Vận dụng quan điểm tích hợp trong dạy học chương III cacbon – silic (hóa học lớp 11) theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC VŨ THỊ HOA VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG III CACBON- SILIC HÓA HỌC LỚP 11 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

VŨ THỊ HOA

VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG III CACBON- SILIC (HÓA HỌC LỚP 11) THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH TRUNG

HỌCPHỔTHÔNG

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM HÓA HỌC

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

VŨ THỊ HOA

VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG III CACBON- SILIC (HÓA HỌC LỚP 11) THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINHTRUNG HỌC

PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SỸSƯ PHẠM HÓA HỌC

Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ mônHóa học

Mã số: 60.14.01.11

Cán bộ hướng dẫn: TS Phạm Thị Kim Giang

Hà Nội - 2016

Em xin chân thành cảm ơn tập thể các Thầy Cô giảng viên khoa Sư phạm, đặc biệt là các thầy cô giảng viên thuộc bộ môn Khoa học tự nhiên đã nhiệt tình dạy bảo, giúp đỡ chúng em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu luận văn

Em cũng xin chân thành cảm ơn BGH cùng các Thầy Cô giáo trường THPT Kim Anh và THPT Minh Phú đã nhiệt tình giúp đỡ trong quá trình hoàn thành luận văn

Xin cảm ơn các em học sinh khối 11 trường THPT Kim Anh và THPT Minh Phú Chính sự tham gia nhiệt tình của các em trong quá trình học tập đã tiếp thêm sức mạnh để Cô hoàn thành luận văn

Cuối cùng xin cám ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã giúp đỡ, động viên tôi hoàn thành luận văn này

Hà Nội, 25 tháng 10 năm 2016

TÁC GIẢ

VŨ THỊ HOA

Giáo dục và đào tạo Giải quyết vấn đề Giáo viên

Học sinh

Hồ sơ học tập Hợp tác Năng lực Năng lực hợp tác Nhà xuất bản Phụ huynh học sinh Phương pháp dạy học Sách giáo khoa

Sáng tạo Trung học phổ thông Thực nghiệm

Ví dụ

3 DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Sự khác biệt giữa dạy học tích hợp và dạy học một môn 19Bảng 1.2 Nhóm nội dung phát triển các năng lực thành phần 23

Bảng 2.1 Cấu trúc nội dung chương Cacbon-Silic Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.2 Các nội dung liên quan của kiến thức chương “Cacbon - Silic” với các

môn học khác Error! Bookmark not defined Bảng 2.3 Bảng tiêu chí chấm điểm nhóm Error! Bookmark not defined Bảng 2.4 Ma trận đề kiểm tra chủ đề “CO2 – Một số vấn đề thực tiễn” Error!

Bookmark not defined.

Bảng 2.5 Tiêu chí đánh giá tập san, bài trình chiếu Error! Bookmark not defined Bảng 2.6 Hướng dẫn cho điểm sản phẩm DA nhómError! Bookmark not defined Bảng 2.7 Phân công các nhóm HS thực hiện DA chủ đề 1Error! Bookmark not

defined.

Bảng 2.8 Phân công các nhóm HS thực hiện DA chủ đề 2Error! Bookmark not

defined.

Bảng 2.9 Ma trận đề kiểm tra về “Hợp chất của cacbon với một số vấn đề thực

tiễn” Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.10 Phân công các nhóm HS thực hiện DA chủ đề 3Error! Bookmark not

defined.

Bảng 2.11 Tiêu chí và các mức độ đánh giá năng lực hợp tácError! Bookmark not

defined.

Bảng 2.12 Bảng kiểm quan sát các mức độ của năng lực hợp tác trong dạy học tích

hợp Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.13 Bảng hỏi học sinh về mức độ đạt được của năng lực hợp tác trong các

bài học theo chủ đề dạy học tích hợp Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.14 Hệ thống các tư liệu học tập sử dụng trong dự án chương Cacbon -Silic

Error! Bookmark not defined Bảng 3.1 Số liệu HS tham gia thực nghiệm và đối chứngError! Bookmark not

defined.

Bảng 3.2 Xử lí theo tài liệu nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng Error!

Bookmark not defined.

Bảng 3.3 Bảng điểm kiểm tra của học sinh Error! Bookmark not defined Bảng 3.4 Bảng điểm trung bình Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.5 Bảng phân bố tần suất các bài kiểm tra Error! Bookmark not defined Bảng 3.6 Bảng phân bố tần suất lũy tích các bài kiểm traError! Bookmark not

defined.

Bảng 3.7 Bảng phân loại kết quả học tập của học sinh (%)Error! Bookmark not

defined.

Bảng 3.8 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng của các bài kiểm tra Error!

Bookmark not defined.

Bảng 3.9 Kết quả bảng kiểm quan sát và đánh giá của GVError! Bookmark not

defined.

Bảng 3.10 Kết quả phiếu hỏi học sinh lớp thực nghiệm về tự đánh giá mức độ của

năng lực hợp tác Error! Bookmark not defined

4 DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1 Sơ đồ cấu trúc chung của năng lực 22Hình 1.2 Sơ đồ phát triển năng lực là mục tiêu giáo dục 22Hình 1.3 Sơ đồ kĩ thuật khăn trải bàn 32

Hình 2.1 Sơ đồ logic nghiên cứu chương Cacbon - SilicError! Bookmark not

defined.

Hình 2.2 Sơ đồ cấu trúc chủ đề dạy học tích hợp Error! Bookmark not defined Hình 2.3 Minh họa kĩ thuật 5W1H cho một DA học tậpError! Bookmark not

defined.

Hình 2.4 Người dân sử dụng than trong sinh hoạt tạo ra nhiều khí CO Error!

Bookmark not defined.

Hình 2.5 Khói và bụi phát sinh từ nhà máy luyện thépError! Bookmark not defined.

Hình 2.6 Cây xanh khu lò gạch bị héo úa Error! Bookmark not defined Hình 2.7 Đá khô được sử dụng để làm lạnh đồ uống, bảo quản thực phẩm Error!

Bookmark not defined.

Hình 2.8 Nhiều căn nhà tại xã Phú Thuận A (huyện Hồng Ngự, Đồng Tháp) bị sập

vì sạt lở bờ sông Nguyên nhân chính là do nạn cát tặc gây raError! Bookmark not

defined.

Hình 2.9 Hình ảnh Si tinh thể và Si vô định hình Error! Bookmark not defined Hình 2.10 Hình ảnh cát và tinh thể thạch anh Error! Bookmark not defined.

Hình 2.11 Hình ảnh silicagen Error! Bookmark not defined Hình 3.1 Đường luỹ tích so sánh kết quả kiểm tra (Bài kiểm tra số 1) Error!

Bookmark not defined.

Hình 3.2.Đường luỹ tích so sánh kết quả kiểm tra (Bài kiểm tra số 2) Error!

Bookmark not defined.

Hình 3.3 Biểu đồ phân loại kết quả của học sinh qua bài kiểm tra số 1 Error!

Bookmark not defined.

Hình 3.4 Biểu đồ phân loại kết quả của học sinh qua bài kiểm tra số 2 Error!

Bookmark not defined.

MỤC LỤC

1 Lí do chọn đề tài 8

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 9

3 Mục đích nghiên cứu 10

4 Câu hỏi nghiên cứu 10

5 Giả thuyết khoa học 11

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 11

7 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 11

8 Phạm vi nghiên cứu 12

9 Phương pháp nghiên cứu 12

10 Đóng góp mới của đề tài 13

11 Cấu trúc của luận văn 13

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 14 1.1 Những vấn đề chung về dạy học tích hợp (DHTH) 14

1.1.1 Đổi mới giáo dục phổ thông sau năm 2015 ở Việt Nam 14

1.1.2 Khái niệm tích hợp và DHTH 15

1.1.3 Mục tiêu của DHTH 17

1.1.4 Sự khác biệt giữa dạy học tích hợp và dạy học một môn 19

1.2 Năng lực và sự phát triển năng lực cho học sinh phổ thông 20

1.2.1 Khái niệm năng lực 20

1.2.2 Đặc điểm của năng lực 21

1.2.3 Cấu trúc của năng lực 21

1.2.4 Năng lực chung và năng lực đặc thù môn học cần phát triển cho học sinh trung học phổ thông 23

1.3 Năng lực hợp tác 24

1.3.1 Khái niệm năng lực hợp tác 24

1.3.2 Cấu trúc và biểu hiện của năng lực hợp tác 25

1.3.3 Các phương pháp đánh giá năng lực 26

1.4 Một số phương pháp và kỹ thuật dạy học thường dùng trong DH tích hợp 27

1.4.1 Dạy học theo dự án 27

1.4.2 Dạy học hợp tác theo nhóm 29

1.4.3 Một số kĩ thuật dạy học tích cực được sử dụng trong day học tích hợp 31

1.4.4 Khả năng phát triển năng lực hợp tác của HS thông qua PPDH và kỹ thuật dạy học tích cực 34

1.5 Thực trạng vận dụng quan điểm tích hợp trong dạy học ở một số trường THPT Hà Nội 34

1.5.1 Mục đích, đối tượng và tiến hành điều tra 34

1.5.2 Kết quả điều tra 34

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH DẠY HỌC TÍCH HỢP CHỦ

ĐỀ “CACBON-SILIC” TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỚP 11 ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

2.1 Phân tích chương “Cacbon - Silic” Error! Bookmark not defined.

2.1.1 Cấu trúc, nội dung của chương “Cacbon - Silic”Error! Bookmark not defined.

2.1.2 Những điểm chú ý về nội dung và phương pháp dạy họcError! Bookmark not

defined.

2.1.3 Mục tiêu của chương Error! Bookmark not defined.

2.1.4 Những năng lực cần phát triển cho học sinh trong dạy học chương Error!

Bookmark not defined.

2.2 Xác định các nội dung liên quan của kiến thức chương “Cacbon – Silic” với

các môn học khác Error! Bookmark not defined.

2.3 Xây dựng các chủ đề dạy học tích hợp lồng ghép, liên hệError! Bookmark not defined.

2.3.1 Đề xuất nguyên tắc lựa chọn nội dung tích hợp ở trường phổ thông Error!

Bookmark not defined.

2.3.2 Đề xuất qui trình xây dựng chủ đề dạy học tích hợpError! Bookmark not

2.3.5 Một số chủ đề chương “Cacbon – Silic” Error! Bookmark not defined.

2.4 Đánh giá năng lực hợp tác thông qua dạy học tích hợpError! Bookmark not

defined.

2.4.1 Tiêu chí đánh giá năng lực hợp tác Error! Bookmark not defined.

2.4.2 Xây dựng bộ công cụ đánh giá năng lực hợp tácError! Bookmark not defined.

2.5 Xây dựng hệ thống nguồn tư liệu hỗ trợ thực hiện dự án tích hợp lồng ghép

trong dạy học hóa học chương “Cacbon –Silic” Error! Bookmark not defined.

2.5.1 Ý nghĩa, vai trò của việc xây dựng nguồn tư liệu trong dạy học tích hợpError!

Bookmark not defined.

2.5.2 Xây dựng hệ thống nguồn tư liệu học tập Error! Bookmark not defined.

2.5.3 Cách sử dụng nguồn tư liệu Error! Bookmark not defined.2.6 CÁC Kế HOạCH BÀI DạY MINH HọAERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

2.6.1 Chủ đề 1: CO – Khí than – Một số vấn đề thực tiễn (1 tiết)Error! Bookmark

not defined.

2.6.2 Chủ đề 2: CO2 –Muối cacbonat - Một số vấn đề thực tiễn (2 tiết) Error!

Bookmark not defined.

2.6.3 Chủ đề 3: Si – Hợp chất của Si - Một số vấn đề thực tiễn (2 tiết) Error!

Bookmark not defined.

NOT DEFINED

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined.

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined.

3.3 Địa bàn và đối tượng thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined.

3.4 Tiến hành thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined.

3.4.1 Đánh giá kiến thức tích hợp có liên quan đến thực tiễn mà học sinh lĩnh hội

được……… Error! Bookmark not defined.

3.4.2 Đánh giá năng lực hợp tác của học sinh Error! Bookmark not defined.KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

PHỤ LỤC 1 CÁC PHIẾU HỎI GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINHERROR! BOOKMARK NOT DEFINED.

PHỤ LỤC 1.1 PHIẾU HỎI GIÁO VIÊN TRUNG HỌC PHỔ THÔNGError! Bookmark not defined

PHỤ LỤC 1.2 PHIẾU HỎI Ý KIẾN HỌC SINH Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC 1.3 PHIẾU HỎI Ý KIẾN HỌC SINH LỚP ĐỐI CHỨNGError! Bookmark not defined

PHỤ LỤC 1.4 PHIẾU HỎI Ý KIẾN HỌC SINH LỚP THỰC NGHIỆMError! Bookmark not defined

PHỤ LỤC 2 MA TRẬN, ĐÁP ÁN VÀ ĐỀ KIỂM TRA 15PH, 45PH ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

Phụ lục 2.1 Đề kiểm tra: “Hợp chất của cacbon với một số vấn đề thực tiễn” Error!

Bookmark not defined.

Phụ lục 2.2 Ma trận đề kiểm tra chương “Cacbon - Silic”Error! Bookmark not

defined.

PHỤ LỤC 3 MỘT SỐ HÌNH ẢNH HỌC SINH THAM GIA BÀI HỌC

5 PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã khẳng định “Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, trong đó, đổi mới cơ chế quản lý giáo dục,

phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục là khâu then chốt”[15]

Giáo dục phải bám sát nhu cầu và đòi hỏi của xã hội, thông qua việc thiết kế các chương trình đào tạo đáp ứng yêu cầu nhân lực phục vụ các ngành khoa học đa dạng Dạy học theo hướng tích cực là một trong những quan điểm giáo dục đã trở thành một xu thế trong việc xác định nội dung dạy học trong nhà trường phổ thông

và trong chương trình xây dựng môn học

Hiện nay chương trình giáo dục của nước ta còn nặng về lý thuyết hàn lâm, ít

có thực hành nên học sinh không có nhiều kỹ năng xử lý các tình huống thực tiễn Chương trình sách giáo khoa chủ yếu dạy các em lý thuyết, rất ít quan tâm tới thực hành Có những kiến thức giống nhau học sinh được học ở nhiều môn khác nhau Các môn học chỉ coi trọng nội dung mà chưa quan tâm phát triển năng lực người học, cũng chưa chú trọng việc vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học vào thực tiễn cuộc sống

Dự thảo “Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể” trong chương trình giáo dục phổ thông mới sau năm 2015 của Bộ Giáo Dục và Đào Tạo đã đưa ra những định hướng xây dựng chương trình mới, theo đó: “Chương trình giáo dục phổ thông nhằm giúp học sinh phát triển khả năng vốn có của bản thân, hình thành tính cách và thói quen; phát triển hài hoà về thể chất và tinh thần; trở thành người học tích cực, tự tin, có ý thức lựa chọn nghề nghiệp và học tập suốt đời; có những phẩm chất tốt đẹp và các năng lực cần thiết để trở thành người công dân có trách nhiệm, người lao động cần cù, có tri thức và sáng tạo”[8]

Tích hợp (intergration) có nghĩa là sự hợp nhất, sự hòa nhập, sự kết hợp

Tích hợp trong dạy học là sự kết hợp, sự hòa nhập và mối liên quan ở nhiều khía cạnh, nhiều vấn đề giữa các môn học hoặc giữa các phân môn trong một môn học (còn gọi là liên môn, xuyên môn) [13]

Thực tế dạy môn hóa học ở trường phổ thông tôi nhận thấy có thể kết hợp kiến thức ở mô ̣t số phần của một số môn khoa học tự nhiên như Vật lí , Hóa học, Sinh học, Công nghê ̣, Địa lí… vào thành các chủ đề tích hợp liên môn như: Cacbon – nguồn khoáng sản tự nhiên – Khai thác và sử dụng than; Hợp chất của cacbon – Khí thải công nghiệp – Biến đổi khí hậu – Quá trình quang hợp ở cây xanh – Sự hô hấp ở người, động vật và thực vật; Silic – Công nghệ bán dẫn; Hợp chất Silic – Công nghiệp Silicat: thủy tinh, xi măng, sợi thủy tinh , sợi quang… Những chủ đề trên đều có nhiều kiến thức liên quan đến các môn học khác nhau đồng thời cũng là

những chủ đề gần gũi , thiết thực trong đời sống và lao động sản xuất Vâ ̣n du ̣ng quan điểm tích hợp vào giảng da ̣y Hóa ho ̣c ph ổ thông là một nhiệm vụ cấp bách đối với công cuô ̣c đổi mới da ̣y và ho ̣c hiê ̣n nay

Vì những lý do trên, tôi lựa chọn đề tài: “Vận dụng quan điểm tích hợp trong dạy học chương III Cacbon -Silic(Hóa học lớp 11) theo đi ̣nh hướng phát triển năng lựccho học sinh phổ thông”

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trên thế giới, đã có nhiều hội nghị Quốc tế bàn về việc phát triển chương trình theo hướng tích hợp Nhiều nước đã thực hiện quan điểm này ở những mức độ nhất định, tùy theo quan điểm của mỗi quốc gia có thể thực hiện theo những cách khác nhau Dạy học tích hợp đang là một trong những xu thế dạy học hiện đại được nghiên cứu và áp dụng vào nhà trường ở nhiều quốc gia trên thế giới như Anh, Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore, Mỹ Các nước này vận dụng quan điểm tích hợp với mức độ cao: từ tiểu học đến trung học phổ thông Còn nhiều nước thì vận dụng ở mức độ thấp hơn như nội môn, liên môn học, ở bậc tiểu học hoặc một số lớp đầu cấp, ở môn học tự chọn có nội dung hướng nghiệp, dạy nghề cho học sinh… “Qua nghiên chương trình, sách giáo khoa của 17 nước và một số tài liệu do UNESCO tổng hợp cho thấy: Xu hướng chung của các nước đều vận dụng quan điểm tích hợp vào xây dựng chương trình Ở tiểu học thường tích hợp ở mức độ cao (tích hợp hoàn toàn) Sau đó giảm dần từ trung học cơ sở đến trung học phổ thông (tích hợp

bộ phận)” [18]

Còn ở Việt Nam, thực tế tích hợp trong dạy học đã xuất hiện từ rất lâu, chỉ có điều trước kia, không dùng thuật ngữ “tích hợp” Từ thập niên 90 của thế kỉ XX trở lại đây, vấn đề xây dựng môn học tích hợp mới thực sự được tập trung nghiên cứu

và bước đầu được thử nghiệm, áp dụng chủ yếu ở bậc tiểu học, sau đó đến bậc THCS Bắt đầu từ năm 2002, thực hiện việc đổi mới chương trình và sách giáo khoa THPT, vấn đề tích hợp được xây dựng và thể hiện rõ nét nhất trong môn Ngữ văn

“Ở tiểu học, về cơ bản đã quán triệt quan điểm tích hợp trong quá trình xây dựng chương trình Ví dụ: Môn Tìm hiểu Tự nhiên và Xã hội ở các lớp 1,2,3; Môn Khoa học, Lịch sử và Địa lí ở các lớp 4,5 Ở trung học cơ sở và trung học phổ thông đã xây dựng môn học tích hợp, ví dụ như môn Ngữ văn Các nghiên cứu cho thấy có khả năng tích hợp ở một số lĩnh vực giáo dục khác”[18] Đã có một số tác giả nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học theo quan điểm dạy học tích hợp môn

Khoa học tự nhiên Trong tài liê ̣u [27], tác giả Nguyễn Thị Minh Ngọc đã vận dụng dạy học tích hợp với chủ đề Nước khi dạy học Hóa học lớp 8 và bước đầu có được những kết quả da ̣y ho ̣c đáng khích lê ̣ trong công cuô ̣c đổi mới nà y Với Tô Thi ̣ Diễm Quỳnh [22] cũng dạy học tích hợp theo chủ đề Phân bón – Hóa học lớp 9 đã cho ho ̣c sinh thấy được sự gần gũi của Hóa ho ̣c với cuô ̣c sống sản xuất, mối quan hê ̣

mâ ̣t thiết giữa môn sinh ho ̣c vớ i môn hóa ho ̣c Với bộ sách [23] do Đỗ Hương Trà (Chủ biên) đã nghiên cứu và thiết kế được một số chủ đề tích hợp ở các mức độ lồng ghép, liên môn, xuyên môn Bộ sách là tài liệu tham khảo hữu ích, giúp cho giáo viên chủ động, tự tin và sáng tạo trong việc dạy học, góp phần tích cực vào việc đổi mới phương pháp dạy và học ở các trường phổ thông hiện nay

Dự thảo “Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể”dự kiến dạy học tích hợp thực hiện năm 2018 sẽ được áp dụng cho cả cấp THCS và THPT Vì vậy, với

đề tài của mình, tôi sẽ tập trung vào nghiên cứu thiết kế và tổ chức hoạt độngdạy học theo quan điểm tích hợp ở mức độ lồng ghép, liên hệ

3 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng tài liệu hướng dẫn trong dạy học chương III môn hóa học l ớp 11 nhằm nâng cao chất lượng của việc dạy và học hoá học ở trường THPT theo định hướng phát triển năng lực

Nghiên cứu vận dụng quan điểm tích hợp vào thiết kế mô ̣t số chủ đề trong chương “Cacbon - Silic” nhằm phát triển một số phẩm chất và năng lực cho HS

4 Câu hỏi nghiên cứu

- Qui trình xây dựng tài liệu hướng dẫn dạy học tích hợp chương III cho học

sinh lớp 11 như thế nào?

- Tài liệu hướng dẫn dạy học tích hợp chương III cho học sinh lớp 11 gồm

những nội dung nào, cách trình bày?

- Tài liệu hướng dẫn dạy học tích hợp chương III cho học sinh lớp 11 có tác

động như thế nào tới chất lượng dạy và học cho học sinh phổ thông?

- Giáo viên sử dụng những phương pháp da ̣y ho ̣c nào để vâ ̣n du ̣ng được quan điểm dạy học tích hợp?

- Giáo viên lựa chọn n ội dung kiến thức, hệ thống câu hỏi và bài tập kết hợp với đánh giá học sinh như thế nào trong việc xây dựng mô ̣t số chủ đề trong chương

“Cacbon - Silic” để phát triển năng lực cho học sinh lớp 11

5 Giả thuyết khoa học

Trong quá trình dạy học, nếu giáo viên vận dụng quan điểm dạy học tích hợp vào việc dạy một số chủđề trong chương“Cacbon - Silic” thì sẽ phát triển được tốt năng lựchợp táccho học sinh

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về dạy học tích hợp

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về việc phát triển phẩm chất vànăng lực cho học sinh, đặc biệt những năng lực theo định hướng mới của Bộ Giáo dục

- Nghiên cứu về thực tiễn của quá trình dạy học một số môn khoa học tự nhiên

“Cacbon - Silic”, nhằm đi ̣nh hướng phát triển năng lực hợp tác cho học sinh

- Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính phù hợp và hiệu quả của việc sử dụng dạy ho ̣c tích hợptheo chủ đề trong chương “Cacbon - Silic”

- Rút ra kết luận khoa học và đề xuất một số khuyến nghị

7 Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu:Quá trình dạy - học các môn khoa học tự nhiên ở trường THPT

- Đối tượng nghiên cứu:

+ Tài liệu hướng dẫn dạy – học về “Cacbon - Silic” môn hóa học 11 và các tài liệu liên quan

+ Quan điểm da ̣y ho ̣c tích hợp được vâ ̣n du ̣ng trong thiết kế giáo án da ̣y ho ̣c theo chủ đề chương “Cacbon-Silic” -Hóa học 11

+ Các phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực HT cho HS THPT

8 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi nội dung:Đề tài tâ ̣p trung nghiên cứu thiết kế kế hoạch dạy học theo

ba chủ đề

1 Chủ đề: “CO – Khí than – Một số vấn đề thực tiễn (1 tiết)”

2 Chủ đề: “CO2 –Muối cacbonat - Một số vấn đề thực tiễn (2 tiết)”

3 Chủ đề: “Si – Hợp chất của Si - Một số vấn đề thực tiễn (2 tiết)”

- Trong chương “Cacbon-Silic” ở lớp 11 nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh THPT

- Về thời gian: Đề tài thực hiện từ tháng 11/2015 đến tháng 10/2016

- Về không gian: Đề tài thực hiện ở trường THPT Kim Anh; THPT Minh Phú đều thuộc huyện Sóc Sơn – Hà Nội

9 Phương pháp nghiên cứu

Sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

9.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Thu thập tài liệu, tiến hành đọc, phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóacác nguồn tài liệu lý luận và thực tiễn có liên quan:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về quan điểm dạy học tích hợp

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học và sự phát triển các năng lực cho học sinh

- Nghiên cứu mối quan hệ nội dung kiến thức trong chủ đề ở các môn khoa học tự nhiên có liên quan

9.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

- Phương pháp chuyên gia: Trao đổi, tiếp thu ý kiến đóng góp của các giáo viên giàu kinh nghiệm để hoàn thành tốt nhiệm vụ đề tài đã đặt ra

- Phương pháp khảo sát, điều tra

- Phương pháp quan sát

9.3 Phương pháp toán học thống kê

Sử dụng phương pháp toán học thống kê để xử lý kết quả điều tra vềđịnh lượng, chủ yếu là tính điểm trung bình, tính phần trăm

Đánh giá hiệu quả sử dụng phương pháp dạy học theo hướng tích cực và vận dụng quan điểm dạy học tích hợp

10 Đóng góp mới của đề tài

- Tổng quan một cách có hệ thống cơ sở lý luận về dạy học theo chủ đề tích hợp; NL và phát triển NLHT cho học sinh ( HS) trung học phổ thông (THPT)

Thiết kế một số chủ đề DHTH lồng ghép trong chương “Cacbon – Silic” Hóa học 11

Xây dựng kế hoạch tổ chức dạy học một số chủ đề TH lồng ghép đã xây dựng ở trên

- Xây dựng bộ công cụ đánh giá năng lực HT cho GV và HS

11 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo,phụ lục, nội

dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Xây dựng tiến trình DHTH chủ đề “Cacbon - Silic” trong

chương trình lớp 11

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

1 CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Những vấn đề chung về dạy học tích hợp (DHTH)

1.1.1 Đổi mới giáo dục phổ thông sau năm 2015 ở Việt Nam

Việc đổi mới giáo dục phổ thông dựa trên đường lối, quan điểm chỉ đạo giáo dục của Đảng và Nhà nước, đó là những định hướng quan trọng trong việc phát

triển giáo dục phổ thông

Trong chiến lược phát triển giáo dục 2011 – 2020 có nêu: “Đổi mới chương trình và sách giáo khoa từ sau năm 2015 theo định hướng phát triển năng lực học sinh, vừa đảm bảo tính thống nhất trong toàn quốc, vừa phù hợp với đặc thù mỗi địa phương”[25]

Dự thảo đề án đổi mới chương trình giáo dục phổ thông tổng thể trình Chính

phủ có nhấn mạnh: “Dạy học tích hợp và dạy học phân hoá được xác định là yêu cầu bắt buộc của mục đích phát triển năng lực HS”[8]

Những quan điểm, định hướng nêu trên tạo tiền đề, cơ sở và môi trường pháp

lí thuận lợi cho việc đổi mới giáo dục phổ thông nói chung, đổi mới mục tiêu, nội dụng, phương pháp dạy học (PPDH) và kiểm tra đánh giá nói riêng Đặc biệt làvấn

đề: “Chuyển từ chương trình định hướng nội dung dạy học sang chương trình định hướng năng lực” [11, tr 14]

Trên cơ sở những định hướng về đổi mới nội dung, PPDH mà GV có thể thực hiện hoạt động dạy học theo các biện pháp khác nhau phù hợp với điều kiện, đối tượng HS của mình để đảm bảo tính hiệu quả của việc phát triển năng lực HS

Như vậy, đổi mới giáo dục phổ thông thực hiện theo định hướng phát triển năng lực người học nên sự đổi mới chương trình, PPDH, kiểm tra đánh giá các môn học được thực hiện theo chuẩn đầu ra về phẩm chất, các năng lực chung, năng lực đặc thù môn học của HS

Định hướng giáo dục sau năm 2018, nước ta thực hiện mức độ tích hợp theo các chủ đề, ở đó chứa đựng các nội dung gần nhau của các môn học, gọi là tích hợp liên môn Tiến tới tích hợp xuyên môn là tích hợp bằng cách thiết kế các môn học tích hợp nhiều lĩnh vực khoa học, ví dụ: Lý, Hóa, Sinh thành môn Khoa học tự nhiên và các kiến thức về khoa học xã hội như Sử, Địa, Đạo đức, Giáo dục công dân thành thành môn Tìm hiểu xã hội hoặc Khoa học xã hội[9]

Những quan điểm định hướng này đã tạo cơ sở và môi trường pháp lí thuận

lợi cho việc đổi mới đồng bộ mục tiêu PPDH, nội dung, kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực người học

1.1.2 Khái niệm tích hợp và DHTH

1.1.2.1 Khái niệm tích hợp

Tích hợp (theo tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Pháp: Integration) có nguồn gốc

từ tiếng Latinh: Integration với nghĩa: xác lập cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ Theo từ điển tiếng Anh – Integration có nghĩa là kết hợp những phần, những bộ phận với nhau trong một tổng thể Những phần, những bộ phận có thể khác nhau nhưng tích hợp với nhau Nội hàm khoa học khái niệm tích hợp có thể hiểu một cách khái quát là sự hợp nhất các bộ phận khác nhau

để đưa tới một đối tượng mới thống nhất trên những nét bản chất nhất của các thành phần đối tượng, chứ không phải là phép cộng giản đơn những thuộc tính của các thành phần ấy

Như vậy tích hợp có hai tính chất cơ bản liên hệ mật thiết với nhau, quy định

lẫn nhau, đó là tính liên kết và tính toàn vẹn Nhờ có tính liên kết mà tạo nên được

thực thể toàn vẹn và tính toàn vẹn được xác lập bởi sự thống nhất các thành phần liên kết

1.1.2.2 Khái niệm dạy học tích hợp

Theo “Từ điển giáo dục học”:

Trong quá trình nghiên cứu kinh nghiệm giáo dục thế giới, một số quan niệm

về dạy học tích hợp (tích hợp môn học) đã được đưa ra ở Việt Nam Sau đây là một

số cơ sở khoa học và những quan niệm về DHTH đã được tổng kết trong “Từ điển Giáo dục học”, Từ điển Bách khoa [26]

- Dạy học tích hợp: là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy,

học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học

- Tích hợp các bộ môn: quá trình xích gần và liên kết các ngành khoa học lại

với nhau trên cơ sở của những nhân tố, những quy luật giống nhau, chung cho các

bộ môn, ngược lại với quá trình phân hóa chúng

- Tích hợp dọc: Kiểu tích hợp trên cơ sở liên kết hai hay nhiều môn học thuộc

cùng một lĩnh vực hoặc một số lĩnh vực gần nhau

- Tích hợp chương trình: Tiến hành liên kết hợp nhất nội dung các môn học có

nguồn gốc tri thức khoa học và có những qui luật chung gần gũi nhau

- Tích hợp kiến thức: Hành động liên kết, nối liền các tri thức khoa học khác

nhau thành một tập hợp kiến thức thống nhất

- Tích hợp kỹ năng: hành động liên kết, rèn luyện hai hoặc nhiều kĩ năng thuộc

cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực gần nhau để nắm vững một thể

1.1.2.3 Một số quan điểm về dạy học tích hợp

Khi nói đến dạy học tích hợp cần hiểu rõ các dạng tích hợp trong chương trình học Có thể tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về tích hợp, nhiều cách trình bày khác nhau, sau đây là một số quan điểm về tích hợp

a Quan điểm của Xavier Rogier[33]

- Tích hợp là một quan điểm lí luận dạy học, tích hợp có nghĩa là sự hợp nhất,

b Quan điểm của Susan M Drake [35]

Xây dựng chương trình tích hợp dựa trên chuẩn các môn học này được xây dựng theo mức độ tích hợp tăng dần

- Tích hợp trong một môn học: Tích hợp trong nội bộ môn học

- Kết hợp lồng ghép: lồng ghép nội dung nào đó vào chương trình sẵn có

- Tích hợp đa môn: Có các chủ đề các vấn đề chung giữa các môn học tuy rằng các môn vẫn nghiên cứu độc lập theo góc độ riêng biệt

- Tích hợp liên môn: Các môn học được liên hợp với nhau và giữa chúng có những chủ đề, vấn đề, chuẩn liên môn, những khái niệm lớn và những ý tưởng lớn

là chung

- Tích hợp xuyên môn: Cách tiếp cận từ cuộc sống thực và sự phù hợp đối với học sinh mà không xuất phát từ môn học bằng những khái niệm chung Đặc điểm

khác với liên môn là: Ngữ cảnh cuộc sống thực, dựa vào vấn đề, học sinh là người đưa ra vấn đề học sinh là nhà nghiên cứu

Quan điểm này thống nhất với quan điểm của Xavier Rogier

c Các mức độ tích hợp trong dạy học các môn khoa học tự nhiên[23]

Có thể đưa ra ba mức độ tích hợp trong dạy học các môn khoa học tự nhiên như sau:

- Lồng ghép: Đó là đưa các yếu tố nội dung gắn với thực tiễn, gắn với xã hội,

gắn với các môn học khác vào dòng chảy chủ đạo của nội dung bài học của một môn học.Ở mức độ lồng ghép, các môn học vẫn dạy riêng rẽ Tuy nhiên, giáo viên

có thể tìm thấy mối quan hệ giữa kiến thức của môn học mình đảm nhận với nội dung của các môn học khác và thực hiện việc lồng ghép các kiến thức đó ở những thời điểm thích hợp

- Vận dụng kiến thức liên môn: Ở mức độ này, hoạt động học diễn ra xung

quanh các chủ đề, ở đó người học cần đến các kiến thức của nhiều môn học để giải quyết vấn đề đặt ra Các chủ đề khi đó được gọi là các chủ đề hội tụ

- Hòa trộn: Đây là mức độ cao nhất của DHTH Ở mức độ này, tiến trình dạy

học là tiến trình “không môn học”, có nghĩa, nội dung kiến thức trong bài học không

thuộc riêng về một môn học nhưng lại thuộc về nhiều môn học khác nhau, do đó, các nội dung thuộc chủ đề tích hợp sẽ không cần dạy ở các môn học riêng rẽ Mức

độ tích hợp này dẫn đến sự hợp nhất kiến thức của hai hay nhiều môn học

Trong quá trình thiết kế, sẽ có những chủ đề, trong đó,các năng lực cần hình thành được thể hiện xuyên suốt qua toàn bộ các nội dung của chủ đề mà không phải chỉ là một nội dung nào đó của chủ đề.Các năng lực này chính là các năng lực được hình thành xuyên môn học Ví dụ, với các môn khoa học tự nhiên, đó là năng lực thực hiện các phép đo và sử dụng công cụ đo

Trong luận văn này, chúng tôi thiết kế các chủ đề dạy học theo hướng tích hợp lồng ghép kiến thức chủ đạo là môn hóa học với các vấn đề thực tiễn trong cuộc sống

1.1.3 Mục tiêu của DHTH

Quan điểm dạy học tích hợp được xây dựng trên cơ sở những quan niệm tích cực về quá trình học tập và quá trình dạy học Theo Xavier Roegiers, DHTH có các mục tiêu sau [33,tr 73-75]: