Đánh giá quá trình trong dạy học kỹ thuật ở đại học (tt)

Cách đánh giá này tập trung vào việc đánh giá liên tục trong các thời điểm của quá trình dạy học với mục tiêu thu nhận thông tin ngược để điều chỉnh cách dạy, cách học, phát triển kỹ năn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Công trình được hoàn thành tại

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Lê Huy Hoàng

… giờ … ngày … tháng… năm…

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

- Thư viện Quốc Gia, Hà Nội

- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ

1 Phạm Hồng Khoa, Lê Huy Hoàng (2010), Đánh giá quá

trình trong đào tạo bậc đại học, Hội thảo khoa học: “Nâng cao

năng lực đào tạo giáo viên kỹ thuật tại các trường, khoa sư phạm kỹ thuật đáp ứng nhu cầu xã hội”, Hà Nội

2 Phạm Hồng Khoa (2015), “ Những vấn đề lý luận cơ

bản về đánh giá quá trình trong dạy học đại học”, Tạp chí Giáo

dục và xã hội(49), tr 31-32

3 Phạm Hồng Khoa (2015), “ Vận dụng đánh giá quá trình vào dạy học môn Kỹ thuật cao áp ở trường ĐH Hải

Phòng”, Tạp chí Giáo dục và xã hội(Số đặc biệt), tr 135-137

4 Phạm Hồng Khoa (2016), “Một số kỹ thuật đánh giá

quá trình trong dạy học kỹ thuật ở đại học”, Tạp chí khoa học

Trường đại học Hải Phòng(19), tr 124-130

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Kiểm tra đánh giá kết quả học tập của sinh viên là một khâu rất quan trọng trong công tác đào tạo bậc đại học Kiểm tra đánh giá không chỉ nhằm đánh giá năng lực, trình độ nhận thức của sinh viên mà còn phải tạo

ra động lực điều chỉnh, thúc đẩy và nâng cao chất lượng dạy học

Nhiệm vụ của kiểm tra và đánh giá là xác định được mức độ nhận thức kiến thức, sự thành thạo các kỹ năng, nâng cao khả năng tư duy của sinh viên Qua đó sinh viên tự nhận biết được việc học tập của mình, giảng viên tự xem lại và đánh giá các phương pháp dạy học đã sử dụng, thấy được các mặt đạt được cũng như những mặt chưa đạt để cải tiến, định ra được những biện pháp sư phạm thích hợp hơn nữa nhằm nâng cao chất lượng dạy học

Việc kiểm tra đánh giá sinh viên của đa số các trường ĐH, CĐ hiện nay (trong đó có trường Đại học Hải Phòng) vẫn chủ yếu tập trung vào đánh giá tổng kết (summative assessment) căn cứ vào điểm thi cuối học kỳ

để xét mức độ hoàn thành học phần của sinh viên là đạt hay chưa đạt chứ chưa tập trung vào việc đánh giá mức độ tiến bộ về kiến thức sinh viên Giảng viên không thu được những thông tin phản hồi tức thời để có những điều chỉnh phù hợp ngay trong quá trình dạy học Vì vậy, cần sử dụng thêm hình thức đánh giá mang tính hỗ trợ điều chỉnh nhằm cung cấp phản hồi cho giảng viên và sinh viên trong suốt quá trình giảng dạy được gọi là đánh giá quá trình (formative assessment)

Cách đánh giá này tập trung vào việc đánh giá liên tục trong các thời điểm của quá trình dạy học với mục tiêu thu nhận thông tin ngược để điều chỉnh cách dạy, cách học, phát triển kỹ năng đánh giá cho cả giảng viên và sinh viên hướng tới chuẩn kiến thức kỹ năng cần đạt

Ở nước ta, những nghiên cứu về đánh giá quá trình chưa nhiều, chưa

có công trình nào nghiên cứu sâu về lí luận và cách thức triển khai trong môi trường giáo dục đại học

Chính từ thực trạng trên tác giả đã chọn đề tài: “Đánh giá quá trình trong dạy học kỹ thuật ở đại học”

2 Mục đích nghiên cứu

Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn sử dụng đánh giá quá trình trong dạy học kỹ thuật ở đại học Trên cơ sở đó, đề xuất quy trình đánh giá quá

trình, các biện pháp thực hiện đánh giá quá trình trong dạy học, tiến hành thử nghiệm trong dạy học học phần Kỹ thuật cao áp góp phần nâng cao chất lượng đánh giá kết quả học tập của sinh viên và chất lượng dạy học kỹ thuật

3 Giả thuyết khoa học

Nếu sử dụng đánh giá quá trình trong dạy học kỹ thuật ở đại học theo đúng quy trình với những biện pháp phù hợp sẽ giúp giảng viên, sinh viên thường xuyên điều chỉnh cách dạy, cách học theo hướng tích cực góp phần nâng cao kết quả học tập của sinh viên

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1.1 Khách thể nghiên cứu

- Quá trình dạy học đại học; Đánh giá trong giáo dục đại học

4.1.2 Đối tượng nghiên cứu

- Hình thức đánh giá quá trình; Các kỹ thuật và quy trình vận dụng đánh giá quá trình; Các biện pháp thực hiện đánh giá quá trình trong dạy học đại học

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Đánh giá quá trình trong dạy học các học phần mang tính lý thuyết

kỹ thuật ở đại học; Vận dụng các biện pháp đánh giá quá trình trong dạy học học phần Kỹ thuật cao áp ở trường ĐH Hải Phòng

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của đánh giá quá trình

- Xây dựng quy trình đánh giá quá trình

- Đề xuất các biện pháp đánh giá quá trình và vận dụng trong dạy học một số nội dung của học phần Kỹ thuật cao áp

- Kiểm nghiệm, đánh giá kết quả nghiên cứu

6 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lý luận: Sử dụng các các phương pháp nghiên cứu phân tích, tổng hợp, phân loại và hệ thống hóa, để nghiên cứu các văn kiện của Đảng, quy định của Chính phủ, các tài liệu về Tâm lí học, Giáo dục học, Lí luận dạy học nói chung và Lí luận dạy học kỹ thuật nói riêng, đề cương chi tiết và nội dung dạy học kỹ thuật cao áp để xây dựng cơ sở lý luận ở chương 1 của đề tài

+ Phương pháp phân tích lý thuyết dùng để phân tích các tài liệu

lý luận khác nhau về một chủ đề thành từng bộ phận, từng thành phần để hiểu một cách toàn diện, sâu sắc, phát hiện ra những xu hướng, những trường phái nghiên cứu của mỗi tác giả Từ đó lựa chọn những thông tin cần thiết phục vụ cho đề tài nghiên cứu

+ Phương pháp tổng hợp lý thuyết dùng để liên kết các thông tin

lý thuyết đã thu thập được, tạo ra hệ thống lý thuyết đầy đủ, toàn diện về chủ đề nghiên cứu

+ Phương pháp phân loại dùng để sắp xếp các tài liệu khoa học thành một hệ thống lôgic chặt chẽ theo từng đơn vị kiến thức, từng vấn đề khoa học có chung dấu hiệu bản chất hoặc cùng xu hướng nghiên cứu

+ Phương pháp hệ thống hóa dùng để sắp xếp tri thức khoa học thành hệ thống trên cơ sở một mô hình lý thuyết làm cho sự hiểu biết về đối tượng được toàn diện và sâu sắc hơn

- Điều tra quan sát: phỏng vấn, dùng phiếu điều tra thực trạng của việc kiểm tra đánh giá trong quá trình dạy học đại học

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Đánh giá khả năng vận dụng

và tính hiệu quả của đề tài

- Phương pháp chuyên gia: Lấy ý kiến đóng góp và đánh giá về vấn

KỸ THUẬT CAO ÁP Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC HẢI PHÒNG

CHƯƠNG 3 KIỂM NGHIỆM VÀ ĐÁNH GIÁ

CHƯƠNG 1 - CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐÁNH

GIÁ QUÁ TRÌNH TRONG DẠY HỌC Ở ĐẠI HỌC

Trong chương này luận án trình bày tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan tới đề tài, nghiên cứu các khái niệm cơ bản và khái niệm liên quan về kiểm tra đánh giá và đánh giá quá trình Đặc biệt, chương 1 của luận án đã hệ thống lại các quan điểm về đánh giá quá trình và đưa ra: khái niệm về đánh giá quá trình; bản chất, đặc điểm và các nguyên tắc thực hiện đánh giá quá trình; đề xuất các kỹ thuật đánh giá quá trình và xây dựng quy trình thực hiện đánh giá quá trình; nghiên cứu thực trạng đánh giá quá trình trong dạy học ở một số trường ĐH, CĐ trên địa bàn Hải Phòng

1.1 TỔNG QUAN VỀ LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Ở phần này luận án phân tích một số công trình nghiên cứu của các tác giả trên thế giới và trong nước về đánh giá quá trình Qua đó, nhận thấy rằng việc nghiên cứu sâu về đánh giá quá trình ở nước ta còn thiếu Trên tinh thần kế thừa, nghiên cứu bổ sung các luận điểm, luận án này góp phần làm rõ lý luận, nội dung và xây dựng quy trình của việc thực hiện đánh giá quá trình trong dạy học bậc đại học

1.2 KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC

Trong mục này tác giả nêu các khái niệm cơ bản về đo lường, đánh giá, đánh giá trong giáo dục; mục đích, ý nghĩa và yêu cầu của đánh giá trong giáo dục

1.3 ĐÁNH GIÁ QUÁ TRÌNH

1.3.1 Khái niệm đánh giá quá trình

Thuật ngữ “Đánh giá quá trình” được dịch ra từ cụm từ “Formative assessment” trong tiếng Anh Hình thức đánh giá này được nhắc đến nhiều trong các bài viết về xu hướng kiểm tra đánh giá mới Có nhiều tác giả đã đưa ra quan điểm của mình về đánh giá quá trình, các quan điểm trên đều thống nhất đánh giá quá trình gắn liền với những hoạt động được thực hiện trong quá trình dạy học Với mục đích cung cấp thông tin phản hồi cho người dạy và người học, mối quan tâm của “đánh giá quá trình” là hiệu quả của hoạt động giảng dạy trong việc phát triển khả năng của người học chứ không phải việc chứng minh người học đã đạt được một mức thành tích nào

đó

Đánh giá quá trình là cơ sở của 2 hoạt động trong quá trình dạy học

đó là sự điều chỉnh phương pháp giảng dạy, giúp đỡ của người dạy và sự tự đánh giá điều chỉnh cách học của người học

Đánh giá quá trình cung cấp thông tin phản hồi cho người học biết được mức độ nắm vững thông tin của họ và những lĩnh vực cần cải thiện, đồng thời giúp người dạy thiết kế phương pháp giảng dạy phù hợp hơn Việc đánh giá càng trở nên ý nghĩa nếu người học cùng tham gia đánh giá chính bản thân mình Khi người học đảm nhận vai trò tích cực trong việc xây dựng tiêu chí chấm điểm, tự đánh giá và đề ra mục tiêu, điều đó cũng

có nghĩa là người học sẵn sàng chấp nhận cách thức đã được xây dựng để đánh giá khả năng học tập của họ

Mục tiêu của đánh giá quá trình là thu thập thông tin về hoạt động, kết quả nhận thức của người học nhằm tạo ra những thay đổi trong quá trình dạy và học hướng đến sự tiến bộ trong mỗi người học Thông qua những phản hồi đó để cả người học và người dạy có những điều chỉnh thích hợp cho quá trình dạy – học Khi người dạy biết được người học đang tiến triển trong học tập như thế nào và người học đang gặp khó khăn ở chỗ nào, người dạy có thể sử dụng những thông tin này để điều chỉnh việc giảng dạy cần thiết như dạy lại hay thử các phương pháp khác, hay cung cấp cho

người học thêm nhiều cơ hội hơn nữa để thực hành Thông qua những phản hồi người học tự nhận thức được những lỗ hổng kiến thức cần bổ sung, những kỹ năng cần chỉnh sửa,…Những hoạt động này có thể giúp cho việc học tập của người học thành công, hoàn thiện hơn

Có thể chỉ ra mục tiêu đạt được của đánh giá quá trình nếu hình thức này được thực hiện tốt, có hiệu quả như sau:

- Người dạy nhận biết được mức độ nhận thức, sự tiến bộ của người học

- Người học biết được năng lực, trình độ của bản thân

- Người dạy điều chỉnh cách dạy

1.3.2 Bản chất của đánh giá quá trình

Từ khái niệm, đánh giá quá trình là những đánh giá mang tính hỗ trợ, điều chỉnh được thực hiện trong suốt quá trình dạy học Có thể thấy, bản chất của đánh giá quá trình chính là những thông tin phản hồi tức thời mang tính điều chỉnh hoạt động dạy và học Tác giả Croos khẳng định đánh giá quá trình là phản hồi thông tin và học tập mà không có phản hồi cũng giống như học bắn cung trong căn phòng tối

Tùy thuộc vào mục đích đánh giá mà chủ thể phản hồi có thể là giảng viên hay sinh viên Những đánh giá mang tính điều chỉnh hoạt động dạy, sửa chữa sai lầm của sinh viên, định hướng, động viên quá trình học tập thì chủ thể phản hồi thường là giảng viên Những đánh giá này là lời nhận xét, phản hồi của giáo viên sau những câu trả lời, bài làm, sản phẩm…hay thái

độ học tập của sinh viên trong quá trình dạy học có tác dụng điều chỉnh hoạt động dạy học và khích lệ sinh viên học tập tốt hơn Những đánh giá

mang tính tự định hướng, hình thành ý thức, thái độ học tập chủ động thì chủ thể phản hồi là sinh viên Thông qua nhận xét, phản hồi của giảng viên, của bạn học, sinh viên tự đánh giá mức độ kiến thức của bản thân so với mục tiêu học tập đề ra Từ đó, chủ động điều chỉnh, tự định hướng quá trình học tập của bản thân để đạt được mục tiêu

1.3.3 Đặc điểm của đánh giá quá trình

Từ quá trình nghiên cứu và việc phân tích các quan điểm về đánh giá quá trình cho thấy các đặc điểm của đánh giá quá trình bao gồm:

- Đánh giá quá trình là một hoạt động thường xuyên, liên tục và được tích hợp ngay trong quá trình dạy học

- Các mục tiêu của đánh giá quá trình cần được xác định cụ thể, ngắn hạn và được người học hiểu rõ hướng tới việc nâng cao hiệu quả dạy – học

- Đánh giá quá trình chú trọng tới từng cá nhân trên cơ sở so sánh với mục tiêu học tập đã được cụ thể hóa

- Đánh giá quá trình nhấn mạnh đến tự đánh giá mức độ đáp ứng các mục tiêu của bài học và phương hướng cải thiện để đáp ứng tốt hơn nữa

1.3.4 Nguyên tắc đánh giá quá trình

Với vai trò là một hình thức đánh giá trong giáo dục nên đánh giá quá trình có đầy đủ các nguyên tắc của đánh giá trong giáo dục Bên cạnh đó đánh giá quá trình còn có những nguyên tắc đặc trưng sau:

- Đánh giá quá trình phải được thực hiện một cách thường xuyên và gắn liền với kế hoạch dạy học trên lớp

- Đánh giá quá trình phải đưa ra được phản hồi tác động vào sự tiến

1.3.5 Ý nghĩa của đánh giá quá trình

* Đối với người dạy: biết được nhận thức của người học đang tiến triển trong học tập như thế nào và họ đang gặp khó khăn ở chỗ nào, từ đó người dạy

có những điều chỉnh việc cần thiết trong giảng dạy

* Đối với người học: có cơ hội thể hiện năng lực, kiến thức của bản thân Qua đó, người học tự đánh giá được khả năng của mình và dựa trên các phản hồi nhận xét của người dạy để đánh giá được năng lực, mức độ lĩnh hội kiến thức của mình

1.3.6 Một số kỹ thuật, công cụ thực hiện đánh giá quá trình

Trong mục này tác giả đề xuất 10 kỹ thuật đánh giá quá trình và 3 nhóm công cụ sử dụng trong đánh giá quá trình Với mỗi kỹ thuật cụ thể tác giả xác định mục đích sử dụng, cách thức tiến hành, thời điểm sửa dụng Với các nhóm công cụ tác giả phân tích ưu, nhược điểm, thời điểm sử dụng

1.3.7 Quy trình thực hiện đánh giá quá trình

Từ việc nghiên cứu khái niệm, đặc điểm của đánh giá quá trình và kế thừa các nghiên cứu đi trước, tác giả đề xuất quy trình thực hiện đánh giá quá trình như sau:

Hình 1.1 Sơ đồ quy trình thực hiện đánh giá quá trình

Bước 1: Phân tích kế hoạch bài dạy

Người dạy cần dựa trên đề cương bài dạy để xác định mục tiêu bài học và mục đích, nội dung cần đánh giá

Từ mục tiêu của bài dạy, người dạy xác định các nội dung kiến thức

kỹ năng cần đạt Từ đó, dự kiến nội dung các hoạt động nhận thức và cách thức tổ chức để đạt được mục đích của các hoạt động đó Người dạy cũng cần hiểu rõ diễn biến quá trình nhận thức của người học và dự kiến những khó khăn về nhận thức, về những tình huống gặp phải trong quá trình học tập của người học

Để xác định mục đích đánh giá, người dạy cần trả lời các câu hỏi:

Bước 5: Thực hiện đánh giá và điều chỉnh

Bước 1: Phân tích đề cương bài dạy

Bước 2: Xác định mục tiêu kiến thức, kỹ năng, thái độ

Bước 4: Xây dựng kế hoạch bài dạy và hồ sơ đánh giá

Bước 3: Lựa chọn kỹ thuật, công cụ đánh giá

- Sử dụng kỹ thuật đánh giá này để lấy thông tin phản hồi cho những quyết định nào?

- Đối tượng sử dụng các quyết định này?

- Thông tin nào là hữu ích cho những quyết định này?

Bước 2: Xác định kiến thức, kỹ năng, năng lực cần đạt

Trong bước này người dạy cần mô tả chi tiết mục tiêu, mức độ cần đạt về kiến thức, kỹ năng, năng lực của người học để làm căn cứ đánh giá

và so sánh mức độ đạt được của người học Trên cơ sở đó, phản hồi, điều chỉnh và tác động tới người học phù hợp

Các mục tiêu phải được gắn với các nội dung bài học cụ thể, được xác định rõ ràng, nên được phát biểu dưới dạng những điều có thể quan sát được Từ đó, làm cơ sở để lựa chọn phương pháp và xây dựng kỹ thuật đánh giá

Bước 3: Lựa chọn phương pháp, công cụ đánh giá

Căn cứ vào mục tiêu đánh giá và cách thức tổ chức các hoạt động, người dạy lựa chọn phương pháp đánh giá phù hợp với phương pháp, hình thức tổ chức dạy học Mỗi phương pháp đánh giá tương ứng với các công

cụ, kỹ thuật thu thập và xử lý thông tin cụ thể

Người dạy cần xác định rõ các phương pháp đánh giá và loại thông tin cần có để sử dụng riêng lẻ hay phối hợp các phương pháp: quan sát, vấn đáp, kiểm tra viết

Bước 4: Xây dựng kịch bản và hồ sơ đánh giá

Trong bước này, người dạy thực hiện xây dựng kế hoạch bài dạy chi tiết, tích hợp kịch bản đánh giá vào trong kế hoạch dạy học và chuẩn bị hồ

sơ đánh giá tương ứng (sổ ghi chép, các câu hỏi dự kiến, các biện pháp hỗ trợ, tác động, cách thức phản hồi…)

Trong kế hoạch bài dạy chi tiết, người dạy cần cụ thể hóa từng hoạt động trong quá trình giảng dạy Mỗi hoạt động được thực hiện bắt đầu từ việc xác định mục tiêu đến cách thức triển khai, chủ thể của từng hoạt động

và thời lượng cụ thể

Việc xây dựng hồ sơ đánh giá có ý nghĩa rất quan trọng trong đánh giá quá trình Có thể coi hồ sơ kiểm tra đánh giá là một tập bản đồ định hướng cho người dạy và người học hướng đến những mục tiêu, chuẩn đề

ra, cung cấp kịp thời các thông tin về sự tiến bộ của người học trong suốt quá trình học tập

Hồ sơ kiểm tra đánh giá giúp cung cấp thông tin về:

- Các mục tiêu môn học nói chung và mục tiêu cụ thể của bài dạy

- Mục tiêu kiến thức, năng lực, kỹ năng cụ thể mà người học cần rèn luyện và phát triển trong từng giai đoạn

- Hệ thống các công cụ và tiêu chí kiểm tra đánh giá

- Tập hợp các bài kiểm tra, bảng quan sát, bảng đánh giá tiến bộ…

mô tả chi tiết, minh họa cho thành tích học tập và mức độ đạt được mục tiêu học tập của người học

- Kế hoạch, lịch trình kiểm tra đánh giá

Bước 5: Thực hiện đánh giá và điều chỉnh

Để thực hiện việc đánh giá và điều chỉnh, trong bước này người dạy cần thực hiện ba nội dung sau:

1 Thu nhận thông tin để xác nhận mức độ đạt được về kiến thức, kỹ năng, năng lực so với mục tiêu bài học Người dạy thông qua các hoạt động đánh giá để thu nhận các thông tin phản hồi thể hiện những gì người học đạt được và so sánh với mục tiêu đề ra Người dạy cần thông báo, giải thích cho người học rõ về nhiệm vụ, cách thức thực hiện và tiêu chí đánh giá

2 Phản hồi, định hướng, trợ giúp, khích lệ người học tương ứng với mức độ nhận thức của từng cá nhân

3 Điều chỉnh kịch bản đánh giá phù hợp với thực tiễn lớp học Quá trình thực hiện các hoạt động đánh giá chịu nhiều tác động của yếu tố khách quan như điều kiện, bối cảnh lớp học, thời điểm đánh giá, tâm lý người dạy và người học sau mỗi bài dạy người giảng viên cần phải có sự nhìn nhận rút kinh nghiệm để điều chỉnh kịch bản các hoạt động tiếp theo Việc điều chỉnh kịch bản đánh giá, dự kiến các hoạt động tiếp theo phải được thực hiện gắn liền với mục tiêu bài dạy và thực tiễn lớp học

1.3.8 Mối quan hệ giữa đánh giá quá trình với đánh giá tổng kết

Trong mục này tác giả trình bày khái niệm về đánh giá tổng kết và trên cơ sở đó đưa ra mối quan hệ giữa đánh giá quá trình và đánh giá tổng kết Có thể nói, đây là hai hoạt động đánh giá với những mục tiêu khác nhau, bổ sung cho nhau và cần được tiến hành đồng thời trong quá trình dạy học Một bên là đánh giá, xếp hạng, phân loại kết quả học tập của người học (đánh giá tổng kết) còn bên kia là đánh giá để thay đổi trong cách dạy, cách học hướng tới sự tiến bộ trong học tập của người học (đánh giá quá trình) Do đó, hai hình thức đánh giá này cần được phối kết hợp với