Ý thức phái tính trong thơ nữ đương đại (Khảo sát qua hai tác giả Tuyết Nga và Phạm Thị Ngọc Liên)

Trong văn học nữ, người cầm bút giờ đây đã tự ý thức cao về bản thân, về giới của mình trong sự khác biệt với phái nam, tự tìm cho mình những đặc trưng riêng, những dấu ấn riêng.. Việc t

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

NGUYỄN THỊ THU HẰNG

Ý THỨC PHÁI TÍNH TRONG THƠ NỮ ĐƯƠNG ĐẠI

(Khảo sát qua hai tác giả Tuyết Nga và Phạm Thị Ngọc Liên)

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Người hướng dẫn: PGS.TS Lưu Khánh Thơ

Hà Nội – 2016

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 4

1 Lí do chọn đề tài 4

2 Lịch sử vấn đề 7

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 12

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 13

5 Phương pháp nghiên cứu 13

6 Cấu trúc luận văn 14

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ PHÁI TÍNH TRONG TIẾN TRÌNH THƠ VIỆT NAM VÀ SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC CỦA TUYẾT NGA, PHẠM THỊ NGỌC LIÊN 14

1.1 Giới thuyết về phái tính và nữ quyền 14

1.1.1 Ý thức phái tính 14

1.1.2 Ý thức nữ quyền - một khái niệm liên quan 16

1.2 Sự hình thành và phát triển ý thức phái tính trong thơ Việt Nam qua các

thời kỳ Error! Bookmark not defined

1.2.1 Ý thức phái tính trong thơ dân gian Error! Bookmark not defined 1.2.2 Ý thức phái tính trong thơ trung đại Error! Bookmark not defined 1.2.3 Ý thức phái tính trong thơ hiện đại Error! Bookmark not defined

1.3 Hành trình sáng tác của hai tác giả Tuyết Nga và Phạm Thị Ngọc Liên Error! Bookmark not defined

1.3.1 Tuyết Nga Error! Bookmark not defined 1.3.2 Phạm Thị Ngọc Liên Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 BIỂU HIỆN Ý THỨC PHÁI TÍNH TRONG THƠ TUYẾT

NGA VÀ PHẠM THỊ NGỌC LIÊN Error! Bookmark not defined 2.1 Ý thức về cái tôi bản thể Error! Bookmark not defined

2.1.1 Ý thức về vẻ đẹp nữ tính Error! Bookmark not defined 2.1.2 Ý thức về vẻ đẹp cá tính Error! Bookmark not defined

2.1.3 Ý thức về thiên chức làm mẹ Error! Bookmark not defined

2.2 Ý thức về tình yêu Error! Bookmark not defined

2.2.1 Khát vọng yêu thương hết mình và cháy bỏngError! Bookmark not

defined

2.2.2 Mạnh mẽ vượt qua mọi nỗi đau, bất hạnh trong tình yêu Error!

Bookmark not defined

2.2.3 Khát vọng giải phóng thân xác 51

2.3 Ý thức về cuộc sống xã hội Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN Ý THỨC PHÁI TÍNH TRONG THƠ TUYẾT NGA VÀ PHẠM THỊ NGỌC LIÊNError! Bookmark not

defined

3.1 Hệ thống biểu tượng mang tính nữ Error! Bookmark not defined

3.1.1 Biểu tượng Đất Error! Bookmark not defined 3.1.2 Biểu tượng Nước Error! Bookmark not defined 3.1.3 Biểu tượng màn đêm Error! Bookmark not defined 3.1.4 Biểu tượng thân thể Error! Bookmark not defined

3.2 Ý thức phái tính và thể thơ Error! Bookmark not defined

3.2.1 Sự nối tiếp mạch nguồn thể thơ truyền thốngError! Bookmark not

defined

3.2.2 Sự phá vỡ chuẩn mực của thể thơ Error! Bookmark not defined

3.3 Ý thức phái tính và giọng điệu Error! Bookmark not defined

3.3.1 Giọng tha thiết tâm tình Error! Bookmark not defined 3.3.2 Giọng sôi nổi, mạnh mẽ Error! Bookmark not defined

3.4 Ý thức phái tính và ngôn ngữ Error! Bookmark not defined

3.4.1 Ngôn ngữ thơ dịu dàng nữ tính Error! Bookmark not defined 3.4.2 Ngôn ngữ thơ táo bạo và phá cách Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài 1.1 Trong suốt chiều dài hình thành và phát triển lịch sử - xã hội, dân tộc ta

chịu ảnh hưởng lớn bởi tư tưởng trọng nam khinh nữ, đề cao vị thế của người đàn

ông và đánh giá thấp vị trí của người phụ nữ Bàn về vấn đề trọng nam khinh nữ trong văn hóa Việt, Phan Kế Bính viết: "Tục ta trọng nam khinh nữ thì là một tục

trái hẳn với cách văn minh Tục ta thì phần nhiều áp chế đàn bà quá Có người coi vợ như kẻ ăn người ở, nào là bắt sửa túi nâng khăn, nào là bắt cơm dâng nước tiến, nào là bẻ hành bẻ tỏi, nào là bắt nhặt bắt khoan Chồng ăn chơi như phá không sao, vợ xểnh ra một chút đã sinh ra ỏm tỏi; chồng chim chuột như quỷ thì chẳng hề gì, vợ động đi đâu một lúc thì sinh ra ngờ vực, ấy là trái với đạo công bằng Tục ta buộc cho đàn bà một chữ trinh mới lại nghiệt nữa Đã đành trinh tiết

là một nết rất qu{ ở Á Đông ta, không có thể sao bỏ được, nhưng thủ trinh với chồng cốt ở trong bụng, chứ giữ gìn từng li thì tựa như đàn ông quá hà khắc "

[5,181] Tư tưởng Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô chịu ảnh hưởng nặng nề từ

quan niệm Nho giáo, bám riết lấy nhận thức của con người, len lỏi vào mọi khía cạnh của đời sống Sự kì thị về giới tính mang đến sự chênh lệch về quyền lợi và vị trí giữa nam và nữ, khiến người phụ nữ luôn khép mình trong những khuôn khổ khắt khe của lễ giáo phong kiến

Tuy vậy, xét về vai trò chính trị và mọi mặt trong đời sống xã hội, người phụ

nữ có đầy đủ khả năng và trí lực để có được vị trí ngang bằng với người đàn ông

Họ yêu cầu sự thừa nhận và coi trọng như nhau các đặc điểm giống và khác nhau giữa phụ nữ và nam giới Phụ nữ và nam giới có vị thế bình đẳng, có cùng điều kiện để phát huy hết khả năng và thực hiện các nguyện vọng của mình Họ có cơ

hội bình đẳng để tham gia, đóng góp và thụ hưởng các nguồn lực xã hội và thành quả phát triển, được bình đẳng trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và gia đình Trong xã hội hiện đại, người phụ nữ tự ý thức được giá trị của bản thân mình, dám đứng lên đòi quyền quyết định và khẳng định khả năng của bản thân cũng như của giới

1.2 Phong trào nữ quyền trên thế giới được khởi phát vào năm 1789 tại

Paris khi một nhóm phụ nữ xông vào trụ sở Quốc dân Đại hội đòi bình quyền sau khi cuộc cách mạng tư sản Pháp bùng nổ Kể từ phát súng đầu tiên này, phụ nữ trên khắp thế giới đã lần lượt đứng lên giành lấy quyền bình đẳng và tích cực tham gia vào mọi hoạt động văn hoá, chính trị, xã hội nhằm khẳng định quyền lực giới

Đây là cơ hội để chủ nghĩa nữ quyền ra đời Chủ nghĩa nữ giới hay chủ nghĩa nữ

quyền, chủ nghĩa duy nữ là một tập hợp của các phong trào và ý thức hệ nhằm mục

đích xác định, xây dựng và bảo vệ quyền lợi chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội bình đẳng cho phụ nữ Điều này bao gồm việc tìm cách thiết lập cơ hội bình đẳng cho phụ nữ trong giáo dục và việc làm Người theo chủ nghĩa nữ giới là người vận động hoặc ủng hộ các quyền và bình đẳng của phụ nữ

Các vấn đề thường liên quan với khái niệm quyền của phụ nữ bao gồm: cơ thể toàn vẹn và tự chủ; quyền được giáo dục và làm việc; được trả lương như nhau; quyền sở hữu tài sản; tham gia vào các hợp đồng hợp pháp, tổ chức các cơ quan công quyền; quyền bầu cử; quyền tự do kết hôn, bình đẳng trong gia đình và tự do tôn giáo

Lý thuyết nữ giới chủ nghĩa, nổi lên từ phong trào nữ giới chủ nghĩa, nhằm mục đích để hiểu bản chất của bất bình đẳng giới bằng cách kiểm tra vai trò xã hội của phụ nữ và kinh nghiệm sống Những nhà hoạt động nữ giới chủ nghĩa vận động cho quyền của phụ nữ - chẳng hạn như trong luật hợp đồng, tài sản, và bỏ phiếu - trong khi cũng thúc đẩy sự toàn vẹn thân thể, quyền tự chủ, và quyền sinh sản cho phụ nữ Các chiến dịch nữ quyền đã thay đổi xã hội, đặc biệt là ở phương

Tây, bằng cách đạt được quyền bầu cử của phụ nữ, trung lập giới tính bằng tiếng Anh, bình đẳng lương cho phụ nữ, quyền sinh sản cho phụ nữ, và quyền được ký kết hợp đồng và tài sản riêng Những người theo chủ nghĩa nữ giới đã làm việc để bảo vệ phụ nữ và trẻ em gái khỏi bạo lực gia đình, quấy rối tình dục và tấn công tình dục Họ cũng đã ủng hộ cho các quyền tại nơi làm việc, bao gồm nghỉ thai sản,

và chống lại các hình thức phân biệt đối xử đối với phụ nữ

1.3 Trong văn học, vào những năm giữa thế kỷ XX, lý thuyết nữ quyền và

văn học nữ quyền lần đầu tiên được đề cập đến Cho đến nay, cả phương Tây và phương Đông đã có không ít học giả, nhà văn, nhà nghiên cứu… đi sâu vào tìm hiểu vấn đề này Ở Việt Nam, tư tưởng nữ quyền tuy chưa phát triển mạnh thành trào lưu như các nước phương Tây, nhưng có thể nói từ rất sớm, vấn đề vị trí và vai trò của người phụ nữ đã được quan tâm trong văn học Thơ ca cũng mở rộng cánh cửa của mình để chào đón các cây bút nữ Sự xuất hiện ồ ạt của các nhà thơ nữ cùng với sự ra đời dồn dập của các tuyển tập thơ nữ đã thổi một luồng gió mới cho thơ ca Việt Nam sau 1975, góp phần tô điểm cho diện mạo nền văn học, lấy lại thế cân bằng trong sáng tác của các tác giả nam và nữ Thậm chí, nhà văn Võ Phiến đã cho rằng chúng ta đang có một nền văn chương đổi phái tính Trong văn học nữ, người cầm bút giờ đây đã tự ý thức cao về bản thân, về giới của mình trong sự khác biệt với phái nam, tự tìm cho mình những đặc trưng riêng, những dấu ấn riêng

1.4 Việc tìm hiểu những biểu hiện của ý thức phái tính trong văn học Việt

Nam sau 1975 nói chung và thơ nữ nói riêng cần phải xuất phát từ một tác giả

cụ thể Trong khuôn khổ luận văn, chúng tôi đi sâu vào tìm hiểu các sáng tác của hai tác giả: Tuyết Nga và Phạm Thị Ngọc Liên Lựa chọn hai tác giả này, chúng tôi muốn đi từ hai cây bút trưởng thành trong giai đoạn chuyển mình của nền văn học, sớm đã có những tìm tòi và cách nhìn mới về thơ ca và cuộc sống,

những trải nghiệm độc đáo và táo bạo của riêng mình, giành được nhiều tình cảm của độc giả và có những biểu hiện khá rõ nét về ý thức phái tính

Với đề tài "Ý thức phái tính trong thơ nữ đương đại (Khảo sát qua hai tác

giả Tuyết Nga và Phạm Thị Ngọc Liên), chúng tôi hy vọng đóng góp vào việc

khẳng định những thành tựu của văn chương nữ quyền nói riêng và văn học Việt Nam đương đại nói chung Đây cũng là bước tìm hiểu sâu hơn thế giới nghệ thuật của hai nhà thơ Tuyết Nga và Phạm Thị Ngọc Liên - hai người phụ nữ với hành trang không hề nhẹ nhưng đã bước đi vững vàng trên suốt con đường văn chương của mình để khắc lại những dấu ấn trong lòng độc giả

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Về phái tính và phái tính trong thơ nữ

Cùng với nhiều hướng nghiên cứu mới, những năm gần đây, văn học được tiếp cận dưới một góc độ khá mới mẻ: góc độ phái tính/ giới tính Trào lưu văn học nữ quyền trên thế giới ảnh hưởng không nhỏ tới văn học Việt Nam, nhất là trong thời đại giao lưu văn hoá toàn cầu như hiện nay Chúng tôi xin được điểm qua những công trình nghiên cứu về phái tính ở nước ta hiện nay

Năm 2000, trên website tienve.org dành chuyên mục số 4 để nói về vấn đề

"Tình yêu, tình dục và vấn đề phái tính trong văn học" với các bài viết về phái

tính như "Phụ nữ và văn chương" của Châm Khanh, "Văn tự và phái tính" của Tú

Ân, "Phái tính trong ngôn ngữ học và văn học" của Phan Việt Thuỷ, "Chuyện hiếp

dâm và vấn đề phái tính trong văn học Việt Nam" của Nguyễn Hưng Quốc Trong

bài viết của mình, Nguyễn Hưng Quốc đã khẳng định: "Các nhà nữ quyền luận đã

nhìn con người trước hết như một phái tính: người ta viết và đọc bao giờ cũng như một người nam hoặc như một người nữ chứ không bao giờ như một con người chung chung" [45] Châm Khanh kết luận: "Ai cũng biết nam giới và nữ giới khác nhau rất nhiều phương diện, từ cách ăn, cách mặc, cách giải trí đến cách cảm xúc, cách suy nghĩ và cách ứng xử trong cuộc sống… Nếu giữa hai phái có một sự khác

biệt sâu rộng như vậy thì trong lĩnh vực văn chương chắc chắn họ cũng rất khác nhau" [44] Chủ yếu các bài nghiên cứu đề cập đến vấn đề phái tính ở góc độ nữ

quyền tức là sự bất bình đẳng về phái tính trong ngôn ngữ, sự kì thị phái tính biểu hiện trong văn học Bản thân phái tính, ý thức của người cầm bút về phái tính và cách thể hiện trong tác phẩm chưa được tác giả đề cập đến

Năm 2006, Nguyễn Đăng Điệp với bài viết "Vấn đề phái tính và âm hưởng

nữ quyền trong văn học Việt Nam" đã tìm cách lý giải sự khác biệt giới tính ảnh

hưởng đến cách nhìn nhận thế giới và lý giải thế giới bằng con mắt và đặc trưng giới mình Tác giả điểm qua lịch sử văn học dân tộc trước 1975 để thấy được sự

"thay đổi rất lớn về ý thức phái tính và thái độ đề cao vai trò của nữ giới" Cuối cùng, tác giả đi tới khẳng định: "Vấn đề phái tính và âm hưởng nữ quyền chủ yếu

nằm trong hệ tư tưởng chung của thời đại chứ chưa trở thành mối quan tâm thực

sự của nhà văn với tư cách là người thiết tạo nên những tư tưởng nghệ thuật riêng của mình" [46] Nhận định về sự phát triển của văn học sau đổi mới, tác giả dùng

khái niệm "văn học nữ tính" đồng thời chỉ ra những nguyên nhân, dấu hiệu cơ bản

của âm hưởng nữ quyền trong các tác phẩm Nhìn chung, bài nghiên cứu chủ yếu

âm hưởng nữ quyền trong văn học chứ chưa chú trọng nhiều đến khái niệm phái tính

Bài viết này của Nguyễn Đăng Điệp thực ra muốn mở rộng cánh cửa chào đón những nghiên cứu về phái tính và về văn học nữ quyền Theo tác giả, văn học Việt Nam đương đại hiện nay mới chỉ có âm hưởng nữ quyền và nó thể hiện trên

bốn phương diện: "ngôn ngữ quyết liệt không kém gì nam giới; công khai xét lại

lịch sử và các điển phạm nghiên thuật bằng cái nhìn riêng của cá nhân và giới nữ; công khai bày tỏ thái độ chống lại sự lệ thuộc vào thế giới đàn ông và dám xông vào các đề tài tình dục; tuy quyết liệt nhưng hơi ấm nữ tính vẫn được "bảo lưu một cách vô thức" [46]

Cũng bắt đầu từ khoảng thời gian năm 2006, những nghiên cứu về phái tính trong văn học nữ trong nước xuất hiện ngày một nhiều, trong đó có khuynh hướng nghiên cứu văn học nữ thiên về dục tính/sex Sau sự ra đời của hàng loạt tác phẩm gây sốc trên văn đàn, trên các báo, các trang mạng lập tức xuất hiện nhiều bài viết

về sex trong văn học nói chung và trong văn học nữ nói riêng Trang Vietnamnet

mở cả một chuyên đề về sex trong văn học Nói là chuyên đề nhưng thực ra các cây bút góp mặt lại viết khá tản mạn bằng những quan điểm chủ quan và không có

sự phân tích một cách chi tiết, cụ thể Đối tượng chủ yếu mà các tác giả hướng tới

là sex trong văn học nữ với những bài viết như: Tính dục trong văn học hôm nay,

Dục tính và những ranh giới mong manh (Nguyễn Huy Thiệp), Văn học sex: chấp nhận để tìm cách đổi khác? (Vương Trí Nhàn), Lịch sử, văn hoá và sex trong văn chương (Nguyễn Hoà)… Hầu hết, trong những bài viết này, sex được đánh giá dựa

vào quan điểm đạo đức chứ chưa nâng được vấn đề sex trong văn học nữ thành vấn

đề phái tính Đó là khuynh hướng có khả năng đánh đồng phái tính trong văn học

là dục tính

Năm 2011, Tạp chí Văn học số 9 đăng bài viết Ý thức phái tính trong văn

xuôi nữ đương đại của Nguyễn Thị Bình đã chỉ ra những biểu hiện của ý thức phái

tính trong những tuyên ngôn về viết, qua những nhân vật và ngôn ngữ đậm ý thức phái tính, kiến tạo nên thứ ngôn ngữ của ý thức phái tính trong tác phẩm Đây là công trình mang tính hệ thống về vấn đề ý thức phái tính trong văn học đương đại, nhưng không phải trong thơ mà là trong văn xuôi nữ Tuy nhiên, trong khuôn khổ của một bài viết có tính chất gợi mở vấn đề, nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Bình cũng chỉ dừng lại ở việc đề cập đến việc các nhà văn nữ xử lý mối quan hệ giữa nhân vật

nữ với nghiệp viết, giữa nhân vật nữ với nhân vật nam, nhân vật nữ với vấn đề tình dục và đưa ra một số biểu hiện của một thứ ngôn ngữ mang màu sắc phái tính trong văn xuôi nữ Sự nhận diện, lý giải về vai trò của ý thức phái tính đối với hoạt động sáng tạo của văn chương nữ giới của tác giả Nguyễn Thị Bình mới chỉ cung

cấp cho người đọc một vài điểm nhìn trong quá trình khám phá bức tranh đa diện

về thới giới qua con mắt những người phụ nữ vốn vô cùng bí ẩn

Như vậy, qua những tài liệu mà chúng tôi có được, có thể thấy vấn đề phái tính trong văn học gần đây đã được các nhà nghiên cứu quan tâm hơn Tuy nhiên, khoảng trống của vấn đề còn rất lớn Thực tế văn học đã và đang đòi hỏi, tạo cơ hội cho những người nghiên cứu trẻ đóng góp tiếng nói của mình

2.2 Về thơ nữ đương đại và Tuyết Nga, Phạm Thị Ngọc Liên

Sau 1975, trên thi đàn dân tộc, người ta thấy một hợp âm mới , lúc đằm thắm ngọt ngào, lúc ngậm ngùi xót xa, lúc chát chúa và gai góc Những tiếng thơ ấy dễ

đi vào lòng người, dễ khơi gợi được sự đồng cảm và yêu mến Tuy chưa đạt được những thành tựu thực sự xuất sắc như các tác giả nam nhưng các cây bút nữ đã tạo cho mình những ấn tượng riêng và càng về sau càng thu hút được sự chú ý quan tâm của các nhà nghiên cứu phê bình văn học Có thể tìm được rất nhiều các bài viết về thơ nữ sau 1975 nói chung và về thơ của từng tác giả nữ sau 1975 nói riêng trong lời giới thiệu của các tuyển tập thơ, các tập thơ, trong các chuyên luận khoa học, các bài báo, tạp chí, các công trình nghiên cứu, khoá luận tốt nghiệp, luận văn thạc sĩ,… Điều đó chứng tỏ sức chinh phục và ảnh hưởng sâu rộng của thơ nữ đương đại

Trên thi đàn thơ ca đương đại, Tuyết Nga xuất hiện không ồn ào, nhưng lại thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình, các nhà văn, nhà thơ Thơ Tuyết Nga cuốn hút người đọc bởi những ẩn ngầm sâu xa bên trong con chữ, càng đọc càng thấy lôi cuốn, càng đọc càng bị cuốn vào thế giới nghệ thuật đầy sức gợi Cho đến nay, chưa có một công trình hệ thống và đầy đủ về thơ Tuyết Nga nhưng đã có nhiều bài viết, bài phê bình nhìn nhận, đánh giá về thơ Tuyết Nga một cách rõ nét, khu biệt và độc đáo