Tư tưởng chính trị hồ chí minh về nhân dân và ý nghĩa đối với sự nghiệp đổi mới hiện nay

Đi sâu nghiên cứu, vận dụng và phát huy tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân sẽ mang lại những chỉ dẫn phương pháp luận soi đường cho việc giải quyết hạn chế nêu trên, đẩy lùi các

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN PHƯƠNG AN

TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH

VỀ NHÂN DÂN VÀ Ý NGHĨA ĐỐI VỚI

SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI HIỆN NAY

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHÍNH TRỊ HỌC

HÀ NỘI - 2017

Công trình được hoàn thành tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

2 TS Hồ Việt Hiệp

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vào hồi giờ ngày tháng năm 201

Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Quốc gia

và Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tư tưởng chính trị về Nhân dân là một trong những nội dung quan trọng, có tầm bao quát và có ý nghĩa đặc biệt trong tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung và tư tưởng chính trị của Người nói riêng Đó là tư tưởng chỉ đạo đường lối, là nguồn sức mạnh quyết định những thắng lợi vĩ đại trong

sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng, phát triển đất nước Thắng lợi mà cách mạng Việt Nam có được là do sức mạnh của Nhân dân được tập hợp và phát huy dưới ánh sáng soi đường của tư tưởng chính trị

Hồ Chí Minh về Nhân dân

Sự nghiệp đổi mới đất nước hiện nay có thời cơ, thuận lợi lớn nhưng khó khăn, thách thức cũng không ít Chỉ có sự đồng lòng, nhất trí của toàn dân, của khối đại đoàn kết toàn dân tộc mới là sức mạnh vô địch để chúng ta vượt qua mọi sóng to, gió lớn Khắc phục những yếu kém, hạn chế trong quan hệ có tính quyết định thành công sự nghiệp cách mạng Việt Nam hiện nay là nhiệm vụ vừa căn bản vừa cấp bách Tuy nhiên, nhận thức đúng, đề ra giải pháp đúng và đặc biệt là định hình mối quan hệ nêu trên trong thực tế thì không phải là đơn giản

Đi sâu nghiên cứu, vận dụng và phát huy tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân sẽ mang lại những chỉ dẫn phương pháp luận soi đường cho việc giải quyết hạn chế nêu trên, đẩy lùi các biểu hiện tiêu cực, thực hiện đúng và phát huy hiệu quả của tư tưởng ấy, góp phần tiếp tục củng cố mối quan hệ bền chặt giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân, phát huy sức mạnh vô địch của Nhân dân tiếp tục tạo nên các thắng lợi to lớn và mang tính bước ngoặt của sự nghiệp đổi mới

Với toàn bộ những vấn đề nêu trên, việc nghiên cứu “Tư tưởng

chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân và ý nghĩa đối với sự nghiệp đổi mới hiện nay” với tư cách một đề tài luận án tiến sĩ chuyên ngành Chính

2.2 Nhiệm vụ

Phân tích, làm rõ phạm trù “Nhân dân” theo tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh, cụ thể là quan niệm về Nhân dân; vị trí, vai trò của Nhân dân trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam

Phân tích, làm rõ việc đảm bảo thực hiện vị trí, vai trò của Nhân dân trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam theo tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh

Phân tích làm rõ ý nghĩa to lớn của tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh

về Nhân dân đối với sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Những quan điểm cốt lõi về Nhân dân trong tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh

Ý nghĩa của tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân đối với sự nghiệp đổi mới hiện nay

sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng và phát triển đất nước

4 Cơ sở lý luận, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

cụ thể

- Cơ sở lý luận: Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ

Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng và Nhà nước về Nhân dân

- Phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch

sử là phương pháp luận của việc nghiên cứu, thực hiện đề tài luận án

- Phương pháp nghiên cứu cụ thể: Kết hợp giữa phương pháp lịch sử

và phương pháp lôgíc; phương pháp phân tích và phương pháp tổng hợp; phương pháp lý luận gắn liền với thực tiễn; phương pháp khái quát hóa

5 Những đóng góp mới về khoa học của luận án

Thứ nhất, khái quát về mặt lý luận những tư tưởng chính trị của Hồ Chí Minh về phạm trù “Nhân dân”, cụ thể là quan niệm Nhân dân; vị trí, vai trò của Nhân dân trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam

Thứ hai, khái quát những tư tưởng chính trị của Hồ Chí Minh về việc đảm bảo thực hiện vị trí, vai trò của Nhân dân trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam, cụ thể: trước hết là giải phóng Nhân dân; sau đó là đưa Nhân

dân lên địa vị là chủ và làm chủ xã hội, làm chủ đất nước; kế tiếp là tạo lập nội dung, cơ chế, điều kiện để Nhân dân xây dựng và phát triển xã hội, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam

Thứ ba, phân tích, làm rõ ý nghĩa to lớn của tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân đối với công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay, đó là: Đổi mới hướng tới và thực hiện cho được mục đích, lý tưởng cao đẹp của Nhân dân Việt Nam theo tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân; công cuộc đổi mới của Đảng và Nhân dân ta hiện nay chỉ đạt tới thành công theo hướng nêu trên khi Đảng, Nhà nước phát huy cao nhất toàn bộ sức mạnh của Nhân dân

6 Ý nghĩa của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận

Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần khái quát rõ hơn tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân; cung cấp nhận thức đúng đắn về quan niệm của Hồ Chí Minh về Nhân dân và vị trí, vai trò của Nhân dân cũng như việc đảm bảo thực hiện vị trí, vai trò đó trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam; từ đó giúp cho việc sử dụng lực lượng vô tận của Nhân dân, phát huy lực lượng của Nhân dân trong xây dựng chủ nghĩa xã hội nói chung, đổi mới đất nước hiện nay nói riêng

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của luận án góp vào thực tiễn hoạt động của hệ thống chính trị trong việc đảm bảo và phát huy vai trò của Nhân dân ở sự nghiệp đổi mới hiện nay; là tài liệu phục vụ nghiên cứu và giảng dạy tư tưởng Hồ Chí Minh

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, Luận

án gồm 4 chương với 8 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI LUẬN ÁN 1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1.1 Tình hình nghiên cứu về tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh

1.1.1.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

Vì công trình nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh ở nước ngoài không nhiều nên các nghiên cứu chuyên biệt về tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh gần như chưa được thống kê Ở các nước tư bản phương Tây, chưa

thấy có công trình nào nghiên cứu trực diện và hệ thống tư tưởng chính trị

Hồ Chí Minh; đôi khi xuất hiện một vài quan điểm đề cập đến tư tưởng chính trị của Hồ Chí Minh trong quá trình phân tích cuộc đời hoạt động

cách mạng của Người như: Ho Chi Minh, A Political Biography của Jean Lacouture, Why Vietnam? (Tại sao Việt Nam?) của A Pátti, Hồi ký N Khơrútsốp, “Khảo cứu lại Hồ Chí Minh” của Tsuboi Yoshiharu,

1.1.1.2 Công trình nghiên cứu trong nước

Tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh là nội dung cốt lõi và bao trùm trong

tư tưởng Hồ Chí Minh nên các công trình nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh thực chất đã là nghiên cứu tư tưởng chính trị của Người Tuy nhiên, nghiên cứu tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh một cách riêng biệt và độc lập thì

còn ít được triển khai Công trình Tư tưởng chính trị của C Mác, Ph.Ănghen,

V.I Lênin và Hồ Chí Minh của Lê Minh Quân là một trong số ít đó khi dành

một phần nội dung nêu quan niệm về tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh; phân tích các nội dung chủ yếu trong tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về đường lối cách mạng Việt Nam, xây dựng Đảng, xây dựng chế độ mới, phương pháp

và nghệ thuật chính trị, con người chính trị

Các bộ phận, các yếu tố cấu thành nội dung tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh được nghiên cứu trong nhiều công trình Đó là các công trình nghiên cứu tư tưởng về Đảng và xây dựng Đảng của Chủ tịch Hồ Chí

Minh như Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng của Nguyễn Quốc Bảo, Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng trong sạch vững mạnh của Phạm Ngọc Anh và Bùi Đình Phong, Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa Đảng

do Phạm Ngọc Anh chủ biên, Các công trình này đề cập một cách hệ thống, toàn diện nhiều khía cạnh về vai trò lãnh đạo cách mạng của Đảng;

về các mặt công tác (tổ chức – cán bộ, tư tưởng, kiểm tra, dân vận, ), các yếu tố (văn hóa, bản chất, mục tiêu, lý tưởng, ) của Đảng; về xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh; về việc vận dụng tư tưởng đó vào công cuộc xây dựng, chỉnh đốn Đảng ở nước ta từ vị trí, vai trò của Đảng và công tác xây dựng Đảng

Nhiều công trình nghiên cứu xoay quanh tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước đã luận giải trên nhiều khía cạnh: cơ sở, quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước; quan niệm về nhà nước của dân, do dân và vì dân; bản chất giai cấp công nhân của nhà nước ta; nhà nước pháp quyền; tổ chức, bộ máy, phương thức hoạt động; Một số công

trình tiêu biểu đề cập đến các vấn đề trên là: Tư tưởng Hồ Chí Minh về tổ

chức nhà nước và cán bộ, công chức (Hà Quang Ngọc, Nguyễn Minh

Phương); Hồ Chí Minh vận dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác –

Lênin về xây dựng Nhà nước pháp quyền (Phạm Ngọc Dũng); Pháp quyền nhân nghĩa Hồ Chí Minh (Vũ Đình Hòe);

Con người chính trị được đề cập nhiều trong tư tưởng chính trị Hồ

Chí Minh Các công trình nghiên cứu về vấn đề này phải kể đến Hồ Chí

Minh đào tạo cán bộ và trọng dụng nhân tài (Đức Vượng), Tư tưởng Hồ Chí Minh về việc giải quyết mối quan hệ cá nhân – xã hội trong đạo đức của người cán bộ cách mạng (Phạm Huy Kỳ), Ở các công trình này,

trong khi khẳng định cán bộ là vấn đề có ý nghĩa quyết định đối với sự nghiệp cách mạng thì việc gắn bó với Nhân dân, đi đúng đường lối Nhân dân là yêu cầu trước tiên và bao trùm đối với cán bộ

Như vậy, nghiên cứu tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh đa số đi vào các nội dung bộ phận, đến nay chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt Tuy nhiên, từ nhiều công trình nghiên cứu các nội dung bộ phận của tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh nêu trên cho thấy hầu hết nội dung của tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh đều liên quan đến Nhân dân, đều cho thấy Nhân dân đóng vai trò rất quan trọng và bao trùm

1.1.2 Tình hình nghiên cứu tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân và ý nghĩa, vận dụng tư tưởng đó trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam

1.1.2.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

Ở nước ngoài, tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân phần lớn được thể hiện qua các nhận định trong những công trình nghiên cứu tiểu

sử, sự nghiệp hoạt động chính trị của Hồ Chí Minh Một số tiêu biểu như:

“Ho” của David Halberstam, Chủ tịch Hồ Chí Minh qua cảm nghĩ của một người Hàn Quốc của Ahn Kyong Hwan, Đấng cứu tinh của hòa bình, độc lập và hạnh phúc của Geetesh Sharman, Chính sách xã hội và tinh thần thời đại của Hồ Chí Minh của A.X Varônhin, Tinh thần Hồ Chí Minh ở

Mỹ Latinh của Igơnaxiô Gônxalết Hanxen, ; nhiều bài viết trên báo chí

như Bằng chứng Thiên Chúa giáo, Manila Times ,

1.1.2.2 Các công trình nghiên cứu trong nước

Từ khi bắt đầu công cuộc đổi mới (12/1986) đến nay, tuy chưa có các nghiên cứu chuyên biệt nhưng tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân lại được phản ánh gián tiếp, lồng ghép, tồn tại như một phần trong tổng thể nội dung của nhiều công trình nghiên cứu có liên quan

Các công trình nghiên cứu mối quan hệ giữa Đảng và Dân theo tư tưởng Hồ Chí Minh xuất hiện với tần suất nhiều nhất Tiêu biểu trong đó là

công trình Mối quan hệ giữa Đảng và dân trong tư tưởng Hồ Chí Minh

của Đàm Văn Thọ, Vũ Hùng Các công trình nghiên cứu vấn đề dân chủ, dân quyền trong tư tưởng, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh có

nhiều nội dung liên quan: Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ của Phạm Hồng Chương; Phương pháp dân chủ Hồ Chí Minh của Phạm Văn Bính

(chủ biên)

Trên nhiều tạp chí khoa học xuất hiện không ít các bài viết có nội dung đề cập liên quan đến tư tưởng chính trị về nhân dân của Hồ Chí Minh Nhóm các bài viết có nội dung phân tích khái niệm, vai trò của nhân

dân theo tư tưởng Hồ Chí Minh tiêu biểu như “Khái niệm nhân dân trong

tư tưởng Hồ Chí Minh” của Mai Trung Hậu; “Nhân dân – Một phạm trù văn hóa chính trị Hồ Chí Minh” của Bùi Đình Phong; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của nhân dân trong sự nghiệp cách mạng” của Trần

Quang Nhiếp; "Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố nhân dân và dư luận xã

hội trong đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng" của Nguyễn Thế

Thắng; "Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân và dân chủ" của Nguyễn Thị Mai

Anh, Các bài viết trên có sự gần nhau trong trình bày quan niệm về Nhân dân của Hồ Chí Minh

Dân chủ, dân quyền, dân vận trong tư tưởng, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh cũng là nội dung của nhiều bài viết trên các tạp chí

khoa học: “Phương pháp dân vận của Chủ tịch Hồ Chí Minh qua bài báo

“Dân vận”- ý nghĩa thực tiễn” của Nguyễn Thanh Tuyền, “Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát huy quyền dân chủ để nhân dân tích cực tham gia quản

lý nước nhà” của Nguyễn Thế Phúc, "Chủ tịch Hồ Chí Minh với vấn đề dân quyền" của Phạm Văn Bính,

Nhiều nhà nghiên cứu đi sâu phân tích tính cấp thiết, tầm quan trọng, yêu cầu, nội dung, cách thức mà hệ thống chính trị (chủ yếu là Đảng và Nhà nước) phải làm nhằm chăm lo cho Nhân dân, nhằm phát huy vai trò

của Nhân dân theo tư tưởng Hồ Chí Minh như: Phạm Bá Lượng trong "Tư

tưởng Hồ Chí Minh về "lấy dân làm gốc"" , Đỗ Xuân trong "Học Bác lấy dân làm gốc", Đặng Văn Thái trong "Những tâm huyết trong Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh về chăm lo hạnh phúc của nhân dân" , Phạm Ngọc

Anh trong "Quan điểm của Hồ Chí Minh về các biện pháp phát huy nguồn

lực của nhân dân trong xây dựng và phát triển đất nước" , Nguyễn Lương

Uyên trong "Phát triển kinh tế, không ngừng nâng cao đời sống vật chất

của nhân dân theo tư tưởng Hồ Chí Minh", Lê Quốc Lý trong "Thực hiện

Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh "không ngừng nâng cao đời sống của nhân dân",

Dù có số lượng không nhiều bằng các chủ đề khác, một số bài viết tiếp cận vấn đề Nhân dân với tư cách là một bộ phận nội dung trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh vẫn có chỗ đứng riêng Các tác giả hệ thống tần suất xuất hiện và những điểm chủ yếu về Nhân dân trong tư tưởng cũng như thực tiễn hoạt động cách mạng của Hồ Chí Minh để đưa ra khẳng định vị trí, vai trò của vấn đề này đối với toàn bộ tư tưởng Nguyễn

Đình Hòa trong bài viết "Độc lập cho dân tộc, hạnh phúc cho nhân dân -

cốt lõi của tư tưởng Hồ Chí Minh" đã luận giải để khẳng định, đối với Hồ

Chí Minh, độc lập cho dân tộc luôn gắn liền với hạnh phúc cho Nhân dân

Ở góc độ nghiên cứu tác phẩm Di chúc, tác giả Nguyễn Tất Giáp trong

"Trọng dân, thân dân – Tư tưởng nổi bật trong Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh" đã trình bày những bổ sung, phát triển tư tưởng trọng dân, thân

dân trong triết lý truyền thống của dân tộc và văn hóa nhân loại của Hồ Chí Minh để làm nên diện mạo mới, bản chất mới của quan niệm

Ở hầu hết các công trình nêu trên, liền với trình bày các nội dung liên quan đến tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân là nêu bật ý nghĩa của nội dung trình bày Các nghiên cứu đều khẳng định giá trị lý luận và thực tiễn to lớn của các vấn đề về nhân dân trong tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh; luận chứng những hạn chế, khuyết điểm trong quá trình cách mạng Việt Nam, tập trung ở thời kỳ đổi mới có mối liên hệ chặt chẽ với việc trung thành và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, các quan điểm chính trị về Nhân dân nói riêng; trên cơ sở đó đề ra các giải pháp, khuyến nghị Có thể khẳng định, nội dung tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân và ý nghĩa, vận dụng các nội dung đó trong thời kỳ đổi mới là

“cặp đôi” trong các nghiên cứu

1.2 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA LUẬN ÁN CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, căn cứ mục đích và nhiệm vụ đề ra, từ góc độ chuyên ngành Chính trị học, luận án thấy cần phải tiếp tục nghiên cứu để làm rõ những vấn đề chủ yếu sau:

Thứ nhất, nghiên cứu làm rõ quan niệm về Nhân dân, vị trí, vai trò của Nhân dân theo tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh

Thứ hai, phân tích để làm rõ rằng trong tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân, con đường để Nhân dân Việt Nam thực hiện đúng vị trí, vai trò của mình khi mà tình cảnh một nước thuộc địa nửa phong kiến

đã tước mất chính là tiến hành sự nghiệp cách mạng Luận giải rõ những vấn đề trên để cho thấy đây không chỉ là lý thuyết, mong muốn chính trị

mà còn là nội dung hoạt động thực tiễn của Hồ Chí Minh

Thứ ba, ý nghĩa của tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân trong công cuộc đổi mới nước ta hiện nay

Tiểu kết Chương 1

Nghiên cứu “Tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân và ý

nghĩa đối với sự nghiệp đổi mới hiện nay”, Chương 1 của luận án đã tổng

quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài thông qua khảo sát, phân tích, nhận định các công trình nghiên cứu (sách, bài viết trên tạp chí khoa học) trong và ngoài nước theo hai nhóm: (1) Các công trình nghiên cứu liên quan đến tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh; (2) Các công trình nghiên cứu liên quan đến tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh về Nhân dân Kết quả nghiên cứu của các công trình liên quan là nguồn tư liệu quý báu giúp thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Chương 2

VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA NHÂN DÂN TRONG SỰ NGHIỆP CÁCH MẠNG VIỆT NAM THEO TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH 2.1 QUAN NIỆM VỀ NHÂN DÂN THEO TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH

2.1.1 Quan niệm chung về Nhân dân

Từ nhiều khái niệm về nhân dân có thể nhận thấy những đặc trưng nổi bật sau của phạm trù này:

Trước hết, nhân dân là toàn thể cộng đồng người (nghĩa rộng, hiểu thông thường) hoặc cộng đồng người chiếm đa số trong xã hội (nghĩa hẹp, cách hiểu khoa học chặt chẽ)

Thứ hai, nhân dân là cộng đồng người được gắn kết chặt chẽ thành thể thống nhất bởi mẫu số chung Mẫu số chung này khác nhau trong nhiều quan niệm

Thứ ba, nhân dân là phạm trù chính trị - xã hội có tính lịch sử, vừa mang tính cộng đồng xã hội vừa mang tính giai cấp Thành phần trong nhân dân có sự thay đổi và luôn khác biệt về giai cấp, tầng lớp

Đảng Cộng sản Việt Nam quan niệm Nhân dân là toàn thể dân tộc, không phân biệt giai cấp, tầng lớp, vị thế xã hội, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo… cùng tham gia sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Trong sự đồng thuận, thống nhất, đoàn kết toàn dân, lực lượng nền tảng, nòng cốt là giai cấp công nhân, giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức

2.1.2 Cơ sở hình thành và nội dung quan niệm về Nhân dân trong tư tưởng chính trị của Hồ Chí Minh

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh nói riêng, Nhân dân đứng ở vị trí trung tâm thể hiện qua tần suất rất lớn các quan điểm đề cập đến trong di sản bài viết, bài nói Trong đó, quan niệm về Nhân dân là sự khởi đầu, điểm xuất phát cho hệ thống quan điểm chính trị toàn diện và sâu sắc về Nhân dân của Người

2.1.2.1 Cơ sở hình thành quan niệm về Nhân dân trong tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh

Quan niệm của Hồ Chí Minh về Nhân dân là kết quả của sự vận dụng

và phát triển sáng tạo quan niệm về nhân dân của các nhà tư tưởng Mác – Lênin và nhiều quan niệm thuộc các trường phái tư tưởng khác, kế thừa và phát huy tư tưởng chính trị truyền thống của dân tộc vào điều kiện cụ thể đương thời của Việt Nam Do vậy, Nhân dân trong quan niệm của Người vừa có điểm nhất quán, vừa có những thay đổi, điều chỉnh phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện cụ thể

2.1.2.2 Nội dung quan niệm về Nhân dân trong tư tưởng chính trị

Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh xem Nhân dân là tập hợp gắn kết đa số người khác nhau về dân tộc, tôn giáo, giới tính, giai tầng, địa vị, trong xã hội nhưng thống nhất thành một cộng đồng chung Đó là toàn dân, toàn dân tộc Việt Nam, bao gồm mọi người thuộc các dân tộc đa số và thiểu số, sống ở trong nước hay ở nước ngoài, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo,

tôn giáo Hồ Chí Minh viết: Dân là mọi người dân Việt Nam; là mọi con

dân nước Việt; là mỗi người con Rồng cháu Tiên, không phân biệt già, trẻ, gái, trai, giàu, nghèo, quý, tiện, trong đó công nông chiếm tuyệt đại đa số

Trong nhiều trường hợp, Hồ Chí Minh gọi Nhân dân là quần chúng, quốc dân, đồng bào Quan niệm này bao hàm trong đó các tiêu chí văn hóa, lịch sử, lãnh thổ cư trú Nhân dân Việt Nam là cộng đồng mọi người dân, không phải tất cả, mà phải là người Việt Nam chung gốc tích, lịch sử, văn hóa Hồ Chí Minh cũng không cứng nhắc khi lấy tiêu chí lãnh thổ cư

trú để xác định thành phần Nhân dân Cần lưu ý cách Hồ Chí Minh nói:

Dân là mọi người dân Việt Nam; là mọi con dân nước Việt; là mỗi người con Rồng cháu Tiên "người dân Việt Nam" muốn nói ở đây là tất cả

mọi người Việt Nam đang sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam Hồ Chí Minh đặt ở vị trí đầu tiên trong quan niệm nêu trên tiêu chí về lãnh thổ cư trú để nhấn mạnh Ở điểm này, Hồ Chí Minh tương đồng với nhiều quan niệm hiện nay khi lấy chủ quyền quốc gia làm một trong những tiêu chí để xác định thành phần nhân dân Tuy nhiên, biên độ Nhân dân của Hồ Chí Minh không dừng lại ở phạm vi lãnh thổ cư trú – lãnh thổ quốc gia – mà mở rộng ra ở phạm vi văn hóa "mọi con dân nước Việt", "mỗi người con Rồng cháu Tiên" trong quan niệm về Nhân dân của Hồ Chí Minh chỉ cả người Việt Nam ở trong nước và người Việt Nam ở nước ngoài Kết hợp tiêu chí lãnh thổ cư trú và văn hóa, lịch sử giúp cho quan niệm về Nhân dân của Hồ Chí Minh phản ánh đầy đủ thành phần trong Nhân dân, vừa có trọng tâm là mọi người Việt Nam sinh sống trong nước, vừa bao quát khi

có cả người Việt Nam định cư ở nước ngoài Đây là quan niệm về Nhân dân theo nghĩa rộng

Từ cách tiếp cận hẹp hơn, Hồ Chí Minh phân biệt sự khác nhau giữa quốc dân và Nhân dân Hồ Chí Minh viết: “Nhân dân và quốc dân khác nhau

Nhân dân là bốn giai cấp công, nông, tiểu tư sản, tư sản dân tộc và những phần tử khác yêu nước Đó là nền tảng của quốc dân

Những bọn phản động chưa đến nỗi bị xử tử, vẫn là quốc dân Nhưng chúng không được ở trong địa vị nhân dân, không được hưởng quyền lợi như nhân dân Chúng không có quyền tuyển cử, ứng cử; không có quyền

tổ chức tuyên truyền, v.v Song chúng cần phải làm tròn nghĩa vụ, như phục tùng trật tự, tuân theo pháp luật của nhân dân”

Hồ Chí Minh lấy "yêu nước" làm tiêu chí để xác định các thành phần trong quốc dân gắn kết thành khối thống nhất với tên chung "Nhân dân" Quan niệm cho thấy, khái niệm Nhân dân mang màu sắc và ý nghĩa chính trị khá rõ rệt, phần nào phản ánh mối quan hệ giữa các giai cấp trong xã hội Nhân dân trong tư tưởng Hồ Chí Minh là một phạm trù rộng, mang tính cộng đồng dân tộc mà vẫn bao hàm và thể hiện bản chất giai cấp sâu sắc

Điểm nổi bật dễ nhận thấy là có hai kiểu phân chia thành phần Nhân dân trong quan niệm của Hồ Chí Minh:

Thứ nhất, căn cứ theo giai tầng, tôn giáo, tầng lớp, độ tuổi, giới tính, nghề nghiệp, dân tộc, Hồ Chí Minh xem Nhân dân là tập hợp thống nhất

của "bốn giai cấp công, nông, tiểu tư sản, tư sản dân tộc và những phần tử khác yêu nước"; cộng đồng người không phân biệt "già, trẻ, gái, trai, giàu,

nghèo, quý, tiện" Trong đó, Hồ Chí Minh khẳng định liên minh công nhân

- nông dân - trí thức là cốt lõi, nền tảng

Thứ hai, căn cứ theo hệ giá trị tinh thần, vào vai trò tiến bộ xã hội, theo Hồ Chí Minh, về đại thể dân gồm ba tập hợp con người: "Bất kỳ nơi nào có quần chúng, thì nhất định có ba hạng người: hạng hăng hái, hạng vừa vừa, và hạng kém Mà trong ba hạng đó, hạng vừa vừa, hạng ở giữa, nhiều hơn hết, hạng hăng hái và hạng kém đều ít hơn"

Trong nhiều hoàn cảnh cụ thể, Hồ Chí Minh quan niệm về Nhân dân một cách ngắn gọn, phản ánh những đặc trưng chung nhất Với cán bộ, đảng viên, Nhân dân là chủ, là đối tượng lãnh đạo và phục vụ Với hệ thống chính trị, Nhân dân là lực lượng tổ chức ra, nuôi dưỡng và bảo vệ, đồng thời là người chịu sự lãnh đạo, quản lý Với sự nghiệp chính trị, Nhân dân là chủ thể, lực lượng chủ yếu Nhìn chung, với cách tiếp cận này, quan niệm về Nhân dân của Hồ Chí Minh vừa cho thấy vị trí, vai trò của Nhân dân, vừa cho thấy mối quan hệ giữa Nhân dân với các chủ thể khác, vừa nêu rõ những yêu cầu về nghĩa vụ, trách nhiệm của Nhân dân

2.2 NHÂN DÂN LÀ MỤC TIÊU VÀ ĐỘNG LỰC CỦA SỰ NGHIỆP CÁCH MẠNG VIỆT NAM

2.2.1 Nhân dân là mục tiêu của sự nghiệp cách mạng Việt Nam

Xét đến cùng, nhận thức cũng như hành vi chính trị của Hồ Chí Minh

nhất quán hướng đến Nhân dân như là mục tiêu thường xuyên và tối thượng

Nhân dân là mục tiêu, lý tưởng của Hồ Chí Minh, của sự nghiệp cách mạng trong tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh không mang tính nhất thời, không là một thủ đoạn, sách lược chính trị mà là vấn đề có tính chiến lược được duy trì và phát triển theo hướng không ngừng củng cố, bổ sung, phát

triển Mục tiêu, lý tưởng vì Nhân dân trở thành sợi chỉ đỏ xuyên suốt, ngọn

hải đăng dẫn đường cho toàn bộ quan điểm và hành vi chính trị của Hồ Chí Minh và sự nghiệp cách mạng Việt Nam Nhiều nghiên cứu cho rằng,

mục tiêu, lý tưởng đó tựu trung lại trong các mệnh đề: (1) Dân tộc độc lập;

(2) Nhân dân tự do; (3) Nhân dân hạnh phúc; (4) Dân trí nâng cao; (5) Dân chủ thực hành

2.2.2 Nhân dân là động lực của sự nghiệp cách mạng Việt Nam

Vai trò của Nhân dân đối với sự nghiệp cách mạng Việt Nam thể hiện ở chỗ Nhân dân là động lực to lớn thúc đẩy cách mạng tiến lên, quyết