Phương tiện dạy học có ý nghĩa to lớn trong môn địa lí ở trường phổ thông. Một mặt các hiện tượng sự vật địa lí trải dài ra khắp không gian rộng lớn của Trái đất mà học sinh không thể quan sát trực tiếp được, phải thông qua các phương tiện dạy học. Mặt khác các hiện tượng, sự vật địa lí đa dạng và phức tạp, nhờ vào các phương tiện dạy học mới trở nên gần gũi cụ thể hơn với nhận thức của học sinh. Hiện nay phương tiện dạy học bao gồm các phương tiện truyền thống như: Bản đồ, biểu đồ, sơ đồ, tranh ảnh, atlat và các phương tiện hiện đại đều góp phần tích cực vào việc đổi mới phương pháp dạy học và nâng cao hiệu quả dạy học địa lí trong nhà trường. Trong đó việc xây dựng và sử dụng các loại sơ đồ đóng một vai trò quan trọng.
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG TTGD THƯỜNG XUYÊN NGA SƠN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Một số kinh nghiệm hướng dẫn học sinh xây dựng
Sơ đồ trong học Địa lí lớp 12
ở Trường Trung Tâm Giáo Dục Thường Xuyên - Nga Sơn
Họ và tên : Vũ Thị Hoàn
Chức vụ : Giáo Viên
Đơn vị công tác : Trường TTGD Thường Xuyên Nga Sơn SKKN thuộc môn : Địa Lý
THANH HOÁ NĂM 2016
Trang 2A - ĐẶT VẤN ĐỀ
Phương tiện dạy học có ý nghĩa to lớn trong môn địa lí ở trường phổ thông Một mặt các hiện tượng sự vật địa lí trải dài ra khắp không gian rộng lớn của Trái đất mà học sinh không thể quan sát trực tiếp được, phải thông qua các phương tiện dạy học Mặt khác các hiện tượng, sự vật địa lí đa dạng và phức tạp, nhờ vào các phương tiện dạy học mới trở nên gần gũi cụ thể hơn với nhận thức của học sinh Hiện nay phương tiện dạy học bao gồm các phương tiện truyền thống như: Bản đồ, biểu đồ, sơ đồ, tranh ảnh, atlat và các phương tiện hiện đại đều góp phần tích cực vào việc đổi mới phương pháp dạy học và nâng cao hiệu quả dạy học địa lí trong nhà trường Trong đó việc xây dựng và sử dụng các loại
sơ đồ đóng một vai trò quan trọng Nó có tác dụng rất lớn trong quá trình nhận thức của học sinh, giúp học sinh hệ thống hoá kiến thức một cách dễ dàng và nhớ được lâu Với chương trình sách giáo khoa mới, các loại sơ đồ được sử dụng nhiều Tuy nhiên giáo viên sử dụng sơ đồ chưa được thường xuyên và hiệu quả chưa cao Mặt khác học sinh còn nhiều hạn chế trong việc sử dụng sơ đồ để khai thác kiến thức Qua thực tiễn giảng dạy tôi đã rút ra cho mình được kinh nghiệm trong việc sử dụng sơ đồ
Vì vậy tôi đã lựa chọn đề tài:
“Một số kinh nghiệm hướng dẫn học sinh xây dựng sơ đồ trong học Địa lí lớp 12ở Trường Trung Tâm Giáo Dục Thường Xuyên - Nga Sơn”
Trang 3B - GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I/ CƠ SỞ LÝ LUẬN.
Địa lý kinh tế là một chuyên ngành vừa thuộc kinh tế học ứng dụng vừa thuộc địa lý học nhân văn chuyên nghiên cứu về địa điểm, phân bố và tổ chức không gian của các hoạt động kinh tế Nó áp dụng các phương pháp nghiên cứu
cả của kinh tế học lẫn của địa lý học nhân văn
Địa lý kinh tế là một môn khoa học xã hội, nghiên cứu các hệ thống lãnh thổ kinh tế xã hội nhằm rút ra những đặc điểm và quy luật hình thành và hoạt động của chúng để vận dụng vào tổ chức không gian (lãnh thổ) tối ưu các hoạt động kinh tế xã hội trong thực tiễn
Môn địa lý, việc sử dụng các phương tiện trực quan là đặc trưng của bộ môn, bên cạnh đó quá trình dạy học ngoài việc hướng dẫn học sinh tìm hiểu kiến thức thì việc khái quát hóa bằng các sơ đồ địa lý rất cần thiết giúp học sinh dễ hiểu hơn, khắc sâu kiến thức hơn
Để xây dựng được sơ đồ trong quá trình dạy học địa lí, nhất là địa lí lớp
12 cần có những điều kiện sau:
- Giáo viên nghiên cứu nội dung chương trình giảng dạy, lựa chọn ra những bài, những phần có khả năng áp dụng phương pháp sơ đồ có hiệu quả nhất Tiếp theo giáo viên phân tích nội dung bài dạy, tìm ra những khái niệm cơ bản, khái niệm gốc cần truyền đạt, hình thành
- Các sơ đồ đã có ở sách giáo khoa, sách giáo viên địa lí nhưng chủ yếu phần lớn là do giáo viên tự xây dựng từ nội dung bài học, phù hợp với ý tưởng
sử dụng phương pháp, phương tiện dạy học khác nhau
II/ THỰC TRẠNG.
1 Thực trạng chung: - Về phía học sinh: Với học sinh lớp 12, nhận thức
của các em đã được nâng cao, nhiều em rất ham hiểu biết và có óc sáng tạo, các
em rất hứng thú khi chính mình được tham gia vào quá trình tìm tòi nghiên cứu Muốn phát huy được vai trò trong khi học tập của học sinh thì người giáo viên
Trang 4phải biết tổ chức, hướng dẫn một cách khéo léo, đồng thời phải chuẩn bị thật chu đáo cho tiết dạy đó
- Về phía giáo viên: Giáo viên đã có trình độ chuẩn và trên chuẩn, được đào tạo chuẩn, hơn nữa trong những năm qua giáo dục luôn được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm và chú trọng, vì thế việc triển khai các giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục, dạy học theo chuẩn kiến thức – kĩ năng, đổi mới kiểm tra - đánh giá, ứng dụng Công nghệ thông tin vào giảng dạy…, nhằm phát huy
tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập, đem lại
niềm vui, hứng thú là nhiệm vụ và trách nhiệm của mỗi giáo viên
- Về sơ sở vật chất, thiết bị dạy học: Đa số các trường đã có các phòng chức năng, có tương đối đầy đủ đồ dùng, trang thiết bị dạy học
- Được BGH quan tâm tới nhiệm vụ chuyên môn, nhất là việc thực hiện PPDH đổi mới “Lấy học sinh làm trung tâm”, học sinh “chủ động trong quá trình tìm tòi kiến thức” giáo viên là người “tổ chức, hướng dẫn học sinh trong việc tìm tòi tri thức” đó là “kim chỉ nam” cho người giáo viên thực hiện tốt nhiệm vụ dạy học của mình
2.Thực trạng tại TTGDTX Nga Sơn.
- Thuận lợi:
+ Về phía học sinh: học sinh lớp 12 trường TTGDTX Nga Sơn năm học 2015-2016 có 80 em và được xếp thành ba lớp Điều đó có thuận lợi trong quá trình học tập, nhất là trong việc giáo viên hướng dẫn học sinh học theo,lớp nhóm, hay thực hiện theo phương pháp tự nghiên cứu
+ Về phía giáo viên: Giáo viên môn địa lí có đủ về số lượng, trình độ
100 % được đào tạo trên chuẩn, 100 % giáo viên được tham gia các chuyên đề
về đổi mới phương pháp dạy học, các chuyên đề về tích hợp giáo dục …
+ Thiết bị, đồ dùng dạy học: Được cấp 100 % Các thiết bị môn địa lí hầu như đầy đủ
Trang 5+ BGH nhà trường rất quan tâm tới công tác chuyên môn, hàng năm có trang bị thêm những thiết bị, vật tư, , tranh ảnh, tài liệu… phục vụ cho nhiệm
vụ Dạy – Học
- Khó khăn :
Nga Sơn có 4 trường phổ thông,đa phần các em có học lực khá giỏi theo học các trường phổ thông do đó ảnh hưởng đến chất lượng đầu vào l0
Nhiều em chưa thật sự tích cực trong học tập, chưa có kỹ năng hoạt động hợp tác theo nhóm, chưa quen với việc tự mình làm chủ để tìm ra kiến thức mới, khắc sâu kiến thức đã học
Trong chương trình môn địa lí lớp 12, có nhiều phần học, bài học thể hiện các mối quan hệ, các quá trình, các qui luật mà giáo viên có thể hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức bằng cách xây dựng sơ đồ Để làm được điều đó đòi hỏi người giáo viên cũng phải có tâm huyết, phải đầu tư thời gian để nghiên cứu sách vở, tài liệu để có thể hướng dẫn học sinh xây dựng được một sơ đồ hợp lí,
dễ hiểu, dễ nhớ
Thực trạng trên thể hiện rõ qua kết quả khảo sát mức độ hứng thú với môn địa lí và kết quả bộ môn địa lí lớp 12A năm học 2014 - 2015 tại trường TTGDTX Nga Sơn như sau:
- Về mức độ hứng thú:
Số HS
Lớp 12
Mức độ hứng thú
Rất hứng thú Hứng thú Ít hứng thú Không hứng thú
Số HS:
35
- Kết quả môn địa lí 12A năm học 2014 – 2015:
Số HS
Lớp 12
Kết quả bộ môn
Trang 635 1 2,9 9 25,7 12 34,3 13 37,1 Qua tìm tòi, nghiên cứu, trao đổi với đồng nghiệp, bản thân tôi đã đúc rút được một vài kinh nghiệm nhỏ góp phần nâng cao chất lượng bộ môn địa lí
Đề tài tôi áp dụng trên lớp 12A năm học 2015-2016 (có số học sinh là
38 em), lớp làm đối chứng là lớp 12A năm học 2014-2015 ( có số học sinh là
35 em)
(Ghi chú: Theo nhận định của BGH nhà trường, lực học lớp 12A năm học 2014 – 2015; năm học 2015 – 2016 tương đương nhau)
- Lớp 12A năm học 2015-2016 (Thực nghiệm): Giáo viên hướng dẫn học sinh học tập theo phương pháp sơ đồ hóa kiến thức
- Lớp 12A năm học 2014-2015 (Đối chứng): Giáo viên tổ chức dạy học ghi bài theo từng ý lên bảng bình thường
III/ GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN:
1. Vai trò của sơ đồ hoá trong quá trình dạy học
Sơ đồ là hình vẽ sơ lược biểu hiện vị trí, cấu trúc, sự phân bố hoặc các mối quan hệ giữa các sự vật và hiện tượng Trong dạy học địa lí cấp THPT thường gặp các dạng sơ đồ sau:
- Sơ đồ dùng để chứng minh hay giải thích dùng để phản ánh nội dung bài giảng một cách trực quan, dễ khái quát, dễ tiếp thu
- Sơ đồ tổng hợp dùng để ôn tập, tổng kết hay hệ thống 1 chương, 1 phần kiến thức
- Sơ đồ kiểm tra để đánh giá năng lực tiếp thu, hiểu biết của học sinh đồng thời giúp giáo viên kịp thời điều chỉnh nội dung truyền đạt
Như vậy: Mục đích của việc xây dựng và sử dụng sơ đồ trong dạy học địa lí lớp 12 là nhằm giúp học sinh hệ thống hóa kiến thức, lĩnh hội kiến thức một cách khoa học, dễ hiểu, dễ nhớ và nhớ lâu, không phải là ghi nhớ máy móc rồi nhanh chóng quên ngay
2. Các nguyên tắc khi vẽ sơ đồ
Trang 7- Thông thường cấu tạo một sơ đồ có các đỉnh và các cạnh (đỉnh có thể là
1 khái niệm, 1 thuật ngữ, 1 địa danh trên lược đồ, bản đồ Cạnh là các đường, đoạn thẳng (có hướng hoặc vô hướng ) nối các đỉnh hoặc biểu hiện tượng, tượng trưng hình dáng của sự vật - hiện tượng địa lí
- Để xây dựng và sử dụng sơ đồ, giáo viên cần phải đảm bảo những yêu cầu sau:
+ Tính khoa học:
Nội dung sơ đồ phải bám sát nội dung của bài học, các mối quan hệ phải
là bản chất, khách quan, phải đúng theo chuẩn kiến thức chứ không phải do người xây dựng sắp đặt
+ Tính sư phạm:
Sơ đồ phải có tính khái quát hóa cao, qua sơ đồ học sinh có thể nhận thấy ngay các mối quan hệ khách quan, biện chứng
+ Tính mĩ thuật:
Bố cục của sơ đồ phải hợp lí, cân đối, nổi bật trọng tâm và thể hiện các nhóm kiến thức
3 Các bước cơ bản khi vẽ sơ đồ
Khi đã nắm chắc những yêu cầu cần thiết như trên, giáo viên tiến hành xây dựng sơ đồ cho một phần hoặc cả bài học dựa trên các bước sau:
Bước 1: Tổ chức các đỉnh của sơ đồ (chọn kiến thức cơ bản, vừa đủ, mã hoá
một cách ngắn gọn, cô đọng, súc tích, bố trí các đỉnh trên một mặt phẳng)
Bước 2: Thiết lập các cạnh (các cạnh nối những nội dung ở các đỉnh có liên
quan)
Bước 3: Hoàn thiện (kiểm tra lại tất cả để điều chỉnh sơ đồ phù hợp với nội
dung dạy học và logic nội dung, đảm bảo tính thẩm mĩ và dÔ hiểu)
4 Một số ví dụ minh hoạ
Ví dụ 1: Sử dụng sơ đồ để thảo luận
Sử dụng sơ đồ trong bài 16
PHÂN BỐ DÂN CƯ VÀ CÁC LOẠI HÌNH QUẦN CƯ
( Sách giáo khoa địa lí 12)
Trang 8Mục 1 : Mật độ dân số và phân bố dân cư : Sau khi giáo viên giới thiệu qua
về số dân và mật độ dân số của nước ta Cho học sinh dựa sách giáo khoa yêu
cầu học sinh thảo luận về sự phân bố dân cư ở nước ta qua sự gợi ý của sơ đồ sau:
Ví dụ 2 : Sử dụng sơ đồ trong việc kiểm tra bài cũ : (chỉ sử dụng khi dạy có
sự hỗ chợ của công nghệ thông tin như : PowerPoint, Lecter meker )
Kiểm tra: Bài 27 địa lí 12 “ vấn một số ngành công nghiệp trọng điểm ”
sử dụng sơ đồ sau với câu hỏi: Nêu cơ cấu ngành công nghiệp chế biến lương thực, thực phẩm
CÔNG NGHIÊP CHẾ BIẾN LƯƠNG THỰC THỰC PHẨM
Sản phẩm trồng trọt Sản phẩm chan nuôi Sản phẩm thủy,hải sản
_ _ _
_ _ _
Số dân (triệu người) : ………
Mật độ dân số (người/km2) : ………
Sự phân bố dân cư trên lãnh thổ nước ta
Đồng bằng, ven biển Miền núi Nông thôn Thành thị
……… ……… ……… ………
Trang 9_ _ _
Ví dụ 3 : Sử dụng sơ đồ trong việc dạy bài mới
Bài 33 : VẤN ĐỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ THEO NGÀNH Ở
ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG
( sách giáo khoa địa lí 12)
MỤC II Giáo viên sử dụng sơ đồ sau để cho HS thảo luận
Ví dụ 4 : Sử dụng sơ đồ trong việc củng cố bài học
Bài 35 - Vùng đồng bằng sông Cửu Long
- Giáo viên có thể sử dụng sơ đồ sau để củng cố kiến thức cho học sinh, yêu cầu học sinh điền vào các ô còn trống :
IV KIỂM NGHIỆM:
- Trong giảng dạy nếu sử dụng sơ đồ thì học sinh nắm và hiểu nội dung của phần học, bài học tốt hơn
CÁC THẾ MẠNH CHỦ YẾU
lãnh thổ.
………
Các thế mạnh của đồng bằng sông Cửu Long
Trang 10- Học sinh hiểu và nắm kiến thức tốt hơn Trong giảng dạy nếu có sử dụng các phần mềm tin học thì việc sử dụng sơ đồ được nhiều hơn, thuận tiện hơn Học sinh nắm và hiểu nội dung qua sơ đồ nhanh hơn
Đánh giá và so sánh mức độ hứng thú học tập bộ môn của học sinh khi đã
áp dụng đề tài và khi chưa áp dụng đề tài kết quả như sau:
Số HS
Năm học
Mức độ hứng thú Rất hứng
Không hứng thú
Năm học
2014 – 2015,
Số HS: 35
Năm học
2015 – 2016,
Số HS: 38
- Đối chứng kết quả bộ môn:
Năm học:2014
-2015
Số HS :35
1 2,9 9 25,7 12 34,3 13 37,1 NH:2013–2014
- Học sinh giỏi cấp tỉnh môn địa lí 12:
+ Năm học 2014 – 2015:Không có học sinh giỏi cấp tỉnh
+ Năm học 2015 – 2016:Có 1giải nhì, Có 2 giải ba
Trang 11(Ghi chú: Đánh giá của nhà trường tương quan mức độ nhận thức của học sinh lớp 12 trong năm học 2014 – 2015 và năm học 2015 – 2016 là như nhau)
Như vậy có thể thấy sau khi sử dụng hình thức sơ đồ trong dạy học địa lí thì kết quả học tập của học sinh đã được nâng cao đáng kể Học sinh không còn thấy ngại học, chán học mà hứng thú hơn, chăm học hơn, hiểu bài hơn và nhớ lâu hơn. Đặc biệt thông qua các sơ đồ nhiều học sinh có thể nắm được bài ngay tại lớp
C/ KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
1/ Kết luận:
Việc đổi mới phương pháp trong dạy và học địa lí là cấp thiết nhưng việc
áp dụng để đạt hiệu qủa cao là cần thiết hơn, chính vì vậy đối với giáo viên cho
dù có sử dụng phòng đèn chiếu hay trực tiếp dạy tại lớp thì cần đầu tư nghiên cứu để xây dựng và sử dụng sơ đồ, vì đây là một trong những hình thức hỗ trợ tốt cho phương pháp dạy học tích cực Ngoài ra hình thức này còn giúp học sinh hiểu, nắm chắc, ghi nhớ được các nội dung kiến thức khi giáo viên sử dụng sơ
đồ trong tiết dạy
“Xây dựng và sử dụng sơ đồ trong dạy - học địa lí” chính là tiền thân
của “Bản đồ tư duy” hiện nay Việc ứng dụng các sơ đồ, bản đồ trong quá trình
dạy học môn địa lí cấp THPT sẽ giúp học sinh dễ lĩnh hội kiến thức, hiểu và nhớ theo bản chất chứ không ghi nhớ kiểu máy móc
Chính vì vậy, hiện nay việc ứng dụng phương tiện, đồ dùng trong môn địa
lí đã góp phần thay đổi được phương pháp học của học sinh, cải thiện được góc nhìn của học sinh đối với môn địa lí nói riêng hay các môn khoa học xã hội nói chung Và đó là những cơ sở để giúp học sinh ham học hơn
2/ Đề xuất:
- Đối với giáo viên trực tiếp giảng dạy địa lí, cần quan tâm hơn đến việc xây dựng và sử dụng sơ đồ trong giảng dạy, xem đây là hình thức không thể thiếu, cần thiết và đặc thù của bộ môn, được ứng dụng rộng rãi trong nhiều mục đích giảng dạy của giáo viên trong 1 tiết lên lớp
Trang 12- Rất mong được sự quan tâm giúp đỡ của ban giám hiệu nhà trường về vấn đề cơ sở vật chất, phương tiện và đồ dùng dạy học, sự ủng hộ về tinh thần
để chúng tôi thực hiện tốt hình thức này
Bài viết có thể còn nhiều thiếu sót rất mong sự đóng góp ý kiến của các thầy cô, các bạn đồng nghiệp
Xin chân thành cảm ơn
Tôi xin cam đoan SKKN do tôi viết, không sao chép của người khác, nếu sai tôi xin chịu trách nhiệm trước hội
đồng khoa học.
Nga sơn, ngày tháng 5 năm 2016
Vũ Thị Hoàn
Mục lục
A Đặt vấn đề 1
B/ Giải quyết vấn đề 2
I/ Cơ sở lý luận 2
II/ Thực trạng 2
III/ Giải pháp va tổ chức thực hiện 5
1/ Vai trò của sơ đồ hoá trong quá trình dạy học 5
2/ Các nguyên tắc khi vẽ sơ đồ 5
3/ Các bước cơ bản khi vẽ sơ đồ 5
4/ Một số ví dụ minh hoạ 6
IV/ Kiểm nghiệm 8
C/ Kết luận và đề xuất 9
1/ Kết luận 9
2/ Đề xuất 9
