à bị lã n g q u ê n S o ng , n h ữ n g tá c

p h ẩ m m ớ i c ủ a S c h o p e n h a u e r đ ã x u ấ t hiện: ''Bàn về cơ sở của đạo đức'' (18 41 ),

"Hai vấn đề cơ bản của đạo đức học" (1 84 1), ''Những câu cách ngôn về đạo l ý ”

(1 8 5 1 ) S c h o p e n h a u e r b ắ t đ ầ u nổi tiế n g v à o n h ữ n g n ă m 50 c ủ a th ế kỷ X IX

T rê n th ự c tế, khi coi h ệ t h ố n g triế t học H egel là k h ô n g c h ấ p n h ậ n đ ư ợ c và

th ậ m chí là th ù địc h , S c h o p e n h a u e r đ ồ n g thời c ũ n g đã b iế n triết họ c K an t th à n h c ơ

s ở c h o n h ữ n g q u a n đ iể m c ủ a m ìn h t r o n g "Thế giới như là V chí và biêu tượng"

Ô n g đ á n h g iá n h ữ n g tá c p h ẩ m c ơ b ả n c ủ a K ant n h ư là h iện tư ợ n g q u a n trọ n g n h ấ t

m à triết h ọ c b iết tới tr o n g su ố t lịch sử 2 0 0 0 n ă m tồ n tại v à ph át triên c ủ a m ình

3 0

N h ư n g , n h ữ n g gì hăt đâu sau K an t đ ã g ây ra sự lên án d ừ dội c u a S c h o p e n h a u e r

T h e o ô n g , K ant đ ã có n h ữ n g ph át hiện vĩ đại tro n g triết học, đã đ e m trả lại sự tôn trọ n g từ n g bị đ á n h m ấ t c h o triết học, s a u đó đà x u ấ t hiện " n h ữ n g đ iều bận tâ m v ĩ đại", n h ũ n g luận đ iế m và tác p h ẩ m đã th ứ c tỉnh n h ừ n g k ẻ chi q u a n tâm tới lợi ích vật c h ấ t hay đ ả n g p h á i củ a m ì n h và ít suy n g ẫ m n h ấ t về ch ân lý T h e o

S c h o p e n h a u e r, các giai đ o ạ n "lộn xộn" cua triết họ c là th ời kỷ bất lợi n h ấ t đối với

n h ữ n g suy n g ẫ m triết học Ô n g c h ế n hạo "triết học hàn lâm" m ộ t các h c ay đ ắ n g Song, thái độ c ủ a S c h o p e n h a u e r đối với c h ứ c n ă n g và n h iệ m vụ c ủ a triết h ọ c b a o

g iờ c ũ n g là m ộ t thái độ có trách n h iệ m và n g h iê m túc

S c h o p e n h a u e r là m ộ t tro n g n h ữ n g n g ư ờ i đ ầ u tiên ở th ế kỷ X IX đ ã đ ư a ra sự

tổ n g h ợ p triết h ọ c c h o p h é p có đ ư ợ c m ột q u a n đ iể m th ố n g n h ấ t độ c đ á o và p h ù h ợ p với t ư ơ n g lai, q u a n đ iể m đ ã d à n h m ộ t vị trí đ á n g k ể c h o các h ọ c th u y ế t triế t h ọ c

p h ư ơ n g Đ ô n g , đ ặ c biệt là tài liệu viết b ằ n g c h ữ S an crit, nếu k h ô n g k ể m ộ t số q u a n

đ iể m tr u n g tâ m n h ư c ủ a P latô n và c ủ a K ant S c h o p e n h a u e r tiên đ o á n v à b iế t trư ớ c

sự ả n h h ư ở n g sẽ n g à y m ộ t tă n g c ủ a V ệ đ à g iá o ( U p a n is a d ) và P h ậ t giáo H ơ n n ữ a ,

ô n g đ â tin tư ở n g ràng, việc sử a c h ừ a n h ữ n g sai lầm c ủ a c á c n h à triết h ọ c c h â u  u

v ĩ đại sẽ c h o p h é p có đ ư ợ c tri th ứ c v à sự th ể n g h iệ m nội tâ m sâu sắc n h ấ t v ề k in h

n g h iệ m tin h th ầ n c ủ a n g ư ờ i p h ư ơ n g Đ ông

T ừ ả n h h ư ở n g c ủ a P h ậ t giáo, S c h o p e n h a u e r đ ã đ ư a ra quan niệm bi quan về đạo đức v ới luận đề b ấ t h ủ “ Đ a u k h ổ là số p h ậ n th ự c s ự v à k h ô n g thể trá n h k h ỏi

c ủ a c o n n g ư ờ i” T ừ đ â y , ô n g đ ư a ra quy luật c ủ a thế g iớ i với tín h các h là k ế t q u ả

c ủ a ý chí m ù q u á n g và c u ộ c sống

S c h o p e n h a u e r p h ê p h á n gay gắt triết h ọc H egel v à c h o rằng, co n n g ư ờ i k h ô n g phải là c h ủ thể lý tín h biết tất c ả mọi thứ, m à là m ộ t bản c h ấ t phải c h ịu đ au k h ô sâu sắc d ư ớ i áp lực c ủ a h iện thực T h e o ông, c ơ sở c ủ a th ế g iớ i k h ô n g phái là ý n iệ m

và lý tín h n h ư H cgel v à các nh à triết học khác q u a n n iệm , m à là ý chí m ù q u á n g

đ ạ o đ ứ c d u y nhất, c ò n sự độc ác, thói ích kỷ c h iế m ưu thế Đ iêu này k hiên c h o m ọ i

n g ư ờ i làm hại lần n h a u , đấu tra n h với nhau và c h è n ép k ẻ y ế u hem T h e o ô n g , cái

ác là k h ô n g th ê đ ư ợ c loại trừ v à về bản chất cua m ìn h , c o n ngư ờ i là q u ỷ sứ đối với

n h ữ n g n g ư ờ i khác G iả i p h á p m à S c h o p e n h a u e r đ ư a ra đ ể giải q u y ế t vấn đề, đê trá n h sự tù y tiệ n c ủ a ý chí m ù q u á n g là kìm c h ế ý chí c á n h â n th ô n g q u a su y tư

th ẩ m m ỹ trừ u tư ợ n g v ề ý chí s ố n g trên p h ạ m vi to à n th ế giới, h ủy hoại c u ộ c s ố n g

m à ý chí h ư ớ n g đến T r o n g ý n g h ĩa đó, theo ông, chỉ n h ữ n g bậc th iê n tài s á n g tạ o

h o à n to à n v ô tư h a y n h ữ n g n g ư ờ i th e o th u y ế t k h ổ h ạ n h m ớ i c ó th ê trán h đ ư ợ c sự

tù y tiện c ủ a ý chí m ù q u á n g

T u y n h iê n , từ q u a n đ iể m c ủ a S c h o p e n h a u e r , m ọ i h à n h vi x u ấ t p h á t từ đ ộ n g c ơ lợi ích c á n h â n k h ô n g p h ả i là c á c h à n h vi đ ạ o đ ứ c, m à chỉ là n h ữ n g h à n h vi ích

k ỷ K h ô n g c h ấ p n h ậ n đ ộ n g c ơ ích k ỷ c á n h â n n à y , ô n g c h o r à n g đạo đức chỉ cổ

t h ể, k h i n g ư ờ i ta đ ồ n g c ả m v ớ i n h au , c ó c ả m tìn h v ớ i n h au, c ó lò n g tr ắ c á n v à gần gũi với nhau đến mức xem nồi đau khổ của người khác như nỗi đau khô của

c h o rằn g, c u ộ c đời là b ể k h ố v à s ự đ a u khô là vô hạn, th à n h th ử m ộ t h à n h vi đ ạ o

đ ư c chi c ó k h ả n ă n g là m g iả m n hẹ, c h ứ k h ô n g loại trừ đ ư ợ c nó C o n n g ư ờ i c à n g

3 2

sâu sẳc và c à n g có đ ạ o đ ứ c, thì sự đ ồ n g c ả m và sự th ấ t v ọ n g c ủ a người đó c à n g lớn O n g c h o rà n g , th u y ế t k h ổ h ạ n h c h ín h là sự c h u ộ c lồi d u y nhất, rằ n g ý chí m ù

q u á n g đối với c u ộ c s ố n g đ ã k h íc h lệ n g ọ n đ èn lý tính tr o n g con n g ư ờ i và ngọn đèn

đó đ ã soi s á n g nồi đ a u k h ố v ô h ạ n và m ở ra con đ ư ờ n g giải th o á t khỏi đau khô

th ô n g q u a việc k ìin n é n ý CỈ1Í m ộ t c á c h c ớ ý th ứ c n h ờ p h ủ địn h m a n g tín h k h ô h ạ n h đối với c u ộ c số n g , n h ờ c h ối bỏ c h u ồ i đau k h ô n g à y c à n g g ia tăng T h e o

S c h o p e n h a u e r, chí có thế chấm dứt đau khô bằng cách từ bo cuộc sống và bằng

Đ ạ o đ ứ c h ọ c c ủ a S c h o p e n h a u e r là m ộ t h iện tư ợ n g c hó i lọi, đ ộc đ á o n h u n g

c ũ n g m â u th u ẫ n sâu sắc N h ữ n g n g h ịc h lý c ó th ể đ ư ợ c n h ậ n th ấ y tro n g các tác

p h ẩ m c ủ a ôn g

M ộ t m ặ t, d o c ó n h ữ n g tư t ư ở n g về k h ủ n g h o ả n g , p h ủ đ ịn h n h ữ n g lời tiên tri

và n h ữ n g lin h c ả m , n g ư ờ i ta lu ô n coi h ọ c th u y ế t S c h o p e n h a u e r là m a n g tính bi quan. B ả n th â n S c h o p e n h a u e r c ũ n g đ ã th ừ a n h ậ n ràng , ô n g tán th à n h n h ữ n g

p h ư ơ n g c h â m c ủ a " c h ủ n g h ĩa bi q u a n " Ô n g x uất p h á t từ c h ỗ c h o rằng, cái ác và nồi b ấ t h ạ n h n g ự trị tr o n g th ế g iớ i M ặ t k h á c, c ó th ể p h á t h iệ n ra ý đ ịn h c ủ a n h à tư

tư ở n g và tìm th ấ y c á c n g u y ê n tá c v à c ác c h ồ d ự a tinh th ầ n v ữ n g chắc, h o à n to à n

k h ô n g g iả dối v à h ã o h u y ề n t r o n g c á c tá c p h ẩ m c ủ a ôn g N g ư ờ i ta gọi triết h ọc

S c h o p e n h a u e r là " đ ạ o đ ứ c h ọ c p h ủ đ ịn h cu ộ c sống" k h ô n g phải k h ô n g có căn cứ

N h ư n g , n g ư ờ i ta c ũ n g coi m ộ t c á c h c ó căn cứ triết học S c h o p e n h a u e r là cội n g u ồ n

"cu ộ c s ố n g " v à o t r u n g tâ m c ủ a m ìn h , đ e m nó đối lập với các lược đồ v à n h ữ n g tư

b iện triết h ọ c trừ u t ư ợ n g q u á khứ

Ọ u a n n iệ m đ ạ o đ ứ c h ọ c c ủ a S c h o p e n h a u e r đã có ảnh h ư ở n g đến đ ạ o đức học

c u a N ie tz s c h e , c h ủ n g h ĩ a h iệ n sin h v à các trà o lưu triết h ọc sau này

S c h o p e n h a u e r về sự k ìm nén ý chí theo tinh th ầ n c ủ a c h ủ n g h ĩa bi quan.

Nietzsche bênh vực lập trường của chủ nghĩa lạc quan với việc phủ định các

g iá tr ị c h â u  u tru y ề n th ố n g và v ớ i h ọ c th u y ế t đ ạ o đ ứ c m à tư tư ớ n g d u y lý c h â u  u truyền thong coi là chu nghĩa hư vô đạo đức. K h ô n g th ừ a nh ận quan n iệ m củ a

S c h o p e n h a u e r về sự đ ồ n g cảm , d ự a vào tư tư ở n g c ủ a th u y ế t tiến h ó a c ủ a D a rw in về

đ ấ u tranh sinh tồn tro n g giới tự nhiên, N ie tzsc h e đ ã luận g i ả i ch o ch ủ ng hĩa tư bản ở giai đ o ạ n c ạ n h tran h tự d o th e o “ n g u y ê n iý về sự s ố n g sót c ủ a kẻ m ạ n h n h ấ t”

T h e o N ie tz s c h e , hạn c h ế c ủ a đ ạ o đ ứ c K itô g iá o là ở c h ồ c à o b ằ n g tiề m n ă n g

c ủ a c á ỉihân, b ìn h q u â n h ó a con ngườ i, hủy hoại mọi cái m ới, m ọi cái k h ô n g q u e n

th u ộ c , tiê u d iệt ý chí h ìn h th àn h , ý chí s á n g tạo và ý chí h o à n th iệ n ở c o n ngư ờ i

Đ ố i với ô n g , đ ạ o đứ c K itô g iáo chỉ là c h iế c m ặ t nạ dày, là sự biện hộ m a n g tính

đ ạ o đ ứ c g iả c h o thói n h u nh ư ợ c và tính bầy đàn c ủ a con n g ư ờ i; do vậy, đ ạ o đức

K itô g iá o d ư ờ n g n h ư c ó xu h ư ớ n g b ên h vực sự nô d ịch v à h ủy hoại con n g ư ờ i Khi

đ ó , th e o N ie tz s c h e , các khái n iệm “ cái th iệ n ” và “ cái á c ” có th ể đ ư ợ c x e m là kết

q u á c ủ a tinh th ầ n thiếu sinh khí và tình trạ n g n ô lệ

34

Trong đạo đức học cua Nietzsche, nối lẽn các vấn đề chủ yếu như đánh giá

lạ i c á c g iá trị, tr ậ t tự th ứ b ậ c c ủ a c á c g iả trị v à "ỷ c h í q u y ê n lự c

N ie tz s c h e c h u tr ư ơ n g đ á n h g iá lạ i c á c g iá trị. T u y n h i ê n , t h ự c c h â t c u a v i ệ c

đ á n h g iá lại này k h ô n g p h ả i ở c h ồ th u hẹp, hạn c h ế và kìm nén n h ữ n g khát v ọ n g về

g iá trị, m à n g ư ợ c lại ở c h ồ m ở r ộ n g c h ú n g m ộ t các h tối đa U n g h ộ tính ưu tiên c ủ a

đ ạ o đ ứ c so với tồ n tại, tín h ư u tiê n c ủ a c ác g iá trị so với các tri thức, N ie tz s c h e c h o ràng , c ác m ụ c đ íc h đ ạ o đ ứ c h a y vô đ ạ o đứ c có thê tạo n ê n m ộ t hạt g io n g có sức

s ố n g đê từ đ ó m ọ c ra c â y triết h ọ c T r o n g ý n g h ĩa đó, th e o c h ú n g tôi, k h ô n g nên

xá c đ ịn h lập tr ư ờ n g c ủ a N ie tz s c h e chỉ là c h ủ n g h ĩa h ư v ô đ ạ o đức

X e m x é t lại c á c g iá trị tr u y ề n th ố n g , N ie tz s c h e đã p h ê p h á n v à bác bỏ việc

đ ạ o đ ứ c họ c K itô g iá o đ ề c a o các p h ẩ m h ạ n h n h ư tình th â n (tình y ê u đổi với ngư ờ i

th â n ), sự đ ồ n g c ả m ( l ò n g trắ c ẩ n ) v à sự b ả o vệ n h ữ n g n g ư ờ i y ế u đuối T h a y vào đó,

ô n g đ ã đ ư a ra c á c g iá trị m ớ i n h ư q u y ề n lực x á c đ á n g c ủ a n h ữ n g kẻ m ạ n h , c h ủ

n g h ĩa cá n h â n , đ ạ o đ ứ c c ủ a ô n g c h ủ v à “ siêu n h â n ” - n h ữ n g n g ư ờ i th u ộ c về p h ía

b ê n k ia c ủ a cái th iệ n v à cái ác, ở bên n g oài m ọi g iá trị N ie tz s c h e c h o ràng, chỉ kẻ

y ế u m ớ i c ầ n đ ế n đ ạ o đ ứ c , c ò n k ẻ m ạ n h k h ô n g cần đ ế n đ ạ o đức N h ư vậy, coi kẻ

m ạ n h là ở n g o à i đ ạ o đ ứ c , ô n g m u ố n th a y thế đ ạ o đ ứ c c ủ a n h ữ n g ng ư ờ i n ô lệ b ằ n g

đ ạ o đ ứ c c ủ a n h ữ n g n g ư ờ i chủ

T r o n g c ác tác p h ẩ m thời kỳ đ ầu , N ie tz s c h e đ ã đ ư a ra tư tư ở n g v ề siêu n h â n

n h ư m ộ t n g ư ờ i s á n g tạ o th iê n tài c ó tố c h ất th ẩ m m ỳ, q u ý phái T u y nhiên , tro n g

c á c tác p h ẩ m v ề sau, ô n g d ư ờ n g n h ư c ó xu h ư ớ n g x e m siêu n h â n n h ư m ộ t kẻ thô bạo, có b iể u h iệ n p h â n b iệ t c h ủ n g tộc Trong trật tự thứ bậc các giá trị, Nietzsche coi ỷ chí quvền lực là giá trị chủ yếu. N g ư ờ i k h ô n g có c ả m g iá c ủy mị m ới có k h ả

n â n g trừ n g p h ạ t n h ữ n g k ẻ n ô lệ

T r o n g tác p h ẩ m K è chong K itỏ giáo, ô n g đã ph ê p h án đ ạ o đ ứ c học Ki tô g iá o

v ề sự đ ồ n g c ả m ( lò n g trắ c ân), thói n h u n h ư ợ c , thói ủy m ỵ, tính bầy đàn vê m ặ t

m ìn h tro n g q u a n h ệ với n h ử n g n g ư ờ i n ô lệ c h ứ a đ ự n g n g u y c ơ làm suy y ế u sức

s ổ n g c ủ a m ìn h , d ẫ n đ ế n sự suy y ế u , suy đồi và làm sút k é m c h ủ n g tộ c và nòi giông

T r o n g đ ạ o đ ứ c h ọ c c ủ a m ìn h , N ie tz s c h e đ ã sư d ụ n g c ả m ộ t sổ khái n iệ m sin h học

n h ư sức sống, c h ủ n g tộ c , bàn n ă n g lành m ạ n h và k h ô n g lành m ạnh

N ie tz s c h e tu y ê n bố về sự x u ấ t hiện c ủ a “ siêu n h â n ” v ư ợ t lên trên m ọ i th à n h kiến, đ ứ n g n g ư ờ i ở p h ía b ên k ia cái th iệ n và cái ác, và là đại diện c ủ a đ ạ o đ ứ c tự

d o v à s á n g tạo tr o n g t ư ơ n g lai Ở N ie tz s c h e , siêu n h â n k h ô n g chỉ đ ó n g vai trò là lý

tư ở n g p h á t triển v ă n h ó a x ã hội c ủ a n h â n loại, m à c ò n thế hiện m ộ t h iệ n t ư ợ n g hiện

th â n về lịch sử, đ ư ợ c đại diện bởi c ác c á n h â n x u ấ t c h ú n g n h ư N a p o le o n , C ae sar,

A l e x a n d e r Đại Đ ế M a c e d o n , V V Đ ặ c thù c ủ a siêu n h â n là v iệc tu â n thủ n g u y ê n

tắ c “ tìn h y ê u đối v ới n h ữ n g n g a n g trá i c ủ a số p h ậ n ”

T h e o N ie tz s c h e , ý chí q u y ề n lực có thể đ ư ợ c x e m n h ư sự th ố n g n h ấ t tr o n g sự

k h á c biệt, tổ n g h ợ p c ủ a các “tr u n g tâ m ý c h í” S ự tư ơ n g tá c c ủ a c ác “tr u n g tâ m ý

c h í” đ ư ợ c q u y đ ịn h bởi tiề m n ă n g ý chí, bởi k h ả n ă n g h à n h đ ộ n g c ủ a c h ú n g v à m ứ c

đ ộ c h ố n g đối từ p h ía c ủ a c ác tr u n g tâ m tư ơ n g tác k h ác Ọ u á trìn h h ìn h th à n h ý chí

k h ô n g h ư ớ n g đ ế n tr ạ n g thái ổ n đ ịn h , m à h ư ớ n g đ ế n sự p h á t triển liên tụ c M ồi

“t r u n g tâ m ý c h í” tìm c á c h k h u ế c h tr ư ơ n g sức m ạ n h và n ă n g lư ợ n g c ủ a m ìn h ra

to á n b ộ k h ô n g g ia n x u n g q u a n h T r u n g tâm m ạ n h n h ấ t sẽ c h iên th ă n g v à c hinh

p h ụ c các tru n g tâ m k h á c ít n ă n g đ ộ n g h ơ n và tạ o th à n h hệ th ố n g các sức m ạ n h theo

n g u y ê n tẳ c h ấ p d ẫn C o n n g ư ờ i, n h â n loại và vũ trụ có q u a n hệ với các h ệ th ố n g

n h ư vậy K h ô n g g ia n c ủ a các hệ th ố n g sức m ạ n h đó là h ữ u hạn, n h u n g th ờ i gian

tồ n tại c ủ a c h ứ n g là vĩn h viễn

Đạo đức học cua Nietzsche cũng tr a i qua các giai đoạn phải trìên của nỏ

T rư ớ c hết, có th ể hiếu đ ời s ố n g - th eo tinh thần c ủ a ch ủ ng hĩa tự n hiên sinh học -

n hư là tồ n tại c ủ a m ộ t c ơ thè sốn g, m ộ t c ơ th ể tự nhiên , đối lập với sự phôi hợp cơ học c ủ a c á c bộ phận B an đầu, N ie tz c h e đ ư a ra th u y ế t sinh học tự nhiên chịu ảnh

ch o c o n n g ư ờ i k h ỏ i n h ữ n g đ a u k h ổ d o ý chí luôn k h ô n g đ ư ợ c th ỏ a m ã n , con ng ườ i chỉ c ò n c á c h k h ư ớ c từ n h ữ n g h a m m u ố n c ủ a m ình, k ìm c h ế v à từ bỏ ý chí và các

k h á t v ọ n g c ủ a m ìn h

K h á c với S c h o p e n h a u e r , th ầ y c ủ a ôn g, N ie tz s c h e đ ư a ra m ộ t c ác h tiếp cận

m ới N ie tz s c h e đ ã th ự c h iệ n v iệ c đ á n h giá lại c ác g iá trị N ie tz s c h e k h ô n g chủ trư ơ n g t ừ b ỏ ý chí, từ b ỏ c u ộ c s ố n g n h ư S c h o p e n h a u e r, k h ô n g h ư ớ n g đ ế n tồn tại vĩn h h ằ n g siêu th ờ i g ia n ở th ế giới b ê n k ia n h ư Ki tô giá o , m à n g ư ợ c lại m u ố n

tô giáo, N ie tz s c h e n h ậ n th ấ y đ iể m t ư ơ n g đồng: T h e o N ie tz s c h e , đ ạ o đức học đ ồ n g

c ả m ở S c h o p e n h a u e r v à đ ạ o đ ứ c họ c phi b ạo lực, đ ạ o đ ứ c học tình y ê u đối với

ng ườ i th â n tr o n g Ki tô g iá o đ ê u có b iê u hiện c u a tâ m lý n ô lệ

3 7

N ie tz s c h e , chỉ c ó siêu n h à n , n g ư ờ i đ ư ợ c giai th o á t k h ỏ i đ ạ o đ ứ c nô lệ, mới có g iá trị tu y ệ t đối.

X e m xét c á c lu ậ n đ iê m c h u y ế u tr o n g đ ạ o đ ứ c học c ủ a N ie tzsc h e, có th ê

n h ậ n th ấ y x u ấ t h iệ n m ộ t xu h ư ớ n g đ ạ o đ ứ c m ớ i, xu h ư ớ n g đ ạ o đứ c h ọ c phi duy lý

và v ô th ầ n b ê n h vực n h ữ n g g iá trị n h â n b ả n c ủ a c ác c á n h â n tro n g c u ộ c đ ấu tranh

c h ố n g lại c ác th ế lực s iê u n h iê n v à các th ế lực x ã hội m u ố n c h in h p hục và k h ố n g

c h ế họ T u y n h iê n , c h ú n g ta c ó th ể d ễ d à n g n h ậ n th ấ y sự m â u th u ẫ n tro n g đ ạ o đ ứ c học c ủ a N ie tz s c h e

M ộ t m ặ t, N i e t z s c h e tự coi m ìn h là n g ư ờ i c h ố n g Ki tô g iá o v à c h o rà n g C h ú a

đã chết v à khi đó, m ọi thứ đều đư ợc phép N h ữ n g lời kêu gọi cự c đoan nói trên của

ô n g v à s ự đ ề c a o “ s iê u n h â n ” thái q u á đ ã đ ư ợ c c h ủ n g h ĩa p h á t x ít v à chủ n g h ĩa

ph â n b iệ t c h ủ n g tộ c sau đ ó tiế p n h ậ n v à s ử d ụ n g

t h ư ở n g N obel B e r g s o n c h o rằng , đời s ố n g đ ư ợ c hình th à n h do k ết q u ả c ủ a m ộ t vụ

n ổ k hở i đ ầu d ư ợ c gọi là “ đà s ố n g ” , rà n g đời số n g là d ò n g các b iến đôi về c h ấ t gân với việc kích h o ạ t các s án g tạo T h e o ô n g , từ vụ nô khơi đâu, x u ât hiện trí tu ệ và trự c g iá c với tính c ác h là các hình thái c u a đời s ố n g và n h ậ n th ức T u y n hiên , tro n g

q u á trìn h tiến h ó a v ề sau, xuất hiện sự c á c h biệt g iữ a c ác đặc tính đổi lập v ề c h ất

g iữ a ch ú n g V ới tính c ác h là c h ỉn h th ê đ ặ c biệt, đời s ổ n g d ần dần đ ư ợ c p h â n c h ia

t h à n h tinh t h ầ n v à v ậ t chất T h e o B e r g s o n , đời sống chỉ cỏ thê được nhận thức bằng trực giác, bởi vì tro n g trư ờ n g h ợ p n ày k h ô n g còn sự đối lập g iữ a n g ư ờ i nh ận

th ứ c v à cái đ ư ợ c n h ậ n th ứ c và đời số n g c ó thê tự n hận th ứ c bả n th â n m ìn h T h e o

ô n g , t ự n h ậ n th ứ c là n h ậ n thứ c triệt đ ể về “ đ ộ lâ u ” n h ấ t định , tức là các tr ạ n g thái

v ậ y , từ q u a n đ iể m c ủ a B e rg so n , đời s ổ n g là m ộ t q u á trìn h siêu hình h ọ c đ ặ c biệt

v ớ i tính c á c h là d ò n g n ă n g lư ợ n g s á n g tạo và n ă n g lực s á n g tạ o ở b ên tr o n g đời

s ố n g , đ ặc trư n g c h o c o n n g ư ờ i N h ư n g , th e o ôn g, n h ữ n g n ă n g lực s á n g tạ o n à y là

đ ặ c trư n g k h ô n g m a n g tính loài, m à c h ỉ m a n g tính cá n h â n T ừ đ ây , B e r g s o n đ ư a ra

q u a n n iệ m v ề c á c n h ó m tin h h o a liên q u a n đ ế n v ă n h ó a và s á n g tạo

Phê p h á n k hái n iệ m c ơ h ọ c v ề th ờ i gia n đ ư ợ c s ử d ụ n g tro n g k h o a học,

B e r g s o n đã đ ư a ra luận giải tâ m lý h ọ c v ề th ờ i gian, v ề đ ộ lâu n h ư là sự v ậ n đ ộ n g

c ủ a “ trí n h ớ ” T h e o ông, trí tuệ k h ô n g th ế n h ậ n th ứ c đ ư ợ c độ lâu, th u ộ c tín h c ủ a

“ đ à s ổ n g ” , m à c hỉ trự c giác m ới có th ế là m đ ư ợ c đ iều này

B e rg so n trìn h bày đ ạ o đ ứ c họ c c ủ a m ìn h tro n g tác p h ẩ m “H a i n g u ồ n g ố c c ủ a đạo đức và tôn giáo” (1 93 2) X e m x ét đờ i số n g từ g ó c đ ộ sin h họ c, B e r g s o n cho

rà n g , mối q u a n hệ x ã hội g iữ a các cá n h â n có th ê so sán h với sự tư ơ n g tác g iữ a các

3 9

đ ứ c m a n g tín h g iá o điều T h e o ông, câu c h â m n g ô n “ ng ư ờ i với ngư ờ i là T h ư ợ n g

Đ e ” , đ ư ợ c h iể u là: có th ế dễ d à n g nhân n h ư ợ n g đối với n h ữ n g th àn h viên tro n g

c ộ n g đ ồ n g ; c ò n câu c h â m ng ô n “ ngư ờ i với ng ư ờ i là c h ó s ó i” là á p d ụ n g c h o người ngoài c ộ n g đồ n g T h e o ô n g , tính ch iến đấu c ủ a đ ạ o đ ứ c h ọc k h é p kín này là xu ất phát từ bản c h ấ t sinh học c ủ a con ngư ờ i và c ác xu h ư ớ n g b ả o thủ c ủ a đ ạ o đ ứ c k h é p kín đ ư ợ c b ố s u n g bởi tô n g iá o “tĩn h ”

N g ư ợ c với đ ạ o đ ứ c k h é p kín, theo B e rg so n , là “ đ ạ o đ ứ c m ở ” , loại tối cao

c ủ a đ ạ o đ ứ c , g ắn liền với n ă n g lực trự c giác, n ă n g lực chỉ đ ặc trư n g ở n h ừ n g cá

n h â n đ ặ c biệt nh ất định , n h ữ n g n g ư ờ i có k h ả n ă n g tiếp x úc với hiện t ư ợ n g “ đà

s ố n g ” , k h ắ c p h ụ c đ ư ợ c đ ạ o đ ứ c sinh họ c và n h ậ n đ ư ợ c tình y ê u th ần bí đổi với toàn

th ể n h â n loại với tín h các h là tình y êu c ủ a T h ư ợ n g Đ ế đối với s á n g tạo c ủ a m ình

Đ ạ o đ ứ c m ở , th e o ông, p h ù h ợ p với tôn g iá o “ đ ộ n g ” C h ỉ n h ữ n g thiên tài, n h ữ n g

n h à th ầ n bí m ớ i c ó k h ả n ă n g vư ợ t q u a đ ư ợ c “ sứ c ỳ ” c ủ a n h â n loại v à c h ỉ ra con

đ ư ờ n g h ư ớ n g đến tiến bộ đ ạ o đ ứ c Đối với ôn g, với việc tru y ề n bá đ ạ o đ ứ c “ m ở ”

th ầ n bí, n h â n loại c ó thể đ ư ợ c giải th o á t khỏi n g u y c ơ h ủ y diệt đ ư ợ c coi là k ế t q u ả

c ủ a sự p h á t triển thái q u á c ủ a trí tuệ, đ ư ợ c th ế hiện tr o n g các lĩnh vực c ủ a k h o a học

x ã hội k h á c nhau: hình thái m ở và h ình thái k h é p kín T h e o B erg so n , xã hội m ở

d ự a v à o đ ạ o đ ứ c tuyệt đối c ủ a cá n hân s á n g tạo, d ự a v à o việc th ừ a n hận to àn thê

4 0