SKKN: Rèn luyện năng lực cảm thụ, phân tích văn học cho học sinh lớp 9

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG THCS SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM RÈN LUYỆN NĂNG LỰC CẢM THỤ, PHÂN TÍCH VĂN HỌC CHO HỌC SINH LỚP 9 Người thực hiện: Chức vụ: Giáo viên Đơn vị công tác: Trường

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG THCS

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

RÈN LUYỆN NĂNG LỰC CẢM THỤ, PHÂN TÍCH VĂN

HỌC CHO HỌC SINH LỚP 9

Người thực hiện:

Chức vụ: Giáo viên Đơn vị công tác: Trường THCS SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Ngữ văn

THANH HOÁ NĂM 2016

2.3.1.Năng lực cảm thu, phân tích văn học cần hình thành cho học sinh 62.3.2.Con đường nâng cao năng lực cảm thụ, phân tích văn học cho học sinh 11

1 Mở đầu.

1.1 Lí do chọn đề tài.

Môn Ngữ văn có một vị trí quan trọng trong nhà trường, được xem như mộtchiếc chìa khóa để học sinh tiến vào mọi lĩnh vực khoa học, mọi hoạt động xã hội.Văn học có tác dụng sâu sắc và lâu bền đến đời sống tâm hồn và trí tuệ của các em.Văn học là tiếng nói tình cảm tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm, cảm xúccủa con người

Từ xưa con người đã nhận thấy tác dụng lớn lao của văn chương Văn họckhông chỉ là món ăn tinh thần không thể thiếu mà nó còn có thể có một sức mạnhvật chất chẳng kém gì một đạo binh hùng mạnh Văn học còn có khả năng đặc biệttrong việc phát hiện và diễn tả sự bí ẩn, huyền diệu vào đời sống tâm linh của conngười, giúp cho con người tự hoàn thiện nhân cách của chính mình Chính vì vậy

mà M.Gooc ky đã nói: “Văn học giúp cho con người hiểu được bản thân mình,nâng cao niềm tin và làm nảy nở ở con người khát vọng hướng tới chân lí” Vănhọc còn chắp thêm đôi cánh để các em đến với mọi thời đại văn minh, với mọi nềnvăn hóa, trang bị cho các em vốn sống hướng các em tới những gì tốt đẹp nhất

Hiện nay với sự phát triển của khoa học, cuộc sống vật chất được nâng lênthì vị trí, vai trò của văn học cần phải được coi trọng đúng mức bởi vì văn học làmột môn nghệ thuật cung cấp tri thức cho học sinh, ngoài ra nó còn có tác dụngtrong việc bồi dưỡng giáo dục tư tưởng tình cảm, thẩm mỹ cho học sinh Nó gópphần trong việc đào tạo thế hệ thanh thiếu niên trở thành một công dân tốt bởi vìđất nước bước vào hội nhập, những chủ nhân tương lai phải chuẩn bị cho mình mộthành trang mới để tự tin bước đi trên những nẻo đường đời Do đó, con đườngchuẩn bị hành trang là sự kế thừa và phát huy nhưng không thể lạc hậu và trì trệ,không thể cứ theo kiểu thầy hỏi, trò trả lời mà thầy phải đốt lên trong trò ngọn lửađam mê bởi “Chỉ ham học thôi chưa đủ mà cần phải học say mê” Đó chính làmong muốn của biết bao đồng nghiệp dạy học, bởi khi học sinh biết say mê học tức

là thành công đã đến với quá trình dạy học…

Nhà phê bình Hoài Thanh từng viết: " Văn chương gây cho ta những tình

cảm ta không có, luyện những tình cảm ta sẵn có; cuộc đời phù phiếm chật hẹp của

cá nhân vì văn chương mà trở nên thâm trầm, rộng rãi đến nghìn lần " Đúng vậy,

từ xưa, văn chương đã là một điều kỳ diệu giúp người ta nhận thức khám phá thếgiới - thế giới tâm hồn, giúp chúng ta hướng tới những giá trị cao đẹp bằng những

rung động thẩm mĩ, giúp " thanh lọc tâm hồn mỗi chúng ta ".

Mục tiêu của môn Ngữ văn trong nhà trường THCS được xác định nhằm

giáo dục cho học sinh " Những tư tưởng tình cảm cao đẹp như lòng nhân ái, yêu

gia đình, quê hương, đất nước, sự căm ghét cái xấu, cái ác, rèn luyện tính tự lập, biết tư duy sáng tạo, bước đầu có năng lực cảm thụ những giá trị chân, thiện, mĩ trong nghệ thuật, trước hết là trong văn học, có năng lực thực hành và sử dụng Tiếng Việt như một công cụ để tư duy về giao tiếp " Chính vì vậy, người giáo viên

phải có trách nhiệm bồi dưỡng, nâng cao năng lực cảm thụ, phân tích văn học chohọc sinh để đáp ứng những khả năng, trình độ, phẩm chất của người lao động trongthời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.

Qua thực tế dạy học văn ở trường THCS, tôi thấy năng lực cảm thụ, phântích văn học của học sinh nói chung và học sinh lớp 9 nói riêng còn nhiều hạn chế.Hầu như giáo viên chỉ quan tâm cung cấp kiến thức chứ chưa mấy chú ý đến việchình thành năng lực văn học cho học sinh Vì thế đến giờ kiểm tra nếu tách rời tàiliệu thì bài văn của các em chẳng có nội dung gì ngoài những ý khô khan, gượngép Khi tiếp xúc một tác phẩm văn học dạt dào cảm xúc nhưng ít học sinh biết rungđộng, biết hoà mình vào cảm xúc ấy Nhìn chung giáo viên chưa có nhiều phươngpháp, biện pháp cụ thể để rèn luyện nâng cao năng lực cảm thụ phân tích văn họccho học sinh Vậy làm thế nào để nâng cao năng lực cảm thụ văn học cho học sinhTHCS nói chung và học sinh lớp 9 nói riêng đang là một yêu cầu cần thiết

Từ những lí do trên, bản thân đã từng trực tiếp giảng dạy lớp 9 nên tôi chọn

đề tài “Rèn luyện năng lực cảm thụ, phân tích văn học cho học sinh lớp 9” để

nhằm góp một phần nhỏ vào việc nâng cao năng lực cảm thụ văn học cho học sinhlớp 9

1.2 Mục đích nghiên cứu:

Nghiên cứu vấn đề này, mục đích của tôi nhằm đưa ra một số phương pháp,biện pháp cụ thể cho giáo viên có thể áp dụng vào việc rèn luyện , nâng cao nănglực cảm thụ cho học sinh lớp 9; và một phần nào đó gây hứng thú cho giờ giảngvăn của mình, giúp học sinh yêu thích môn Ngữ văn nhiều hơn nữa

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

Cảm thụ, phân tích văn học là một vấn đề rất khó đối với học sinh cấpTHCS Đây cũng là một hạn chế rất lớn đối với học sinh trong việc tiếp thu một tácphẩm văn học cũng như trong giao tiếp Chọn đối tượng là cảm thụ, phân tích vănhọc tôi muốn phần nào giúp các em có cái nhìn cái nhìn sâu săc hơn về mảng kiếnthức này

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

Để thực hiện bài viết này, tôi vận dụng một số phương pháp sau :

1 Nghiên cứu kĩ các bài cảm thụ về văn, thơ trong SGK Ngữ văn 6,7,8,9

2 Đọc các bài viết về cảm thụ, phân tích văn, thơ ở các sách tham khảo

3 Tham khảo một số bài viết của các nhà nghiên cứu, các nhà giáo…trên các tạpchí, báo văn học

5 Căn cứ trên tình hình, khả năng tiếp thu thực tế của học sinh và thực tế giảng dạycủa giáo viên trường nhà

2.Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lý luận

Trước hết giáo viên phải yêu nghề luôn có mong muốn học hỏi để nâng caochuyên môn nghiệp vụ, nghiên cứu những tài liệu có liên quan đến nội dung bài

học để việc soạn bài chu đáo hơn Giáo viên cần có kiến thức sâu rộng, đưa ra hệthống câu hỏi rõ ràng, lôgic.

Thường xuyên chuẩn bị đồ dùng dạy học và áp dụng một cách có hiệu quảnhằm nâng cao chất lượng cho tiết dạy Ngữ văn

Cần nắm chắc tiến trình lên lớp của việc dạy và học; sử dụng đa dạng, linhhoạt các bước, các phương pháp dạy học trong quá trình giảng dạy Đặc biệt giáoviên cần hiểu rõ mục đích yêu cầu, thao tác, tác dụng của từng phương pháp

Dạy học cũng cần có tính nghệ thuật và luôn luôn sáng tạo

“Học sinh là trung tâm, là chủ thể, là mục đích của quá trình dạy học Họcsinh phải chiếm lĩnh trí thức một cách chủ động vì thế để đạt được kết quả tronghọc tập, học sinh cần thực hiện tốt các thao tác trí tuệ, sự chú ý, sự ghi nhớ, sựthông hiểu, sự suy nghĩ, tưởng tượng và sáng tạo” (Theo “Các thao tác trí tuệ”)

Học sinh phải có ý thức tự giác, hăng say trong học tập

Thực tế giảng dạy đã chỉ ra rằng: gieo một câu hỏi vào tâm hồn con người làgieo một chất kích thích, là đẩy người đó vào một tình huống Chỉ có điều, tìnhhuống ấy “căng thẳng” hay “nhạt nhẽo”, có hợp cảnh hay không còn phụ thuộc vàovai trò và khả năng đạo diễn của người giáo viên Vậy muốn làm tốt vai trò đó thìngười giáo viên phải xây dựng được hệ thống câu hỏi hay, hấp dẫn, kích thích sựkhám phá của học sinh Do đó, việc rèn luyện kĩ năng đặt câu hỏi trong giờ giảngvăn đã trở thành định hướng nghiên cứu và áp dụng vào thực tiễn giảng dạy

Tác dụng của việc nâng cao cảm thụ, phân tích văn học cụ thể là những tácdụng sau:

- Làm cho tiết học sinh động, hấp dẫn hơn, tạo hứng thú cho học sinh tronghọc tập

- Góp phần khắc sâu kiến thức cho học sinh trong học tập

- Giúp giáo viên dẫn dắt học sinh đến với nội dung tác phẩm dễ dàng hơn

- Tạo cho học sinh cảm giác yêu thích văn thơ và cảm thụ được cái hay,cáiđẹp của cuộc sống qua nghệ thuật ngôn từ

Qua học tập và quá trình giảng dạy bản thân tôi đã có được vốn kiến thức vàkinh nghiệm giảng dạy đồng thời thường xuyên dự giờ thăm lớp những giáo viêncó kinh nghiệm hơn để học hỏi

Phương pháp dạy học mới là phương pháp tích cực, tiến bộ giúp giáo viên cótâm huyết đầu tư hơn vào tiết dạy của mình cũng như có thêm cơ hội phát huy khả

năng sáng tạo của bản thân Học sinh sôi nổi, sáng tạo và có hứng thú học hơn sovới phương pháp dạy học theo lối thuyết trình cũ.

b Khó khăn:

Chất lượng khảo sát đầu năm của các lớp thực tế còn yếu, nhiều em học sinhviết chữ xấu, chưa biết diễn đạt, cảm nhận văn, thơ một cách có chiều sâu gây ảnhhưởng cho giáo viên trong quá trình giảng dạy

Phương pháp mới là phương pháp dạy học tích cực nhưng lưu lượng thờigian dành cho mỗi bài lại quá hạn hẹp vì thế đôi lúc giáo viên phải dạy lướt qua vàhọc sinh phải tiếp nhận lượng kiến thức mà không có sự thấm nhuần Đây là mộtkhó khăn đáng kể cho giáo viên giảng dạy

c Số liệu thống kê

Theo số liệu ban đầu của năm học 2015 - 2016 cụ thể như sau:

Lớp Sĩ số HS Giỏi Khá Trung bình Yếu Kém

2.3 Các giải pháp để giải quyết vấn đề:

2.3.1 Năng lực cảm thụ, phân tích văn học cần hình thành cho học sinh.

Năng lực văn học là một khái niệm rộng bao hàm hai lĩnh vực lớn là nănglực sáng tác và năng lực tiếp nhận văn học Năng lực bao gồm hai mức độ: Thứnhất, năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiệnmột hoạt động nào đó Thứ hai, năng lực là phẩm chất tâm lí, sinh lí tạo con ngườihoạt động có hiệu quả cao

Trong năng lực văn học có nhiều phương diện như năng lực: viết văn, cảmthụ, phân tích, năng lực chiếm lĩnh, tích luỹ tri thức văn học sử hay lí luận vănhọc Ở đây tôi chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu năng lực cảm thụ, phân tích văn họccủa học sinh THCS

Vậy năng lực cảm thụ, phân tích văn học cho hoc sinh THCS là gì?

Đó là khả năng tiếp xúc, rung động trước cái hay, cái đẹp, cái hạn chế của tácphẩm văn học, khả năng biết diễn đạt - hiểu đó là ngôn ngữ mạch lạc, sáng sủa,chặt chẽ, giàu chất văn

a Năng lực cắt nghĩa, phân tích

Để hiểu một tác phẩm văn học chúng ta không chỉ đọc, tưởng tượng là mộtkhâu vô cùng quan trọng trên cơ sở đó phải biết phân tích, cắt nghĩa, lí giải, sosánh, đối chiếu

Năng lực cắt nghĩa phân tích là khả năng giải mã, lí giải ý nghĩa của tácphẩm , hình tượng, chi tiết, yếu tố một cách có cơ sở, thuyết phục dựa trên việcbám sát văn bản và vận dụng thích hợp những hiểu biết ngoài tác phẩm để soi sángtác phẩm

Ví dụ : Để cắt nghĩa được từ mặt trời trong hai câu thơ trích trong bài ''Khúc

hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ '' - Nguyễn Khoa Điềm- Ngữ văn 9- Tập 1, thì

HS phải trả lời được một số câu hỏi mà giáo viên hướng dẫn cho HS tìm hiểu khi

đọc thêm trong một tiết: Cách tư duy của bà mẹ Tà Ôi về hình ảnh ''Mặt trời'' có gì

đặc biệt? Người mẹ miền Tây Thừa Thiên hiện lên như thế nào qua hai câu thơ?Hình ảnh ''Mặt trời của mẹ'' biểu tượng cho điều gì? Nói cách khác, học sinh phảibiết phân tích, so sánh rút ra một số ý chính như sau:

Cách tư duy của bà mẹ Tà Ôi rất cụ thể , trong suy nghĩ xủa mẹ, mặt trời ởvũ trụ này không chỉ là một mà là hai: Mặt trời của bắp và mặt trời của mẹ Nhữngcây bắp đang lớn trên lưng đồi rộng lớn kia là nhờ công sức của mẹ, nhờ có nguồnsáng, hơi ấm vô tận của mặt trời tự nhiên Còn em Cu Tai đứa con bé bỏng nhưng

là nguồn năng lượng vô cùng to lớn không thể thiếu được của đời mẹ

Trên cái nền xanh của cây bắp ở mênh mông lưng núi ngút ngàn, lồng lộngmột người mẹ lưng địu con đang lao động hăng say Trên cao là mặt trời toả sáng,trên lưng mẹ là gương mặt đứa con cũng đang ngời sáng trong giấc ngủ say sưa

Hình ảnh ''Mặt trời của mẹ'' mãi mãi đi vào thơ ca như biểu tượng nghệ thuật

về tình mẫu tử thiêng liêng, về người mẹ, người chiến sĩ trong những năm khángchiến chống Mĩ cứu nước

b Năng lực cảm xúc thẩm mĩ.

Đó là khả năng rung động, niềm xúc động mãnh liệt, sự cảm thông, đồngcảm, sẻ chia là khả năng đồng cảm trước mọi nỗi niềm, đặc biệt là trước nỗi đaucủa con người và cái đẹp của cuộc sống được gợi lên từ tác phẩm Khi học sinhchưa cảm thấy thương xót trước cái chết đầy oan khuất của Vũ Nương, chưa bấtbình trước thói ghen tuông hồ đồ, sự tàn nhẫn của Trương Sinh - kẻ đã đẩy vợ mìnhđến cái chết thì sự phân tích, bình giảng của giáo viên cũng chỉ là áp đặt Cảm xúcthẩm mĩ càng dồi dào thì sự cảm thụ, phân tích càng hứng thú và sâu sắc Vì vậynâng cao năng lực cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh lớp 9 để hiểu tốt hơn giá trị tácphẩm cũng là nhiệm vụ của môn Ngữ văn

Dạy học văn là góp phần nuôi dưỡng và phát triển nguồn cảm xúc dồi dào,phong phú và nhạy bén để các em hiểu sâu sắc tác phẩm; chuẩn bị cho các em hànhtrang vào đời: Sống một cuộc sống tốt đẹp, một cuộc sống giàu tình cảm nhân văn

và giàu ý nghĩa

Trong thực tế giảng dạy, người giáo viên đôi khi chưa chú ý đúng mức đếnphương diện này Học sinh làm văn chỉ cốt sao cho đủ ý, giáo viên chấm văn chỉcần đếm ý lời văn học sinh thiếu cảm xúc, cằn cỗi, già nua, khô khan đó cũng lànỗi buồn của người giáo viên dạy văn

Vậy chúng ta cần phải làm gì để nuôi dưỡng, gìn giữ và phát triển năng lựccảm xúc thẩm mĩ cho học sinh lớp 9? Tôi thấy rằng, chúng ta cần phải hướng họcsinh biết đặt mình vào cuộc sống trong tác phẩm, thật sự nếm trải các cung bậc đờisống tình cảm trong tác phẩm, bộc lộ những suy nghĩ của mình trước số phận cácnhân vật thông qua những câu hỏi hoặc các dạng bài tập Đó là cách tốt để hìnhthành cho học sinh năng lực cảm xúc thẩm mĩ

Khi dạy một số tác phẩm văn xuôi, kể cả văn học trung đại cũng như văn họchiện đại giáo viên có thể đặt một số câu hỏi như:

?Cảm nghĩ của em về nhân vật bé Thu trong đoạn trích" Chiếc lược ngà"

-Nguyễn Quang Sáng?

?Trong ba ngày anh Sáu ở nhà, nếu em là bé Thu, em xử sự như thế nào ?

?Suy nghĩ của em về cái chết của Vũ Nương?

?Tâm trạng ông Hai khi nghe tin làng chợ Dầu việt gian theo tây lập tề được diễn

tả như thế nào qua đoạn trích" Làng” - Kim Lân?

Chúng ta có thể tham khảo đoạn văn của em Nguyễn Thị Dung lớp 9Btrường THCS Quảng Lĩnh nêu cảm xúc về mong mỏi hết sức bình dị của anh Sáu -người cha - người chiến sĩ trước lúc hi sinh?

" Chiếc lược ngà đã hoàn thành, nhưng anh Sáu không bao giờ có cơ hộiđược đem về trao tay cho con gái nữa Trong một trận càn của quân Mĩ - Nguỵ,"

ông bị viên đạn của máy bay Mĩ bắn vào ngực” Trước khi trút hơi thở cuối cùng,

ông dùng toàn bộ sức lực móc cây lược trong túi, đưa cho người đồng hương

-đồng đội Nhìn bạn" một hồi lâu" và chỉ khi nghe được lời hứa " tôi sẽ về trao tận

tay cho cháu thì ông mới nhắm mắt đi xuôi" Tôi không thể cầm được nước mắt khi

nghe tiếng thét của đứa con gọi cha buổi chia tay ngày ấy Giờ cũng không cầmlòng khi chứng kiến cái cử chỉ cầm chiếc lược với ánh mắt cầu xin của người chavào giây phút lâm chung Một sự hi sinh, một sự mất mát quá lớn trong chiến tranh

mà không chỉ mình gia đình anh Sáu mà còn bao gia đình nông dân Nam Bộ trongcuộc kháng chiến chống Mĩ đang đến hồi vô cùng khốc liệt Điều đó trỗi dậy trongtôi lòng căm thù cao độ trước tội ác của quân xâm lược Và có lẽ đây cũng là mộttrong những trang văn hiếm hoi mô tả đến tận cùng sâu thẳm trái tim yêu thươngcủa người cha dành cho con"

Đoạn văn thể hiện phần nào cảm xúc chân thành của người viết về tình chacon sâu nặng trong hoàn cảnh éo le của chiến tranh Ở đây cảm xúc chính là nộidung của hoạt động cảm thụ, phân tích tác phẩm văn học

c Năng lực tri giác nghệ thuật.

Tác phẩm nghệ thuật được thêu dệt bằng những ngôn từ nghệ thuật Vì vậycon đường đi vào khám phá thế giới tác phẩm không thể không bắt đầu bằng khâutri giác nghệ thuật của tác phẩm Dạy văn ở lớp 9 lại càng cần hình thành khả năngtri giác ngôn ngữ nghệ thuật tác phẩm cho học sinh Trong mỗi giờ học văn giáoviên cần phải dành thời gian cần thiết để tổ chức cho học sinh kĩ năng tri giác ngônngữ nghệ thuật Công việc này vừa phù hợp với khả năng của học sinh vừa là sựchuẩn bị cho hoạt động cảm thụ văn học cho học sinh lớp trên với yêu cầu cao hơn

Tri giác nghệ thuật là khả năng đọc chính xác ngôn ngữ văn bản tác phẩm;khả năng nhận biết các hình ảnh, kí hiệu, biểu tượng, dấu hiệu nghệ thuật nổi bậttrên các ngôn từ trong quá trình đọc, khả năng tập hợp, nối kết các kí hiệu, biểu

tượng đó vào những phạm trù nội dung, ý nghĩa nhất định để bước đầu nhận biếtđược ý tứ, giọng điệu từng phần, đoạn, chương, tác phẩm.

Chẳng hạn, khi cảm thụ đoạn thơ đầu "Cảnh ngày xuân" trích: " Truyện

Kiều" - Nguyễn Du (Ngữ văn 9 - tập 1) Người có năng lực tri giác ngôn ngữ nghệthuật trước hết phải biết đọc chính xác, rõ ràng, trôi chảy từng chữ, từng câu trongvăn bản, ngắt nghỉ đúng lôgic ngữ nghĩa, ngữ pháp, ngữ điệu văn bản Thứ haitrong khi đọc phải nhận biết và lưu tâm đến các hình ảnh, biểu tượng kí hiệu nghệ

thuật nổi bật như : Thời gian "chín chục", " ngoài sáu mươi"; Không gian mùa xuân

(con én đưa thoi); Màu sắc - vàng tươi (thiều quang), xanh (cỏ non, chân trời),trắng (hoa lê); Các lớp hình ảnh: Chim én đưa thoi, cỏ non xanh bát ngát tận chântrời, cành lê điểm một vài bông hoa trắng; Các biện pháp tu từ như: ẩn dụ, nhân hoá(con én đưa thoi), số từ (chín chục, ngoài sáu mươi); đảo trật tự từ trong câu (Cành

lê trắng điểm một vài bông hoa) Thứ ba, trong khi đọc phải nhanh nhạy tập hợp,nối kết các kí hiệu nghệ thuật trên vào các phạm trù nội dung ý nghĩa cao hơn, kháiquát hơn Chẳng hạn:

- Chim én đưa thoi, thiều quang chín chục đã ngoài sáu mươi -> vừa gợikhông gian cao rộng, vừa gợi sợ trôi chảy của thời gian

- Màu vàng tươi của ánh sáng ngày xuân, xanh của cỏ non, trắng của hoa lêđiểm xuyết trên cành -> bức hoạ mùa xuân đẹp, có màu sắc hài hoà, gợi vẻ đẹp mới

mẻ, tinh khôi thanh khiết, tạo cho cảnh vật trở nên sống động có hồn

- Các biện pháp tu từ: Nhân hoá, ẩn dụ và các số từ không chỉ diễn tả thơìgian mùa xuân trôi qua nhanh mà còn ngầm thể hiện sự nuối tiếc

d Năng lực tư tưởng.

Ngôn ngữ tác phẩm văn học là một hệ thống thông tin thẩm mĩ Đằng sau cáccon chữ, kí hiệu là thế giới nghệ thuật sống động Không có tưởng tượng của nhàvăn, không có thế giới nghệ thuật này Vì vậy khi tiếp nhận văn học bạn đọc phảicó trí tưởng tượng Trí tưởng tượng phong phú là dấu hiệu của người có năng lựccảm thụ văn học Hình thành, phát triển năng lực tưởng tượng cho học sinh lớp 9cũng là nhiệm vụ của môn Ngữ văn Đọc câu thơ:

" Mặt trời xuống biển như hòn lửa

Sóng đã cài then đêm sập cửa"

(Đoàn thuyền đánh cá - Huy Cận - Ngữ văn 9,T1)

Học sinh có năng lực tưởng tựợng sẽ cảm thấy mình như được đứng ở trên bãibiển hay điểm nhìn của người đi biển để được chứng kiến cảnh mặt trời đỏ rực nhưmột hòn lửa khổng lồ rực sáng nhưng không còn gay gắt đang lặn dần xưống biển

Cả vũ trụ là một ngôi nhà lớn, màn đêm là tấm cửa và những lượn sóng là then cửa.Ngôi nhà vũ trụ chìm vào đêm yên tĩnh và lặng lẽ Để sau đó là cảnh ra khơi đánh

cá của những ngư dân

e Năng lực khái quát.

Trong cảm thụ phân tích văn học thì khái quát là khả năng bao quát, nângcao những hiểu biết cụ thể về đối tượng cảm thụ, phân tích dưới dạng nhận định,nhận xét, tiểu kết hay kết luận Khi khái quát phải đặt ra những câu hỏi như: tómlại, ý chính của tác phẩm, chương, phần này là gì? Tư tưởng cơ bản, chủ đề chínhcủa tác phẩm là gì? Những biện pháp nghệ thuật đó có tác dụng gì trong việc làmnổi bật chủ đề tác phẩm?

Ví dụ: Chúng ta có thể so sánh hai loại văn sau cùng viết về sáu câu thơ đầu

trong bài "Mùa xuân nho nhỏ" - Thanh Hải - Ngữ văn 9 -Tập 2.

"Mọc giữa dòng sông xanh Một bông hoa tím biếc

Ơi con chim chiền chiện Hót chi mà vang trời Từng giọt long lanh rơi

Tôi đưa tay tôi hứng "

- Khổ thơ đầu miêu tả dung nhan của mùa xuân Mùa xuân đến, báo hiệubằng những cảnh sắc thiên nhiên quen thuộc: Dòng sông xanh, bông hoa tím biếc,tiếng hót của chim chiền chiện Mùa xuân đã hiện diện trên toàn cảnh, trên tạo vật:đất trời, hoa lá, chim muông Tô điểm sắc màu cho không gian ấy, có màu xanh cỏcây, xanh của dòng sông, màu tím của hoa và cả màu của mây trời Chỉ vài nétphác hoạ cũng đủ gợi lên hình ảnh mùa xuân thiên nhiên với không gian cao rộng,sắc màu tươi sáng, âm thanh rộn ràng Tất cả như hồi sinh sau một giấc ngủ dài vàđang được tiếp thêm sức sống Sức xuân xứ Huế với vẻ đẹp mộng mơ mà giản dị,đằm thắm biết bao

- Đang nằm trên giường bệnh, nhưng chỉ vài ba nét chấm phá: hình ảnh dòngsông xanh, một bông hoa tím biếc hay một cánh chim chiền chiện chao liệng giữabầu trời với tiếng hót vang lừng, nhà thơ đã tạo ra bức tranh sinh động, tươi tắn đầychất thơ Rõ ràng phải yêu khung trời Huế, sắc xuân Huế lắm, Thanh Hải mới hìnhtượng hoá, cụ thể hoá được như vậy Chất thơ ấy phải chăng lên men từ chính tìnhyêu mùa xuân, tình yêu quê hương tha thiết? Vì vậy trước khi qua đời, khát vọngđược cống hiến của nhà thơ vào mùa xuân chung của thiên nhiên đất nước càng trỗidậy mãnh liệt hơn bao giờ hết Cuộc đời ngắn ngủi không cho phép nhà thơ thực

hiện ước mơ của mình nhưng cả khi không còn nữa thì ông đã là một "mùa xuân

nho nhỏ" khiêm tốn và lặng lẽ dâng cho cuộc đời.

Trong hai đoạn văn trên, đoạn sau là sự khái quát nâng cao của đoạn trước.Nếu không có đoạn trước thì sự cảm thụ, phân tích không sâu sắc, bền vững Vìvậy khả năng khái quát khi phân tích, bình giảng là một tiêu chí quan trọng để đánhgiá năng lực cảm thụ, phân tích văn học của học sinh kĩ năng tóm tắt văn bản,chương, phần, đoạn đồng thời tích hợp chặt chẽ với Tập làm văn về tóm tắt vănbản để từng bước hình thành cho học sinh năng lực khái quát trong cảm thụ, phântích văn học

2.3.2 Con đường nâng cao năng lực cảm thụ, phân tích văn học cho học sinh.

- Nâng cao năng lực phân tích, cảm thụ văn học cho học sinh lớp 9 thông qua việc tổ chức tốt hoạt động đọc - hiểu văn bản.

a Hướng dẫn đọc - hiểu ở nhà

Khâu này chủ yếu rèn luyện cho HS năng lực tri giác nhôn ngữ, tưởng tượngtái hiện, khả năng cảm xúc, rung động và bao gồm các công việc cụ thể sau:

- Hướng dẫn HS đọc kĩ văn bản

- Giải thích từ khó

- Đọc những tài liệu liên quan đến tác giả, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm

- Xác định sơ bộ bố cục

- Cảm nhận chung nhất về chủ đề, mạch cảm xúc của văn bản

- Thuộc lòng và tóm tắt được tác phẩm và trả lời phần đọc hiểu văn bản củaSGK

b Tổ chức hoạt động học - hiểu ở lớp thông qua các hoạt động cảm thụ và phân tích là chủ yếu:

- Đọc ở 3 cấp độ:

+ Đọc thành tiếng

+ Đọc thầm

+ Đọc nghệ thuật

- Nhận biết; luyện kĩ năng quan sát, phát hiện và sưu tầm tư liệu

+ Tìm hiểu từ ngữ

+ Xác định phương thức biểu đạt

+ Xác định thể loại

+ Xác định bố cục tác phẩm

+ Tóm tắt truyện, ý chính, nhận ra mạch cảm xúc

- Tưởng tượng, suy ngẫm: Luyện kĩ năng cụ thể hoá, khái quát , tổng hợp

+ Tưởng tượng bức tranh đời sống trong văn bản

+ Phát hiện những ý sâu xa đằng sau ngôn ngữ nghệ thuật

+ Khái quát bản chất của hình tượng

+ Tổng hợp những giá trị nội dung nghệ thuật của tác phẩm

c Hoạt động ôn tập , kiểm tra.

+ Ôn luyện những kiến thức văn học đã được học

+ Luyện kĩ năng cảm thụ , phân tích văn học

Thực tế giảng dạy cho thấy: Cảm thụ phân tích văn học là một hoạt động của

tư duy, chúng ta không thể áp dụng trùng khớp các thao tác cho việc đọc hiểu mọivăn bản Trong quá trình cảm thụ, phân tích tác phẩm văn học, các hoạt động nêutrên không phải bao giờ cũng tách bạch mà luôn đan xen, hỗ trợ cho nhau Kinhnghiệm từ giờ dạy trên lớp cho tôi thấy: Nếu hoạt động "Hướng dẫn đọc - hiểu ởnhà tốt thì hoạt động đọc - hiểu ở trên lớp" cũng diễn ra trôi chảy Cả thầy và tròđều có tư thế thoải mái để cảm thụ tác phẩm một cách thuận lợi và hiệu quả