Việc đổi mới triệt để phương pháp dạy học nhằm tạo cho học sinh tích cực, chủ động và sáng tạo trong học tập là vấn đề đang được nhiều người quan tâm. Chính vì lẽ đó, trong quá trình dạy học, tôi luôn chủ động, tìm tòi và học hỏi đồng nghiệp, lãnh đạo nhà trường trong việc đổi mới phương pháp dạy học để mỗi tiết học của các em thực sự cuốn hút và hiệu quả bằng việc mạnh dạn áp dụng: “Kinh nghiệm rèn kĩ năng sử dụng vốn từ và câu cho học sinh bằng xây dựng trò chơi “Tích truyện dân gian” trong dạy học Tiếng Việt lớp 4”. Từ đó có thể giải quyết phần nào những vấn đề còn vướng mắc và tồn đọng trong dạy học phân môn Luyện từ và câu lớp 4 nói riêng và môn Tiếng Việt nói chung.
Trang 1I MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Môn Tiếng Việt ở Tiểu học nói chung và lớp 4 nói riêng có nhiệm vụ hìnhthành và phát triển cho học sinh các kĩ năng sử dụng Tiếng Việt để học tập vàgiao tiếp trong các môi trường hoạt động của lứa tuổi Thông qua việc dạy và họcTiếng Việt, học sinh được rèn luyện các thao tác tư duy, có những hiểu biết sơgiản về xã hội, tự nhiên và con người, về văn hóa, văn học của Việt Nam và nướcngoài Từ đó bồi dưỡng cho các em tình yêu tiếng Việt và hình thành thói quengiữ gìn sự trong sáng, giàu đẹp của tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cáchcon người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa
Trong thực tiễn dạy học hiện nay, việc dạy và học phân môn Luyện từ vàcâu ở lớp 4 nói riêng và ở Tiểu học nói chung còn gặp không ít khó khăn, nhất làchưa thực sự chú trọng đến việc rèn kĩ năng sử dụng vốn từ và câu cho các em,chưa giúp học sinh thấy được vẻ đẹp của ngôn ngữ trong lời nói, giao tiếp và nhất
là trong văn phong Tiếng Việt Đồng thời, việc dạy học bộ môn này chưa tạođược niềm đam mê học tập thực sự cho trẻ Dẫn đến các em còn thụ động tronghọc tập, chưa tích cực và tự giác học tập tiến bộ Điều đó đồng nghĩa với việckhông ít giáo viên còn gặp khó khăn trong việc tìm ra những phương pháp dạyhọc hiệu quả để giải quyết những vấn đề còn tồn đọng trong dạy học bộ môn này
Ngoài ra, việc sử dụng “trò chơi học tập”, đặc biệt là trò chơi “Tích truyệndân gian” trong dạy học Tiếng Việt của phần đa giáo viên chưa nhiều, vẫn cònđơn điệu về hình thức và cách tổ chức, chưa tạo được hưng phấn cho học sinhtrong mỗi tiết học Điều này dẫn đến việc hiểu nghĩa của từ, cấu tạo từ, câu vàviệc sử dụng vốn từ trong đặt câu, viết đoạn, bài văn của học sinh còn gặp nhiềukhó khăn
Việc đổi mới triệt để phương pháp dạy học nhằm tạo cho học sinh tích cực,chủ động và sáng tạo trong học tập là vấn đề đang được nhiều người quan tâm.Chính vì lẽ đó, trong quá trình dạy học, tôi luôn chủ động, tìm tòi và học hỏi đồngnghiệp, lãnh đạo nhà trường trong việc đổi mới phương pháp dạy học để mỗi tiết
học của các em thực sự cuốn hút và hiệu quả bằng việc mạnh dạn áp dụng: “Kinh nghiệm rèn kĩ năng sử dụng vốn từ và câu cho học sinh bằng xây dựng trò chơi “Tích truyện dân gian” trong dạy học Tiếng Việt lớp 4” Từ đó có thể giải
quyết phần nào những vấn đề còn vướng mắc và tồn đọng trong dạy học phânmôn Luyện từ và câu lớp 4 nói riêng và môn Tiếng Việt nói chung
2 Mục đích nghiên cứu
Khi lựa chọn việc áp dụng “Rèn kĩ năng sử dụng vốn từ và câu cho học sinh bằng xây dựng trò chơi “Tích truyện dân gian” trong dạy học Tiếng Việt lớp 4” thì mục đích chính là tháo gỡ những khó khăn về hiểu nghĩa từ, cấu tạo từ, các
kiểu câu và sử dụng vốn từ và câu trong đặt câu, viết đoạn, bài văn Qua đó, tạo
sự tự tin, tích cực, chủ động và hứng thú học tập cho các em để mỗi tiết học thực
sự lí thú và hiệu quả Từ đó, giúp học sinh lớp tôi phụ trách nói riêng và học sinhlớp 4 trường tiểu học Nga Vịnh nói chung phát triển toàn diện các kĩ năng, nănglực, phẩm chất và tư duy trong học tập
Trang 23 Đối tượng nghiên cứu
Việc lựa chọn kiến thức, nội dung của phân môn Luyện từ và câu trongchương trình Tiếng Việt lớp 4 để xây dựng những trò chơi “Tích truyện dân gian”mới mẻ, lí thú nhưng không xa lạ mà gần gũi với tâm sinh lí và trình độ nhận thứccủa học sinh lớp 4B trường Tiểu học Nga Vịnh, Nga Sơn, Thanh Hóa chính là đốitượng nghiên cứu của đề tài mà tôi áp dụng
4 Phương pháp nghiên cứu
Khi thực hiện áp dụng “Kinh nghiệm rèn kĩ năng sử dụng vốn từ và câu cho học sinh bằng xây dựng trò chơi “Tích truyện dân gian” trong dạy học Tiếng Việt lớp 4”, tôi đã sử dụng một số phương pháp chính như: phương pháp nghiên
cứu, xây dựng cơ sở lí thuyết; phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thậpthông tin; phương pháp thống kê, xử lí số liệu, cụ thể như sau:
a Phương pháp nghiên cứu, xây dựng cơ sở lí thuyết
Là phương pháp nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến vốn từ, các kiểucâu, cách cung cấp vốn từ, câu và các trò chơi, cách tổ chức trò chơi “Tích truyệndân gian” gần gũi, phù hợp với nội dung kiến thức tiếp nhận của học sinh
b Phương pháp điều tra khảo sát thực tế
Đây là phương pháp điều tra nghiên cứu thực tế việc tổ chức dạy và học về
sử dụng vốn từ, câu bằng trò chơi học tập và trò chơi “Tích truyện dân gian”trong môn Tiếng Việt cho học sinh lớp 4 ở trường Tiểu học Nga Vịnh nói riêng(dạy học theo mô hình trường học mới Việt Nam - VNEN) và một số trường tiểuhọc nói chung trên địa bàn huyện Nga Sơn, Thanh Hóa
c Phương pháp thống kê, xử lí số liệu
Sau khi áp dụng giải pháp này vào thực tiễn dạy học tại lớp 4B, trường tiểuhọc Nga Vịnh kết hợp thu thập các tài liệu, dữ liệu phục vụ cho đề tài, tôi đã tiếnhành phân tích, tổng hợp các số liệu minh chứng cụ thể qua các thời điểm kiểmtra của giáo viên, tổ chuyên môn và Nhà trường từng thời điểm cụ thể Từ đó rút
ra kết luận và hiệu quả về việc áp dụng “Kinh nghiệm rèn kĩ năng sử dụng vốn từ
và câu cho học sinh bằng xây dựng trò chơi “Tích truyện dân gian” trong dạy họcTiếng Việt lớp 4”
Trang 3II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Như chúng ta đã biết, trong Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII(ngày 26/1/2016) định hướng đổi mới căn bản, toàn diện về giáo dục, đào tạo vàphát triển nguồn nhân lực đã nêu rõ: “Phương pháp dạy và học mới không chỉlàm cho người học phát triển tư duy độc lập, sáng tạo mà còn giúp người thầythêm tiến bộ, trưởng thành….Giáo dục cần phải tập trung phát triển mạnh nănglực và phẩm chất người học, đảm bảo hài hòa đức, trí, thể, mỹ, thực hiện tốtphương châm mới: Dạy người, dạy chữ và dạy nghề (trước đây là dạy chữ, dạyngười, dạy nghề).” Vì vậy, việc đổi mới phương pháp dạy và học tập trung rèn kĩnăng, bồi dưỡng năng lực và phẩm chất người học là nhiệm vụ cần được chútrọng trong giáo dục đào tạo Các Nhà trường đã triển khai và chỉ đạo tới toàn thểcán bộ giáo viên, nhân viên trong mỗi nhà trường, đặc biệt là các trường đangthực hiện dạy học theo mô hình Trường học mới Việt Nam (VNEN)- trong đó cótrường Tiểu học Nga Vịnh, Nga Sơn, Thanh Hóa
Việc giúp học sinh rèn kĩ năng sử dụng vốn từ, viết câu có vai trò đặc biệtquan trọng trong hệ thống ngôn ngữ vì nó chính là đang giúp cho các em nắmvững ngôn ngữ làm phương tiện giao tiếp phù hợp với từng đối tượng và hoàncảnh cụ thể trong các tình huống phức tạp và đa dạng của cuộc sống Giúp các emhiểu về thế giới xung quanh việc học tập ở trường, ở nhà cũng như tình cảm giađình và vẻ đẹp thiên nhiên, đất nước, con người một cách chủ động, tích cực vàsáng tạo Từ đó gắn với việc giáo dục học sinh tình yêu gia đình, nhà trường, yêu
tổ quốc, yêu nhân dân, yêu lao động
Dạy học môn Tiếng Việt ở tiểu học nói chung và dạy học phân môn Luyện
từ và câu ở lớp 4 nói riêng thì cần phải chú ý đến trình độ, đến tâm sinh lí lứa tuổicủa từng đối tượng học sinh tiểu học là thích khám phá, sáng tạo, thích chinhphục, làm chủ bản thân và hứng thú với những điều mới mẻ Đồng thời, ngườigiáo viên phải nắm được năng lực sử dụng tiếng Việt của các em Từ đó để điềuchỉnh nội dung, lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp làm sao cho trong mỗitiết học, học sinh ở các trình độ khác nhau đều được quan tâm, được làm việc vàđược phát triển Như vậy, người giáo viên phải không ngừng học hỏi, đổi mớiphương pháp dạy học một cách triệt để trong mỗi giờ học giúp các em chủ độnghoạt động và tự học một cách sáng tạo như đánh giá của Thứ trưởng Bộ Giáo dục
và Đào tạo Đặng Huỳnh Mai: “Phải biến quá trình dạy học thành quá trình hoạt động và tự học của học sinh… Giáo viên phải tiếp xúc với trẻ, giúp trẻ hoạt động
và đạt kết quả học tập tốt hơn.”
Những điều nói trên đồng nghĩa với việc người giáo viên cần mạnh dạn
nghiên cứu, xây dựng và thực hiện các trò chơi “Tích truyện dân gian” trong dạy
học Tiếng Việt nhằm rèn kĩ năng sử dụng vốn từ và các kiểu câu cho học sinh lớp
4 Qua đó giúp các em phát triển những kĩ năng, năng lực và phẩm chất cần thiết
Muốn tổ chức trò chơi học tập Tiếng Việt “Tích truyện dân gian” hiệu quả trước
hết phải hiểu về trò chơi học tập Tiếng Việt “Tích truyện dân gian” là những trò
chơi được sử dụng trong giờ Tiếng Việt, giúp học sinh nắm bắt tri thức ngôn ngữ
và rèn kĩ năng sử dụng tiếng Việt thêm hứng thú, hiệu quả Thông qua các câu
Trang 4chuyện cổ dân gian (thần thoại, truyền thuyết, cổ tích,…) như: Tấm Cám; SơnTinh, Thủy Tinh; Thạch Sanh; Cây tre trăm đốt; Cây khế; Sự tích quả dưa hấu,
giáo viên tổ chức các trò chơi “Tích truyện dân gian” để giúp học sinh củng cố,
rèn kĩ năng về cấu tạo âm tiết, phân biệt về cấu tạo của từ (danh từ, động từ, tínhtừ; từ đơn, từ ghép, từ láy), phân biệt, đặt đúng các kiểu câu (câu kể Ai là gì? Ailàm gì? Ai thế nào?; câu hỏi, câu khiến, câu cảm) hay kĩ năng ghi nhớ các thànhngữ, tục ngữ, giải câu đố chính tả,…Với trò chơi học tập tiếng Việt dựa theo tíchtruyện dân gian sẽ làm tăng tính giả định của trò chơi học tập (mỗi học sinh thamgia trò chơi sẽ nhập vai vào một nhân vật trong câu truyện cổ dân gian như anhnông dân nghèo, chàng Sơn Tinh, Thạch Sanh,…hay cả những chú chim sẻ đángyêu,… ), nâng cao hứng thú học tập, sự sáng tạo cho học sinh Nó không nhữnggiúp các em hình thành và phát triển kĩ năng sử dụng vốn từ và câu tiếng Việt màcòn giúp giáo viên không ngừng tìm tòi, sáng tạo trong đổi mới phương pháp vàhình thức tổ chức dạy học một cách hiệu quả
2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Thực tế cho thấy, hầu hết việc dạy và học ở các trường tiểu học nói chung
và ở các trường đang dạy học theo Mô hình trường học mới Việt Nam (VNEN)nói riêng, việc đổi mới phương pháp dạy học trong môn Tiếng Việt lớp 4, đâu đó
ở một bộ phận không nhỏ giáo viên chưa thực sự triệt để Việc sử dụng trò chơi
học tập tiếng Việt, nhất là trò chơi học tập “Tích truyện dân gian” trong dạy học
Tiếng Việt lớp 4 còn hạn chế và chưa hiệu quả Học sinh còn lúng túng trong hiểunghĩa từ, cấu tạo từ; phân biệt và đặt các kiểu câu hay việc sử dụng vốn từ để đặtcâu, viết đoạn, bài văn chưa hợp lí, chưa hay Dẫn đến trong mỗi giờ học, các emchưa hứng thú, chưa tích cực học tập và việc hoạt động hợp tác của học sinh chưacao
Đối với học sinh trường Tiểu học Nga Vịnh, nhất là học sinh lớp 4B tôiđược chủ nhiệm trong năm học 2015-2016, thì vốn từ vựng, câu của các em để sửdụng vào cuộc sống khi diễn đạt, trình bày ý kiến, tư tưởng hay tình cảm củamình còn nhiều hạn chế Các em thường gặp khó khăn trong hiểu nghĩa của từ,phân biệt các loại từ (từ đơn, từ ghép, từ láy) và từ loại (danh từ, động từ, tính từ);phân biệt các kiểu câu hay sử dụng vốn từ, kiểu câu trong đặt câu, viết đoạn, bàivăn cho đúng và có hình ảnh còn nhiều lúng túng Vì thế mà các câu văn các emviết còn nghèo ý và từ; diễn đạt còn lủng củng, chưa rõ nghĩa hay nghĩa chưasáng Cụ thể, đầu năm kết quả làm bài khảo sát môn Tiếng Việt phần sử dụng vốn
từ và câu của 23 học sinh lớp 4B tôi phụ trách như sau:
Kết quả
Sĩ số
Hoàn thành xuất sắc
Hoàn thành tốt
Trang 5nhóm Vì vậy mà ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng của môn Tiếng Việt nóiriêng và các môn học khác trong nhà trường nói chung Như thế là chưa đáp ứngđược yêu cầu đổi mới của nền giáo dục Tiểu học ở Việt Nam hiện nay.
3 Các giải pháp đã sử dụng để rèn kĩ năng sử dụng vốn từ và câu tiếng Việt cho học sinh lớp 4
Từ thực trạng trong dạy học Tiếng Việt lớp 4 như đã nói, tôi mạnh dạn đưa
ra những giải pháp trong thực tiễn giảng dạy và công tác để giải quyết những bănkhoăn, vướng mắc và những vấn đề còn tồn đọng trong dạy học và giáo dục họcsinh với mong muốn góp phần giúp cho học sinh lớp tôi phụ trách có kĩ năng sửdụng vốn từ và câu thật tốt; được chủ động, tích cực và sáng tạo trong học tập, đểmỗi giờ học nặng nề trước đây biến thành những giờ học lí thú và hiệu quả Từ đó
sẽ tạo được môi trường học tập có ích, giúp học sinh phát triển toàn diện; giúpgiáo viên tiến bộ, trưởng thành, không ngừng trau dồi, nâng cao tay nghề Để thựchiện điều đó, tôi đã tiến hành một số giải pháp sau:
3.1 Nghiên cứu nội dung, lựa chọn kiến thức, tìm hiểu và tổ chức trò chơi
“Tích truyện dân gian” nhằm tạo hứng thú, nâng cao hiệu quả dạy học Tiếng Việt lớp 4
Chương trình môn Tiếng Việt lớp 4 phần kiến thức tiếng Việt và văn học sẽgiúp học sinh trước hết nắm về từ vựng: Học thêm khoảng 700 từ, thành ngữ, tụcngữ đi theo chủ điểm Nắm được nghĩa của một số yếu tố Hán Việt, một số thànhngữ, tục ngữ thông dụng, nắm được nghĩa bóng của một số từ trong tác phẩm vănhọc; Nắm được cấu tạo của tiếng (âm đầu, vần, thanh) và cấu tạo của từ (từ đơn
và từ phức, từ ghép và từ láy) Thứ hai là nắm về ngữ pháp và ngữ pháp văn bản:Nắm được các khái niệm danh từ, động từ, tính từ; Nắm được các kiểu câu đơn vàthành phần câu đơn (chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ), các kiểu câu phục vụ cho mụcđích nói chuyên biệt như câu kể, câu hỏi, câu cảm, câu khiến; Nắm được kết cấu
ba phần của văn bản (mở bài, thân bài, kết bài) Thứ ba là về văn học: Làm quenvới một số tác phẩm hoặc trích đoạn tác phẩm văn học dân gian, truyện, thơ, kịch,văn miêu tả của các tác giả trong và ngoài nước
Để thực hiện được mục tiêu “Hình thành và phát triển ở học sinh các kĩnăng sử dụng tiếng Việt” nhất là rèn kĩ năng sử dụng vốn từ và câu cho các emhiệu quả thì cần chú trọng việc dạy học tích cực hóa cá thể học sinh, phát huy vàtăng cường năng lực hoạt động nhóm cho học sinh trên quan điểm lấy nguyên tắcdạy giao tiếp làm định hướng cơ bản Vì hoạt động giao tiếp sẽ giúp các em chủđộng trao đổi tư tưởng, tình cảm, cảm xúc, nhằm thiết lập quan hệ, sự hiểu biếthoặc sự cộng tác,… giữa các thành viên trong nhóm, lớp, cộng đồng Điều nàychỉ được thực hiện một cách hiệu quả nhất thông qua việc tạo ra môi trường, tìnhhuống cho trẻ được hoạt động tích cực, hợp tác và hăng say trong khi tham gia trò
chơi học tập, nhất là trò chơi “Tích truyện dân gian”
Khi sử dụng trò chơi “Tích truyện dân gian” trong dạy học Tiếng Việt ởlớp 4, giáo viên cần lựa chọn những câu truyện cổ dân gian có trong bài Tập đọc,
Kể chuyện,…hoặc những câu chuyện quá quen thuộc mà học sinh đã được nghe
từ ông bà, cha mẹ để tạo nên trò chơi học tập được sử dụng trong các tiết học
như: Tấm Cám, Sơn Tinh Thủy Tinh, Thạch Sanh, Cây Khế, Sự tích quả dưa hấu,
Trang 6… Vì điều này sẽ có tác dụng tích hợp rất tự nhiên, hiệu quả giữa hình thành kiếnthức, rèn kĩ năng; giữa phân môn Luyện từ và câu với Tập đọc, Kể chuyện, Chính
tả và Tập làm văn Nói cách khác là sự tích hợp giữa kiến thức – kĩ năng tiếngViệt với hiểu biết thực tế của học sinh Trò chơi “Tích truyện dân gian” phải đảmbảo các tiêu chuẩn: dễ chơi (có luật chơi rõ ràng, dễ hiểu), phục vụ cho mục tiêucủa bài học, có tính giáo dục cao, phù hợp với không gian lớp học, phù hợp vớiđiều kiện cơ sở vật chất hiện có Để tăng tính khả thi và hiệu quả, trò chơi học tậpTiếng Việt phải mang ý nghĩa giáo dục trí tuệ, phù hợp tâm lí lứa tuổi học sinh,phù hợp với điều kiện thời gian, điều kiện vật chất của trường, lớp và hấp dẫn họcsinh Trò chơi “Tích truyện dân gian”có thể sử dụng với nhiều mục đích khácnhau: tái hiện kiến thức của bài; hình thành kiến thức mới; củng cố kiến thức, rènluyện kĩ năng sử dụng tiếng Việt
Tuy nhiên, việc tổ chức cho học sinh chơi trò chơi “Tích truyện dân gian”
để củng cố, rèn kĩ năng sử dụng vốn từ, câu cho học sinh lớp 4 như thế nào đểmang lại hiệu quả giờ học, để tạo hứng thú, sự sáng tạo cho các em mới là quantrọng
Để đạt được những điều nói trên thì tôi đã tiến hành tìm hiểu và nắm rõ quytrình tổ chức thực hiện một trò chơi “Tích truyện dân gian” bao gồm các bướcsau:
Bước 1: Giáo viên giới thiệu tên, mục đích của trò chơi
Bước 2: Hướng dẫn chơi Bước này bao gồm những việc làm sau:
+ Tổ chức thành lập những người tham gia trò chơi: Số người tham gia tròchơi, số đội chơi, quản trò, trọng tài
+ Các dụng cụ dùng để chơi: Giấy khổ to, bút dạ, giấy màu, phấn màu, thẻchữ, tên đội, hoa số, cờ, …
+ Cách chơi: Giáo viên nêu tên trò chơi, luật chơi, từng việc làm cụ thể củangười chơi hoặc đội chơi, thời gian chơi, những điều người chơi không được làm
+ Cách xác nhận kết quả hay cách tính đội chiến thắng hoặc giải của cuộcchơi(nếu có)
Bước 3: Thực hiện trò chơi
Bước 4: Nhận xét sau cuộc chơi Bước này bao gồm những việc làm sau:+ Giáo viên (có thể kết hợp với các Trưởng ban) làm trọng tài nhận xét vềthái độ tham gia chơi của từng đội, những việc làm của các đội chưa tốt để rútkinh nghiệm
+ Trọng tài công bố kết quả chơi của từng đội, cá nhân và trao phần thưởngcho đội chiến thắng
+ Một số học sinh nêu kiến thức, kĩ năng trong bài học mà trò chơi đã thựchiện
Một số lưu ý khi xây dựng và tổ chức trò chơi “Tích truyện dân gian” trongdạy học tiếng Việt nhằm rèn kĩ năng sử dụng vốn từ, câu cho học sinh lớp 4 là:
+ Mục đích của trò chơi phải thể hiện mục tiêu của bài học hoặc một phầncủa chương trình
+ Hình thức chơi đa dạng giúp học sinh được thay đổi các hoạt động họctập trên lớp, giúp học sinh phối hợp được các hoạt động trí tuệ và hoạt động vận
Trang 7+ Luật chơi đơn giản để học sinh dễ nhớ, dễ thực hiện Cần đưa ra cách chơi có nhiều học sinh tham gia để tăng cường kĩ năng học tập hợp tác
+ Các dụng cụ chơi cần dễ làm hoặc dễ tìm kiếm tại chỗ
+ Tổ chức chơi vào thời gian thích hợp của bài học để vừa làm cho họcsinh thích thú vừa hướng cho học sinh tiếp tục tập trung vào các nội dung kháccủa bài học một cách có hiệu quả
+ Trò chơi cần tạo sự mới mẻ về cách tổ chức, khen thưởng để học sinhhứng thú, tích cực và sáng tạo khi chơi nhằm rèn kĩ năng sử dụng vốn từ,câu hiệuquả nhất cho học sinh
Có thể nói, dạng bài tập tiếng Việt nào cũng có thể trở thành trò chơi họctập dựa theo tích truyện dân gian nếu giáo viên chủ động và triệt để đổi mớiphương pháp và hình thức tổ chức dạy học; biết nắm bắt đúng các thao tác giảibài tập, xác định đúng “cái đích” của bài tập và khéo léo chuyển thao tác đó,
“đích” đó vào cách chơi, cách tính kết quả cuộc chơi Cái khéo léo một phần lớn
có được nhờ tìm ra yếu tố giả định của trò chơi Trong trò chơi, khi mọi thứ đềuthật (từ vẫn là từ, câu vẫn là câu, trò vẫn là trò, thầy vẫn là thầy,…), trò chơi sẽbớt phần hấp dẫn Với lứa tuổi Tiểu học, nhất là học sinh lớp 4B tôi phụ trách,nếu tên gọi của trò chơi, nhân vật, tình huống, kết quả,…của trò chơi tiếng Việtđược giả định từ nhân vật, tình huống, kết thúc,… của các văn bản truyện cổ dângian Việt Nam (thần thoại, truyền thuyết, cổ tích,…) thì trò chơi lại trở nên hấpdẫn các em vô cùng Còn gì thú vị hơn khi mỗi học sinh được giả định là mộtnhân vật tốt bụng, tài giỏi trong truyện dân gian (như cô Tấm, chàng Sơn Tinh,chàng Thạch Sanh, người em út, Mai An Tiêm,… hay thậm chí là những chúchim sẻ đáng yêu., ) và luôn gặp một cái kết “có hậu” như đã diễn ra trongtruyện cổ Việc giả định mới mẻ và thú vị này sẽ kích thích tính hiếu kì, giúp các
em chủ động tìm ra kiến thức về từ vựng, về kiểu câu trong từng nội dung bàihọc, từng hoạt động cụ thể Đồng thời giúp các em củng cố và rèn kĩ năng sửdụng vốn từ và câu tiếng Việt đã học một cách hiệu quả
3.2 Rèn kĩ năng hiểu nghĩa từ vựng cho học sinh bằng xây dựng trò chơi Tích truyện dân gian “Khắc nhập”, “Khắc xuất”; “Dâng núi chống lụt” trong các tiết chính khóa và thiết kế các dạng bài tập ở buổi 2.
Từ tiếng Việt có khá nhiều nhân tố liên quan tới việc hình thành nghĩa của
từ như hình thức ngữ âm của từ, sự vật hiện tượng được gọi tên, khái niệm được
từ biểu thị hay những yếu tố thuộc hệ thống ngôn ngữ chi phối, liên quan đếnnghĩa của từ như tình cảm, thái độ, ý thức, tư tưởng, cách cảm nghĩ của người sửdụng ngôn ngữ, văn cảnh mà từ xuất hiện Vì vậy mà việc hiểu nghĩa từ tiếngViệt đối với học sinh lớp 4 nói chung và học sinh lớp 4B tôi phụ trách nói riênggặp rất nhiều khó khăn do vốn sống và vốn hiểu biết của các em còn nhiều hạnchế Dẫn đến việc học sinh sử dụng từ ngữ trong đặt câu chưa phù hợp, nghĩachưa sáng, chưa hay Vậy làm thế nào để giúp các em củng cố và rèn kĩ năng hiểunghĩa từ vựng?, tôi đã lấy chính cái “khó” trong việc dạy - học này để biến thànhcái “dễ” giúp học sinh hứng thú, chủ động tìm hiểu nghĩa từ vựng, từ đó mà rèncho các em kĩ năng hiểu nghĩa từ và sử dụng nghĩa từ phù hợp, linh hoạt, bằng
Trang 8việc xây dựng trò chơi “Khắc nhập”, “Khắc xuất” thông qua câu chuyện cổ tích
“Cây tre trăm đốt” và “Dâng núi chống lụt” thông qua truyền thuyết “Sơn
Tinh, Thủy Tình” trong dạy học giải nghĩa từ ở một số bài Tập đọc như: Truyện
cổ nước mình (Bài 2B: Cha ông nhân hậu tuyệt vời), Một người chính trực (Bài 4A: Làm người chính trực), Người tìm đường lên các vì sao (Bài 13A: Vượt lên
thử thách),…Ngoài ra, việc sử dụng trò chơi này còn phù hợp trong dạy học một
số hoạt động trong giờ Chính tả, giờ Luyện từ và câu (Mở rộng vốn từ) như:Bài
12A: Những con người giàu nghị lực (Tiết 2) - Tập 1B, Bài 19C: Tài năng của con người (Tiết 1)- Tập 2A,…cụ thể như sau:
3.2.1 Minh họa cách tổ chức trò chơi “Khắc nhập” nhằm giúp học sinh phát
triển kĩ năng hiểu nghĩa từ qua dạy Bài 4A: Làm người chính trực (Tiết 1, tập 1A-trang 56)
Trong khi dạy bài Tập đọc: “Một người chính trực”, ngoài việc giúp học
sinh hiểu về một nhân vật lịch sử Việt Nam đại diện cho những con người chínhtrực bao giờ cũng đặt lợi ích của đất nước lên trên lợi ích riêng là ông Tô HiếnThành – làm quan dưới triều Lý (phò tá vua Lý Cao Tông sau khi vua Lý AnhTông mất), thì việc giúp học sinh hiểu nghĩa một số từ ngữ Hán Việt của bài đọc
là rất quan trọng Vì vậy tôi đã tổ chức thực hiện trò chơi: “Khắc nhập” ở hoạt
động 3 (trang 58) như sau:
Mục đích chơi: giúp học sinh nắm một cách chắc chắn nghĩa một số từ ngữ
Hán Việt của bài: chính trực, di chiếu, thái tử, thái hậu, phò tá, tham tri chính sự, gián nghị đại phu, tiến cử Tạo sự thích thú, hợp tác nhóm tích cực.
Chuẩn bị: Thành lập đội chơi: 6 nhóm, mỗi nhóm 8 thẻ từ và phiếu học tậpghi lời giải nghĩa như nội dung hoạt động Mỗi thành viên trong nhóm là một anhKhoai (anh nông dân nghèo, tốt bụng trong câu chuyện)
+ Thẻ số, thẻ đỏ, số tên nhóm, các bông hoa đủ màu, cờ thi đua, bảng phụ
Cách tiến hành:
+ Giáo viên nêu tên trò chơi: “Khắc nhập”
+ Giáo viên phổ biến hình thức chơi, luật chơi, cách chơi, thời gian chơi: Họcsinh thực hiện chơi trong nhóm, mỗi bạn được xem là một anh Khoai, các thẻ từ
và lời giải nghĩa được xem là những đốt tre mà ông Bụt tặng cho anh Khoai Khigiáo viên hô “Khắc nhập”, các đội chơi sẽ phải ghép các thẻ chữ phù hợp vớinghĩa đã ghi trong phiếu học tập Sau khi ghép xong, trưởng nhóm sẽ giơ thậtnhanh thẻ đỏ lên Thứ tự các đội sẽ được gắn theo số từ 1 đến 6 Mỗi thẻ từ và lờigiải nghĩa đúng tương ứng sẽ nhận được một đốt tre Sau thời gian 3 phút chơi,đội nào chưa ghép xong thì bị trừ đi một đốt tre Đội nào ghép nhanh nhất, nhậnđược nhiều đốt tre nhất là đội chiến thắng Phần thưởng cho đội chiến thắng làđược ông Bụt trao cho lá cờ vinh quang cắm vào “Cờ thi đua” của nhóm
+ Giáo viên tổ chức trò chơi và nhận xét trò chơi:
- Các đội thực hiện chơi trong thời gian 3 phút quy định
- Các đội chơi giơ thẻ đỏ báo cáo hoàn thành trò chơi
- Giáo viên gắn thẻ số cho các đội chơi trên bảng
- Kiểm tra kết quả các nhóm qua đáp án đúng: a - 4, b - 3, c - 1, d -2,
e - 6, g - 5, h - 8, i - 7
Trang 9- Tuyên dương, khen ngợi đội chiến thắng: Trong thời gian quy định, 3 đội
về số 1 là đội: Hoa Ban, Hoa Mai, Hoa Sen đã dành được phần thưởng chiếnthắng của ông Bụt
- Đại diện nhóm nêu lại từ và lời giải nghĩa đúng để khắc sâu nghĩa từ
Tôi đã thực hiện tổ chức trò chơi “Khắc nhập” trong giờ Tập đọc, kết quảcho thấy tất cả học sinh rất phấn khích, hào hứng tham gia chơi, các đội chơi đềughép thẻ chữ với lời giải nghĩa đúng rất tốt
Ngoài ra, để rèn kĩ năng hiểu nghĩa từ, trong các tiết luyện Tiếng Việt buổi
2, tôi thường xuyên sưu tầm, thiết kế các dạng bài tập phù hợp với các trò chơinói trên áp dụng trong dạy học củng cố kiến thức và rèn kĩ năng về hiểu nghĩa từvựng cho học sinh lớp tôi Và hiệu quả mỗi tiết luyện tập cho thấy rất tốt, ví dụ
như tổ chức trò chơi “Khắc Nhập” trong bài tập: Nối từ với lời giải nghĩa đúng:
3.2.2.Minh họa cách tổ chức trò chơi “Khắc xuất” nhằm nâng cao khả năng hiểu
nghĩa từ qua dạy Bài 19C: Tài năng của con người (Tiết 1) – tập 2A, trang 16
Khi dạy từ vựng tiếng Việt, ta không chỉ dạy cho học sinh hiểu nghĩa từ cụthể mà còn phải dạy cho học sinh nắm được các nét nghĩa chung của từ vựngtiếng Việt, trên cơ sở đó rèn kĩ năng sử dụng vốn từ đã học để đặt câu, viết đoạn
Và việc tạo ra một tiết học hay thực hiện dạy một hoạt động, một đơn vị kiến thức
từ vựng cuốn hút, không nhàm chán mà lại dễ hiểu, dễ nắm bắt cho học sinh lớp 4
là điều mà tôi thực sự quan tâm Vì vậy, để giúp các em hiểu nghĩa từ vựng theocác nhóm nghĩa của tiếng một cách tốt nhất, tôi đã xây dựng và tổ chức trò chơi
dựa theo tích truyện “Cây tre trăm đốt” có tên “Khắc xuất” ở hoạt động 2 (trang
16 Bài 19C: Tài năng của con người, tập 2A) như sau:
Mục đích chơi: Giúp học sinh hiểu được hai nghĩa của tiếng Tài, có kĩ năng
xếp được các từ ngữ phù hợp với từng nghĩa đó, tự tin và tích cực hoạt động
Chuẩn bị: + phiếu học tập, hoa nhóm, bảng phụ
+ Thành lập đội chơi: chơi theo cặp, mỗi thành viên là mộtanh Khoai (người nông dân hiền lành, tốt bụng)
Cách tiến hành và tổ chức trò chơi: Tương tự như trò chơi “Khắc nhập”nhưng thực hiện trò chơi theo cặp Khi quản trò hô “Khắc xuất” thì nhóm trưởngmời cặp đôi làm việc: cá nhân nhanh chóng đọc từ đã cho và thảo luận cặp đôi
các từ có tiếng Tài rồi xếp nhanh theo hai nhóm nghĩa vào phiếu (Tài có nghĩa là
“có khả năng hơn người bình thường” gồm các từ: tài giỏi, tài nghệ, tài ba, tài đức, tài năng, tài hoa; Tài có nghĩa là “tiền của” gồm các từ: tài nguyên, tài trợ, tài sản, tài chính)
+ Giáo viên cho đại diện đọc kết quả; học sinh nhận xét; giáo viên đưa đáp
án và tuyên dương các anh Khoai như: em Ánh, Phương Hoa, Nam, Hà,… đã tìm
Chân thành Trong lòng nghĩ như thế nào thì bày tỏ ra bên ngoài như thếChân thực Thật thà, mộc mạc, bộc lộ bản chất tốt đẹp một cách tự nhiênChân chất Hết sức thành thật, xuất phát tự đáy lòng
Trang 10được cây tre trăm đốt giúp anh chàng mô côi nghèo khó được sống cuộc sốnghạnh phúc Phần thưởng cho những anh Khoai tích cực là bông hoa đủ màu sắc.
+ Cuối cùng đại diện học sinh nêu lại hai nghĩa của tiếng Tài, rút ý nghĩa
trò chơi
Có thể nói, nội dung học tập tiếng Việt và việc rèn kĩ năng hiểu nghĩa từ,
sử dụng vốn từ tiếng Việt sẽ thú vị và hiệu quả hơn nếu giáo viên dựa trên tích
truyện Cây tre trăm đốt để xây dựng trò chơi học tập “Tích truyện dân gian” cho
học sinh trong các giờ học chính khóa và các tiết học buổi 2 Ngoài ra, giáo viêncòn có thể xây dựng trò chơi “Khắc nhập”, “Khắc xuất” khi dạy về phân táchtiếng (âm, vần, thanh) hay tách từ (từ đơn, từ phức), tách câu thành các vế câu,tách đoạn thành câu,… với nội dung và hình thức tổ chức phù hợp, phong phú vàhiệu quả
3.2.3 Minh họa cách tổ chức trò chơi “Dâng núi chống lụt” nhằm nâng cao khả
năng ứng dụng nghĩa từ khi dạy Bài 24A: Sức sáng tạo kì diệu (Tiết 3)(HDH Tiếng Việt 4- Tập 2A trang 95)
Việc hiểu nghĩa từ thông qua việc giải câu đố thuộc âm vần, tiếng, từ trongphân môn Chính tả cũng có vai trò hết sức quan trọng trong việc củng cố, rèn kĩnăng hiểu nghĩa từ vựng cho học sinh lớp 4 Chính vì lẽ đó, khi dạy giờ Chính tảcủa bài 24A, ở hoạt động 5 thi giải câu đố (trang 96), tôi đã xây dựng và tổ chức
cho học sinh chơi trò chơi “Dâng núi chống lụt” nhằm tạo sự hứng thú, sự nhanh
nhẹn và vui vẻ cho học sinh trong giờ học, cụ thể như sau:
Mục đích: Trò chơi “Dâng núi chống lụt” sẽ tạo sự thi đua giữa các đội
chơi, xem đội nào nhanh hơi, chính xác hơn trong việc hiểu nghĩa câu đố
Chuẩn bị: + bảng con, phấn, thẻ chữ đáp án câu đố, hoa xốp
+ Thành lập đội chơi: Hai đội chơi Núi Cao và Núi Thấp (mỗiđội 3 học sinh) Mỗi thành viên trong đội chơi được xem như chàng Sơn Tinhđang làm nhiệm vụ dâng núi, chiến đấu với Thủy Tinh
Cách tiến hành:
+ Giáo viến nêu tên trò chơi: “Dâng núi chống lụt”
+ Giáo viên phổ biến hình thức chơi, luật chơi, cách chơi: Hai đội sẽ cùng tìmđúng chữ cho mỗi ý của câu đố Các chàng Sơn Tinh trong mỗi đội chơi sẽ cùngđứng tại một vạch xuất phát Khi quản trò nêu câu đố, mỗi chàng Sơn Tinh sẽphải ghi “chữ” tương ứng vào bảng con, rồi so sánh với đáp án đúng Với mỗichữ tìm đúng, các “chàng Sơn Tinh” của đội đó lại được bước thêm một bước(biểu thị cho việc dời núi cao của Sơn Tinh mỗi khi Thủy Tinh dâng nước lên(nếu sai thì đứng tại chỗ) Đội nào có nhiều “chàng Sơn Tinh” đứng cao hơn cónghĩa là tìm được nhiều chữ đúng hơn thì đội đó sẽ dành chiến thắng, xứng danh
là những chàng Sơn Tinh nhân hậu đã chiến thắng Thủy Tinh tàn bạo Đội chiếnthắng sẽ được nàng Mị Nương trao tặng những bông hoa xinh đẹp
+ Giáo viên tổ chức trò chơi “Dâng núi chống lụt” và nhận xét, đánh giá hai độichơi: Quản trò lần lượt nêu câu đố (như trong nội dung hoạt động 5), các thànhviên tham gia chơi ghi kết quả chữ cần tìm vào bảng con Quản trò kiểm tra kếtquả hai đội chơi theo vị trí mà các “chàng Sơn Tinh” đã đứng sau khi kết thúc trò
chơi (Đáp án: a) nho-nhỏ-nhọ; b)chi- chì - chỉ - chị.