Xây dựng một thế hệ doanh nhân, doanh nghiệp mới

XÂY DỰNG MỘT THẾ HỆ DOANH NHÂN, DOANH NGHIỆP MỚI Đoàn Nhật Dũng * Sự phát triển của kinh tế thế giới cho thấy, sự giàu mạnh của một quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc

XÂY DỰNG MỘT THẾ HỆ DOANH NHÂN,

DOANH NGHIỆP MỚI

Đoàn Nhật Dũng *

Sự phát triển của kinh tế thế giới cho thấy, sự giàu mạnh của một quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế khởi nguồn từ sự giàu mạnh của các doanh nghiệp, cụ thể hơn là từ năng lực của những người đứng đầu doanh nghiệp Vì thế, khi đất nước ta đang phải đối diện với những thách thức gay gắt của nền kinh tế thị trường

và hội nhập kinh tế quốc tế, việc đặt doanh nhân, doanh nghiệp vào trung tâm của sự phát triển không còn là ý muốn chủ quan mà là đòi hỏi khách quan Trong thế kỷ XX, thế giới đã chứng kiến nhiều thành tựu kinh tế khá ngoạn mục : ở thập niên 60, là sự phát triển của Nhật Bản ; ở thập niên 80, là thành tựu kinh tế của những nền công nghiệp mới như Hàn Quốc, Hồng Kông, Xin-ga-po Cách thức mà các nước áp dụng

để làm nên những chuyện thần kỳ về kinh tế có thể không giống nhau ; nhưng, chắc chắn có cùng một điểm chung là có một hệ thống doanh nghiệp hùng mạnh và một lực lượng doanh nhân giỏi làm nền tảng vững chắc cho việc dựng lên tòa nhà kinh tế khang trang và bền vững Do vậy, để xây dựng thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chúng ta phải tạo ra môi trường thuận lợi cho sự hình thành và phát triển đội ngũ doanh nhân giỏi

1 Quan niệm về doanh nhân trong thời kỳ phong kiến

Để hình thành và phát triển đội ngũ doanh nhân Việt Nam, trước hết cần thay đổi về quan niệm đối với doanh nhân Trước đây, trong xã hội phong kiến tồn tại tâm lý coi trọng trật tự "sĩ, nông, công, thương" Điều này đã in sâu vào tiềm thức người dân do xuất phát từ ý thức hệ Nho giáo Trong xã hội phong kiến, theo quan niệm Nho giáo ở Việt Nam ngày xưa, những chữ "luân lý" và "danh phận" đóng vai trò độc tôn tuyệt đối, hoàn toàn không có chỗ cho những khái niệm "tự do", "bình đẳng" vốn xuất hiện

kể từ các cuộc cách mạng tư sản Chính vì vậy, trong cơ cấu trật tự xã hội đó không có chỗ đứng hợp thức cho các nhà kinh doanh

Một đặc điểm quan trọng cần được chú ý trong tư tưởng Nho giáo là tư tưởng không được "mưu lợi" vì khái niệm "lợi" là một thứ đặc biệt húy kỵ "Nhân nghĩa" và "lợi" là những phạm trù không thể lưỡng lập, mà bài trừ lẫn nhau một cách tuyệt đối Xuất phát từ quan niệm triết lý này, có thể hiểu rõ hơn vì sao trong xã hội phong kiến, người ta kỳ thị nhà buôn, nhà kinh doanh, và thường ca ngợi những kẻ sĩ không cầu danh mà cũng không cầu lợi Đến thời "kinh tế xã hội chủ nghĩa" theo mô hình kế

hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp đối lập với "kinh tế thị trường" thì những người buôn bán ấy lại bị giáng thêm một cấp nữa là "lũ con phe" Hình ảnh đồng tiền thường bị đồng hóa với cái xấu xa, cái dễ dẫn đến tội lỗi Có thể thấy rõ, lịch sử xã hội như vậy không thể là một nền tảng thuận lợi cho sự phát triển của tầng lớp doanh nhân

Ngày nay, vẫn có thể tìm thấy không ít yếu tố xã hội "cản trở" đối với kinh doanh do bắt nguồn từ ý thức hệ Nho giáo và guồng máy phong kiến Thí dụ điển hình là cơ chế

"xin - cho" thường được mọi người nhắc tới Hiểu một cách sâu xa, cơ chế này phản ánh thứ quan hệ không vận hành theo chức năng, mà chủ yếu theo mối quan hệ quyền lực Trong đó, một bên tức là các doanh nhân, doanh nghiệp chỉ được phép đi xin (và phải "xin" thì họa may mới được "cho"), còn một bên là cán bộ, ngành, địa phương thì

có quyền cho hay không cho Hệ quả không tránh khỏi là chạy chọt, nhờ vả theo đường dây quan hệ quen biết, để rồi sau đó buộc phải biếu xén hoặc hối lộ để "trả ơn" Trong môi trường đó làm sao có thể hình thành được một lực lượng doanh nhân giỏi

và một hệ thống doanh nghiệp hùng mạnh Do đó, nhất thiết phải tiếp tục khắc phục những hạn chế lịch sử đó mới mong tạo nên môi trường kinh doanh thuận lợi để xây dựng một thế hệ doanh nhân mới ở Việt Nam

2 Hướng đi của các doanh nhân Việt Nam

Để đóng vai trò trung tâm của sự phát triển, các doanh nhân Việt Nam cần phát huy truyền thống tốt đẹp đã được rèn luyện trong những thời kỳ lịch sử : đó là lòng yêu nước, ý thức dân tộc, sự thống nhất giữa ích nước với lợi nhà Đồng thời, muốn đương đầu được với những đối tác là các tập đoàn tư bản trong quá trình hội nhập kinh tế của đất nước, các doanh nhân, doanh nghiệp phải xây dựng được cho mình con đường đi mới Đó là :

- Chạy tiếp sức thay cho mạnh ai nấy chạy Doanh nhân Việt Nam nên hiểu rằng, để

có thể đến đích nhanh, họ phải chọn cách chạy tiếp sức, thay vì mạnh ai nấy chạy - một đặc tính tồn tại từ trước tới nay ở các doanh nghiệp Việt Nam Mỗi người đều phải nỗ lực chạy nhanh hơn đồng đội (tinh thần cạnh tranh), nhưng đồng thời cũng sẵn sàng hợp tác lúc cần thiết Làm được điều đó, các doanh nghiệp sẽ tận dụng được ưu điểm của cả cạnh tranh và hợp tác : cạnh tranh để có được sản phẩm tốt nhất và giá hạ nhất (điều kiện sống còn của doanh nghiệp), hợp tác để mở rộng quy mô cạnh tranh tại thị trường trong nước và nước ngoài, giải quyết các công việc mang tính quy mô hơn,

có công nghệ phức tạp (điều kiện sống còn của cả hệ thống doanh nghiệp Việt Nam)

- Có một tầm nhìn lâu dài trong đầu tư Để làm được điều này, các doanh nhân, doanh nghiệp Việt Nam phải giảm ưu tiên đối với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận trong ngắn hạn, đưa mục tiêu lợi nhuận trong dài hạn lên hàng đầu, tức là phải có chiến lược kinh

doanh dài hạn Chiến lược kinh doanh này thể hiện ở việc xây dựng được những chiến lược cụ thể

Chiến lược sản phẩm : Phải chọn những sản phẩm mà doanh nghiệp có thế mạnh, không ngừng cải tiến nâng cao chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm theo nhu cầu tiêu dùng ngày càng phát triển, hiện đại hóa khâu thiết kế, đồng thời chọn lựa hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến trên thế giới phù hợp với doanh nghiệp nhằm đạt được chất lượng sản phẩm cao hơn

Chiến lược giảm chi phí : Chiến lược này bao gồm giảm các chi phí đầu vào và các chi phí trung gian khác để hạ giá thành, tăng lợi nhuận và tăng khả năng bán ở mức giá cạnh tranh

Chiến lược tạo ra các sản phẩm độc đáo : Doanh nghiệp cần tìm mọi cách để sản phẩm của doanh nghiệp mình có tính khác biệt, độc đáo so với sản phẩm cùng loại của các doanh nghiệp khác (ví dụ sự độc đáo về giá trị sử dụng, mẫu mã, bao bì )

Chiến lược thị trường trọng điểm : Tùy theo khả năng và ưu thế của mình, doanh nghiệp có thể chỉ tập trung vào một vài phân đoạn của thị trường trọng điểm, trực tiếp phục vụ nhu cầu của một nhóm khách hàng giới hạn theo khu vực địa lý, mức độ giàu nghèo, tuổi tác, nghề nghiệp, hoặc theo từng phân đoạn nhỏ của thị trường trong một dòng sản phẩm đặc thù

Chiến lược ma-két-ting : Doanh nghiệp cần làm tốt công tác nghiên cứu thị trường, tạo được một đội ngũ những nhà tiếp thị, phát triển mạng lưới tiếp thị rộng khắp và luôn có kế hoạch mở rộng thị trường Phát triển mạng lưới tiêu thụ, thường xuyên đưa

ra các hình thức khuyến mãi phù hợp với từng lúc, từng nơi, cải tiến phương thức phục vụ khách hàng Nâng cao chất lượng hoạt động của hệ thống phân phối, kể cả chất lượng của dịch vụ trước và sau khi bán cho phù hợp với đặc điểm văn hóa tiêu dùng trên thị trường Ngoài ra, cũng cần nắm bắt và phản ứng nhanh nhạy trước

những thay đổi của đối thủ cạnh tranh

Chiến lược đổi mới công nghệ : Doanh nghiệp phải xây dựng kế hoạch từng bước đổi mới dây chuyền công nghệ để tăng năng suất, hạ giá thành sản phẩm, nâng cao chất lượng hàng hóa Điều trước tiên, cần lựa chọn các khâu quan trọng trong dây chuyền sản xuất có ảnh hưởng đến chất lượng và giá thành sản phẩm để tiến hành hiện đại hóa trước

Chiến lược con người : Đó là nâng cao trình độ, năng lực kinh doanh, điều hành, quản

lý doanh nghiệp cho giám đốc, trình độ tay nghề của người lao động, kiến thức về

tiếp thị, công nghệ thông tin, chú trọng phát huy sáng kiến, cải tiến trong hoạt động

của doanh nghiệp.

Chiến lược xây dựng và quảng cáo cho thương hiệu sản phẩm : Khuyếch trương thương hiệu sản phẩm đóng vai trò rất quan trọng, góp phần thúc đẩy khách hàng mua hàng của doanh nghiệp mình chứ không mua của doanh nghiệp khác Thương hiệu nổi tiếng giúp cho doanh nghiệp mở rộng và chiếm lĩnh thị phần, chi phối, làm cho các đối thủ phải nản lòng khi muốn chia sẻ thị phần

Chiến lược văn hóa doanh nghiệp : Văn hóa kinh doanh là những nét văn hóa rất được chú trọng trong các quốc gia công nghiệp hóa nhanh và thành công Do vậy, các doanh nghiệp Việt Nam muốn đứng vững và phát triển trong cạnh tranh cũng phải xây dựng cho mình một mô hình văn hóa doanh nghiệp mới, phù hợp với nền văn minh mới

Chiến lược vốn : Trên cơ sở chiến lược kinh doanh dài hạn và các mục tiêu kinh doanh trước mắt, doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược huy động vốn Một trong những khó khăn của doanh nghiệp Việt Nam hiện nay là tình trạng thiếu vốn, trong khi một số ngân hàng thương mại lại thừa vốn Do vậy, vấn đề đặt ra là các doanh nghiệp phải xây dựng được phương án kinh doanh khả thi và ngân hàng cũng phải cải tiến phương thức cho vay, hỗ trợ doanh nghiệp mà không nên cho vay một cách thụ động, máy móc Ngoài nguồn vốn có thể huy động từ ngân hàng, các công ty cổ phần, doanh nghiệp nhà nước cổ phần hóa, các doanh nghiệp có thể huy động vốn từ thị trường chứng khoán qua việc phát hành cổ phiếu và trái phiếu để giúp thực hiện

những dự án kinh doanh lớn trong thời gian dài

Tóm lại, thực hiện được những chiến lược trên sẽ bảo đảm sự phát triển bền vững cho các doanh nghiệp Việt Nam khi đã quyết giành chiến thắng trong cuộc chạy đua với các đối thủ cạnh tranh

3 Một số giải pháp

Thứ nhất, để nhanh chóng xây dựng một thế hệ doanh nhân, doanh nghiệp mới cần thiết phải đẩy mạnh cải cách thể chế kinh tế Thực tế chỉ rõ, thể chế nào sẽ có doanh nhân, doanh nghiệp ấy Một thể chế kinh tế nếu phù hợp lòng dân, phù hợp với thực trạng đất nước và quy luật phát triển của thời đại sẽ có tác dụng thúc đẩy rất lớn đối với sự phát triển của đất nước, thúc đẩy sự hình thành tầng lớp doanh nhân - doanh nghiệp hùng mạnh có khả năng cạnh tranh trên phạm vi toàn cầu ; nếu không, có thể

sẽ có tác dụng ngược lại Do đó, cần phải đẩy mạnh cải cách hành chính, tạo hành lang pháp lý ổn định, bình đẳng giữa các doanh nghiệp Mọi lĩnh vực hoạt động đều phải xuất phát và căn cứ vào các quy định của luật pháp Do vậy, cần nhanh chóng xây dựng bộ máy làm luật một cách chuyên nghiệp, có tầm nhìn chiến lược trong bối

cảnh thế giới ngày càng có quan hệ tương tác chặt chẽ với nhau và biến đổi nhanh chóng Việc tiếp tục cải cách hành chính một cách sâu rộng sẽ giúp đạt được hai mục tiêu quan trọng : một là, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về kinh tế, đảm bảo cho những chủ trương, chính sách đúng đắn của Đảng và Nhà nước được thực thi nghiêm túc ; hai là, tạo sự minh bạch, công khai trong hoạt động kinh doanh và thúc đẩy nâng cao khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam

Thứ hai, cần nhanh chóng hình thành, phát triển và hoàn thiện các loại thị trường, chú trọng các thị trường cơ bản và những thị trường mới hiện còn sơ khai như thị trường lao động, thị trường chứng khoán, thị trường bất động sản, thị trường khoa học - công nghệ

Thứ ba, tạo ra môi trường cạnh tranh Doanh nhân - giám đốc doanh nghiệp là một nghề và phải được luật pháp thừa nhận như các nghề khác Như vậy, đồng thời với việc đào tạo, bồi dưỡng để hình thành một tầng lớp doanh nhân thực thụ, chuyên nghiệp, phải tạo được cơ chế cạnh tranh bình đẳng ngay trong việc tuyển dụng doanh nhân Có như vậy mới chọn được những doanh nhân xuất sắc, làm cho đội ngũ doanh nhân ngày càng lớn mạnh Riêng đối với doanh nghiệp nhà nước, thực tế chỉ rõ khi giám đốc doanh nghiệp vẫn là quan chức do Nhà nước bổ nhiệm thì lợi ích của họ không gắn bó trực tiếp với tình hình kinh doanh của doanh nghiệp, nên ảnh hưởng không nhỏ đến việc nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước

Do vậy, chúng ta cần thay đổi cơ chế tuyển dụng theo hướng thực hiện việc tuyển dụng giám đốc thông qua cơ chế cạnh tranh trên thị trường Xóa bỏ chế độ đẳng cấp doanh nghiệp, trả lương theo kết quả phân loại doanh nghiệp ; theo hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp và có sự kích thích tính năng động, sáng tạo của giám đốc trong kinh doanh

Thứ tư, điều chỉnh vai trò và trách nhiệm của Nhà nước theo hướng phải là "Nhà nước phục vụ" và những công chức trong bộ máy nhà nước dứt khoát không thể là những người đứng trên doanh nhân, doanh nghiệp, đầy quyền uy "cho" hoặc "không cho" như trong cơ chế "xin - cho" tràn lan trước đây Bởi lẽ, doanh nhân là những người làm ra của cải cho xã hội, nộp thuế để nuôi bộ máy, đến lượt mình, bộ máy phải định hướng và phục vụ lại doanh nhân Điều chỉnh vai trò và trách nhiệm của Nhà nước đối với doanh nhân, doanh nghiệp cần bắt đầu từ đổi mới nhận thức Từ đó, sắp xếp lại bộ máy và điều chỉnh hành vi của công chức, đi đôi với việc thực thi kỷ luật hành chính thật nghiêm

Thứ năm, cần tạo dựng môi trường xã hội, khuyến khích kinh doanh, khuyến khích làm giàu, tôn trọng doanh nhân giỏi, phân biệt những doanh nhân kinh doanh đúng

pháp luật với những kẻ kiếm tiền dựa vào lừa đảo, móc ngoặc, chà đạp đạo đức kinh

doanh Khuyến khích lớp trẻ chọn nghề kinh doanh Xóa bỏ tâm lý cho rằng con em

học giỏi, đi làm cán bộ (làm quan) sẽ có địa vị vững chắc, bổng lộc hơn người ; nếu làm kinh doanh thì vào doanh nghiệp nhà nước là nơi có nhiều ưu ái và chắc chắn hơn

là vào doanh nghiệp dân doanh

Thứ sáu, có cơ chế bảo vệ doanh nhân, khắc phục khuynh hướng hình sự hoá các quan

hệ dân sự đang gây cho không ít doanh nhân tâm trạng không dám mạnh dạn sáng tạo, không dám chịu rủi ro Đồng thời, tạo lập thị trường hoàn chỉnh, quy phạm pháp luật đồng bộ, rõ ràng, công khai để ngăn chặn một số doanh nhân làm ăn không chính đáng

Thứ bảy, cần khuyến khích các hình thức hiệp hội doanh nghiệp ; khuyến khích sự hình thành câu lạc bộ và những tổ chức xã hội dân sự tự nguyện của bản thân doanh nhân để doanh nhân có cơ hội cùng nhau trao đổi thông tin, bàn bạc, giúp đỡ nhau trong kinh doanh cũng như bảo vệ những quyền lợi hợp pháp của mình

Trong vòng hơn 10 năm cuối thế kỷ XX, chúng ta đã chứng kiến lớp các nhà doanh nghiệp thế hệ mới luôn phấn đấu, vượt qua thử thách, vươn lên một cách tự tin, năng động và đầy nghị lực trong cơ chế thị trường Các doanh nhân, doanh nghiệp Việt Nam đã đóng góp những thành tựu rất đáng tự hào trong công cuộc đổi mới kinh tế do Đảng và Nhà nước khởi xướng và lãnh đạo Họ đang và sẽ tiếp tục trưởng thành, góp phần to lớn trong công cuộc xây dựng một nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, công bằng, dân chủ, văn minh