THÀNH PHẦN LOÀI VÀ ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ CỦA GIUN ĐẤT Ở KHU VỰC XÃ LIÊN HÒA, LẠC THỦY, HÒA BÌNH

Thành phần loài và phân loài, sinh cảnh, địa điểm thu mẫu và đặc điểm túi nhận tinh của các loài giun đất ở khu vực nghiên cứu .... Trong đó tập trung chủ yếu vào các nghiên cứu về thàn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

NGUYỄN THANH THỦY

THÀNH PHẦN LOÀI VÀ ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ CỦA GIUN ĐẤT Ở KHU VỰC XÃ LIÊN HÒA, LẠC THỦY, HÒA

BÌNH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

SƠN LA, NĂM 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

NGUYỄN THANH THỦY

THÀNH PHẦN LOÀI VÀ ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ CỦA GIUN ĐẤT Ở KHU VỰC XÃ LIÊN HÒA, LẠC THỦY, HÒA

bị, hóa chất, địa điểm phân tích mẫu để đề tài được thực hiện và giúp cho việc thu mẫu ở các địa phương

Đặc biệt chúng tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của ThS Đỗ Đức Sáng trong công tác định loại, phân tích mẫu và định hướng các nội dung nghiên cứu, tôi xin chân thành cảm ơn thầy

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn tất cả các đơn vị và cá nhân đã nêu trên

Sơn La, tháng 5 năm 2014

Nguyễn Thanh Thủy

MỤC LỤC PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài 3

1.3 Nội dung nghiên cứu 3

1.4 Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu 4

1.5 Ý nghĩa khoa học của đề tài 4

1.6 Khái quát tình hình nghiên cứu giun đất 4

1.6.1 Ở Việt Nam 4

1.6.2 Ở khu vực nghiên cứu 7

1.7 Khái quát đặc điểm tự nhiên - xã hội khu vực nghiên cứu 7

1.7.1 Đặc điểm tự nhiên 7

1.7.2 Đặc điểm xã hội 9

1.8 Phương tiện và phương pháp nghiên cứu 10

1.8.1 Phương tiện nghiên cứu 10

1.8.2 Phương pháp nghiên cứu 10

PHẦN 2 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHƯƠNG 1 THÀNH PHẦN LOÀI GIUN ĐẤT Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU 2.1 Thành phần loài giun đất ở khu vực nghiên cứu 16

2.2 Một số nhận định về thành phần loài ở khu vực nghiên cứu……….29

2.3 So sánh thành phần loài giun đất ở khu vực nghiên cứu với một số khu vực lân cận 32 CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ CỦA GIUN ĐẤT Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU THEO SINH CẢNH 2.1 Các sinh cảnh ở khu vực nghiên cứu 35

2.2 Đặc điểm phân bố của giun đất theo sinh cảnh 36

PHẦN 3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 3.1 Kết luận 43

3.2 Kiến nghị 43

TÀI LIỆU THAM KHẢO 44 PHỤ LỤC

DANH SÁCH HÌNH VÀ BẢNG

Hình 1 Sơ đồ khu vực nghiên cứu và các điểm thu mẫu 11 Hình 2 Hình thái ngoài một số giống giun đất ở nước ta 13 Hình 3 Hình thái và vị trí của tinh hoàn, túi tinh hoàn (A); túi nhận tinh (B) của

giun đất 14

Hình 4 Hình thái ngoài và cấu tạo trong của Pheretima posthuma 14

Bảng 1 Thành phần loài và phân loài, sinh cảnh, địa điểm thu mẫu và đặc điểm

túi nhận tinh của các loài giun đất ở khu vực nghiên cứu 16

Bảng 2 Các loài chung nhau giữa KVNC với một số khu vực lân cận……….32 Bảng 3 Tỷ lệ các loài và phân loài giun đất chung giữa các khu vực 34 Bảng 4 Đặc điểm phân bố của giun đất theo sinh cảnh 40

PHẦN 1 MỞ ĐẦU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Giun đất là một đối tượng của động vật không xương sống thuộc ngành Giun đốt (Annelida), phân ngành Có đai (Clitellata), lớp Giun ít tơ (Oligochaeta) [13, 31], chúng có đời sống liên quan ít nhiều đến môi trường đất

Trong tự nhiên, giun đất sống trong đất và thảm mục, giun đất di chuyển rất tích cực bằng cách chủ động đào hang, rãnh để tìm kiếm thức ăn, nhận biết đồng loại, ghép đôi và sinh sản Nhờ hệ thống hang đào được trong suốt vòng đời của mình, chúng xáo trộn làm tơi xốp lớp đất mặt, đào hang chuyển các vụn thực vật trên mặt đất xuống lớp sâu hơn, tạo nên lớp đất màu mỡ giàu mùn, giàu khoáng Hang giun đất tạo điều kiện đưa không khí và nước vào đất, làm cho đất thoáng

và ẩm [5, 6]

Giun đất đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển hóa vật chất hữu cơ trong đất Chúng đưa vào ống tiêu hóa của mình các vụn hữu cơ và đất trong quá trình đào hang Các vụn hữu cơ từ thực vật, động vật khi được đưa vào ống tiêu hóa của giun sẽ được nghiền nhỏ và phân loại nhờ hệ thống enzyme tiêu hóa Chất thải sau đó được tống ra ngoài dưới dạng phân giun giàu các hợp chất trao đổi, có giá trị dinh dưỡng cao đối với thực vật và vi sinh vật [5, 6]

Trong nông nghiệp, giun đất là một trợ thủ đắc lực của người nông dân Với hoạt động cơ học của mình, giun đất giúp giảm đáng kể công đoạn làm đất nhất

là công cày, cuốc, giun làm tăng độ phì nhiêu cho đất Trong nông nghiệp hiện nay phân bón hóa học là nguồn bổ sung dinh dưỡng chính cho cây trồng, nhưng

do việc sử dụng không hợp lý nên lượng phân bón trở thành hiểm họa cho môi trường, đặc biệt là ô nhiễm nguồn nước ngầm Giun đất đã góp phần giải quyết vấn đề này [7]

Căn cứ vào thành phần, số lượng, mật độ của các loài giun đất ở những ổ sinh thái khác nhau có thể xác định được mức độ thay đổi cảnh quan hay dự

đoán được một số tính chất của môi trường đất như Ph posthuma thường gặp ở đất cát pha, Ph elongata ở đất nặng, Pontoscolex corethrurus ở đất nghèo mùn

và chua [8, 21, 31]…

Do thịt giun đất có giá trị dinh dưỡng cao nên trong tự nhiên chúng là nguồn thức ăn phong phú của nhiều nhóm động vật như chim, rùa, rắn, cá Ngoài ra, giun đất cũng là những mắt xích vật chất quan trọng trong chuỗi và lưới thức ăn góp phần khép kín chu trình tự nhiên Đa số chúng là sinh vật tiêu thụ bậc 1 chúng ăn các vụn hữu cơ trong đất [13]

Nhiều vùng của nước ta và nhiều nước trên thế giới đã tiến hành gây nuôi giun đất trên quy mô gia đình hoặc công nghiệp để làm thức ăn chăn nuôi cho gia cầm, cá, ếch, ba ba, lươn [21]… Giun đất đã được sử dụng trong y học dân gian để chữa một số bệnh sốt rét, hen suyễn, đậu mùa…với tên gọi là “Địa long” [21, 22]

Khi sống trong đất, một số loài giun đất còn là vật chủ trung gian truyền

một số giun sán ký sinh như Giun phổi, Giun thận [27] Do đó nghiên cứu giun

đất có ý nghĩa thực tiễn trong việc phát triển chăn nuôi, hạn chế thiệt hại do giun sán ký sinh gây ra

Về mặt lý thuyết, nghiên cứu giun đất góp thêm dữ liệu hình dung con đường chuyển từ nước lên cạn của động vật, góp phần hình dung quá trình hình thành đơn vị bậc loài, dưới loài và sự tiến hóa của các hệ cơ quan động vật [27, 31]

Ở Việt Nam, giun đất là một trong những nhóm sinh vật được nghiên cứu từ khá sớm Trong đó tập trung chủ yếu vào các nghiên cứu về thành phần loài và đặc điểm phân bố của giun đất Những khu vực đã được nghiên cứu nhiều: Đồng bằng Sông Hồng [24], vùng Đông Bắc cùng một số khu vực Tây Bắc [27, 28], Bắc Trung Bộ, Tây Nam Bộ và một vài địa điểm nhỏ của Tây Nguyên [21], Đông Nam Bộ [31]

Vùng Tây Bắc nói chung và Hòa Bình nói riêng đã có một số công trình nghiên cứu như Đỗ Văn Nhượng (1995) [27], Đỗ Đức Sáng (2007) [28] và của Nguyễn Đình Việt cùng Hà Mạnh Linh (2010) [34] Cho đến nay chưa có ghi nhận công trình nghiên cứu nào về giun đất ở xã Liên Hòa, Lạc Thủy, Hòa Bình

Xã Liên Hòa nằm ở phía đông nam của huyện Lạc Thủy Khu vực này có diện tích chủ yếu là đồi núi và đất canh tác nông lâm nghiệp, cư dân ở đây chủ

yếu là dân tộc thiểu số do đó nhận thức về bảo vệ rừng cũng như kỹ thuật canh tác còn rất hạn chế khiến cho diện tích rừng bị thu hẹp, đất canh tác suy giảm về chất lượng, hệ sinh thái cũng suy giảm về mức độ đa dạng và mật độ

Do đó việc nghiên cứu về giun đất ở khu vực này là yêu cầu thực tế và cần

thiết, chúng tôi đã lựa chọn và thực hiện đề tài: “Thành phần loài và đặc điểm

phân bố của giun đất ở khu vực xã Liên Hòa, Lạc Thủy, Hòa Bình”

1.2 Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài

+ Mục tiêu

Đề tài nhằm giải quyết 3 mục tiêu sau:

- Thống kê thành phần loài giun đất của khu vực nghiên cứu

- Xác định một số đặc điểm chẩn loại về hình thái ngoài, đặc điểm manh

tràng, túi nhận tinh các loài giun đất ở KVNC

- Xác định đặc điểm phân bố theo sinh cảnh các loài giun đất của KVNC

+ Nhiệm vụ

- Thu thập nguồn tài liệu có liên quan đến đề tài như tài liệu về đặc điểm tự

nhiên, xã hội khu vực nghiên cứu, đặc điểm cấu tạo, giải phẫu, tài liệu dùng trong việc định loại nhóm giun đất

- Tiến hành công việc thu mẫu vật theo những phương pháp phù hợp, xử lý

mẫu tại thực địa và trong phòng thí nghiệm

- Quan sát các loại môi trường và sinh cảnh có giun đất phân bố và không

có mặt, ghi chép để có sự phân tích, đánh giá và nhận xét

- Tiến hành công tác định loại nguồn mẫu vật trong phòng thí nghiệm

- Xử lý các kết quả thu được ngoài thực địa và trong phòng thí nghiệm

- Tổng kết thành phần loài và báo cáo

1.3 Nội dung nghiên cứu

- Nghiên cứu sự đa dạng thành phần loài giun đất KVNC: định loại, lập

danh sách các loài giun đất ở KVNC; đánh giá độ đa dạng thành phần các loài giun đất KVNC; mô tả đặc điểm hình thái ngoài của các loài giun đất, đặc điểm phân bố theo sinh cảnh các loài giun đất ở KVNC

- So sánh thành phần loài giun đất ở KVNC với khu vực lân cận

1.4 Đối tƣợng, địa điểm và thời gian nghiên cứu

Đối tượng của đề tài là các loài giun đất ở xã Liên Hòa, huyện Lạc Thủy,

Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố của giun đất nhưng do hạn chế

về thời gian, địa bàn rộng, không thuận lợi trong quá trình đi thu mẫu, nội dung nghiên cứu của đề tài chỉ xét đến đặc điểm phân bố của giun đất theo sinh cảnh Cho đến nay, hệ thống phân loại giun đất vẫn chưa được thống nhất giữa

các tác giả nghiên cứu, nhất là sự phân chia các loài trong giống Pheretima

thành những giống nhỏ hơn [31] Nghiên cứu này vẫn theo hệ thống của

Kinberg (1867) cho giống Pheretima

Các số liệu trong đề tài được tiến hành từ tháng 7/2013 - 5/2014

- Tháng 7 - 11/2013, thu thập tài liệu liên quan đến để tài, thu thập mẫu

giun tại các KVNC, lập đề cương đề tài và nghiên cứu tài liệu thu thập được

- Tháng 12/2013 - 3/2014, phân tích mẫu, tổng hợp xử lý các dẫn liệu

thu được

- Tháng 4 - 5/2014, hoàn thành và báo cáo đề tài

1.5 Ý nghĩa khoa học của đề tài

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp những dẫn liệu cho khoa học mới mang tính hệ thống về thành phần loài và đặc điểm phân bố khu hệ giun đất ở KVNC

Nguồn mẫu vật sẽ được sử dụng trong việc giảng dạy cho nhiều nội dung, nhiều học phần như: học phần động vật không xương sống, học phần sinh thái học, học phần sinh học phát triển

1.6 Khái quát tình hình nghiên cứu giun đất

1.6.1 Ở Việt Nam

Khu hệ giun đất ở Việt Nam được nghiên cứu từ khoảng cuối thế kỷ XIX

Phần lớn các nghiên cứu còn lẻ tẻ, trong phạm vi hẹp do các nhà nghiên cứu nước ngoài thực hiện [27, 30]

Mở đầu là công trình của Perrier năm 1872, có mô tả loài Perichaeta

aspegillum ở Việt Nam Năm 1875, Perrier phát hiện thêm ba loài mới cho khu vực

này, trong đó có 1 loài mới là Ph juliani và 2 loài lần đầu tiên gặp ở Việt Nam là

Ph posthuma và Ph houlleli Năm 1931, Stephenson công bố thêm hai loài mới ở

vùng cao nguyên phía nam Việt Nam là Ph bianensis và Ph annamensis [27, 31]

Sau đó năm 1934, Michaelsen đã công bố danh sách của 20 loài giun đất

đã biết ở Đông Dương (chủ yếu là Việt Nam và Campuchia), trong đó có 16 loài

mới 15 loài thuộc giống Pheretima và 1 loài thuộc giống Drawida [27, 31]

Năm 1956, Omodeo công bố các giun đất ở Đông Dương và Địa Trung

Hải có nhắc tới 6 loài giun thu ở Sài Gòn và Vũng Tàu, với 1 loài mới là Ph

saigonensis [31]

Như vậy, trong giai đoạn 1872 - 1965, chỉ có các tác giả nước ngoài công

bố được 26 loài giun đất cho Việt Nam (thuộc 5 giống, giống Pheretima chiếm

ưu thế với 23 loài) Các nghiên cứu này mang tính chất tản mạng, mẫu thu chủ yếu ở một vài thành phố lớn hay các điểm du lịch [27, 28, 31].

Trong giai đoạn từ 1965 - 1975, việc nghiên cứu giun đất ở Việt Nam tạm

thời bị gián đoạn bởi chiến tranh Trong giai đoạn này, các nhà nghiên cứu chỉ tập trung được dẫn liệu về hình thái và sinh thái học của một vài loài giun đất phổ biến để phục vụ cho công tác biên soạn giáo trình động vật không xương sống [31]

Cho đến năm 1979, công tác thu mẫu giun đất ở Việt Nam mới được tiến hành rộng rãi và có hệ thống nhằm phục vụ cho nội dung nghiên cứu luận án tiến sĩ

khoa học “Giun đất Việt Nam - Hệ thống học, khu hệ, phân bố và địa lý động vật”

của Thái Trần Bái (1983) Trong nghiên cứu này ông đã công bố được 109 loài và phân loài, thuộc 6 họ và 17 giống cho khu hệ giun đất Việt Nam Trong số trên có

39 loài và phân loài là loài mới Ngoài ra, công trình còn thảo luận thêm về hệ

thống phân loại học của nhóm Pheretima và rút ra những quy luật tiến hóa của một

số cơ quan cho nhóm loài này Sau đó Thái Trần Bái tiếp tục hướng dẫn nhiều

nghiên cứu sinh và học viên cao học điều tra thành phần loài, đặc điểm phân bố của giun đất ở những vùng miền khác nhau của Việt Nam [31]

Từ 1985 - 1996 đây là giai đoạn có nhiều công trình nghiên cứu về khu hệ

giun đất Việt Nam được công bố nhất, do trong giai đoạn này có 6 luận án phó tiến sĩ về giun đất được thực hiện ở 6 khu vực khác nhau của nước ta Trần Thúy Mùi (1985) nghiên cứu giun đất Đồng bằng Sông Hồng [24], của Đỗ Văn Nhượng (1994) nghiên cứu khu hệ giun đất miền Tây Bắc [27], Nguyễn Văn Thuận nghiên cứu khu hệ giun đất ở khu vực Bình Trị Thiên [31], nghiên cứu khu

hệ giun đất ở khu hệ Đông Bắc và Quảng Nam - Đà Nẵng của Lê Văn Triển và

Phạm Thị Hồng Hà [13, 32]

Trong các năm gần đây việc nghiên cứu khu hệ giun đất ngày càng được chú trọng Ngoài việc bổ sung danh sách thành phần loài, còn có những công trình

đi sâu nghiên cứu về đặc điểm giải phẫu của nhiều giống và nhiều nhóm loài, đặc

biệt là giống Pheretima, tiêu biểu là các công trình nghiên cứu của tác giả Thái Trần Bái như: biến đổi tiêu hóa của tấm tràng và tấm ruột của Pheretima (1982); một vài đặc điểm về hệ cơ của Pheretima (1982); biến đổi tiêu hóa của túi nhận tinh và quá trình hoàn chỉnh cơ chế chuyển tinh ở Pheretima (1983); biến đổi tiêu hóa của tơ và vách ngăn phía trước cơ thể của Pheretima (1983); mô tả các loài

Pheretiama thuộc nhóm không có manh tràng (1996) [28, 30, 31]…

Theo tổng kết của Thái Trần Bái (2000) và cập nhập bổ sung các dẫn liệu mới, cho đến nay khu hệ giun đất ở Việt Nam đã phát hiện được 201 loài và phân loài, thuộc 18 giống của 7 họ Trong đó, họ Megascolesidae nhiều nhất với

179 loài và phân loài, kế đến họ Octocaettidae (6 loài), Moniligastridae (5 loài), Lumbricidae (2 loài) và 2 họ còn lại mỗi họ có 1 loài (Glossoscolecidae, Almidae) [9, 28, 31]

Trong những năm gần đây có một số công trình nghiên cứu mới về giun đất như: năm 2007, khi nghiên cứu khu hệ giun đất tỉnh Sơn La, Đỗ Đức Sáng

đã tổng kết được 41 loài thuộc 10 giống và 7 họ Nghiên cứu này đã cung cấp thêm dẫn liệu về giun đất cho khu vực Tây Bắc [27] Năm 2013, Nguyễn Thanh Tùng đã thống kê được 34 loài thuộc 9 giống, 6 họ ở khu hệ giun đất ở Đồng

bằng sông Cửu Long, trong đó có 2 loài mới cho khoa học là Pheretima

mangophila Nguyen, 2011 và Pheretima thaii Nguyen, 2011; 1 loài mới gặp ở

Việt Nam Drawida barwelli (Beddard, 1886) [31]

Nếu theo hệ thống phân loại của Sims và Easton (1972) và Easton (1979)

thì 176 loài và phân loài trong giống Pheretima ở Việt Nam được chia thành 7 giống: Amynthas (111 loài và phân loài), Metaphere (46 loài và phân loài),

Polypheretima (9 loài), Planapheretima (5 loài), Metapheretima (3 loài) và 2

giống (Pheretima, Pithemera) mỗi giống có 1 loài (Pheretima domasa và

Pithemera bicincta) Như vậy, giống Amynthas và Metaphere có số loài chiếm

ưu thế ở Việt Nam [30, 31]

1.6.2 Ở khu vực nghiên cứu

Từ năm 1992 - 1995, trong luận án Tiến sĩ khoa học sinh học “Khu hệ giun

đất miền Tây Bắc Việt Nam” Độ Văn Nhượng đã tiến hành nghiên cứu giun

đất ở khu vực Hòa Bình - Thanh Hóa [27] Năm 2010, có đề tài khoa học cấp

trường của sinh viên đại học Tây Bắc “Nghiên cứu khu hệ giun đất ở xã Hòa Sơn và thị trấn Lương Sơn, huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình” [34]

Từ đó đến nay chưa có thêm một công trình nghiên cứu nào về giun đất ở một xã của Hòa Bình

1.7 Khái quát đặc điểm tự nhiên - xã hội khu vực nghiên cứu

- Khí hậu

Khí hậu Lạc Thủy nói chung và xã Liên Hòa nói riêng mang nét đặc trưng của khí hậu nhiệt đới gió mùa, một năm có hai mùa rõ rệt: mùa khô và mùa mưa Mùa mưa bắt đầu từ tháng 5 đến tháng 10 Trong mùa mưa, lượng mưa tương đối cao: 1.681 mm, chủ yếu tập trung vào tháng 6 và 7 Mùa khô bắt đầu từ tháng 11 năm trước và kết thúc vào tháng 4 năm sau Vào mùa mưa, do điều kiện mặt đệm và địa hình chia cắt mạnh kết hợp với mưa lớn dễ gây ra lụt lội, lũ quét ảnh hưởng đến sản xuất và sinh hoạt của người dân Độ ẩm trung bình năm

khoảng 75 - 86%, cao nhất vào các tháng 7 và 8 Nhiệt độ trung bình năm

khoảng 23oC, cao nhất là 28oC, thấp nhất là 17,2oC Khí hậu lạnh nhất từ giữa tháng 11 năm trước đến tháng 2 năm sau [38] Với lượng mưa và độ ẩm như vậy

có ảnh hưởng rất lớn đến sự phân bố và thành phần các loài giun đất trong khu vực nghiên cứu

- Tài nguyên đất

Cơ cấu đất của xã Liên Hòa: có tổng diện tích tự nhiên 1454,87 ha, diện tích đất nông nghiệp là 862,65 ha, đất lâm nghiệp có rừng là 199,65 ha [36].Về mặt chất lượng, nhìn chung tầng đất canh tác nơi đây mỏng, có nguồn gốc hình thành từ đá vôi, granít, sa thạch, trầm tích [36] Kết quả phân tích định lượng cho thấy: lớp đất có độ phì khá, thuận lợi cho giun đất sinh sống

- Tài nguyên sinh vật

Với tình trạng rừng bị tàn phá như hiện nay đã tác động đến cảnh quan và môi trường sống của nhiều nhóm động vật, trong đó có giun đất với các loài liên quan trực tiếp đến môi trường đất và thảm thực vật

Về động vật: diện tích rừng do bị tàn phá nhiều nên ít gặp các loài thú lớn, các bộ thường gặp gồm: Ăn sâu bọ, Dơi, Tê tê, Gặm nhấm, Ăn thịt, Ngón chẵn Trong rừng có nhiều loài thú sống trong đất và trên mặt đất Ở đồi trọc, tuy không nhiều các loài thú sống định cư nhưng thường gặp một số sống vãng lai như sóc, chồn, chuột [36]

Về chim: do địa hình, vị trí địa lý và thảm thực vật nên đã gặp nhiều loài chim sinh sống, bao gồm các loài chim là tổ, chim không làm tổ, chim định cư, chim trú đông… trong đó có nhiều loài ăn thịt [36]

Về lưỡng cư, bò sát có các họ Tắc kè, Nhông, Thằn lằn bóng, Thằn lằn chính thức, Kỳ đà, Rắn mống, Rắn nước, Rùa, Cóc bùn, Cóc, Nhái bén, Ếch, Ếch cây, Nhái bầu Các họ lưỡng cư phân bố chủ yếu ở rừng, suối, các hố nước [36]… Trong các loài động vật trên có nhiều loài sử dụng giun đất làm thức ăn hoặc ăn thịt các loài động vật sử dụng thức ăn là giun đất, tiêu biểu như các nhóm rùa, rắn, ếch, nhái, chim ăn thịt sống trên mặt đất…

1.7.2 Đặc điểm xã hội

- Dân số và dân tộc

Dân số theo thống kê của xã năm 2013 ở Liên Hòa có 1725 người, mật độ dân số ở đây khá thưa thớt [36] Lao động: theo điều tra thì tỉ lệ lao động trên nhân khẩu là 40%

Dân tộc ở xã Liên Hoà chủ yếu là người Mường, họ vẫn còn tập quán đốt rừng làm nương rẫy do đó ít nhiều làm ảnh hưởng đến môi trường sống của các loài động vật nói chung và của giun đất nói riêng

- Kinh tế

Sản xuất nông nghiệp là ngành sản xuất chủ yếu, chiếm tỷ trọng lớn trong

cơ cấu kinh tế của xã Liên Hòa Các cây nông nghiệp chủ yếu như ngô, khoai, sắn, lúa Cây công nghiệp dài ngày nổi bật là cây chè Các loại cây ăn quả tương đối điển hình, mang lại lợi nhuận cao như: nhãn, vải, cam, quýt [36]

Lâm nghiệp là ngành kinh tế quan trọng chiếm một tỷ trọng khá lớn cả về diện tích và lao động Sản phẩm chủ yếu của ngành lâm nghiệp là các loại rừng trồng ,rừng chăm sóc và khai thác củi, tre, luồng, nứa [36] Diện tích rừng những năm gần đây đang được khôi phục dần sẽ tạo môi trường sinh sống tốt cho giun đất

1.8 Phương tiện và phương pháp nghiên cứu

1.8.1 Phương tiện nghiên cứu

- Dụng cụ, hóa chất

Dụng cụ: bút chì, bút bi, túi vải, thước dây, sổ ghi chép, thước đo, bộ đồ

mổ, kính lúp soi nổi, thước palmer, giấy can…

Hóa chất: formol 2% để làm chết, formol 4% dùng trong định hình mẫu vật

- Mẫu vật

Nghiên cứu này được thực hiện dựa trên kết quả phân tích của 986 cá thể giun đất, trong đó tiến hành giải phẫu 30 cá thể Các mẫu hiện được lưu tại

phòng thực hành Động vật - Sinh thái, khoa Sinh - Hóa trường ĐH Tây Bắc

1.8.2 Phương pháp nghiên cứu

1.8.2.1 Phương pháp thu mẫu

Thu mẫu theo nguyên tắc: thu tất cả các loại giun đất bắt gặp, thu số lượng nhiều, thu mẫu bằng các phương pháp đặc trưng và ở những sinh cảnh khác nhau Các mẫu thu cần nguyên vẹn, tránh đứt gãy để thuận lợi cho công tác định loại.

- Mẫu thu định lượng

Mẫu thu định lượng giun đất theo phương pháp Ghiliarov (1976) (Nguyễn

Thanh Tùng, 2013) Kích thước hố đào là 50 cm x 50 cm (= 0,25 m2), đất được lấy theo tầng 5 - 10 cm từ trên xuống bằng xẻng hoặc các dụng cụ đào khác, đào đến độ sâu không gặp giun nữa Giun đất được lượm bằng tay cho vào các túi vải có kích thước 20 cm x 12 cm, trong mỗi mẫu có nhãn ghi địa điểm, thời gian, sinh cảnh và người thu mẫu [22, 27, 31]

- Mẫu thu định tính

Mẫu định tính được thu ở các sinh cảnh khác nhau trong khu vực nghiên cứu với mục đích bổ sung cho mẫu định lượng về thành phần loài Ngoài ra, mẫu định tính còn có vai trò xác định sự biến dị hình thái, đặc điểm phân bố Thu mẫu bằng các dụng cụ đã nêu trên, gặp con nào thu con đó, kể cả những cá thể bò trên mặt đất sau trận mưa Mỗi mẫu thu để giun vào một túi riêng và ghi nhãn [22, 28]

Hình 1 Sơ đồ khu vực nghiên cứu và các điểm thu mẫu

(vẽ theo Tập bản đồ hành chính 64 tỉnh, thành phố Việt Nam)

1.8.2.3 Phương pháp phân chia sinh cảnh

Vũ Tự Lập (2011) khi nghiên cứu cấu trúc thẳng đứng cảnh quan địa lý miền Bắc Việt Nam và dựa vào các đại tổ hợp thực vật đã chia thành các cảnh địa lý: cảnh bờ biển; cảnh đồng bằng; cảnh đồi núi thấp, cảnh đồi núi trung bình; cảnh đồi núi cao; cảnh thung lũng và bồn địa; cảnh núi thấp; cảnh núi trung bình

và núi cao; cảnh đồi đá vôi; cảnh núi đá vôi [20]

Đỗ Văn Nhượng (1995) khi nghiên cứu giun đất miền Tây Bắc Việt Nam

đã phân chia KVNC thành 7 nhóm sinh cảnh gồm: rừng nhiệt đới ẩm ở độ cao

dưới 700 m, rừng á nhiệt đới núi thấp ở độ cao từ 700 - 1800 m, rừng á nhiệt đới núi cao ở độ cao từ 700 - 2600 m, trảng thứ sinh, đất trồng trên nền rừng, vườn

quanh nhà, đất ven sông suối [27] Đỗ Đức Sáng (2007) khi nghiên cứu về khu

N

núi đá vôi đất trồng cây lâu năm đất trồng cây ngắn ngày đất gần nguồn nước khu dân cư

hệ giun đất tỉnh Sơn La cũng đã chia thành 5 nhóm sinh cảnh là: rừng (gồm cả diện tích rừng nguyên sinh và rừng thứ sinh), trảng thứ sinh, đất trồng trên nền rừng và nền đồi, sinh cảnh đất vườn, đất gần nguồn nước (đất ven sông, suối, ruộng) [28]

Căn cứ theo các tác giả trên với điều kiện thực tế thu mẫu cùng các dẫn liệu có được đề tài đã phân chia khu vực nghiên cứu thành các nhóm sinh cảnh chính sau: sinh cảnh khu dân cư; đất gần nguồn nước; đất trồng cây lâu năm; đất trồng cây ngắn ngày; núi đá vôi

1.8.2.4 Phương pháp xử lý và bảo quản mẫu vật

Xử lý giun đất thu về theo các bước sau [28]:

- Rửa giun đất bằng nước lã cho sạch đất và vụn hữu cơ bám ngoài

- Làm chết giun bằng dung dịch formol 2%, giữ giun ở trạng thái duỗi thẳng trong khoảng 15 phút cho mẫu vừa cứng

- Chuyển giun sang dung dịch formol 4% để cố định cơ thể

Mẫu vật được lưu giữ tại phòng thực hành khoa Sinh - Hóa, trường ĐH

Tây Bắc

1.8.2.5 Phương pháp giải phẫu

Cách giải phẫu được tiến hành như sau: cắt một đường dọc từ ở giữa lưng

từ lỗ miệng tới hậu môn, dùng từng cặp ghim căng thành cơ thể của giun trên bàn mổ.Trong khi panh rộng thành cơ thể cần dùng kim nhọn tách các vách ngăn đốt, sau đó đổ nước vào khay mổ để giữ cho mẫu không bị khô [12]

Tiến hành gỡ và quan sát cấu tạo môi, cơ quan tiêu hóa,túi nhận tinh, manh tràng, tuyến tiền liệt, rãnh ruột, vách đốt nhằm làm rõ thêm thức ăn của giun đất

và các đặc điểm bổ sung cho công việc định loại [12]

1.8.2.6 Phương pháp định loại

Định loại giun đất là vấn đề phức tạp vì nhiều đặc điểm dùng trong phân loại có sự thay đổi lớn Việc định loại các giống, loài giun đất chủ yếu dựa vào các khóa định loại của các tác giả Thái Trần Bái (1991, 1996, 2000, 2005) [2, 4,

9, 11], Trần Thúy Mùi (1985) [24], Nguyễn Văn Thuận (1994) [29], Đỗ Văn Nhượng (1995) [27], Đỗ Đức Sáng (2007) [28] và Nguyễn Thanh Tùng (2013)

[31] Trong quá trình định loại, tôi căn cứ vào nhiều đặc điểm hình thái và giải phẫu, nhận xét trên số lượng lớn cá thể từ các địa điểm thu khác nhau

Nguyên tắc phân loại được sử dụng là nguyên tắc phân loại học hiện đại:

dựa vào tập hợp nhiều mẫu, căn cứ vào nhiều đặc điểm khác nhau từ hình thái

ngoài tới cấu tạo trong Việc quan sát mẫu vật được hỗ trợ bởi kính lúp hai mắt

với độ phóng đại từ 1 đến 4 lần

Trong quá trình định loại, một số đặc điểm được sử dụng để định loại như: kiểu tơ, đai sinh dục (kín hay hở, vị trí bắt đầu và số đốt), vị trí lỗ sinh dục

đực và cái, vị trí lỗ tuyến tiền liệt, tơ giao phối [31]… Để định loại các loài trong

giống Pheretima cần phải sử dụng một số đặc điểm chính như: manh tràng (sự

xuất hiện và kiểu đơn giản hay phức tạp), lỗ sinh dục đực (vị trí và cấu tạo), túi

nhận tinh (vị trí, số lượng), nhú phụ sinh dục (hình thái số lượng và vị trí sắp

xếp), tình trạng vách ngăn đốt (tiêu biến, dày và mỏng) [31]…

Hình 2 Hình thái ngoài một số giống giun đất ở nước ta

(theo Thái Trần Bái, 1991)

A Pheretima; B Lampito; C Perionyx; D Dichogaster; E Ocnerodrilus;

G Gordiodrilus; H Pontoscolex; I Drawida

Hình 3 Hình thái và vị trí của tinh hoàn, túi tinh hoàn (A);túi nhận tinh (B) của giun đất

(theo Đỗ Văn Nhượng, 1995)

1.Tinh hoàn, 2 Tinh nang, 3 Ống dẫn tinh, 4 Diverticulum, 5 Ampun, 6 Cuống của ampun

Hình 4 Hình thái ngoài và cấu tạo trong của Pheretima posthuma

(theo Nguyễn Thanh Tùng, 2012)

1.9 Các phương pháp khác

- Phương pháp xử lý số liệu

Sử dụng chỉ số tương đồng S (Sorensen, 1948) để phân tích mối quan hệ

về thành phần loài giun đất giữa các khu hệ giun đất khác nhau [21] Chỉ số này được tính theo công thức:

S =

B A

- Phương pháp chuyên gia: trong quá trình nghiên cứu, đặc biệt là công

tác định loại, đề tài đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của ThS Đỗ Đức Sáng trong việc kiểm tra và thẩm định lại kết quả, đặc biệt các mẫu giun đất có nhiều biến dị và đang nghi ngờ về phân loại học

- Phương pháp hồi cứu: hay phương pháp thu thập và nghiên cứu tài liệu

Đề tài có sử dụng nhiều loại tài liệu như tài liệu về đặc điểm tự nhiên - xã hội khu vực nghiên cứu, về công việc định loại, tính biến dị các đặc điểm hình thái,

sự sinh sản, về đặc điểm phân bố của nhóm giun đất Nguồn tài liệu khi thu thập được tiến hành sắp xếp theo hệ thống thư mục

PHẦN 2 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG 1 ĐA DẠNG THÀNH PHẦN LOÀI VÀ ĐẶC ĐIỂM HÌNH

THÁI CÁC LOÀI GIUN ĐẤT Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU

2.1 Danh sách thành phần loài Giun đất ở khu vực nghiên cứu

Tập hợp các kết quả nghiên cứu của đề tài cho thấy, khu vực xã Liên Hòa, huyện Lạc Thủy, tỉnh Hòa Bình có 28 loài thuộc 7 giống và 5 họ được thể hiện qua bảng sau:

Bảng 1 Thành phần loài và phân loài, sinh cảnh, địa điểm thu mẫu và đặc điểm

túi nhận tinh của các loài giun đất ở khu vực nghiên cứu

1 Pontoscolex corethrurus (Muller, 1856) 2,38 2,08 0,94 + + + 3, 6/7/8/9

2 Perionyx excavatus Perrier, 1872 0,47 + 2, 7/8/9

Ghi chú: Thứ tự các loài trong giống được sắp xếp theo vần chữ cái tiếng việt

1 Sinh cảnh khu dân cư; 2 Sinh cảnh đất gần nguồn nước; 3 Sinh cảnh đất

trồng cây lâu năm; 4 Sinh cảnh đất trồng cây ngắn ngày; 5 Sinh cảnh núi đá

vôi

A Thôn Liên Hồng; B Thôn Liên Ba; C Thôn Đồng Huống; D Thôn Vỏ

1 Số lượng túi nhận tinh; 2 Vị trí túi nhận tinh

(+): Thể hiện sự có mặt của loài

Đối với mỗi loài hay phân loài đề tài giới thiệu theo thứ tự: tên khoa học, đặc điểm chẩn loại với những loài đã tìm ra đến tên loài và mô tả với những loài mới tìm ra đến giống; phân bố; số lượng cá thể nghiên cứu và nhận xét

HỌ GLOSSOSCOLECIDAE (Michaelsen, 1900)

Giống Pontoscolex Schmarda, 1861

1 Pontoscolex corethrurus (Muller, 1858)

Đặc điểm chẩn loại: giun có kích thước trung bình: D8 = 3,2 - 3,6 mm; Dđ =

3 - 3,3 mm; L = 80 - 120 mm, khi còn sống cơ thể màu hồng nhạt Đai hở màu

vàng da cam hình yêu ngựa từ đốt XIV - XXII Mỗi đốt có 4 đôi tơ, tơ phía trước đai hơi lệch về phía bụng Có 3 đôi túi nhận tinh ở gian đốt 6/7/8/9 Lỗ cái

ở đốt 14/15 Lỗ đực ở đốt 19/20 hoặc 20/21

Phân bố: mẫu thu ở thôn Liên Hồng và thôn Đồng Huống

Số cá thể nghiên cứu: 12

Nhận xét: Tại KVNC gặp Pontoscolex corethrurus ở các dạng sinh cảnh

có độ ẩm cao Pontoscolex corethrurus có thể sống trong môi trường đất thịt

chua và nghèo dinh dưỡng Khi thu mẫu thường hay gặp kén của loài này, kén

có màu hồng nhạt, hình dạng giống hạt đu đủ

HỌ MEGASCOLECIDAE (Rosa, 1891)

Giống Perionyx Perrier, 1872

2 Perionyx excavatus Perrier, 1872

Đặc điểm chẩn loại: giun cỡ trung bình, D8 = 2,3 mm, Dđ = 2,5 mm, L = 75

mm, thân màu mận chín Đai chiếm 5 đốt từ 13 - 17 Có hai đôi túi nhận tinh ở 7/8 -

8/9 Không có nhú phụ vùng đực và vùng nhận tinh Hai nhú đực xếp sát cạnh nhau nằm giữa đốt 18 phía bụng Hàng lỗ lưng bắt đầu từ 4/5 Túi nhận tinh không có diverticulum Lỗ đực nằm trong vùng khuyết sâu vào thành cơ thể, giữa phía bụng Không có manh tràng

Phân bố: chỉ bắt gặp một cá thể dưới thảm gỗ mục của sinh cảnh núi đá vôi

thôn Vỏ

Số cá thể nghiên cứu: 1

Nhận xét: loài sống trong thảm mục, ưa điều kiện sống ẩm, giàu chất mùn

hữu cơ Theo Thái Trần Bái (1983), Perionyx excavatus phân bố ở phía nam

Việt Nam [9] Các nghiên cứu của Đỗ Văn Nhượng (1995), Lê Văn Triển (1995)

cho thấy phạm vi phân bố của loài đã được mở rộng [27, 32] Loài Perionyx

excavatus đã được gây nuôi ở nhiều nơi cho năng suất cao và được sử dụng vào

mục đích chăn nuôi, mồi câu, xử lý nguồn rác thải [1]

Giống Pheretima Kinberg, 1867

3 Pheretima acalifornica Do et Huynh, 1991

Đặc điểm chẩn loại: giun cỡ trung bình, D8 = 3 - 4 mm, Dđ = 4,2 - 4,5

mm, L = 140 - 160 mm, thân hình trụ Nhú đực nhô cao so với thành cơ thể

Vùng đực có hay không có nhú phụ sinh dục Có hai đôi lỗ nhận tinh trên gian

đốt 7/8 - 8/9 Manh tràng hình răng cưa (h.2)

Phân bố: mẫu thu được ở hầu hết các sinh cảnh ở thôn Liên Hồng, thôn

Liên Ba, thôn Đồng Huống, thôn Vỏ

Số cá thể nghiên cứu: 47

Nhận xét: loài Ph acalifornica là loài phân bố rộng, gặp ở hầu hết các địa

điểm thu mẫu trong khu vực nghiên cứu Loài thường sống ở nơi ẩm ướt, có thực bì che phủ Về hình dạng, kích thước và một vài đặc điểm như vị trí túi

nhận tinh, cách xếp của tơ gần giống với Ph californica Nhưng được đặc trưng

bởi đôi nhú đực nhô cao không nằm trong buồng giao phối

4 Pheretima arrobusta Thai, 1984

Đặc điểm chẩn loại: giun cỡ lớn, D8 = 6 - 7,46 mm, Dđ = 5,5 - 6 mm, L =

170 - 220 mm Có hai đôi túi nhận tinh ở gian đốt 7/8 - 8/9 Lỗ cái lồi nằm trên

vành tơ đốt 14 Có một đôi nhú đực lồi nằm trên vành tơ đốt 18, xung quanh có nhiều nhú phụ nhỏ Manh tràng đơn giản (h.6)

Phân bố: thôn Liên Hồng, thôn Liên Ba, thôn Đồng Huống, thôn Vỏ

5 Pheretima aspergillum (Perrier, 1872)

Đặc điểm chẩn loại: giun cỡ rất lớn, thẫm màu, D8 = 8,4 - 9 mm, Dđ = 7 - 8

mm, L = 200 - 240 mm Có 2 đôi túi nhận tinh ở gian đốt 7/8 - 8/9 Nhú phụ

vùng đực nhiều, xếp thành dãy trên và dưới vành tơ đốt 18 ở mặt bụng Manh tràng xẻ thùy (h.3, h.4)

Phân bố: thôn Liên Hồng, thôn Liên Ba, thôn Đồng Huống, thôn Vỏ

Số cá thể nghiên cứu: 45

Nhận xét: Pherertima aspergillum là loài có số lượng nhiều, kích thước rất

lớn và thường được nông dân sử dụng làm thức ăn cho gia cầm Pheretima

aspergillum là một loài rất phổ biến, có thể gặp chúng ở nhiều sinh cảnh, chúng

thường sống ở nơi có độ ẩm trung bình, giàu dinh dưỡng và tơi xốp

6 Pheretima assaccea Chen, 1938

Đặc điểm chẩn loại: giun có kích thước trung bình, D8 = 3 - 3,12 mm, Dđ =

2 - 2,26 mm, L = 66 - 79 mm Không có lỗ nhận tinh, không có túi nhận tinh

Vùng đực không có nhú phụ Đai kín, thiếu Manh tràng đơn giản (h.1)

Phân bố: mẫu thu được ở thôn Đồng Huống, thôn Vỏ

Số cá thể nghiên cứu: 32

Nhận xét: Pheretima assaccea có đặc điểm đặc trưng là không có lỗ nhận

tinh và túi nhận tinh, vùng đực không có nhú phụ

7 Pheretima californica Kinberg, 1867

Đặc điểm chẩn loại: D8 = 3 - 4 mm, Dđ = 2 - 3 mm, L = 56 - 95 mm Giun

cỡ trung bình Toàn thân giun màu vàng nhạt Các đốt trước đai thẫm màu và

vách đốt rõ ràng Có 2 đôi lỗ nhận tinh trên gian đốt 7/8 - 8/9 Lỗ cái tròn,

lõm trên vành tơ đốt 14 Có 1 đôi nhú đực lồi nằm trên vành tơ đốt 18 Không

có nhú phụ vùng đực và vùng nhận tinh Có buồng giao phối Manh tràng hình sừng, đơn giản (h.7)

Phân bố: mẫu thu được ở hầu hết trong các sinh cảnh ở thôn Liên Hồng,

thôn Liên Ba, thôn Đồng Huống, thôn Vỏ

Số cá thể nghiên cứu: 63

Nhận xét: Ph californica là loài gần với Ph acalifornica về hình thái, tuy

nhiên cũng có một vài sai khác như: không có nhú phụ vùng đực và vùng nhận

tinh, nhú đực không nhô cao và manh tràng hình sừng đơn giản Ph californica

là loài phân bố rộng gặp ở nhiều sinh cảnh khác nhau, thường sống ở những nơi

có đất ẩm, tơi xốp và giàu dinh dưỡng

8 Pheretima elongata, Perrier 1872

Đặc điểm chẩn loại: giun cỡ trung bình, D8 = 4 - 4,6 mm; Dđ = 3 - 3,8 mm;

L = 125 - 145 mm, cơ thể thuôn đều về hai phía Có hai đôi túi nhận tinh nằm trên thân đốt 5/6 - 6/7 Lỗ cái lõm trên vành tơ đốt 14 Đôi nhú đực nhô cao nằm

trên vành tơ đốt 18 Nhú phụ vùng đực và vùng nhận tinh xếp thành một dãy hàng ngang trên đốt thứ 7 Không có manh tràng, không có vách ngăn các đốt chứa túi nhận tinh với nhau

Phân bố: mới chỉ gặp ở sinh cảnh đất gần nguồn nước thôn Liên Ba

Số cá thể nghiên cứu: 3

Nhận xét: loài này có cơ thể rất dài và di chuyển rất nhanh, dễ bị đứt khi

bắt Sống ở tầng đất sâu (20 - 40cm), loại đất thịt Tơ cứng, đen và dài nhất là ở

mặt bụng, có vai trò quan trọng trong di chuyển Pheretima elongata là loài chỉ thị cho loại đất nặng Khi bắt chúng di chuyển nhanh theo hang, Pheretima

elongata là loài chỉ thị cho loại đất nặng

9 Pheretima exillis Gates, 1935

Đặc điểm chẩn loại: Giun có kích thước trung bình, D8 = 2,7 - 3 mm, Dđ =

1,7 - 2 mm, L = 41 - 54 mm Có 2 đôi túi nhận tinh ở gian đốt 5/6 - 6/7 Có 2 đôi

nhú phụ lớn, nhô cao nằm trên vành tơ đốt 17 và 19 cùng nhú đực tạo thành hàng dọc Manh tràng đơn giản (h.8)

Phân bố: gặp hầu hết ở các sinh cảnh thu mẫu của thôn Liên Hồng, thôn

Liên Ba, thôn Đồng Huống, thôn Vỏ

Số cá thể nghiên cứu: 51

Nhận xét: loài Ph exilis gần với Ph exigua taybacana về kích thước nhưng

sai khác rõ về nhú phụ vùng đực Trần Thuý Mùi (1985) loài Ph exilis có biến

dị về nhú phụ vùng đực: có 2 đôi nhú phụ trên đốt 17 và 19 nhưng cũng có thể tiêu giảm từng chiếc hoặc cả 2 đôi [24]

10 Pheretima guillelmi Michaelsen, 1894

Đặc điểm chẩn loại: Giun cỡ trung bình, D8 = 3,4 - 3,6 mm, Dđ = 2,5 - 3,5

mm, L = 76 - 96 mm Sáu đốt đầu tiên rõ rệt Lỗ cái lồi nằm trên vành tơ

đốt 14 Không có nhú phụ vùng đực và vùng nhận tinh Đôi nhú đực lõm nằm trên vành tơ đốt 18 Có 2 đôi túi nhận tinh nằm sâu trong gian đốt 6/7

- 7/8 Túi nhận tinh lớn, các đốt chứa túi nhận tinh không có vách ngăn Hàng

lỗ lưng từ 11/12 Manh tràng nhỏ, đơn giản (h.9)

Phân bố: mẫu thu được gặp ở sinh cảnh đất trồng cây lâu năm ở thôn Đồng

Huống và ở sinh cảnh núi đá vôi của thôn Vỏ

Số cá thể nghiên cứu: 14

Nhận xét: loài Pheretima guillelmi gần với Pheretima robusta, Pheretima hexita về kích thước nhưng có sai khác về vị trí và số lượng túi nhận tinh

11 Pheretima hawayana (Rosa, 1891)

Đặc điểm chẩn loại: giun cỡ trung bình, D8 = 4 - 4,4 mm, Dđ = 3,6 - 4 mm, L= 80 - 95 mm Đai có màu xám hơn hẳn so với thân Có một nhú phụ nằm trên

vành tơ đốt 18 Có ba đôi lỗ nhận tinh trên gian đốt 5/6/7/8 Hàng lỗ lưng từ 10/11 Manh tràng xẻ thùy nông (h.5)

Phân bố: mẫu thu gặp ở sinh cảnh núi đá vôi thôn Liên Hồng

Số cá thể nghiên cứu: 5

Nhận xét: theo Đỗ Văn Nhượng (1995) thì loài Pheretima hawayana có khả

năng phân bố rộng, gặp ở độ cao trên 2000m (vùng núi Sa Pa) [27] Mẫu thu của

loài Pheretima hawayana ở sinh cảnh núi đá vôi tại khu vực nghiên cứu

12 Pheretima hexita Chen, 1946

Đặc điểm chẩn loại: giun cỡ lớn, D8 = 6 - 6,5 mm, Dđ = 5,6 - 6 mm, L =

130 - 170mm, mặt lưng màu đen thẫm, mặt bụng màu trắng sữa Lỗ cái lõm trên vành tơ đốt 14 Có hai đôi túi nhận tinh trên gian đốt 7/8 - 8/9 Không có nhú

phụ vùng đực và vùng nhận tinh Manh tràng đơn giản, bờ bụng xẻ thùy nông (h.10)

Phân bố: bắt gặp ở thôn Đồng Huống, thôn Vỏ

Số cá thể nghiên cứu: 3

Nhận xét: theo Đỗ Văn Nhượng (1995) thì các đôi lỗ nhận tinh nằm ở hai

bên cơ thể, không hoàn toàn ở mặt bụng như mô tả gốc của Chen (1946) [27]

13 Pheretima khoii Do et Tran, 1994

Đặc điểm chẩn loại: giun có kích thước trung bình, D8 = 3 - 3,3 mm, Dđ = 2

- 2,36 mm, L = 76 - 90 mm Có 2 đôi lỗ nhận tinh ở gian đốt 6/7 - 7/8 Có buồng

giao phối Có nhú phụ vùng đực và vùng nhận tinh Đai kín, không đủ Hàng lỗ lưng bắt đầu từ đốt 12/13 Manh tràng hình lông chim (h.11)

Phân bố: mẫu thu được ở thôn Đồng Huống, thôn Vỏ

Số cá thể nghiên cứu: 5

Nhận xét: Pheretima khoii có hình dạng, kích thước và vị trí túi nhận tinh

gần giống với Pheretima guillemi nhưng có sự sai khác: có nhú phụ vùng đực và

vùng nhận tinh, manh tràng hình lông chim

14 Pheretima mucrorima Chen, 1946

Đặc điểm chẩn loại: giun có kích thước trung bình, D8 = 3 - 3,1mm, Dđ =

2,3 - 3,2 mm, L = 70 - 110 mm Có hai đôi lỗ nhận tinh ở thân đốt 6 và 7 Vùng

đực và vùng nhận tinh có nhú phụ, có gờ bao quanh nhú đực, màu vàng da bò Đai kín, đủ Manh tràng đơn giản (h.12)

Số cá thể nghiên cứu: 3

Nhận xét: Pheretima mucrorima có hình dạng và kích thước cơ thể rất

giống với Pheretima morrisi , nhưng có điểm khác là 2 đôi túi nhận tinh nằm

trên thân đốt 6 - 7, nhú phụ vùng đực không xếp thành hình tam giác

15 Pheretima morrisi Beddard,1892

Đặc điểm chẩn loại: giun có kích thước trung bình, D8 = 3,5 - 5 mm, Dđ =

2,5 - 3,5 mm, L = 77 - 104 mm Có 2 đôi túi nhận tinh ở gian đốt 5/6 - 6/7 Nhú

đực phẳng, 3 nhú phụ vùng đực xếp thành hình tam giác đều Hàng lỗ lưng bắt

đầu từ đốt 11/12 Manh tràng đơn giản (h.13, h.14)

Phân bố: hầu hết ở các sinh cảnh của thôn Vỏ, Đồng Huống, Liên Ba, Liên

Hồng đều bắt gặp loài này với số lượng cá thể lớn

Số các thể nghiên cứu: 251