Đô thị tiên yên (quảng ninh) quá trình hình thành và biến đổi

Suốt thời gian thực hiện đề tài, tác giả đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của tập thể cán bộ, giáo viên, nhân viên… khoa Lịch sử Trường Đại học Sư phạm, Đại học Thái Nguyên; Thư viện t

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỊ KIM DUNG

ĐÔ THỊ TIÊN YÊN (QUẢNG NINH):

QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ BIẾN ĐỔI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NHÂN VĂN

THÁI NGUYÊN - 2015

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỊ KIM DUNG

ĐÔ THỊ TIÊN YÊN (QUẢNG NINH):

QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ BIẾN ĐỔI

Chuyên ngành: LỊCH SỬ VIỆT NAM

Mã số: 60 22 03 13

LUẬN VĂN THẠC SĨ NHÂN VĂN

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS.NGND NGUYỄN QUANG NGỌC

THÁI NGUYÊN - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình khoa học của tôi, được thực hiện dưới sự

hướng dẫn khoa học của GS.TS NGND Nguyễn Quang Ngọc Các số liệu và kết

quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa được công bố dưới bất cứ hình thức nào

Thái Nguyên, tháng 8 năm 2015

Học viên

Trần Thị Kim Dung

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tác giả luận văn xin trân trọng và tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới

GS.TS NGND Nguyễn Quang Ngọc đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, động viên tác

giả trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Suốt thời gian thực hiện đề tài, tác giả đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của tập thể cán bộ, giáo viên, nhân viên… khoa Lịch sử Trường Đại học Sư phạm, Đại học Thái Nguyên; Thư viện tỉnh Quảng Ninh; Đảng bộ, UBND huyện Tiên Yên; Đảng ủy, UBND thị trấn Tiên Yên, huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh trong việc cung cấp tư liệu, thông tin để phục vụ nghiên cứu và viết luận văn Tác giả cũng nhận được sự quan tâm, chia sẻ và khích lệ từ gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và những nhận xét, góp ý, đánh giá của Hội đồng khoa học bảo vệ luận văn

Tác giả xin trân trọng cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 8 năm 2015

Học viên

Trần Thị Kim Dung

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và nhệm vụ của đề tài 5

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 6

5 Đóng góp của luận văn 7

6 Bố cục của luận văn 8

Chương 1: THỊ TRẤN TIÊN YÊN, NGÃ BA TRUNG TÂM CỦA TOÀN MIỀN ĐÔNG BẮC TỈNH QUẢNG NINH 9

1.1 Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên 9

1.2 Quá trình tụ cư và mấy đặc điểm chính về cộng đồng dân cư 12

1.3 Những thay đổi hành chính 13

Tiểu kết 15

Chương 2: THỊ TRẤN TIÊN YÊN TỪ KHI THÀNH LẬP ĐẾN NĂM 1954 17

2.1 Thủ phủ châu Tân Yên từ thời Lê sơ trở về trước 17

2.2 Thủ phủ châu Tiên Yên từ thời Lê Trung hưng đến thời Nguyễn 20

2.3 Thị xã Tiên Yên thời Pháp thuộc 22

2.3.1 Quá trình Pháp, Nhật chiếm đóng và tái chiếm Tiên Yên 22

2.3.2 Sự biến đổi của đô thị Tiên Yên dưới thời Pháp thuộc 27

Tiểu kết 34

Chương 3: ĐÔ THỊ TIÊN YÊN TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1986 36

3.1 Thị trấn Tiên Yên những năm đầu sau ngày giải phóng (1954-1957) 36

3.1.1 Tình hình Tiên Yên sau ngày mới giải phóng 36

3.1.2 Sự thay đổi tên gọi hành chính Tiên Yên từ 1954 đến 1957 42

3.2 Sự biến đổi đô thị Tiên Yên từ năm 1957-1978 43

3.2.1 Tình hình Tiên Yên từ 1957-1961 43

3.2.2 Tiên Yên từ 1961-1965 44

3.2.3 Tiên Yên từ 1965-1975 49

3.2.4 Tiên Yên 1975-1978 55

3.3 Thị trấn Tiên Yên từ năm 1979 đến năm 1986 57

Tiểu kết 60

Chương 4: ĐÔ THỊ TIÊN YÊN TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2010 62

4.1 Những yếu tố tác động 62

4.1.1 Tác động của tình hình trong nước và thế giới 62

4.1.2 Yêu cầu phát triển mới của tỉnh Quảng Ninh 63

4.2 Chủ trương quy hoạch và phát triển đô thị Tiên Yên 63

4.3 Những biến đổi đô thị Tiên Yên từ năm 1986 đến năm 2010 65

4.3.1 Về các mặt kinh tế, xã hội, văn hóa, đời sống đô thị 65

4.3.2 Về cơ sở hạ tầng đô thị 70

4.4 Tầm nhìn và quy hoạch đô thị Tiên Yên 75

Tiểu kết 79

KẾT LUẬN 81

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thế giới hiện đại đang ngày càng trở thành một thế giới của đô thị hóa hay nói khác đi, đô thị hóa là một quá trình tất yếu của xã hội phát triển, nó đang ảnh hưởng ngày một sâu rộng tới mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Quá trình này cũng đang diễn ra một cách mạnh mẽ ở nước ta trong bối cảnh mới, nền kinh tế thị trường có sức chi phối đặc biệt nhanh chóng ở các đô thị lớn và hội nhập toàn cầu Trong sự nghiệp phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của các quốc gia, các đô thị đóng vai trò như hạt nhân quan trọng, đô thị hóa được xem là động lực của sự phát triển, là yếu tố đánh giá

sự phát triển, trình độ văn minh của đất nước và của từng địa phương

Ở Việt Nam quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, phù hợp với bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội chung của đất nước Nhiều con số thống kê cho thấy từ năm

1991 đến nay, đô thị hóa ở nước ta đã có những bước phát triển mạnh, năm 1989 (18,5%), năm 1995 (20,7%), năm 2000 (24,2%), năm 2006 (27%) và 2010 đạt 29,6%

Nằm giữa ngã ba miền Đông Bắc tỉnh Quảng Ninh, Tiên Yên được xem như là ngưỡng cửa chính dẫn tới những vùng cửa khẩu buôn bán sầm uất như: Móng Cái, Hoành Mô, Bản Chắt, Chi Ma, Đồng Đăng thuộc cả hai tỉnh Quảng Ninh và Lạng Sơn Tiên Yên còn có cảng biển Mũi Chùa, một quân cảng xung yếu được thiết lập từ thời thuộc Pháp, ngày nay đang là một tiềm năng kinh tế cảng biển phục vụ cho một số tỉnh biên giới phía Bắc

Với diện tích tự nhiên trên 64.000 héc ta chủ yếu là rừng, đất rừng và bãi bồi ven biển; các dân tộc ít người chiếm 50% trong tổng số dân 3,6 vạn người toàn huyện, Tiên Yên là một cộng đồng miền núi với nhiều sắc thái văn hóa độc đáo mà nền kinh tế nông - lâm - ngư nghiệp được xác định như là xương sống của mọi bước phát triển

Từ một huyện với nông - lâm - thuỷ sản chiếm đa số trước năm 1986, sau 40 năm phát triển, công cuộc đổi mới đang mở ra cho Tiên Yên sự thay đổi tương đối toàn diện trên mọi bình diện kinh tế - xã hội, và trở thành một đô thị Quá trình đô thị hóa ở Tiên Yên thể hiện rất rõ ở sự thay đổi mạnh mẽ từ cảnh quan khu vực cho đến việc chuyển đổi nghề nghiệp, thành phần dân cư, từ đa số làm lâm nghiệp sang làm các công việc phi lâm nghiệp, biến đổi lối sống, từ lối sống nông thôn sang lối sống thành thị, biến đổi về phong tục, tập quán, thay đổi bộ máy hành chính từ nông thôn (làng, xã) sang đô thị (phường), các khu đô thị mở rộng và phát triển

Với sự hình thành các khu công nghiệp, các khu dân cư phi nông nghiệp, cùng với sự nâng cấp của hạ tầng kỹ thuật, thực hiện thành công đường lối đổi mới của Đảng, tiến mạnh trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Do nằm ở vị trí là một huyện miền núi ven biển, đồng thời là một huyện có diện tích lớn của tỉnh Quảng Ninh nên sự phát triển của huyện Tiên Yên gắn bó mật thiết với sự phát triển chung của tỉnh Tốc độ đô thị hóa ở đây phản ánh tình hình phát triển của Tiên Yên nói riêng và của tỉnh Quảng Ninh nói chung Đó là mối quan hệ tác động song chiều giữa Tiên Yên và tỉnh Quảng Ninh

Xuất phát từ những lý do trên, tôi đã chọn Đô thị Tiên Yên (Quảng Ninh): Quá

trình hình thành và biến đổi làm đề tài luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt

Nam của mình

Tìm hiểu quá trình hình thành và biến đổi của đô thị Tiên Yên, chúng tôi mong muốn làm rõ quá trình này diễn ra như thế nào và đã tác động đến người dân ở các vùng đang trong quá trình đô thị hóa ra sao? Chúng tôi cũng hy vọng có thể đưa ra một cái nhìn vừa cụ thể vừa khái quát về quá trình đô thị hóa đang được đẩy nhanh trên toàn bộ khu vực Đông Bắc của đất nước, để từ đó cung cấp thêm thông tin cho các nhà quản lý và hoạch định chính sách ở địa phương xử lý hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển trong chiến lược tổng thể phát triển nhanh và bền vững các

đô thị hiện nay

2 Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề

Vấn đề đô thị, đô thị hóa và những tác động của nó đối với môi trường, xã hội, gia đình… đã được nhiều nhà khoa học và giới quản lý đô thị quan tâm nghiên cứu Đặc biệt, trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa mà đô thị hóa cũng diễn ra mạnh mẽ, đặt ra nhiều vấn

đề và thách thức đối với không chỉ những nhà hoạch định chính sách mà còn cả với nhà khoa học

Có nhiều công trình nghiên cứu về đô thị, đô thị hóa Tiêu biểu như bài viết

Đô thị ở Việt Nam: thực trạng phát triển và khuynh hướng biến đổi của GS.TS

Nguyễn Quang Ngọc là một bài viết chuyên sâu về khái niệm "đô thị", phân loại đô

thị, thực trạng và định hướng phát triển đô thị ở Việt Nam hiện nay… Cuốn sách Đô

thị Việt Nam trong thời kỳ quá độ (2006) của nhóm tác giả Nguyễn Thị Thiềng, Phạm

Thúy Hương, Patrick Gubry, Franck Castiglioni, Jean-michel Cusset là sự tập hợp

những kết quả nghiên cứu đô thị vì sự phát triển (PRUD) do Bộ Ngoại giao Pháp tài

trợ Giáo trình Xã hội học Đô thị của GS.TS Trịnh Duy Luân Qua các công trình

này, chúng ta có thể hiểu thêm những thách thức của quá trình phát triển đô thị ở Việt Nam dưới hai áp lực là kinh tế và dân số, đó là sự chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường toàn cầu hóa và sự di dân từ nông thôn ra đô thị ngày càng tăng nhanh Hội nhập quốc tế, đô thị hóa nhanh, phát triển kinh tế, phân quyền, phân cấp quản lý đô thị, biến đổi trong quản lý đô thị… là những đòi hỏi chính quyền địa phương phải tăng cường quản lý đô thị

Lê Thanh Sang (2008) với Đô thị hóa và cấu trúc đô thị Việt Nam trước và sau

đổi mới 1979 - 1989 và 1989 - 1999 đã đem đến cái nhìn tổng quan về đô thị hóa và

các lý thuyết đô thị hóa ở Việt Nam từ quá khứ đến hiện tại, tăng trưởng đô thị ở Việt Nam trước và sau đổi mới…

Trong cuốn Đô thị Việt Nam, tác giả Đàm Trung Phường (1995) lại nhấn mạnh

đô thị hóa là một quá trình chuyển dịch lao động nhằm khai thác thiên nhiên sẵn có như: nông - lâm - ngư nghiệp, khai khoáng… phân tán trên một diện tích rộng khắp toàn quốc chuyển sang những hoạt động tập trung hơn như công nghiệp chế biến, sản xuất, xây dựng cơ bản, vận tải, sửa chữa, dịch vụ, thương mại… cũng có thể chuyển dịch từ hoạt động nông nghiệp sang hoạt động phi nông nghiệp trên một số địa bàn thích hợp gọi là đô thị

Ngô Quốc Huy (2000), trong Vấn đề đô thị hóa nông thôn trong quá trình

xây dựng làng truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ đánh giá đô thị hóa nông thôn

là một xu hướng phát triển tất yếu của xã hội, nó được hợp thức cùng với sự phát triển, tiến bộ của dân trí, của hệ thống thông tin và khoa học kỹ thuật hướng tới một xã hội tiên tiến

Kim Quảng Quân (2012) trong cuốn Thiết kế đô thị có minh họa với nghiên cứu Đô thị học, đã đưa ra những khái niệm mới về đô thị hóa và các tác nhân của quá

trình đô thị hóa như: Sự phát triển khoa học kỹ thuật và công nghệ sản xuất, sự phát triển của nền kinh tế và các hậu quả như: hệ quả kinh tế xã hội (vấn đề di cư, cấu trúc

xã hội, lao động, nghề nghiệp), hệ quả văn hóa xã hội (mức sống, lối sống và nhu cầu giao tiếp), hệ quả không gian - môi trường…

Nguyễn Đăng Sơn trong cuốn Phương pháp tiếp cận mới về quy hoạch và

quản lý đô thị cho rằng quá trình đô thị hóa là quá trình công nghiệp hóa đất nước Vì

vậy cũng có người cho rằng đô thị hóa là người bạn đồng hành của công nghiệp hóa Quá trình đô thị hóa cũng là quá trình biến đổi sâu sắc về cơ cấu sản xuất, cơ cấu nghề nghiệp, cơ cấu tổ chức sinh hoạt xã hội, cơ cấu không gian kiến trúc xây dựng

từ dạng nông thôn sang thành thị

Các công trình nghiên cứu về đô thị Tiên Yên, trước hết phải kể tới cuốn Địa

chí Quảng Ninh do Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh biên soạn năm 2001 Cuốn

sách tập trung làm rõ những nét cơ bản về đất đai, địa hình, sông núi, khí hậu, con người, truyền thống lịch sử, quá trình phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, phong tục tập quán, tín ngưỡng, tôn giáo, luật lệ, hệ thống chính trị, an ninh, quốc phòng… và các mốì liên hệ gắn bó giữa các lĩnh vực đó trên nền địa lý tỉnh Quảng Ninh, kể từ thời tiền sử, sơ sử cho đến năm 2012, đồng thời nêu bật được những thế mạnh, tiềm năng, đặc trưng căn bản, phổ quát, riêng biệt cũng như những thuận lợi, khó khăn của tỉnh Quảng Ninh

Các cuốn Lịch sử Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam huyện Tiên Yên tập 1, 2,

3 của Nhà xuất bản Quảng Ninh năm 1991 cũng đã biên soạn cho chúng ta cái nhìn tổng thể về lịch sử Tiên Yên và đô thị Tiên Yên trong thời Pháp thuộc và thời kì sinh sống tập trung của người Hoa trên đất Tiên Yên

PGS.TS Hoàng Anh Tuấn, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và

Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội trong bài viết Hải cảng miền Đông Bắc và hệ thống

thương mại Đàng Ngoài thế kỷ XVII qua các nguồn tư liệu phương Tây cũng đã đề cập

đến Vạn Ninh và “chiến lược Tinnam” (tên gọi của Tiên Yên trong thư tịch cổ phương Tây) của người Hà Lan thập niên 1660 Tuy nhiên, bài viết này mới chỉ cung cấp được một phần về lịch sử hoạt động buôn bán của đô thị Tiên Yên vào thế kỉ XVII

Các nhà nghiên cứu người nước ngoài cũng có rất nhiều thắc mắc về Tiên Yên trong giai đoạn thế kỉ XVII, tại sao thương nhân châu Âu lại đến Tiên Yên buôn bán sầm uất? Tại sao vào cuối thế kỷ XIX, khi Thực dân Pháp chuẩn bị xây dựng cảng chính ở miền Bắc để phục vụ công cuộc khai thác thuộc địa đã nhiều lần đặt Tiên Yên cùng với Hải Phòng, Quảng Yên và Hòn Gai để xem xét? Tại sao trước khi quyết

định xây dựng tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, thực dân Pháp cũng đã từng xây dựng pháo đài kiên cố với hàng trăm lô cốt, boong ke lớn nhỏ ở Tiên Yên?

Năm 2014, Huyện ủy - Hội đồng nhân dân - Ủy ban nhân dân - Ủy ban mặt

trận tổ quốc huyện Tiên Yên đã tổ chức biên soạn cuốn Tiên Yên miền khát vọng

gồm tuyển tập các tác phẩm Văn học - Nghệ thuật chào mừng kỉ niệm 60 năm ngày tiếp quản Tiên Yên (8/8/1954 - 8/8/2014) Cuốn sách này đã giới thiệu khái quát truyền thống và thành tựu kinh tế, văn hóa, chính trị và xã hội của huyện Tiên Yên từ năm 1954 - 2014

Các công trình nghiên cứu và tài liệu nói trên, ở mức độ khác nhau đã đề cập đến sự hình thành và phát triển đô thị Tiên Yên Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu về quá trình hình thành và biến đổi đô thị Tiên Yên một cách đầy đủ, hệ thống Đây là vấn đề còn bỏ ngỏ mà chúng tôi phải tiến hành nghiên cứu, khảo sát một cách độc lập

3 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu và nhệm vụ của đề tài

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của Luận văn là tìm hiểu quá trình hình thành và biến đổi đô thị Tiên Yên, thị trấn trung tâm hành chính của huyện Tiên Yên, cũng đồng thời là một trung tâm kinh tế - xã hội quan trọng của miền Đông tỉnh Quảng Ninh, tính từ khi đô thị hình thành cho đến ngày nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Giới hạn không gian: Luận văn nghiên cứu quá trình hình thành và biến đổi

của đô thị Tiên Yên (tương đương với thị trấn Tiên Yên, huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh hiện nay)

Giới hạn thời gian: Khái quát về thị xã Tiên Yên trong lịch sử và đặc biệt là

quá trình hình thành và biến đổi đô thị Tiên Yên trên tất cả các mặt kinh tế, xã hội và văn hóa kể từ khi thành lập cho đến năm 2010

3.3 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Khái quát vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, quá trình tụ cư, những đặc điểm của cộng đồng dân cư và những thay đổi hành chính trên địa bàn nghiên cứu

Làm rõ sự hình thành và biến đổi của đô thị Tiên Yên qua các thời kì để phản ánh bức tranh đô thị Tiên Yên từ truyền thống đến hiện đại

Đánh giá khách quan những hệ quả mà quá trình đô thị hóa đem lại, đồng thời nêu ra một vài đề xuất, kiến nghị khắc phục những hạn chế, vướng mắc, phát huy thế mạnh vốn có để đưa đô thị Tiên Yên lên đúng tầm thế của một đô thị trung tâm miền đông tỉnh Quảng Ninh - nơi đang có tốc độ đô thị hóa dẫn đầu cả nước

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu

Tư liệu chính sử dụng trong luận văn là các cuốn sách cổ, sách chính sử, sách lịch sử Đảng bộ huyện Tiên Yên, những Văn kiện, Nghị quyết, các Chỉ thị của Đảng

và Nhà nước, của các cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương về kinh tế - xã hội, đô thị

và quản lý đô thị

Trước hết là thư tịch cổ Việt Nam có đề cập đến đô thị Tiên Yên thời phong

kiến như: Đại Việt sử kí toàn thư, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 1993; Lịch

triều hiến chương loại chí, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 1992; Đại Nam thực lục (tiền biên và chính biên), Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, 2002-2007; Khâm Định Việt sử thông giám cương mục, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, 1998-1999; Đại Nam nhất thống chí, Nhà xuất bản Lao động, 2012; Đồng Khánh địa dư chí lược,

Nhà xuất bản Thế giới, 2003; Đại Nam liệt truyện, Quốc triều chính biên toát yếu

Các sách này tuy có ghi chép đến tên gọi hành chính, di tích lịch sử - văn hóa có liên quan đến lịch sử hình thành và phát triển của đô thị Tiên Yên, nhưng hết sức sơ lược

Bước sang thời hiện đại, tư liệu về đô thị Tiên yên khá phong phú, đa dạng, bao gồm các quyết định, báo cáo, nghị quyết, các dự án quy hoạch phát triển đô thị Tiên Yên của tỉnh Quảng Ninh, huyện Tiên Yên và thị trấn Tiên Yên

Bên cạnh tra cứu tài liệu sách vở, chúng tôi cũng tiến hành điều tra thực địa, thu thập thêm thông tin tư liệu trực tiếp trên địa bàn thị trấn Tiên Yên và các vùng

phụ cận Tư liệu bao gồm các di tích, di vật, các công văn giấy tờ và ghi chép còn tản mát trong dân gian, các địa danh, nhân danh và các câu chuyện truyền miệng có liên quan đến quá trình hình thành, phát triển và biến đổi của đô thị Tiên Yên

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Công trình đã sử dụng chủ yếu các phương pháp xã hội học lịch sử, phương pháp sưu tầm và phân tích tư liệu

Phương pháp sưu tầm, tập hợp, phân tích và đánh giá tư liệu được sử dụng xuyên suốt luận văn Phương pháp này được sử dụng nhằm nghiên cứu, thu thập tư liệu trên cơ sở các sách, bài báo chuyên khảo đã được công bố, các số liệu thống kê…

từ đó phân loại, hệ thống và hình thành hệ thống thư mục các tư liệu nghiên cứu để thấy được những đặc điểm chung cũng như những đặc điểm riêng của quá trình đô thị hóa Tiên Yên Ngoài ra luận văn còn sử dụng một số tài liệu chính từ các kết quả khảo sát tư liệu trong lưu trữ, bài viết trên sách báo, tạp chí, bài báo cáo đặc biệt là các nghiên cứu trước đây có liên quan đến vấn đề nghiên cứu luận văn đề cập đến

Phương pháp xã hội học lịch sử cũng được sử dụng trong nghiên cứu quá trình hình thành, vận động và phát triển của thị xã Tiên Yên Nghiên cứu gắn với hoàn cảnh điều kiện lịch sử cụ thể, cố gắng tái hiện thị xã Tiên Yên từ khi thành lập đến thời kỳ đô thị hóa 2010, từ đó rút ra các quy luật hình thành và phát triển của đô thị Tiên Yên Chúng tôi luôn ý thức được rằng mỗi phương pháp và kỹ thuật được sử dụng cần phải phù hợp với từng nội dung nghiên cứu cụ thể, phải được đặt trong mối quan hệ tổng thể để có thể nhìn nhận khách quan, toàn diện, toàn bộ quá trình hình thành, biến đổi, các mối quan hệ, các chiều tác động của đô thị hóa đối với đời sống kinh tế - xã hội của người dân ở đô thị

5 Đóng góp của luận văn

Nhìn chung, mặc dù đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về đô thị hóa ở Việt Nam nói chung và một số nghiên cứu về Tiên Yên nói riêng nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về quá trình hình thành và biến đổi của đô thị Tiên Yên từ khi thành lập cho đến năm 2010 Vì vậy, tìm hiểu quá trình đô thị hóa ở Tiên Yên chúng tôi hy vọng có được một số đóng góp sau:

Thứ nhất, qua việc nghiên cứu quá trình hình thành và biến đổi đô thị Tiên Yên, Luận văn tái hiện một cách sinh động, chân thực và hệ thống quá trình hình thành và biến đổi đô thị Tiên Yên qua các thời kì, từ truyền thống đến hiện đại

Thứ hai, qua việc nghiên cứu quá trình hình thành và biến đổi đô thị Tiên Yên, đánh giá khách quan những hệ quả mà quá trình đô thị hóa đem lại Luận văn cũng sẽ nêu ra một vài đề xuất, kiến nghị khắc phục những hạn chế, vướng mắc, phát huy thế mạnh vốn có để đưa đô thị Tiên Yên lên đúng tầm thế của một đô thị trung tâm miền đông Quảng Ninh - nơi đang có tốc độ đô thị hóa dẫn đầu cả nước

Từ những nhận thức về quá trình hình thành và biến đổi đô thị hóa Tiên Yên, chúng tôi mong muốn góp phần vào nhận thức chung về đô thị hóa ở Việt Nam, góp thêm một tiếng nói giúp các nhà hoạch định chính sách có thể đề ra những chủ trương, biện pháp thích hợp cho việc quy hoạch và phát triển đô thị Việt Nam nói riêng và phát triển đất nước nói chung

6 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận ,Phụ lục và Tài liệu tham khảo, nội dung luận

văn được chia ra thành 4 chương:

Chương 1: Thị trấn Tiên Yên, ngã ba trung tâm của toàn miền Đông Bắc tỉnh

Quảng Ninh, trình bày khái quát vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, quá trình tụ cư,

những đặc điểm của cộng đồng dân cư và những thay đổi hành chính trên địa bàn nghiên cứu

Chương 2: Tiên Yên từ khi thành lập cho đến năm 1954, khảo tả Tiên Yên với

tư cách là thủ phủ của huyện/phủ/châu từ thời Trần, thời thuộc Minh và thời Lê, Nguyễn cho đến thị xã Tiên Yên thời Pháp thuộc

Chương 3: Đô thị Tiên Yên từ năm 1954 đến năm 1986, trình bày về sự thay

đổi tên gọi hành chính Tiên Yên từ 1954 đến 1957, sự biến đổi đô thị Tiên Yên từ

1957 đến năm 1978 và từ năm 1978 đến năm 1986

Chương 4: Đô thị Tiên Yên từ năm 1986 đến năm 2010, giới thiệu chủ trương

quy hoạch và phát triển đô thị Tiên Yên và những biến đổi đô thị Tiên Yên trong thời

kỳ đổi mới, trên cơ sở đó đưa ra một số nhận xét về tầm nhìn và quy hoạch đô thị Tiên Yên

Chương 1 THỊ TRẤN TIÊN YÊN, NGÃ BA TRUNG TÂM CỦA TOÀN MIỀN ĐÔNG BẮC TỈNH QUẢNG NINH 1.1 Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên

Tiên Yên là một huyện miền núi thuộc khu vực phía Đông của tỉnh Quảng Ninh,

có vị trí đặc biệt quan trọng về quốc phòng, an ninh, là đầu mối giao thông thủy, bộ, từ đây có thể đến với thành phố Lạng Sơn, đi thành phố địa đầu Móng Cái và về thành phố Hạ Long là trung tâm tỉnh lị của Quảng Ninh đều với khoảng cách gần 90km Từ lâu, Tiên Yên được biết đến là miền đất giàu tiềm năng và sẽ là đô thị mới "Thị xã ngã

ba miền Đông Bắc" tỉnh Quảng Ninh đầy khát vọng hướng tới tương lai

Thị trấn Tiên Yên (vốn là Thị xã Tiên Yên trước đây) là đơn vị hành chính nằm ở vị trí trung tâm của huyện Tiên Yên, có tổng diện tích tự nhiên là 708,16ha

Phía bắc giáp xã Phong Dụ, huyện Tiên Yên;

Phía tây giáp xã Yên Than, huyện Tiên Yên;

Phía đông giáp xã Đông Ngũ, huyện Tiên Yên;

Phía nam giáp xã Tiên Lãng, huyện Tiên Yên

Phía tây nam giáp xã Hải Lạng, huyện Tiên Yên

Toàn bộ thị trấn Tiên Yên nằm trên trục quốc lộ, lại sát ven sông, trên bến dưới thuyền mang một vẻ đẹp thơ mộng Từ xa xưa thị trấn Tiên Yên đã là một đầu mối giao thương quan trọng trong toàn vùng Đông Bắc của Quốc gia Đại Việt tới thương cảng Vân Đồn, tới vùng núi Cao Bằng, Bắc Giang, Lạng Sơn và các cửa khẩu quốc tế Cùng với nhịp độ phát triển chung của cả tỉnh Quảng Ninh và huyện Tiên Yên, thị trấn Tiên Yên cũng không ngừng thay da đổi thịt theo hướng văn minh hiện đại

Với chiều dài và những dấu tích lịch sử còn để lại, ngày nay khi đến với thị trấn Tiên Yên, với những dãy phố cổ, đường phố hẹp, không có vỉa hè, nhà liền nhà, mái lợp ngói âm dương, bên cạnh là dòng sông Tiên Yên, nước tràn ào ào qua Thác Đón, qua đập ngầm, có bến Châu trong xanh lô xô ghềnh đá cuội… tạo nên phong cảnh vừa đẹp vừa lạ

Thị trấn Tiên Yên nằm lọt giữa hai dãy núi Cái Kỳ (phía Tây Bắc) và Pạc Sủi (phía Đông) tạo thành một dải thung lũng chạy dài theo chi lưu của hai dòng sông Một dòng có tên là Tiên Yên từ Cao Ba Lanh (Bình Liêu) đổ về Một dòng mang tên Phố Cũ bắt nguồn từ Đình Lập (Lạng Sơn) dồn tới Cả hai dòng sông này hợp lưu ở thôn Thác Bưởi (xã Tiên Lãng) qua Thác Cối, Mũi Chùa chảy ra vụng Vạn Hoa Lưu vực sông Tiên Yên có dạng hình tam giác, thượng lưu rộng, hạ lưu thu hẹp lại, độ dốc lưu vực lớn, lũ thường xảy ra nhanh, cửa ra lại hẹp Do ảnh hưởng của thủy triều nên vùng thị trấn Tiên Yên ở ven sông đến Mũi Chùa thường bị lũ lớn uy hiếp, điển hình

là các trận lũ năm 1971 và năm 2008 (riêng trận lũ lịch sử năm 2008 ở Tiên Yên đã nhấn chìm hoàn toàn thị trấn, có tới 250 ngôi nhà bị sập và 1.200 ngôi nhà bị ngập lụt) Đây là một khó khăn rất lớn của thị trấn Tiên Yên nói riêng và huyện Tiên Yên nói chung khi xây dựng và phát triển kinh tế

Tiên Yên nằm trong khu vực miền núi, khí hậu nhiệt đới gió mùa, có hai mùa

rõ rệt Mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều từ tháng 5 đến tháng 10, mùa đông khí hậu khô hanh khắc nghiệt kéo dài thậm chí có sương muối từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau Mùa đông ở dẻo cao khá lạnh, nhiều ngày có sương muối Nhiệt độ trung bình hàng năm là 22,4°C, lượng mưa lớn, mưa phùn nhiều về mùa đông Có thể nói, so với các huyện và đơn vị hành chính khác trong vùng khí hậu Tiên Yên tương đối mát mẻ, trong lành, thuận lợi cho phát triển kinh tế nông, lâm, ngư nghiệp và cho cuộc sống yên bình của nhân dân

Theo tài liệu thổ nhưỡng của tỉnh Quảng Ninh, hầu hết đất đai thuộc khu vực thị trấn Tiên Yên là đất đỏ bạc màu vùng đồi núi, trong đó đất lâm nghiệp có 360,05

ha rừng Rừng Tiên Yên có nhiều loại gỗ quý như lim, dổi, lát và nhiều loại cây lâu năm khác, cung cấp một lượng lớn gỗ chất lượng cao để phát triển nghề mộc cao cấp

và hàng xuất khẩu Trước đây, rừng Tiên Yên còn có nhiều muông thú như hổ, báo, lợn rừng, hươu, nai… nhưng ngày nay hổ, báo không còn, lợn rừng, hươu, nai cũng còn rất ít Ngoài tài nguyên về đất đai, các nguồn tài nguyên khác như than đá, vàng, quặng, chì thì trữ lượng không lớn và chất lượng thấp Riêng ở Khe Lặc, xã Đại Dực

có nguồn nước khoáng thuộc loại bicacbonat, đã khảo sát, rất có triển vọng khai thác Biển Tiên Yên dài, bao quanh vùng biển Vạn Hoa, ngoài biển có các đảo lớn như Cái Bầu, Đồng Rui và các đảo nhỏ bao bọc Tiên Yên có nhiều vụng biển và vụng biển

Tiên Yên là nơi sinh sản của các loài như cua, hàu, tôm, mực; đầm nước mặn Tiên Yên (như Hà Dong, Tứ Mỹ, Đồng Rui) được khai thác nuôi trồng thủy, hải sản như cua, tôm, hàu… Cửa biển Tiên Yên kín, thuận tiện cho tàu bè ra vào là những địa điểm tốt cho các đội tàu đi biển xa khai thác hải sản phục vụ cho ngành đồ hộp, đông lạnh để cung cấp cho kinh tế địa phương và xuất khẩu Từ những điều kiện tự nhiên

đa dạng, thị trấn Tiên Yên có tiềm năng kinh tế nhiều mặt về nông - lâm - ngư nghiệp… Tuy nhiên, do những điều kiện khách quan và chủ quan nền kinh tế huyện Tiên Yên nói chung và thị trấn Tiên Yên nói riêng chưa phát huy hết tiềm năng, đời sống của nhân dân còn gặp nhiều khó khăn

Ngày 29/10/1970, Huyện uỷ Tiên Yên ra Nghị quyết phân vùng kinh tế của huyện thành 2 vùng lớn Vùng một bao gồm các xã vùng thấp Đông Ngũ, Đông Hải, Hải Lạng, Đồng Rui, có nhiệm vụ sản xuất lúa, khoai, nuôi vịt Vùng hai gồm các xã còn lại có nhiệm vụ sản xuất lúa, khoai, sở, nuôi trâu bò

Khu vực thị trấn trung tâm nằm giữa hai vùng có nhiệm vụ sản xuất vật liệu xây dựng: gạch, ngói, vôi, giấy xuất khẩu, rau xanh và cây ăn quả[69] Việc phân vùng kinh tế theo Nghị quyết của Huyện ủy Tiên Yên có ý nghĩa thiết thực trong việc phát triển các ngành nghề kinh tế theo vùng và theo thế mạnh của địa phương Điều

đó càng chứng tỏ sự quan tâm chỉ đạo của các cấp, các ngành trước điều kiện tự nhiên thuận lợi mà Tiên Yên có được để sớm phát triển đô thị Tiên Yên theo xu thế phát triển đô thị hiện đại của Quảng Ninh và cả nước

Là địa bàn có nhiều tuyến quốc lộ đi qua và toả đi các nơi: quốc lộ 18 nối liền

Hạ Long - Móng Cái, quốc lộ 18C là đầu mối lên cửa khẩu Hoành Mô (Bình Liêu), quốc lộ số 4 chạy song song với biên giới Việt - Trung kéo dài từ Mũi Chùa lên tới Lạng Sơn - Cao Bằng Do thị trấn Tiên Yên có hệ thống giao thông mang hình rẻ quạt như vậy nên đã từ lâu, nơi đây được coi là ngã ba miền Đông Bắc tỉnh Quảng Ninh,

có vị trí đặc biệt về mặt chính trị, kinh tế và quốc phòng Ngoài ra, giao thông đường thuỷ cũng có điều kiện hết sức thuận lợi Các loại tàu có thể dễ dàng từ Bến Châu qua Thác Cối, Mũi Chùa tới cảng Vạn Hoa, Vân Đồn, Cửa ng, Cẩm Phả, Hạ Long, Hải Phòng hoặc ngược lại, tạo nên cảnh thông thương đường thuỷ, đánh bắt hải sản,

Thị trấn Tiên Yên là đô thị ven sông với cảnh quan đẹp và diện mạo đô thị ngày càng tươi mới, khang trang do được sự quan tâm đầu tư của Nhà nước cũng như việc phát huy nội lực để đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội theo quy hoạch được duyệt Hòa nhịp với sự phát triển của tỉnh Quảng Ninh, trong tương lai thị trấn Tiên Yên cần mở rộng và nâng cấp toàn diện để xứng đáng là đô thị hạt nhân, trung tâm hành chính của huyện Tiên Yên Quy mô phát triển mở rộng thị trấn Tiên Yên về phía Đông và phía Tây đang được khởi động, một ngày không xa, thị trấn Tiên Yên là đô thị trung tâm miền Đông Bắc Quảng Ninh sẽ trở thành hiện thực

1.2 Quá trình tụ cƣ và mấy đặc điểm chính về cộng đồng dân cƣ

Dân cư Tiên Yên bao gồm người Kinh (54,3%), Hoa ( 15,3%) Tày (12,7%), Dao (2,06%), Sán Chỉ (8,04%), Sán Dìu (4,23%) và các dân tộc khác Về dân số, đến tháng 5-2010 toàn thị trấn Tiên Yên hiện có 7.317 người với 2.011 hộ dân, mật độ dân số 1.043 người/km2 Số người trong độ tuổi lao động theo thống kê là 4.290 người, trong đó lao động phi nông nghiệp là 3.646 người chiếm 85%

Ngày 6/11/1965, Bộ Nội vụ ra Quyết định số 397-NV phê chuẩn việc sáp nhập thôn Ngã Ba của xã Hải Lạng và thôn Lò Vôi của xã Tiên Lãng huyện Tiên Yên về thị trấn Tiên Yên Từ đó, nâng tổng số khu phố của thị trấn từ 8 lên 10, với 46 tổ dân [7,tr 32], bao gồm các phố: Tam Thịnh, Đông Tiến 1, Đông Tiến 2, Hoà Bình, Quang Trung, Lý Thường Kiệt, Thống Nhất, Long Châu, Long Tiên, Long Thành

Về số lượng và đặc điểm dân cư, dù là người Kinh hay các tộc người khác, con

người Tiên Yên đều rất thân thiện và mến khách Người Kinh có địa bàn cư trú chủ yếu là sinh sống ở vùng đồng bằng ven biển như xã Tiên Lãng, Đông Ngũ, Đông Hải…họ là những cư dân có mặt sớm ở địa bàn Tiên Yên Sau đó là các tộc người thiểu số khác, người dân tộc Tày cư trú ở các triền sông trong thung lũng, người Dao, Sán Dìu và Sán Chỉ cư trú ở các sườn núi, khe suối, thung lũng hẹp, giao thông đi lại

khó khăn… Khi người Hoa đến Tiên Yên sinh sống thì dân số ở Tiên Yên đã tăng lên

đáng kể, tỉ lệ dân cư ở Tiên Yên bắt đầu có sự thay đổi, đông nhất là người Kinh, đông thứ hai là người Hoa và tiếp đến là tỉ lệ của các tộc người thiểu số Cuộc sống của người Hoa ở Tiên Yên cũng có nhiều mức độ khác nhau, một số ít các thương nhân giàu có do làm ăn buôn bán dần dần trở nên có thế lực, khiến cho Pháp sau này

đến Tiên Yên chiếm đóng cũng phải kiêng nể, còn lại phần đông trong số họ đều là những người dân lao động nghèo khổ đến từ bên kia biên giới dạt sang đây để tránh nạn binh đao khói lửa và để kiếm sống Lâu ngày họ định cư và trở thành một bộ

phận của cộng đồng các dân tộc Tiên Yên

Về tín ngưỡng, tôn giáo người dân Tiên Yên lấy việc thờ cúng tổ tiên làm trọng, coi việc đó cao hơn cả tín ngưỡng tôn giáo, nhiều miếu thờ được người dân Tiên Yên lập nên để thờ sơn thần, thuỷ thần, thành hoàng là chủ yếu Đầu những năm

50 của thế kỉ XX, đạo Cơ-đốc mới ảnh hưởng tới đây, người dân Tiên Yên bắt đầu theo và tin theo tôn giáo này và xuất hiện một lực lượng giáo dân không nhỏ Toàn thị trấn có một nhà thờ họ xây từ năm 1950 quy mô nhỏ để bà con giáo dân tới đây làm lễ hàng tuần

Văn hóa và phong tục tập quán ở Tiên Yên cũng rất phong phú, xưa ở Tiên Yên có nhiều tục lệ, đám cưới có hát đối đáp giữa hai họ, lời hát ý nhị, trữ tình Các dân tộc thiểu số có nhiều phong tục riêng Người Sán Chay có hát giao duyên nam nữ (Soóng cộ) Người Dao có nhiều điệu kèn, có múa trong nghi lễ cúng bái Người Tày

- Nùng có hát sli, hát then Hôn nhân thường là ép buộc, mang tính mua bán, ăn uống tốn kém Đám ma thường đưa về đêm Tiên Yên còn nổi tiếng trong văn hóa ẩm thực với các món ăn hấp dẫn như gà Tiên yên, bánh gật gù, miến dong… được du khách,

bè bạn xa gần mến chuộng, đã tạo nên một vùng đất nên thơ và thanh bình

Ngày nay, người dân Tiên Yên vẫn sinh hoạt cộng đồng và lối sống mang đậm truyền thống cư dân vùng biển với những phong tục tập quán rất riêng, đẹp và giá trị sâu sắc Dù cho Quảng Ninh là vùng đất công nghiệp nhưng ở Tiên Yên, người dân

họ có sự hòa nhịp với lối sống hiện đại song hài hòa vẫn hài hòa với truyền thống Họ say sưa lao động và luôn giữ gìn mối đại đoàn kết toàn dân Nét đẹp mang tính cộng đồng ấy thể hiện rất rõ trong vị trí về giao thông của Tiên Yên trên trục đường quốc

lộ 18, nơi dừng chân của các du khách khi đến với Quảng Ninh và đi đến địa đầu Móng Cái và đến với nước bạn Trung Quốc

1.3 Những thay đổi hành chính

Vùng đất Tiên Yên có lịch sử và văn hóa lâu đời, trong suốt tiến trình lịch sử hình thành và phát triển của mình, Tiên Yên phát triển qua nhiều giai đoạn khác nhau

Thời Hùng Vương, vùng đất này thuộc bộ Ninh Hải, châu Tân An thời Tiền Lê rồi lộ

Hải Đông thời Lý-Trần, thừa tuyên An Bang, sau là châu Tân Yên; Đời Hậu Lê vì kỵ

huý của vua Lê Kính Tông là Duy Tân, nên đổi là Tiên Yên; Đời Nguyễn thuộc phủ Hải Ninh, tỉnh Quảng Yên; Nay là huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh có huyện lỵ là thị trấn Tiên Yên

Thị trấn Tiên Yên mới ra đời từ thế kỷ 20 nhưng có vị trí địa lý quan trọng Tháng 7 năm 1886 Pháp đánh chiếm Tiên Yên, ít năm sau chúng lấy thị trấn làm lỵ

sở hành chính Thực dân Pháp đã xây dựng thị trấn có cả đường bộ, đường thủy đi qua, lại có cả đường hàng không nối với Hà Nội, Hải Phòng, Móng Cái Tháng 10/1945 chính quyền lâm thời được thành lập, Tiên Yên được chọn làm tỉnh lỵ của tỉnh Hải Ninh Tháng 11/1946 Pháp quay lại chiếm Tiên Yên Tháng 8 năm 1954, Thị trấn Tiên Yên được giải phóng 1/2/1955 chính quyền tỉnh Hải Ninh về đóng trụ sở tại thị trấn Tiên Yên và Tiên Yên tái lập thị xã Cuối 1956 tỉnh lỵ Hải Ninh lại chuyển

về Móng cái, ngày 17/8/1957 Tiên Yên trở lại là thị trấn Gắn bó với sự hình thành và phát triển của huyện Tiên Yên, thị trấn Tiên Yên luôn được chọn làm đô thị hạt nhân,

là trung tâm hành chính, kinh tế, văn hóa, xã hội của huyện Tiên Yên

Cũng do những biến động khác nhau của lịch sử, từ sau cách mạng tháng Tám thành công cho tới nay, thị trấn Tiên Yên đã không ít lần có sự thay đổi về xếp hạng

đô thị

Từ tháng 10-1945 trở về trước, tỉnh lỵ Hải Ninh đóng tại thị xã Móng Cái Nhưng vì nơi này đang diễn ra nhiều tranh chấp phức tạp nên cấp trên quyết định chuyển tỉnh lỵ về Tiên Yên và thành lập cách mạng chính quyền cách mạng tại đây

do đồng chí Lê Bẩy làm Chủ tịch 74, tr21]

Tháng 11-1946, Pháp quay lại tái chiếm Tiên Yên và chính thức biến nơi đây thành căn cứ quân sự có quy mô lớn của chúng Do vậy, trong suốt giai đoạn kháng chiến chống Pháp kéo dài 9 năm (1946-1954), Tiên Yên không còn giữ được là vị thế trung tâm của tỉnh

Sau ngày tiếp quản (8-8-1954), theo tinh thần Hiệp định Giơ-ne-vơ, Tiên Yên trở thành khu vực tập kết 120 ngày của quân đội Pháp trước khi chúng rút toàn bộ vào miền Nam Ngày 1-02-1955, theo đề nghị của Uỷ ban Hành chính Liên khu Việt

Bắc và Bộ Nội vụ, Thủ tướng Chính phủ ra Nghị định 448/TTg tái lập thị xã Tiên Yên trực thuộc tỉnh Hải Ninh, gồm khu phố Tiên Yên và khu Thác Đón

Ngày 12-4-1957, do các cơ quan của tỉnh chuyển về thị xã Móng Cái, Uỷ ban Hành chính tỉnh Hải Ninh có tờ trình số 239/TC-CB gửi Bộ Nội vụ (do đồng chí Lê Bẩy ký tên) đề nghị sáp nhập thị xã Tiên Yên vào huyện Tiên Yên dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Uỷ ban Hành chính huyện, gọi là thị trấn Tiên Yên, đơn vị như là một

xã Số cán bộ của xã sẽ do tỉnh nghiên cứu, bố trí tăng cường thêm vào cho huyện và các cơ quan khác

Trên cơ sở của nội dung tờ trình đó, ngày 20-7-1957, Phòng Chính quyền - thành thị Bộ Nội vụ có Công văn số 3982/CQ-TT đề nghị Thủ tướng Chính phủ cho đổi thị xã Tiên Yên, thành lập thị trấn Tiên Yên sau khi Uỷ ban Hành chính tỉnh cùng với Uỷ ban Hành chính huyện và thị xã Tiên Yên đã bàn bạc thống nhất ý kiến

Ngày 17-8-1957, Thủ tướng Chính phủ ra Nghị định số 374/TTg (do Phó Thủ tướng Phan Kế Toại ký) đổi thị xã Tiên Yên thành thị trấn Tiên Yên trực thuộc Uỷ ban Hành chính huyện Địa giới của thị trấn là địa giới của thị xã cũ

Như vậy, thị xã Tiên Yên chính thức trở lại đô thị loại V với tư cách là đô thị hạt nhân, trung tâm kinh tế, chính trị, văn hoá của huyện từ đó cho tới nay

Tiểu kết

Nói chung, kể từ lúc có tên trên bản đồ hành chính, khi là Châu lỵ của Tiên Yên (thuộc phủ Hải Ninh, tỉnh Quảng Yên); khi là đơn vị hành chính trung tâm của tỉnh Hải Ninh rồi trở lại là thị trấn huyện lỵ của Tiên Yên cho tới nay, biết bao thế hệ nhân dân các dân tộc thị trấn vẫn kề vai sát cánh, đứng vững nơi mảnh đất biên cương vùng Đông Bắc hàng trăm năm nay

Kể từ buổi "khai thiên lập địa", trải qua biết bao cuộc binh đao khói lửa, không

ít mồ hôi xương máu của người dân trong huyện nói chung và thị trấn Tiên Yên nói riêng đã đổ xuống trong cuộc đấu tranh với thiên nhiên và các loại thù trong giặc ngoài Dù trải qua biết bao thăng trầm, dù lịch sử đặt ra biết bao thử thách cam go, thị trấn Tiên Yên vẫn là mảnh đất của những con người thuỷ chung son sắt, kiên gan trong mọi hoàn cảnh, vượt mọi khó khăn, chiến thắng mọi kẻ thù để viết lên những trang sử vẻ vang, hình thành truyền thống tốt đẹp của nhân dân các dân tộc nơi đây

Nằm giữa ngã ba miền Đông Bắc tỉnh Quảng Ninh, Tiên Yên được xem như là ngưỡng của chính dẫn tới những vùng cửa khẩu buôn bán sầm uất như: Móng Cái, Hoành Mô, Bản Chắt, Chi Ma, Đồng Đăng thuộc cả hai tỉnh Quảng Ninh và Lạng Sơn Tiên Yên còn có cảng biển Mũi Chùa (Pa gốt), một quân cảng xung yếu được thiết lập từ thời thuộc Pháp, trong tương lai sẽ là một tiềm năng kinh tế cảng biển phục vụ cho một

số tỉnh biên giới phía Bắc Tiên Yên cũng có núi, rừng hùng vĩ với dãy Pạc Sủi, Thông Châu cao vút bên cạnh vùng bãi triều ven biển dài trên 35km, có hàng ngàn héc ta rừng ngập mặn với cánh rừng Sú, Vẹt hàng trăm năm tuổi, là nơi trú ngụ của nhiều loại hải sản và chim quý Đây là những điều kiện hết sức thuận lợi và dễ dàng phát huy trong công cuộc đổi mới đất nước hiện nay để đưa toàn huyện Tiên Yên nói chung và thị trấn Tiên Yên nói riêng phát triển từ đô thị loại V lên đô thị loại IV và hơn thế nữa

Tiên Yên sẽ trở thành một huyện có nền kinh tế phát triển, đời sống văn hóa -

xã hội được nâng cao, xứng đáng là cửa ngõ vùng Đông Bắc của Tổ quốc

Chương 2 THỊ TRẤN TIÊN YÊN TỪ KHI THÀNH LẬP ĐẾN NĂM 1954

2.1 Thủ phủ châu Tân Yên từ thời Lê sơ trở về trước

Thị trấn Tiên Yên có lịch sử thăng trầm và luôn song hành với lịch sử của vùng đất Tiên Yên từ bao đời nay Tháng 5-1999, giới khảo cổ đã tiến hành khai quật

và phát hiện thấy di chỉ đồ đá mới ở Hòn Ngò, thôn Hà Tràng thuộc Văn hóa Hạ Long (xã Đông Hải) Điều đó chứng tỏ cách đây hàng ngàn năm đã có sự xuất hiện của cư dân cổ tới khai khẩn đất hoang canh tác và đánh bắt hải sản ở các vùng cửa sông, bãi bồi ven biển để sinh sống[7, tr84] Với những công cụ lao động thô sơ nhưng cũng phong phú về chủng loại phản ánh cuộc sống ban đầu của con người ở đây, tuy còn chưa thật ổn định và lệ thuộc nặng nề vào điều kiện tự nhiên

Thời Hùng Vương, vùng đất Tiên Yên thuộc bộ Ninh Hải, chưa có tên và ranh giới địa phương riêng tương ứng với đơn vị hành chính ngày nay Khu vực này lúc đó còn hoang vu, nước độc, rừng thiêng Nói đến Ninh Hải thời kỳ xa xưa là nói đến vùng đất " châu ác địa", nơi lưu đày, giam giữ tội phạm[26]

Dưới thời Tiền Lê, Tiên Yên là một đơn vị hành chính có tên gọi Tân An, lúc bấy giờ châu Tân An rất rộng so với các đơn vị hành chính khác, tương đương với 16

xã, 1 thôn và 53 trang trại sau này Người dân Tân An thời kì này vốn quen sống một cuộc sống miền biển lại là vùng biên cương luôn phải đấu tranh chống ách xâm lược của kẻ thù nên thường xuyên có những hoạt động chính trị và quân sự để bảo vệ đất nước Sử cũ có ghi: "Đông quân phủ quyền đô đốc Trịnh Công Lộ từ trấn An Bang trở về, dâng sớ trình bày 4 điều nên làm:

1- Lập đồn lũy Vạn Ninh, Tân Yên để chống giặc ngoài

2- Chọn đặt hương trưởng làm giáp thủ để trông coi lẫn nhau

3- Chọn người có tài năng văn, võ làm quan trấn thủ

4- Lấy các đường quan ải, không cho đến chặt cây cối hay mở đường đi lại làm mất thế hiểm trở"[5] Đồn lũy Tân Yên mà tài liệu trên nói đến chính là tên châu thời Lê, nay là đất huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh Như vậy có thể nói, ở mỗi thời

kì lịch sử khác nhau, Tiên Yên đều có ưu thế riêng về vị trí địa lí, chính trị, quân sự

Thời nhà Lý, đầu triều đại nhà Trần châu Tân An được đổi thành Lộ Hải Đông, vùng này đến giai đoạn trị vì của nhà Lý, cùng với sự phát triển rực rỡ của nhà

nước phong kiến cũng đã có sự chuyển biến đặc biệt là về kinh tế Theo Đồng Khánh

địa dư chí thì vào khoảng: "Năm Đại Định thứ 10 (1149) đời Lý Anh Tông lập trang

Vân Đồn cho thương nhân các nước cư trú trước khi vào buôn bán ở Hải Đông"[14]

Sang cuối thời nhà Trần hoặc cả trong đời nhà Hồ, lộ Hải Đông được đổi thành trấn An Bang Sử liệu về thời Lý- Trần còn rất ít nên rất khó khăn cho chúng

ta khi cần có hiểu biết đầy đủ về Hải Đông Tuy nhiên, chúng ta cũng có thể dựa

vào các tài liệu cổ còn ít ỏi ngày nay như Đại Việt Sử kí toàn thư, Đồng Khánh địa

dư chí, Đại Nam thực lục và các tài liệu địa phương như Địa chí Quảng Ninh

chúng ta có thể biết được rằng khoảng năm 1242, nhà Trần nâng Hải Đông nên

thành lộ và đến cuối thế kỉ XIV thì đổi gọi là An Bang Theo sách Địa chí Quảng

Ninh thì: "Cùng với sự phát triển của đất nước, cư dân Hải Đông cũng ngày càng

tăng, ruộng đất làng xóm được mở rộng, các đơn vị hành chính như huyện Hoa Phong, Hoành Bồ, Yên Hưng, Đông Triều, các châu Tiên Yên, Vĩnh An, Vân Đồn, Vạn Ninh đã được hình thành"

Sách Đồng Khánh địa dư chí cho biết:" Châu Tiên Yên, phía đông giáp xã

Đàm Hà tổng Hà Môn, phủ Hải Ninh, phía tây giáp xã Dương Huy tổng Dương Huy huyện Hoành Bồ, phía Bắc giáp địa phận huyện Yên Bác tỉnh Lạng Sơn, phía Nam giáp hải phận huyện Nghiêu Phong” 14, tr 435] Cũng theo tư liệu này, châu Tiên Yên lúc này có 5 tổng, 42 xã, động Vùng đất này được ghi lại khá kĩ về vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên (núi, sông, đường bộ, đường thủy, khí hậu), cuộc sống vật chất và tinh thần của con người qua việc ghi chép về các miếu thờ, phong tục: "Người Mán, người Nùng ở chung vùng, nhà ván, nhà đất xen nhau Tập tục người dân chất phác, chăm chỉ việc nông Người Nùng thì tự mình dè xẻn, khắc khổ mà kính trọng họ hàng, bè bạn Người Mán thì ghét ăn, ghét mặc mà hết sức thành tâm với các tiết lạp quanh năm Đêm trừ tịch giết lợn gà tế tổ tiên, cùng nhau ca hát Mâm cỗ có nhiều món Tết nguyên đán đi lại chúc mừng nhau rồi cùng ngồi ăn uống Đầu năm chưa động thổ thì người đi đêm không dám đốt đuốc, trời mưa không dám đội nón Ngày tốt tất cả nam nữ trong làng rủ nhau ra chỗ gò đất chăng dây đấu vật, tiếng hò reo râm

ran suốt ngày Tết Đoan Ngọ hái lá bồ ngải cùng nhiều thứ khác làm chè uống, ủ rượu

bồ để cúng thần nhà "

Tiên Yên cũng là nơi để các thành phần bất mãn với triều đình lựa chọn làm nơi đắc địa để bí mật lập căn cứ, xây dựng lực lượng tiến hành các cuộc dấy binh chống đối Các quan lại triều đình được lệnh tới đây nhận chức cũng coi như là một

sự giáng chức trừng phạt vì thất sủng với triều đình nhưng lúc này phần nhiều người trong số họ không thể duy trì được cuộc sống để làm nhiệm vụ của quan lại triều đình

ở địa phương

Sử cũ chép: thời Trần đày 6 tên tội phạm ra châu "Ác thuỷ" vào năm 1309 đã ghi rõ: "Ác thuỷ thuộc Yên Bang, người bị đày ra đấy không thể sống được” 8, tr 96]

Sách Địa chí Quảng Ninh nói rõ thêm: Vườn nhãn ở Châu Tiên Yên là nơi đày "Cận

Châu", cửa Dương ở xã Yên Trường là nơi đày "Viễn Châu” 7, tr468]

Tiên Yên thời kì này còn là ẩn náu của các tội phạm vì vậy việc bắt giữ, thực hiện lệnh bắt đối với những người phạm tội cũng rất khó khăn, thường là nhiều ngày

Luật Hồng Đức (thế kỷ XV), trong chương Khám xét, kiện tụng quy định thời

hạn đi bắt những người bị tội cho biết nếu như ở các vùng Hiệp Hoà, Bạch Hạc, Chí Linh… thì thời hạn là 2 ngày, nhưng đến Đông Triều là 4 ngày, Yên Hưng là 5 ngày, Hoành Bồ là 6 ngày, Hoa Phong, Tiên Yên 7 ngày 7, tr468]

Là vùng đất biệt lập, xa xôi cách trở, giao thông đi lại cực kỳ khó khăn nên tình hình trị an nơi đây cũng hết sức căng thẳng, bất ổn triền miên và hầu như không lúc nào dứt Nạn giết người cướp của thường xuyên xảy ra, đe doạ hàng ngày tính mạng, tài sản của biết bao thế hệ đã qua của những người dân vô tội Nơi đây cũng là mảnh đất màu mỡ nhất để bọn thổ phỉ, hải phỉ người Hoa ngang nhiên hoành hành hoặc bắt tay với các thế lực quân phiệt từ bên kia biên giới lợi dụng những lúc rối ren,

sơ hở để tràn sang quấy nhiễu ức hiếp dân lành

Năm 1690, bọn giặc biển người phương Bắc là Phùng Văn Long và Tận Ấn Sủng đem thuyền vào đánh chiếm vùng Vạn Ninh, tụ tập một số dân du đãng, cướp bóc nhân dân Trấn tướng Long môn nhà Thanh là Diệp Thắng đưa thư tới chúa Trịnh

đề nghị diệt trừ Triều đình sai Trịnh Huyên đem quân đến hội Bắt được Ấn Sủng và

đồ đảng hơn 200 người giải đến Long Môn Bọn Huyên rút về, Thắng vẫn còn mượn danh nghĩa chia quân đi lùng bắt, vào tận Tiên Yên và Hoành Bồ yêu sách dân cung đốn Dân không sao chịu nổi khổ sở" 7, tr493]

Trấn An Bang là tên gọi của Tiên Yên thời thuộc Minh và thời Lê, An Bang vẫn duy trì sự phát triển về kinh tế, sự vững mạnh về quân sự và đời sống nhân dân được thay đổi hơn so với thời kì đầu của nhà Lê Tuy nhiên so với thời nhà Lý- Trần thì cuộc sống nhân dân nơi đây chưa bằng

Tóm lại, Tiên Yên thời kì này là những trang sử đầu tiên, là vùng đất xa xôi hẻo lánh trở thành nơi lưu đày của những người phạm tội, dân cư thưa thớt, đời sống nhân dân khốn khổ Đồng thời là vùng đất gần biên cương thường xuyên chịu ách thống trị của các triều đại phong kiến phương Bắc, nhân dân phải thường xuyên chịu cống nạp và khốn khổ với thuế khóa, phu phen tạp dịch Các phong tục tập quán và lối sống của cư dân còn rất lạc hậu và chịu ảnh hưởng sâu sắc văn hóa của các triều đại phong kiến phương Bắc Đây là lí do vì sao hiện nay khi đến với Tiên Yên, cuộc sống sinh hoạt của nhân dân còn lưu giữ nhiều nét văn hóa mang sắc thái của văn hóa phong kiến phương Bắc

2.2 Thủ phủ châu Tiên Yên từ thời Lê Trung hƣng đến thời Nguyễn

Có thể nói trong suốt thời kì phong kiến, Tiên Yên - một vùng đất miền biên cương có nhiều lần thay đổi về mặt hành chính, cùng với sự thay đổi đó là sự chuyển biến về mọi mặt Khi tình hình chính trị của đất nước ổn định, Tiên Yên cũng có sự tấp nập trên bến dưới thuyền, ngược lại nếu tình hình chính trị đất nước bị khủng hoảng thì mọi mặt của vùng Tiên Yên cũng bị thay đổi theo Tuy nhiên, có một thời

kì lịch sử, thời Lê thì Tiên Yên vẫn lấy lại tên hành chính cũ Theo Đồng Khánh địa

dư chí viết tên gọi hành chính của Tiên Yên: "Đầu đời Lê lấy lại tên cũ, đặt làm châu

An Bang thuộc Đông Đạo Năm Quang Thuận 10 (1469) đời Lê Thánh Tông đặt làm thừa tuyên An Bang, năm Hồng Đức 21 (1490) đổi gọi là đạo An Bang gồm 1 phủ Hải Đông và 4 châu Đời Mạc là trấn An Bang Đầu đời Lê Trung hưng, kiêng húy Anh Tông Lê Duy Bang (1557-1573) Đổi gọi là xứ An Quảng" 14, tr395]

Trong thời kì đất nước bị chia cắt Đàng Trong và Đàng Ngoài, xét về mặt chính trị, nếu đất nước bị chia cắt thì chính trị khủng hoảng nhưng ngày nay quan điểm của các nhà sử học đang xem xét lại thời kì lịch sử này của chế độ phong kiến

Việt Nam Đây có thể không phải là giai đoạn khủng hoảng vì mặc dù đất nước bị chia cắt nhưng kinh tế hai Đàng vẫn phát triển kéo theo đó là tình hình văn hóa cũng phát triển với các thành tựu rực rỡ Các hoạt động buôn bán nội thương và đặc biệt ngoại thương được đẩy mạnh thúc đẩy kinh tế hàng hóa phát triển và làm xuất hiện các đô thị Tiên Yên thời kì này tuy chưa phải là một trong các đô thị nổi tiếng như

Kẻ Chợ, Phố Hiến, Thanh Hà, Hội An , nhưng cũng là một khu vực buôn bán nổi tiếng của vùng Đông Bắc Bến Châu, Phố cũ là những nơi tụ họp buôn bán sầm uất thời bấy giờ của cư dân miền biển Tiên Yên với các thương nhân châu Âu, châu Á Theo các tư liệu phương Tây, vào thế kỉ XVII, đa phần các thương thuyền của ngoại quốc như Hoa, Nhật Bản, Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp đã đến buôn bán với Đàng Ngoài thường đi vào cửa sông Thái Bình và vùng biển Vạn Ninh Trong số đó, các thương nhân Hà Lan mà chủ yếu là Công ty Đông Ấn Hà Lan đã tìm đến Tinnam (thị trấn Tiên Yên) để trao đổi buôn bán với người Hoa tại đây Họ mong muốn và đã từng xin lập thương điếm (factory - cơ sở đại diện thương mại) ở Tinnam để buôn bán lâu dài, nhưng không đạt kết quả do không được chính quyền chúa Trịnh ủng hộ và cho phép Bởi thế “chiến lược Tinnam” của Công ty Đông Ấn Hà Lan đã không thành hiện thực và chìm dần trong quên lãng Qua đó chúng ta thấy với vị trí địa lí thuận lợi

và với xu thế chung về hoạt động buôn bán bằng đường biển Tiên Yên (Tin nam) vào thế kỉ XVII là một vùng biển có nhiều thuận lợi cho hoạt đông buôn bán cả trong khu vực, trong nước và quốc tế

Cuối triều Tây Sơn cho đến khi thành lập nhà Nguyễn, tình hình khu vực Tiên Yên

cũng nhiều sự lộn xộn Sách Địa chí Quảng Ninh ghi lại: "Ngay sau khi Nguyễn Ánh thu

phục đất nước từ tay triều Tây Sơn, nạn cướp bóc vẫn xảy ra triền miên tại vùng biển An Quảng Năm 1803, hơn 50 thuyền giặc biển Tế Ngôi đã đánh vào Tiên Yên, Vân Đồn, đến tận Đông Triều Kéo dài suốt từ đó đến năm 1807 vẫn không dứt" 7, tr500]

Năm 1849, tại Quảng Tây nổi lên phong trào "Thái bình Thiên quốc" của Hồng Tú Toàn, Dương Tú Thanh, làm cho vùng biên giới nước ta không khi nào được yên" 7, tr500]

Các sử gia nhà Nguyễn thừa nhận là vào năm 1864, tỉnh Quảng yên bị quấy phá đã lâu, tình hình rất quẫn bách, nhân dân nợ thuế của nhà nước rất nhiều, triều đình cũng tha miễn thuế cho dân nhiều năm Trong khi đó thì" đảng cướp còn rủ nhau

tập hợp tại phủ Hải Ninh" Ngoài ra, tại châu Tiên Yên "hơn nghìn thổ phỉ" đến quấy phá Tình hình căng thẳng tới mức năm 1865, Tự Đức muốn thuê thuyền máy của người Pháp để đánh dẹp 7, tr509]

Như vậy, kể từ thời Nguyễn, mảnh đất biên cương vùng Đông Bắc này không lúc nào được yên bởi các toán phỉ tàn ác quen thói ra tay cướp bóc, bởi giặc Thanh nhiều lần quấy nhiễu Viên quan Tri châu Phạm Kim Chung lúc đó phải rất vất vả tổ chức dân binh đối phó và đánh đuổi chúng về bên kia biên giới Do công lao to lớn này, năm 1851, vua Tự Đức đã ban thưởng cho ông

Nhưng sau đó, giặc Tô Tứ lại kéo tới, châu lỵ Tiên Yên đứng trên đất Hải Lạng buộc phải chuyển về Hà Tràng Cho tới năm 1882, dẹp yên giặc mới trở về cho tới khi thực dân Pháp xâm chiếm 7, tr85]

Trong suốt chiều dài hàng trăm năm của lịch sử, những cái tên Tiên Yên - Ba Chẽ - Khe Tù trở thành nỗi ám ảnh, khiếp sợ của nhiều thế hệ người dân nơi đây Nó đồng nghĩa với rừng thiêng nước độc, bệnh tật ốm đau và chết chóc tù đày Có một thời vụng Cái Rồng được gán cho một cái tên rùng rợn "Sát nhằn vàng" (vụng giết người) theo đúng nghĩa đen của nó

Tuy vậy, không ít bà con người Kinh ở miền xuôi do không chịu nổi chính sách áp bức bóc lột tàn ác của lũ hôn quân bạo chúa và quan lại cường hào vẫn phải dắt díu nhau bỏ quê hương kéo nhau tới đây để ẩn náu và sinh cơ lập nghiệp Trong

số đó, nhiều người có xuất thân là nghĩa quân của cuộc khởi nghĩa do Nguyễn Hữu Cầu chỉ huy vào cuối thế kỉ XVIII Số khác là con cháu những người từng là nạn nhân của các cuộc truy sát của triều đình sau những cuộc chinh biến Họ buộc phải

2.3 Thị xã Tiên Yên thời Pháp thuộc

2.3.1 Quá trình Pháp, Nhật chiếm đóng và tái chiếm Tiên Yên

Năm 1883, sau khi đánh chiếm tỉnh lỵ Quảng Yên, tháng 7 năm 1886, Pháp tiến hành triển khai chiếm đánh toàn bộ miền Đông Bắc mà trước mắt là địa bàn cửa ngõ Tiên Yên vì với con mắt nhà nghề của đội quân xâm lược, Pháp lập tức nhận ra vị trí chiến lược về mặt quân sự hết sức lợi hại của mảnh đất ngã ba vùng Đông Bắc này Chúng tin tưởng một cách chắc chắn rằng: nếu Tiên Yên thành một cứ điểm quân sự

1 Ở Đầm Hà, Tiên Yên nhiều người họ Trần phải cải sang họ Đinh, họ Lê, họ Bùi để tránh sự truy sát của nhà Hồ (theo truyền thuyết ở địa phương).

bao gồm một hệ thống có quân cảng, sân bay cùng các loại kho bãi hậu cần và hàng trăm đồn bốt kiên cố dày đặc sẽ phong toả được một địa bàn chiến lược hết sức rộng lớn vùng biên cương phía Đông Bắc và các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Kạn

Thế nhưng, ngay từ những ngày đầu kéo quân tới đây, Pháp đã vấp phải sự chống trả quyết liệt của đồng bào các dân tộc nơi đây Vào năm 1885, "Thiên địa hội", một tổ chức yêu nước tự phát (gồm đủ các thành phần dân tộc) đã đứng lên tập hợp đội ngũ hàng ngàn quân nổi lên khởi nghĩa chống Pháp Phong trào nhanh chóng lan rộng khắp vùng Đông Bắc Do vị trí xung yếu của mình, Tiên Yên cũng từng là căn cứ chống Pháp lợi hại của "Thiên địa hội"

Sự có mặt của người Pháp ở Tiên Yên (chủ yếu là binh lính và sỹ quan) ngay

từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX ít nhiều đã gây ra những xáo trộn về nhiều mặt trong đời sống chính trị, xã hội trên mảnh đất vốn đã có không ít bất ổn từ hàng trăm năm nay Cũng như số phận những con người trên mọi miền đất nước từ trước đó, người dân Tiên Yên bỗng chốc chấp nhận thân phận thấp hèn của những người dân mất nước Người Pháp miệt thị và gọi họ bằng cụm từ "dân Anamít", "dân ngu khu đen" Người Pháp đến ngang nhiên xây đồn bốt, binh trại, lô cốt, rồi đem quân chiếm đóng Lại có cả nhà tù máy chém, tàu chiến, xe tăng

Sau khi chinh phục được Tiên Yên, thực dân Pháp nhanh chóng bắt tay vào việc thiết lập bộ máy cai trị Về cơ cấu bộ máy hành chính, Pháp tập trung thiết lập một hệ thống cai trị chặt chẽ, có quy củ từ trên xuống dưới phù hợp với một châu miền núi Đứng đầu là chức Tri châu người Việt Dưới đó là các Chánh tổng, Bang tá (mỗi tổng có từ 3 đến 4 xã), đứng đầu xã là Lý trưởng, Phó lý Về mặt quân sự, bên cạnh Chánh tổng là Châu đoàn (một chức vụ chuyên trách) Thấp hơn là tổng đoàn,

xã đoàn Mỗi xã đoàn có từ một tiểu đội đến một trung đội lính dõng phụ trách công việc kiểm soát trật tự trị an, trấn áp những ai chống đối

Đến những năm chiến tranh thế giới lần thứ hai đang tới hồi kết thúc báo hiệu sự sụp đổ hoàn toàn của phe trục, phát xít Nhật ở Đông Dương ngoan cố đi nước cờ cuối cùng Để tránh hậu họa bị đánh từ sau lưng ngày 9-3-1945, Nhật tiến hành cuộc đảo chính quân sự chớp nhoáng nhằm hất cẳng quân đội Pháp ra khỏi vũ đài chính trị trên toàn cõi Đông Dương Với bản chất ươn hèn cố hữu, quân đội Pháp ở nhiều nơi nhanh chóng bỏ chạy hoặc đầu hàng nhục nhã Phát xít Nhật đưa quân xâm lược mọi nơi ở

miền Bắc Việt Nam, ở Hải Ninh, quân Nhật tiến vào Tiên Yên, nhân dân Tiên Yên tiếp tục cầm vũ khí chống lại ách thống trị của phát xít Nhật Như vậy, bắt đầu từ năm 1945, nhân dân Tiên Yên cũng chịu cảnh "một cổ đôi tròng" áp bức của Pháp và Nhật

Ngay sau khi cướp được chính quyền, Nhật chủ trương vẫn sử dụng bộ máy hành chính cũ do Pháp để lại, chỉ thay chức Tri châu thành chức Quận trưởng, cải tổ

bộ máy nguỵ quân thành Bảo an binh Chưa khi nào tình hình chính trị ở Tiên Yên lại phức tạp và rối ren như giai đoạn này Với đủ các tổ chức chính trị và các đội quân ô hợp thuộc đủ thành phần, bao gồm quân Pháp còn lén lút cố thủ ở một số khu vực ngoại vi thị trấn; quân Tưởng (đội quân râu dài ốm đói, dân ta gọi là giặc Tàu ô, quân tài lầu màu, giặc cốc lồ ) Bên cạnh lính Nhật còn có lính Bảo an Trần Trọng Kim, lính Bảo Đại Tính chung, ở Tiên Yên có tới 8 đội quân ô hợp có vũ trang cùng các toán phỉ tàn ác

Thật khó khăn để có thể phân biệt được địch ta, tốt xấu Trăm ngàn nỗi cực khổ đến cùng một lúc khiến người dân hoang mang cực độ, không biết đường nào để sống

Trên thế giới, phe phát xít càng tới ngày bại trận cuối cùng thì ở Tiên Yên, quân Nhật càng trở nên cùng quẫn, ra sức vơ vét thóc lúa, của cải Ngay lập tức, chúng bắt dân nhổ lúa trồng đay để phục vụ công nghiệp quốc phòng, thu hái ngô non

để nuôi ngựa chiến Các kho quân lương dự trữ hậu cần của Pháp ở thị trấn, xã Tiên Lãng đều xuất hiện đủ các loại người đói khát từ khắp nới kéo đến (kể cả dân địa phương) tràn vào cướp phá trong tình trạng vô chính phủ, không ai kiểm soát nổi

Nạn đói diễn ra khắp nơi Không ít bà con miền xuôi vì chạy đói, kéo nhau ra Tiên Yên cũng tranh thủ cơ hội tìm kiếm miếng ăn nhưng bất lực, đành chấp nhận cái đói quay quắt

Tin tức về việc hơn 2 triệu người chết đói ở miền xuôi dội về khiến cho tình trạng hỗn loạn ở Tiên Yên càng trở nên không thể kiểm soát được

Trên thực tế, dù đã cướp được chính quyền, nhưng quân Nhật chỉ làm chủ được một số cơ sở và căn cứ ở thị trấn trung tâm, còn chính quyền ở khắp nơi trong huyện đều rơi vào tình trạng tan rã, nếu không cũng ngơ ngác bó tay, phó mặc thời thế Tình trạng vô chính phủ càng trở nên căng thẳng hơn khi được tin quân Tưởng nhận lệnh phe đồng minh chuẩn bị giải giáp vũ khí quân đội Nhật tại Tiên Yên

Từ giữa tháng 8-1945, khi nghe tin phát xít Nhật buộc phải chấp nhận ký kết văn bản đầu hàng vô điều kiện, quân Nhật ở Đông Dương nói chung và Tiên Yên nói riêng bị tê liệt, Pháp rục rịch quay trở lại, chính phủ Trần Trọng Kim đứng trước

Trước những diễn biến chính trị diễn ra mau lẹ và có chiều hướng hết sức thuận lợi ấy, tại Hội nghị toàn quốc của Đảng cộng sản Đông Dương họp ở Tân Trào

từ ngày 13-15 tháng 8 năm 1945, Đảng ta ra Nghị quyết chỉ rõ: "Thời cơ ngàn năm có một cho ta giành chính quyền đã tới, không thể do dự lừng chừng để bỏ mất thời cơ Phương châm hành động là "Phải chộp lấy những căn cứ chính (cả các đô thị) trước khi quân Đồng minh vào, thành lập ngay Uỷ ban nhân dân ở những nơi giành được chính quyền" 24, tr 32-33]

Trên tinh thần của Nghị quyết quan trọng ấy, Đảng bộ tỉnh Hải Ninh đã tích cực củng cố các cơ sở Đảng, xây dựng các đoàn thể của Mặt trận Việt minh và lực lượng vũ trang, chuẩn bị đón thời cơ, cùng nhân dân cả nước khởi nghĩa giành chính quyền Tháng 10 năm 1945 chính quyền lâm thời được thành lập, Tiên Yên được chọn làm tỉnh lỵ của tỉnh Hải Ninh

Cách mạng tháng Tám thành công trong cả nước làm rung chuyển toàn bộ hệ thống thuộc địa của thực dân Pháp trên toàn thế giới Lần đầu tiên, một nhà nước dân chủ nhân dân ra đời ở Đông Nam Á vào ngày 2-9-1945, chấm dứt vĩnh viễn ách thống trị của thực dân Pháp sau hơn 80 năm đô hộ Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa ra đời đã phải đối mặt với muôn vàn khó khăn, thử thách Quân đội các nước Đồng minh dưới danh nghĩa giải giáp quân Nhật đã lũ lượt kéo vào nước ta

Cuối tháng 8 năm 1945, tình hình càng có nhiều diễn biến khẩn trương và cấp bách hơn Hàng trăm tên phỉ và bọn tay sai Tưởng Giới Thạch cùng một lúc đổ về Tiên Yên từ khắp ngả Chúng cho chốt chặn tất cả các tuyến xung yếu, ém quân nghe ngóng tình hình, sẵn sàng ra tay khi thời cơ cho phép Tháng 11 năm 1946 Pháp quay lại chiếm Tiên Yên, nhân dân Tiên Yên tiếp tục cầm vũ khí chống lại sự xâm lược trở lại của thực dân Pháp đồng thời chống lại âm mưu của quân đội đồng minh vào nước

ta làm nhiệm vụ giải giáp quân đội Nhật

2 Nhật đánh chiếm Đông Dương từ năm 1940, nhưng ở nhiều địa phương chúng giao cho chính quyền

bù nhìn quản lý là chủ yếu.

Sách Địa chí Quảng Ninh tập 1, có ghi lại: “Tới giữa 1946, ngoài Trung đoàn

Tiên Yên và một số trung đội quân tiếp phòng, các lực lượng vũ trang do địa phương tự xây dựng đã có Đình Lập và Tiên Yên đã có các đội du kích người dân tộc” “Cuối tháng 7 năm đó, khu 12 và Bộ tư lệnh khu 12 điều trung đoàn 132 tiến vào Hải Ninh, phối hợp cùng lực lượng vũ trang địa phương gây dựng cơ sở ở các xã miền núi thuộc huyện Tiên Yên để làm chỗ dừng chân lâu dài” 7, tr566-568]

Như vậy cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân thị trấn Tiên Yên và bà con các dân tộc khắp nơi trong huyện đã chính thức bắt đầu, sớm hơn so với so với ngày toàn quốc kháng chiến khoảng 6 tháng

Lực lượng du kích Tiên Yên nhanh chóng được phục hồi, phát triển và hoạt động mạnh mẽ chưa từng có sau chiến dịch Đông Tiến lần II được phát động Những chiến sĩ du kích áo nâu bên áo chàm, thoắt ẩn thoắt hiện trong rừng sâu, thời kì này

đã trở thành nỗi kinh hoàng thật sự cho giặc Pháp Hàng chục trận phục kích xe tải quân sự, cắt đường dây điện thoại, tấn công kho cảng hậu cần trong, ngoài thị trấn và tất cả những nơi được gọi là “Hành lang Mán” đều có sự tham gia có hiệu quả và hết sức lợi hại của đội quân du kích Mọi cố gắng cao nhất hòng dập tắt ngọn lửa chiến tranh du kích của thực dân Pháp bắt đầu thất bại toàn diện, bởi du kích chính là đội quân tiêu biểu sinh động cho đường lối chiến tranh nhân dân tài tình của Đảng ta, là đội quân đối phó khó khăn nhất với chúng Ngay giữa khu vực thị trấn, dù có bao nhiêu mật vụ giặc Pháp cũng không thể biết đâu là người của chúng, đâu là người của Việt Minh Thế trận thiên la địa võng đã khiến chúng hoàn toàn bị động trước đội quân kì lạ này Nhiều tiệm ăn, tiệm nhảy của người Hoa dành cho người Pháp trong thị trấn mặc dù có tai mắt cảnh giới vòng trong vòng ngoài, nhưng chỉ cần ai đó kêu lên cái tên “Lày Sắt” (tức Lê Bẩy) hoặc “có du kích” là tất cả thầy tớ trong đó bỏ chạy toán loạn

Nỗi sợ hãi lớn nhất của Pháp lúc này trên đất Tiên Yên không chỉ là người lính được gọi là bộ đội Cụ Hồ nữa, mà nó còn đến từ lực lượng chỉ có dao quắm, gậy gộc trong tay được gọi là du kích…

Lần đầu tiên đội quân viễn chinh thiện chiến của một nước đế quốc phương Tây được biết thế nào là lòng dân, trận địa của đường lối chiến tranh nhân dân

Đúng 12 giờ trưa ngày 8-8-1954, trước sự chứng kiến của hàng ngàn quần chúng tới khắp nơi đổ về thị trấn và có sự giám sát chặt chẽ của tổ quốc tế giám sát đình chiến ở Tiên Yên, đơn vị cuối cùng của Pháp đã lặng lẽ cuốn cờ tại Đồn Cao để xuống tàu ra cảng Mũi Chùa

Toàn thị trấn Tiên Yên rợp bóng cờ hoa, rung chuyển trong những tiếng hô khẩu hiệu ca ngợi Đảng Bác, chào mừng đoàn quân giải phóng vào tiếp quản Tiên Yên Sau lễ mít tinh trọng thể chào mừng sự ra mắt của Ủy ban quân chính, một cuộc tuần hành biểu dương lực lượng của tất cả các lực lượng vũ trang, đoàn thể quần chúng và đại biểu các dân tộc trong trang phục tươm tất và đẹp nhất hòa chung với ngàn bà con các khu phố đã được diễn ra trong niềm vui khôn xiết

Niềm vui ấy ngập trong những giọt nước mắt lăn trên gò má những đồng chí cán bộ đảng viên, những bà mẹ, những người vợ, người em, đã bao năm chấp nhận gian khổ hi sinh mất mát để có ngày giải phóng Niềm vui của những chiến sỹ trong các lực lượng vũ trang đã đi đến chặng cuối của cuộc trường chinh gian nan thử thách, giờ phút trọng đại chỉ biết xiết chặt tay nhau trong nhạt nhòa giọt lệ Những giọt nước mắt vui sướng tận cùng sẽ như dòng suối mát giúp họ gột rửa hết những năm tháng cay đắng tủi hờn nô lệ Để từ đây hiên ngang ngẩng cao đầu bước tiếp những chặng đường vinh quang mới

Bước lên đài vinh quang chiến thắng, ngày 8-8-1954 chính thức trở thành mốc son lịch sử chói lọi của nhân dân các dân tộc huyện Tiên Yên, của thế hệ cán bộ đảng viên đã góp phần làm nên chiến thắng hôm nay

2.3.2 Sự biến đổi của đô thị Tiên Yên dưới thời Pháp thuộc

Trong thời kì Pháp thuộc, Tiên Yên có nhiều biến đổi về cơ sở hạ tầng và đời sống nhân dân Có thể nói, dưới ách thống trị của Pháp, nhân dân Tiên Yên không thể cam chịu kiếp sỗng của người dân ở một dân tộc bị mất độc lập cho nên phong trào kháng chiến chống Pháp diễn ra gay go quyết liệt Để đối phó với nguy cơ chống đối ngày càng lan rộng ở Tiên Yên và thực hiện được âm mưu lâu dài của mình Pháp vội

vã cho rời châu lỵ từ Kàu Cái (Phố Cũ) xuống Shán Cái (Phố Mới) mở mang phố xá sầm uất nhằm mị dân (nhất là với đối tượng người Hoa) để mở mang giao thông buôn bán Quan trọng hơn là qua việc này, người Pháp sẽ nhanh chóng làm chủ toàn bộ khu vực rộng lớn ngã ba sông có lợi thế vượt trội về giao thông đường bộ, đường thuỷ và cả đường hàng không, cùng với hình sông thế núi rất thuận tiện cho các hoạt

động công thủ của tất cả các lực lượng thuỷ bộ đóng quân tại đây Bên cạnh đó, với chính sách chia rẽ hết sức thâm độc, chúng khuyến khích người Hoa - nhất là các thương nhân có nhiều mánh lới làm ăn, tập trung dồn về Phố Mới mở mang phố xá, xây chợ trung tâm Hàng loạt các tiệm buôn của người Hoa ra đời, kéo theo các hoạt động buôn bán sầm uất, nhất là các nơi xuất hiện các tụ điểm ăn chơi giải trí dành cho người Hoa và sĩ quan binh lính Pháp Vì thế, vài năm sau đó Pháp đã lấy thị trấn làm

lỵ sở hành chính của tỉnh Hải Ninh

Khu vực thị trấn trung tâm thời kỳ này chỉ là một vài đường phố hẹp không có vỉa hè, nền đường được làm bằng đất sét trộn vôi nện chặt để đi lại Nhà cửa liền vách

chai lọ Kiến trúc nhà đậm đặc dấu ấn của người Hoa: lợp ngói âm dương, không gian trong nhà chật hẹp, tối tăm, bí hiểm; cửa chính làm bằng gỗ, gấp từng tấm lớn Nền nhà thường thấp hơn mặt đường

Tên phố được gọi theo các đặc điểm riêng biệt ở từng nơi để phân biệt phố này với phố khác, người dân dựa vào đó để gọi tên cho tiện, lâu dần thành tên phố như: phố Chính, phố Cồn Chìm, phố Kiểm Lâm (nay là phố Quang Trung); phố Bần Quần,

nhiều, chất thải chất đống khắp nơi, người ta gọi luôn là Sỉ Mả Cái và Chí Sỉ Cái (nay

là phố Lý Thường Kiệt)

Trong nội đô thị trấn, mặc dù mới chỉ có vài ba khu phố nhỏ, nhưng Pháp đã cho xây trụ sở châu lỵ gồm vài dãy nhà cấp 4 tại Bến Châu cùng một số đồn trại của bọn lính dõng, đồn cảnh sát Các giếng lớn được đào quanh khu vực phố mới để phục

vụ sinh hoạt cũng được gọi một cách nôm na là giếng Tây, giếng Kiểm Lâm,

Thị trấn không có quy hoạch nghĩa trang, chỉ có một khu nghĩa địa được Pháp quy hoạch đẹp và hoành tráng để chôn cất những binh lính sĩ quan chẳng may qua đời tại Tiên Yên Còn lại các vùng ngoại vi đều là rừng lim rậm rạp có nhiều muông thú hoang

dã như gấu, hươu nai, lợn rừng, hổ vằn thường xuyên mò vào phố và bị săn đuổi

Theo ký ức của những người có mặt ngay từ những ngày đầu Phố Mới được hình thành kể lại cho con cháu, thời kỳ này, Pháp huy động những thợ xây có tay nghề cao từ

3

Bần Quần: là nơi Pháp hay tổ chức đua ngựa tại sân vận động

Hải Dương, Hải Phòng, Mông Dương, Cẩm Phả và nhiều nơi khác ra Tiên Yên (kể cả

hình như khu vực Đồn Cao được coi là Đại bản doanh, gồm một tổ hợp hàng chục những ngôi nhà lớn nhỏ bề thế, vững chãi, án ngữ và chiếm giữ vị trí có địa thế đẹp

và quan trọng nhất của toàn bộ thị trấn trung tâm Kế đó là trụ sở chánh Kiểm lâm, nhà dây thép, nhà thương, trường học, tháp nước và nhiều nhất là hệ thống đồn bốt

Có những công trình như Đồn Cao và khu nhà ăn nghỉ, làm việc của sỹ quan binh lính Pháp trải qua hơn 100 năm, cho tới nay vẫn hoàn toàn vững chắc chưa một lần phải tu sửa do Pháp giám sát hết sức chặt chẽ chất lượng thi công Hầu hết các nguyên vật liệu quan trọng nhất như gạch, ngói, sắt thép, xi măng, gỗ ngâm dầu đều

Từ việc nhà cửa phố sá mọc lên và ngày càng phát triển trong thị trấn, Pháp cho mở chợ ở khu vực trung tâm Thời kỳ đầu, chợ họp vào các phiên 2, 5, 8 chủ yếu trong tháng ở gần trường Việt Văn Tới cuối những năm 1940, do có quá nhiều thương, bệnh binh người Pháp từ các nơi chuyển về, chúng lấy trường học làm bệnh viện và di dời chợ về khu vực Ngân hàng nông nghiệp, Viện kiểm sát và Bến xe (thuộc phố Hoà Bình) ngày nay Chợ được xây bề thế, họp liên tục các ngày và trở thành đầu mối giao thương buôn bán sầm uất của cả khu vực miền Đông Các sạp hàng lớn nhất thuộc về người Hoa Tiên Yên

Về giao thông, để phá thế bị bao vây cô lập bởi nơi hợp lưu của hai dòng sông, Pháp cho mở hai bến phà Khe Tù, Bến Châu ở thị trấn Tiên Yên để nối liền các trục đường chiến lược từ Hòn Gai, Lạng Sơn Bình Liêu, Đầm Hà đi Móng Cái Vốn là phà kéo tay để chở người và các phương tiện vận tải đường bộ nên khả năng lưu thông rất hạn chế, nhất là vào các mùa mưa lũ

Mặt khác, do vị trí thuận tiện, về vận tải đường thuỷ nên Bến Châu còn là trung tâm bến đỗ, đi lại của các loại tàu thuyền (kể cả phục vụ dân sự và quân sự) để toả đi khắp nơi Các loại tàu hàng, tàu chở khách có thể đi Móng Cái, Đầm Hà, Hòn Gai, Hải Phòng (thời Pháp có tới 06 tàu chở khách loại nhỏ thường xuyên chạy tuyến Tiên Yên - Hải Phòng mỗi tuần một chuyến)

Nhờ các yếu tố thuận lợi như vậy, Tiên Yên nhanh chóng trở thành một đô thị sầm uất Phố sá nhà cửa tiếp tục được mở mang, bên cạnh các hiệu buôn và cơ sở sản xuất bề thế của người Hoa, đã xuất hiện các rạp chiếu phim cùng hàng loạt các tụ

chị bên các sòng bạc, tiệm hút, tiệm nhảy đang mọc lên trong lòng thị trấn Tiên Yên

Đó cũng chính là âm mưu nằm trong kế hoạch gieo rắc văn hoá đồi truỵ, cờ bạc rượu chè, nghiện hút nhằm đầu độc lâu dài người dân Tiên Yên Sự cấu kết chặt chẽ của chúng với bọn địa chủ, tư sản người Hoa là đặc điểm rõ nét nhất tạo nên bản sắc riêng biệt không pha trộn của đời sống chính trị thị trấn Tiên Yên thời kỳ này

Dưới ách thống trị của thực dân, phong kiến, đồng bào các dân tộc Tiên Yên chịu nhiều tầng áp bức bóc lột hơn so với nhân dân ở địa phương khác Đó là bộ máy thống trị khắc nghiệt, là bộ máy bạo lực có trong tay đội quân quan binh thứ nhất Bên cạnh đó là hành động cướp phá quấy nhiễu triền miên của đủ các loại thổ phỉ, hải phỉ có sự cấu kết với bọn phỉ và quân Tưởng bên Trung Quốc tràn sang

Chính sách chia rẽ dân tộc của thực dân Pháp với sự tiếp tay đồng loã của bộ phận người Hoa giàu có đã tạo ra tính biệt lập cục bộ rất rõ giữa các dân tộc, các vùng dân cư trên địa bàn Tiên Yên Khu vực thị trấn trở thành "thánh địa" của người Hoa Đồng bào Kinh và các dân tộc khác buộc phải phiêu dạt tới những vùng xa xôi cách trở và khó khăn hơn để sinh sống

7 Toàn thị trấn Tiên Yên trước năm 1945 có tới 3 rạp chiếu phim của người Hoa Biển hiệu nhà hàng được ghi bằng cả chữ Hoa và chữ Việt

Ngoài việc mở mang thị trấn, với mục đích đàn áp triệt để các tổ chức và cá nhân chống đối chế độ, Pháp còn ra sức dốc tiền để xây một nhà tù lớn ở khu đất ven sông Phố Cũ (thuộc địa phận phố Long Tiên ngày nay) với cái tên từ lâu đã thành địa

danh nổi tiếng ở Tiên Yên: Khe Tù

Nhà tù được khởi công xây từ năm 1943 nhưng phải tới 6-7 năm sau mới hoàn thiện do quy mô quá to lớn Một hệ thống liên hoàn đồ sộ gồm trại lính, tháp canh

Đáng chú ý nhất là việc Pháp bố trí một khu vực đặc biệt để đặt 01 máy chém, thực hiện việc hành hình các tù nhân có trọng tội Lưỡi dao nặng khoảng 70-80kg,

Tù nhân đủ các loại được đưa từ khắp nơi về đây, hầu hết là những người miền xuôi thuộc loại "Không án" Nghĩa là Pháp có quyền giam giữ vô thời hạn hoặc chém đầu họ bất cứ lúc nào Do máy chém được đặt bên bờ sông nên sau khi hành quyết xong, Pháp bắt những người tù khác nhét xác vào bao tải ném xuống sông, lấy dây thép gai buộc các thủ cấp lại và quảng xuống giếng Có lần, chúng cho đem thủ cấp của họ sang cắm cọc bên ngay chợ trung tâm thị trấn để cảnh cáo những ai theo Việt Minh

Theo nhiều người kể lại, trước khi hành hình, chúng cho người tù 5 phút để nói lời cuối Người đi rừng bên kia sông thường xuyên nghe tiếng kêu thảm thiết của

họ Hầu hết những người này chỉ kêu lên danh tính, quê quán rồi chết Pháp còn đe doạ sẽ chặt đầu cả những ai vớt xác chết đem đi chôn nên không ai dám liều lĩnh, đành để các bao đựng xác trôi theo dòng nước

Kể từ khi Khe tù đi vào hoạt động, không khí đau thương chết chóc bao trùm

cả thị trấn Tiên Yên trong một thời gian dài Địa danh Khe tù trở thành nỗi khiếp đảm trong cả nước từ đó Những người may mắn không bị chặt đầu thì cũng bị chết vì lao

muối để buộc họ phải xin nước uống Nước dành cho họ có trộn với xà phòng nên mọi người buộc phải nôn ra rồi lại đi làm tiếp Không ít người tìm cách trốn khỏi trại

8 Khu vực Khe Tù thời đó có loài chim thường tới và kêu về đêm Tiếng kêu của chúng được người địa phương phiên ra là "Có biết Khe tù hay không?" (theo lời kể của nhân chứng).

9 Theo lời cụ bà Nguyễn Thị Sử, phố Thống Nhất.

10 Theo lời kể của cụ bà Nguyễn Thị Sử, cụ ông Nguyễn Đức Yên và một số nhân chứng khác.

11 Năm 2010, nhiều người ở các nơi còn đến Khe tù tìm hài cốt của người thân.

Đời sống chính trị thị trấn Tiên Yên kể từ khi thực dân Pháp đánh chiếm và cai trị thực sự là một bức tranh tối tăm và khủng khiếp như vậy Tuy có một vài mảng sáng như việc cho mở các trường học Việt Văn, Hán Văn, cho xây dựng chùa chiền, đền miếu, xây bệnh viện Nhưng đó không hẳn là một sự mở mang, khai hoá mà hoàn toàn nằm trong âm mưu cai trị lâu dài của thực dân Pháp

Ở thị trấn, con em tới trường học hầu hết có xuất thân từ những gia đình có

"máu mặt" về địa vị, tiền của Học trò ăn mặc đồng phục, chào cờ, hát quốc ca "nước Mẹ" xong mới được phép chào cờ và hát quốc ca Bảo Đại (có thời kỳ còn phải hát quốc ca Xứ Nùng tự trị) Chúng coi trọng việc dạy tiếng Pháp, truyền bá tư tưởng phục Pháp, văn hoá Pháp, xác định rõ đi học là để phụng sự nước Mẹ

Nhiều người được đào tạo từ những trường Tây này đã có đủ trình độ chia Verbe, thông dịch được tiếng Pháp và được tuyển làm công chức cho Pháp để có chút địa vị trong xã hội

Sau khi quyết định xây quân cảng tại Mũi Chùa, Pháp cho phép di dời đình Hàng Châu vốn tồn tại từ lâu ở đó về dựng lại ở khu Thác Đón (nay thuộc phố Đông Tiến I) nhưng với quy mô nhỏ bé hơn Từ đó, cùng với việc một số đền miếu khác như đền Bà Đồng (phố Quang Trung, thờ Nam Hải Đại Vương), Hội quản của người Hoa (phố Thống Nhất) , Pháp cho phép cúng bái truyền bá tư tưởng mê tín dị đoan

Khu Bần Quần là nơi Pháp thường cho tổ chức đua ngựa, đấu bò, mít tinh chào mừng ngày quốc khánh nước Pháp 14-7 hàng năm

Ở thị trấn, mỗi khi kèn lệnh từ khu vực Đồn Cao của Pháp réo lên trong trại lính, người dân sống quanh đây biết đâu là giờ báo thức, báo ngủ, giờ cấm trại, thu quân Thời gian đầu người ta cảm thấy rất khó chịu, nhưng rồi lâu ngày cũng thành

ra quen, không mấy ai quan tâm nữa Họ chỉ biết, từ những ngày đó, bước chân ra phố phải len lét cúi đầu trước người Pháp; phải còng lưng gánh chịu biết bao thứ thuế

vô lý của người Pháp

Toàn bộ khu vực đồn bốt, trại lính của người Pháp được vây quanh bởi lớp lớp hàng rào dây thép gai, cùng các biển báo cấm được dựng lên khắp nơi đã biến khu vực này thành nơi bất khả xâm phạm của chúng

Từ đây, binh lính, sĩ quan chỉ huy Pháp chỉ được phép ra khỏi binh trại vào những ngày giờ quy định theo đúng quân lệnh Hết giờ cấm trại có thể được phép đi

chợ ăn uống, mua sắm Ngày nghỉ cuối tuần, được phép đi lễ nhà thờ xây gần đó, hoặc giết thời gian trong các rạp chiếu phim (dân Tiên Yên gọi theo tiếng Pháp là Rạp Xi-nê-ma), sòng bạc, tiệm nhảy, nhà săm (còn gọi là nhà thổ, nhà chứa )

Bà con trên địa bàn (kể cả người Việt, người Hoa) đều căm ghét bọn lính đi ba-tui, vì chúng thường lấy cớ tuần tra khám xét bất chợt theo kiểu tuỳ thích để tranh thủ vơ vét hàng hoá, ngang nhiên ăn quỵt bất cứ món gì của các nhà hàng, quán xá, miễn là thấy vừa mắt Việc người Pháp vung tiền ăn tiêu bạt mạng khiến dân nghèo sống tại đây điêu đứng vì giá cả đắt đỏ và cũng vì lối sống thác loạn luôn khuấy đảo cuộc sống yên bình của họ

Do có sự cấu kết chặt chẽ với những ông chủ người Hoa, sĩ quan binh lính Pháp ngày càng lộng hành, ngông nghênh Ngược lại số ông chủ người Hoa nhờ được hưởng những ưu ái đặc biệt của người Pháp nên càng trở lên giàu có và có thế lực hơn Theo các nhân chứng cho biết, gia đình thợ làm gương, vẽ trang trí trên kính của Cắm Pẩu (trên địa bàn phố Hoà Bình ngày nay) thực chất là một sòng bạc lớn nhất với đủ trò gian manh lừa đảo diễn ra hàng ngày, được người Pháp bảo kê, dung túng trong hàng chục năm không ai dám làm gì

Trong khi đó, đời sống của đại đa số những người dân lao động luôn chìm ngập trong nghèo đói triền miên Phố Tranh mây có tên gọi như vậy bởi bà con chỉ có một nghề duy nhất là lặn lội vào rừng kiếm lá mây về đan làm gianh lợp nhà bán lấy tiền để chạy bữa hàng ngày Những người có may mắn hơn có thể kiếm thêm được mật ong, ba kích, tắc kè và các loại lâm thổ sản khác mang ra chợ bán

Những nhà hàng sang trọng và buôn bán, trao đổi sầm uất nhất của người Hoa giàu có đều tập trung ở phố chính, phố Kiểm Lâm (có thời kỳ được gọi theo tên một

tư sản người Hoa cỡ bự và có thế lực nhất ở đây là Quản Đạo Nguyên) Còn lại là những khu tối tăm bẩn thỉu có tên gọi không mấy thiện cảm như Sỉ Chí Cái (phố cứt lợn), Sỉ Mả Cái (phố cứt ngựa), chỉ cần nghe tên phố cũng có thể mường tượng được cuộc sống của người dân ở đây cơ cực biết chừng nào

Ở mỗi gia đình đều có một vạc chảo rất to đặt giữa bếp để nấu món cháo loãng

và cơm vớt (là thứ gạo được vớt lên từ những hạt chưa kịp nở để hấp chín làm cơm dùng cho bữa tối) Cháo trong vạc được múc húp cả ngày, không thành bữa Tàu xì,

củ cải mặn, dưa chua được cất giữ quanh năm ngày tháng trong các chum vại được

coi là thức ăn chủ đạo hầu như bữa nào cũng có và đi kèm với cháo loãng Nhiều người gọi đó là "Cháo mái nhà" bởi nhìn xuống đáy vạc có thể nhìn rõ cả bóng mái nhà dưới đó vì cháo quá loãng

Cứ như vậy, cuộc sống tối tăm ngột ngạt của người dân thị trấn Tiên Yên dưới ách thống trị của bọn thực dân phong kiến lặng lẽ trôi đi, kéo dài suốt hàng chục năm đầu thế kỷ XX Sống tối tăm cơ hàn giữa một vùng đất biệt lập về địa lý, chỉ có rừng thiêng nước độc, tù đày chết chóc rình rập bốn bề diễn ra hàng ngày, khiến không có một ai ở đây dám mơ tưởng tới một sự đổi đời

Để tự vệ và chống lại sự khắc nghiệt đó, họ buộc phải liên kết lại dưới hình thức họ hàng, dòng tộc, quan hệ huyết thống để nương tựa, bảo vệ lẫn nhau Mỗi dòng tộc, dòng họ ấy quần tụ ở một nơi riêng biệt, mỗi dân tộc cư trú ở nơi mà họ cho

là an toàn nhất Tuy nhiên, phát huy truyền thống yêu nước của dân tộc, nhân dân miền biển Tiên Yên đã nổi dậy giành chính quyền thắng lợi vào tháng 8 năm 1945 và kháng chiến chống Pháp thắng lợi năm 1954

Tiểu kết

Thị trấn Tiên Yên nói riêng và huyện Tiên Yên nói chung có bề dày lịch sử từ thời tiền sử và phát triển qua các giai đoạn thăng trầm Những dấu tích và bằng chứng khảo cổ, các tài liệu lịch sử Việt Nam và lịch sử địa phương, các nghiên cứu khoa học

đã chứng minh được điều đó Ngay từ đầu, Tiên Yên là vùng đất hoang sơ, xa xôi đối với các triều đại đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, những ghi chép trong sử sách cổ về quá khứ là nơi đầy ải, giam giữ tù tội ở Tiên Yên đã cho thấy đã một giai đoạn rất dài lịch sử vùng đất này không phải là nơi "đất lành chim đậu" Cho đến khi, nhà nước phong kiến Việt Nam phát triển, cùng với những thay đổi về mặt hành chính, vùng đất này mới dần xóa bỏ được sự cách biệt, những cư dân miền biển đầu tiên đã rời bỏ cuộc sống lênh đênh biển cả lên bờ định cư, ổn định cuộc sống, dần dần hình thành những thế hệ người dân bản địa và định hình bản sắc văn hóa địa phương, cuộc sống ban đầu thật khốn khó, triền miên và từng bước phát triển dưới nhiều triều đại của chế

độ phong kiến Việt Nam… Tuy nhiên, trong giai đoạn lịch sử đó, cái tên Tiên Yên đối với thế giới cũng đã được biết đến nhờ hoạt động ngoại thương của Việt Nam phát triển mạnh từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII Tinnam (Tiên Yên) đã trở thành một