Nghiên cứu ảnh hưởng của axit silicic đến sự phân tán cấp hạt sét trong đất có thành phần giàu kaolinit và sắt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN --- Đàm Thị Ngọc Thân NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA AXIT SILICIC ĐẾN SỰ PHÂN TÁN CẤP HẠT SÉT TRONG ĐẤT CÓ THÀNH PHẦN GIÀU KAOLINIT V

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-

Đàm Thị Ngọc Thân

NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA AXIT SILICIC ĐẾN SỰ PHÂN TÁN CẤP HẠT SÉT TRONG ĐẤT CÓ THÀNH PHẦN GIÀU KAOLINIT VÀ SẮT

LUẬN VĂN THẠC SĨ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-

Đàm Thị Ngọc Thân

NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA AXIT SILICIC ĐẾN SỰ PHÂN TÁN CẤP HẠT SÉT TRONG ĐẤT CÓ THÀNH PHẦN GIÀU KAOLINIT VÀ SẮT

Chuyên ngành: Khoa học Môi trường

LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu, tôi đã nhận được sự quan tâm giúp đỡ nhiệt tình

và sự đóng góp quý báu của nhiều tập thể và cá nhân, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành bản luận văn này

Lời đầu tiên, tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô thuộc Bộ môn Thổ nhưỡng và Môi trường đất, Khoa Môi trường, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi có thể học tập và làm việc trong suốt thời gian nghiên cứu

Đặc biệt, với lòng biết ơn và sự kính trọng sâu sắc, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới PGS.TS Nguyễn Ngọc Minh - Bộ môn Thổ nhưỡng và Môi trường Đất, Khoa Môi trường, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên đã trực tiếp hướng dẫn, tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn Cảm ơn thầy đã rất tâm huyết chỉ dẫn và góp ý để tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè luôn quan tâm động viên, ủng hộ

và giúp đỡ về mặt tài chính và tinh thần, theo sát tôi trong suốt quá trình hoàn thiện luận văn

Tôi xin cám ơn sự hỗ trợ kinh phí thực hiện từ đề tài Nafosted (mã số: 105.08 – 2015.01)

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 30 tháng 11 năm 2016

Học viên

Đàm Thị Ngọc Thân

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Silic trong đất 3

1.1.1 Các bồn Si trong đất 3

1.1.2 Vai trò của Si đối với thực vật và môi trường đất 10

1.2 Đặc tính keo của khoáng vật sét, các yếu tố ảnh hưởng tới sự phân tán của khoáng sét trong đất 13

1.2.1 Khoáng sét trong đất và sự hình thành kaolinit trong đất nhiệt đới 13

1.2.2 Đặc điểm hóa học bề mặt của khoáng sét 15

1.2.3 Đặc tính keo của khoáng sét 16

1.2.4 Các yếu tố ảnh hưởng tới đặc tính keo và tính bền vững của hệ keo 17

1.2.5 Vai trò của khoáng sét kaolinit trong đất với độ phì của đất nhiệt đới 19

1.3 Dòng Silic và mối quan hệ với đặc tính keo 20

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 23

2.1 Đối tượng nghiên cứu 23

2.1.1 Mẫu đất nghiên cứu 23

2.1.2 Dung dịch axit silicic 24

2.2 Phương pháp nghiên cứu 25

2.2.1 Xác định các đặc tính cơ bản của mẫu đất nghiên cứu 25

2.2.2 Xác định các đặc tính cơ bản của mẫu sét nghiên cứu 26

2.2.3 Xác định các dạng tồn tại Si trong đất 26

2.2.4 Thí nghiệm tán xạ ánh sáng và phân tán trên ống nghiệm 27

2.2.5 Xác định khả năng biến thiên thế điện động của cấp hạt sét trong đất Phú Hộ, Phú Thọ 29

2.2.6 Xác đinh khả năng hấp phụ axit silicic của cấp hạt sét trong mẫu đất

nghiên cứu 30

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 32

3.1 Các tính chất cơ bản của mẫu đất nghiên cứu 32

3.2 Ảnh hưởng của axit silicic tới khả năng phân tán của cấp hạt sét trong đất giàu kaolinit và sắt 35

3.3 Ảnh hưởng của axit silicic tới biến thiên thế điện động của cấp hạt sét 40

3.4 Sự hấp phụ của axit silicic lên cấp hạt sét trong đất giàu kaolinit và sắt 41

3.5 Cơ chế tác động của axit silicic tới đặc tính keo của cấp hạt sét trong đất nghiên cứu 42

KẾT LUẬN 47

TÀI LIỆU THAM KHẢO 48

PHỤ LỤC 51

CHỮ CÁI VIẾT TẮT

ASi Silic vô định hình

BSi Silic sinh học

CEC Dung tích trao đổi cation

CHC Chất hữu cơ

DCB Dithionit Citrat Bicarbonat

DSi Silic hòa tan

iep Điểm đẳng điện (isoelectronic point)

PhytOC Cacbon hữu cơ trong cấu trúc phytolith

T% Độ truyền qua (Transmission (%))

ζ Thế điện động zeta (Zeta potential)

DANH MỤC HÌNH, BẢNG

Hình 1.1 Bồn Si trong đất và quá trình biến đổi (không tính xói mòn, lắng) 3

Hình 1.2 Các dạng silic trong pha rắn của đất 5

Hình 1.3 Các bồn Si sinh học trong đất 8

Hình 1.4 Sự thay đổi điện tích trên phần rìa của khoáng sét 15

Hình 1.5 Vòng tuần hoàn sinh địa hóa Si toàn cầu 22

Hình 2.1 Vị trí lấy mẫu nghiên cứu 23

Hình 2.2 Sơ đồ cấu tạo và cơ chế hoạt động của máy PCD Mütek 05 29

Hình 3.1 Nhiễu xạ X-ray của cấp hạt sét trong mẫu đất nghiên cứu với các quy trình xử lý khác nhau 34

Hình 3.2 (a) Phổ hấp thụ hồng ngoại FTIR và (b) ảnh chụp trên kính hiển vi điện tử quét (SEM) của cấp hạt sét trong đất nghiên cứu 34

Hình 3.3 Khả năng phân tán của cấp hạt sét dưới ảnh hưởng của các nồng độ axit silicic khác nhau ở pH 3,0 (Bảng 1 - Phụ lục 1) 36

Hình 3.4 Khả năng phân tán của cấp hạt sét dưới ảnh hưởng của các nồng độ axit silicic khác nhau ở pH 3,5 (Bảng 2 - Phụ lục 1) 36

Hình 3.6 Khả năng phân tán của cấp hạt sét dưới ảnh hưởng của các nồng độ axit silicic khác nhau ở pH 5,0 (Số liệu cụ thể trong Bảng 4 – Phụ lục 1) 38

Hình 3.7 Sự phân tán của cấp hạt sét dưới ảnh hưởng của các nồng độ axit silicic khác nhau ở pH 3,5 sau các khoảng thời gian 39

Hình 3.8 Biến thiên thế ζ của (a) cấp hạt sét trong đất nghiên cứu và (b) cấp hạt sét đã loại bỏ Fe 41

Hình 3.9 Thí nghiệm hấp phụ của axit silicic lên bề mặt cấp hạt sét trong đất nghiên cứu 42

Hình 3.10 Cơ chế ảnh hưởng của axit silicic tới đặc tính keo của kaolinit và các oxit sắt trong huyền phù 43

Hình 3.11 Ảnh hưởng của pH tới khả năng phân tán của cấp hạt sét với các mức nền nồng độ axit silicic khác nhau (0, 5 và 25 mg L-1) 44 Bảng 3.1 Một vài đặc tính lý hóa cơ bản của mẫu đất và cấp hạt sét nghiên cứu…33

LỜI MỞ ĐẦU

Rửa trôi khoáng sét là một vấn đề nghiêm trọng xảy ra phổ biến ở khu vực đồi núi cao và các khu đất trống không có sự che phủ của thảm thực vật Hiện tượng này có liên quan mật thiết tới đặc tính keo của cấp hạt sét trong đất cũng như tính linh động của hạt đất và mức độ bền vững của cấu trúc đất Bên cạnh các yếu tố thường được quan tâm như sự thay đổi pH, nồng độ các cation, anion hòa tan trong dung dịch đất, tương tác của các khoáng vật đất với hợp chất không mang điện như axit silicic, mặc dù rất phổ biến trong đất và có thể có những ảnh hưởng nhất định tới đặc tính của hạt keo đất, còn chưa được chú ý

Silic (Si) là nguyên tố giàu thứ hai sau oxy trong lớp vỏ trên của trái đất (~28%) và có mặt trong hầu hết các loại đá mẹ cũng như các khoáng vật thứ sinh trong đất [58] Sự tồn tại của Si thường gắn liền với oxy để tạo thành oxit silic Ước tính oxit silic có thể chiếm tới 66,6% lớp vỏ lục địa của trái đất Si hòa tan trong dung dịch đất có nguồn gốc chủ yếu từ sự hòa tan của các khoáng vật nguyên sinh

và thứ sinh [32] Nồng độ Si trong dung dịch đất của các loại đất khác nhau là khác nhau và có thể lên tới 2 mM [34] Trong đất, Si tồn tại chủ yếu dưới dạng axit mono silicic H4SiO40 và có thể bị hấp phụ bởi các oxit sắt, nhôm cũng như các loại khoáng sét của đất Hàng năm, trên thế giới, khoảng 6 Tmol Si hòa tan (1 Tmol =

1012 mol) từ đất liền được đưa ra biển thông qua các hệ thống sông [27] Như vậy, nếu Si có bất kì tương tác nào với khoáng vật sét thì đây không chỉ là yếu tố ảnh hưởng tới sự linh động của sét mà còn tác động tới vòng tuần hoàn Si

Trong điều kiện của đất nhiệt đới, kaolinit là khoáng vật chính chiếm ưu thế trong thành phần khoáng vật cùng với sự tích tụ tương đối sắt, nhôm là những yếu

tố ảnh hưởng quyết định tới đặc tính keo của đất Kaolinit là khoáng vật có cấu trúc 1:1, trong khi bề mặt nền mang điện âm vĩnh cửu, bề mặt rìa của khoáng sét này mang điện tích biến thiên theo các giá trị pH trong dung dịch đất Trong đất có tính axit, mặt rìa của kaolinit mang điện dương, thúc đẩy quá trình hình thành liên kết bề

mặt rìa - bề mặt nền - cấu trúc card-house và dẫn tới hiện tượng keo tụ Axit silicic

trong trường hợp này nhiều khả năng sẽ bị hấp phụ lên bề mặt rìa của kaolinit và

lớp vỏ oxit sắt của khoáng vật, làm gián đoạn quá trình hình thành cấu trúc house và thúc đẩy sự phân tán của các keo sét trong dung dịch đất Tuy nhiên, ảnh

card-hưởng của sự hấp phụ axit silicic tới khả năng phân tán của khoáng vật sét trong đất, đặc biệt là đất giàu kaolinit và sắt, còn chưa được nghiên cứu một cách chi tiết

Với những lý do kể trên, đề tài luận văn thạc sĩ khoa học với tên gọi

“Nghiên cứu ảnh hưởng của axit silicic đến sự phân tán cấp hạt sét trong đất có thành phần giàu kaolinit và sắt” đã được tiến hành với mục tiêu đặt ra như sau:

- Tìm hiểu tương tác và sự hấp phụ của axit silicic của lên khoáng vật sét trong đất có thành phần giàu kaolinit và sắt

- Cung cấp các thông tin cơ bản về ảnh hưởng của axit silicic tới đặc tính keo của cấp hạt sét trong đất giàu kaolinit và sắt

Nội dung nghiên cứu của đề tài bao gồm:

- Xác định đặc tính keo của cấp hạt sét trong đất giàu kaolinit và sắt dưới ảnh hưởng của axit silicic và yếu tố pH

- Xác định biến thiên thế điện động của cấp hạt sét trong mẫu đất nghiên cứu dưới ảnh hưởng của sự thay đổi nồng độ axit silicic

- Xác định khả năng hấp phụ axit silicic của cấp hạt sét trong mẫu đất nghiên cứu

- Đề xuất cơ chế tác động của axit silicic tới khả năng keo tụ của khoáng sét trong đất giàu kaolinit và sắt

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Silic trong đất

1.1.1 Các bồn Si trong đất

Si là nguyên tố phổ biến thứ hai trong lớp vỏ trái đất với hàm lượng khoảng 28,8% [58] Là nguyên tố có mặt trong hầu hết các loại đá mẹ, do đó, Si trở thành một trong những nguyên tố cơ bản có mặt trong phần lớn các loại đất Hàm lượng

Si trong đất rất khác nhau đối với các loại đất khác nhau phụ thuộc vào bản chất của

đá mẹ và các quá trình chuyển hóa diễn ra trong đất Mặc dù Si là một nguyên tố có

tỷ trọng lớn, quan trọng trong đất, tuy nhiên nguyên tố này còn ít nhận được sự quan tâm của các nhà khoa học

Hình 1.1 Bồn Si trong đất và quá trình biến đổi (không tính xói mòn, lắng) [54]

Trên đất liền, sự tương tác giữa các quá trình hóa học và sinh học diễn ra chủ yếu ở trong đất Các quá trình dịch chuyển theo phương thẳng đứng, theo phương ngang và quá trình làm linh động các nguyên tố trong đất theo nhiều phạm vi khác nhau dẫn tới sự tích lũy Si trong các bồn Si khác nhau trong đất Theo nguồn gốc, các bồn Si trong đất có thể chia thành 2 loại: bồn Si có nguồn gốc từ khoáng vật đất

và bồn Si sinh học (Hình 1.1)

1.1.1.1 Si trong các loại khoáng vật đất

Trong lớp vỏ trái đất, Si chủ yếu tồn tại trong các khoáng vật silicat, trong đó bao gồm các oxit silic và 90% tất cả các loại khoáng vật đều chứa silic Do đó, Si trở thành nguyên tố phổ biến thứ hai trên vỏ trái đất chỉ sau oxy Bồn Si trong các khoáng vật đất bao gồm 3 phần chính: (1) khoáng vật nguyên sinh kế thừa từ đá mẹ, (2) khoáng vật thứ sinh (chủ yếu là các khoáng vật sét có cấu trúc tinh thể) và (3) khoáng vật thứ sinh có cấu trúc vi tinh thể và vô định hình được phát triển thông qua quá trình hình thành đất [48]

Hàm lượng Si dao động trong khoảng từ lượng vết trong các loại đá cacbon (như đá vôi và đá cacbonat), đến 23% trong các loại đá cơ bản như bazan và tới trên 46,5% ở đá orthoquarzit [48] Trong các loại đất được phong hóa từ các loại đá này, hàm lượng Si dao động trong khoảng từ 46% trong silcrit đến 7,9% trong petrocalcic, thậm chí còn thấp hơn ở các loại đất phong hóa mạnh như Oxisols, bauxit hoặc ferricrit [48] Đất chủ yếu chứa Si ở trong thành phần khoáng vật như oxit silic, khoáng vật nguyên sinh và silicat thứ sinh, đặc biệt là khoáng vật phyllosilicat [32]

Khoáng vật nguyên sinh tập trung trong đất chủ yếu ở cấp hạt cát và limon (50 – 2000 µm và 2 – 50 µm) Ngược lại, các loại khoáng vật thứ sinh lại tập trung chủ yếu ở cấp hạt sét (<2 µm), là kết quả của quá trình phong hóa tạo thành đất [4], bao gồm khoáng vật phyllosilicat và các oxit sắt (nhôm) [48]

Hình 1.2 Các dạng silic trong pha rắn của đất [14]

a Oxit silic

Trong đất, khả năng hòa tan của các khoáng vật Si vô định hình cao hơn (1,8

- 2 mM) so với quartz (0,10 - 0,25 mM) do khả năng hòa tan Si phụ thuộc vào mật

độ các tứ diện Si và kích thước, trật tự sắp xếp của tinh thể khoáng vật [20, 32] Quartz vốn được biết tới là khoáng vật rất phổ biến trong môi trường đất, có độ bền cao và có khả năng chống chịu với quá trình phong hóa, trở thành khoáng vật cuối cùng được tinh thể hóa từ vật liệu ban đầu là macma [19, 48] Quá trình hòa tan Si

vô định hình thông qua phản ứng thủy phân ở pH < 9 theo phản ứng sau:

SiO2 + 2H2O 0 H4SiO4

Khả năng hòa tan của Si sinh học tương đương với oxit Si vô định hình (1,8 mM) và cao gấp 17 lần so với quartz [25] Tỷ lệ Si giải phóng từ xác thực vật như rơm rạ phụ thuộc vào phản ứng thủy phân xenlulozơ, điều này chứng tỏ rằng phần lớn Si có trong phytolith tồn tại ở dạng vô cơ tinh khiết, không tạo phức với các hợp

chất hữu cơ [26] Bản thân thực vật cũng có một cơ chế cân bằng giữa tỷ lệ xenlulozơ, lignin và Si một cách chặt chẽ nhưng rất linh hoạt Do đó, có thể kết luận vòng tuần hoàn của Si trong thực vật có liên quan mật thiết tới vòng tuần hoàn của xenlulozơ và lignin [14]

Khả năng hòa tan các khoáng vật Si vô định hình sẽ tăng một cách tuyến tính với tỷ lệ chưa bão hòa Si của dung dịch Tuy nhiên, nghiên cứu của Dove và nnk (2008) chứng minh rằng tỷ lệ hòa tan của khoáng vật Si vô định hình phụ thuộc theo hàm mũ với nồng độ các chất điện ly (các cation kim loại kiềm và kiềm thổ) [26]

Sự hấp phụ Al và các kim loại hóa trị II hoặc III khác (Fe3+, Zn2+ và Cu2+) ảnh hưởng tới đặc tính bề mặt của chuỗi Si vô định hình và làm giảm tỷ lệ hòa tan của các khoáng vật dạng này [19, 43]

Khả năng hòa tan của các khoáng vật Si, bao gồm cả dạng tinh thể và dạng

vô định hình là hằng số trong khoảng pH từ 2 - 8,5 nhưng tăng lên một cách nhanh chóng tại pH gần bằng 9 khi axit yếu silicic phân ly nấc thứ nhất [19]:

H4SiO4 H3SiO4- + H+

b Khoáng vật silicat

Tốc độ phong hóa của các khoáng vật silicat đóng một vai trò quan trọng trong quá trình phát triển đất, khả năng đệm của đất có liên quan tới lắng đọng axit, vòng tuần hoàn cacbon và vòng tuần hoàn của nhiều nguyên tố vô cơ đặc trưng cho

độ phì của đất Tốc độ hòa tan của một khoáng vật trong một môi trường nhất định

là hàm phụ thuộc vào các yếu tố cường độ (nhiệt độ, độ ẩm, pH và Eh) và các yếu tố: vị trí hoạt động bề mặt, bản chất của khoáng vật Kết quả này là hệ quả của quá trình tăng dần tính ổn định từ các khoáng vật nguyên sinh kém bền vững nhất tới các khoáng vật silicat thứ sinh (ví dụ kaolinit, allophan, nhôm, sắt oxit/hydroxit)

Tốc độ hòa tan khoáng vật phụ thuộc chủ yếu vào cân bằng hóa học của các quá trình tạo thành Si ở dạng tự do, các quá trình như tạo kết tủa thứ sinh, hấp phụ

và quá trình thực vật hút thu Si có thể thúc đẩy sự hòa tan các loại khoáng vật [18]

Sự tập trung của các phân tử axit hữu cơ ở nồng độ cao trong tầng hữu cơ có khả năng thúc đẩy quá trình phong hóa khoáng vật nguyên sinh và thứ sinh thông qua tạo phức và ăn mòn do axit [8, 9]

> 9), do sự phân ly để tạo thành các ion H3SiO4- và H2SiO42-, một phần của axit silicic chuyển hóa thành axit polymeric silicic và lượng Si hòa tan trong dung dịch đất phụ thuộc theo hàm mũ với giá trị pH

Nồng độ của Si trong dung dịch đất phụ thuộc vào khả năng hòa tan của các khoáng vật nguyên sinh và thứ sinh trong đất Độ hòa tan của các khoáng vật phụ thuộc vào nhiệt độ, kích thước hạt, thành phần hóa học và sự đứt gãy trên bề mặt khoáng vật Do đó, nồng độ Si hòa tan trong dung dịch đất có quan hệ chặt chẽ với bản chất của đá mẹ, nhiệt độ của đất, mức độ phong hóa và thời gian lưu của nước trong các khoảng hổng Khi nhiệt độ trong đất tăng từ 5 đến 25oC, nồng độ cân bằng của Si trong dung dịch đất tăng gấp đôi Các thí nghiệm ngoài thực địa cũng chỉ ra nồng độ Si trong dung dịch đất tại/hoặc gần khu vực đất giàu sắt, có tính khử cao hơn so với đất không có tính khử Điều này chứng tỏ vai trò quan trọng của các phản ứng khử có sự tham gia của các oxit sắt đối với nồng độ Si trong dung dịch đất

1.1.1.3 Si tích lũy trong đất nhờ các quá trình sinh học

Si sinh học trong đất có thể được chia thành các nhóm chính: Si (1) từ thực vật (bao gồm cả phytolith), (2) từ vi sinh vật và (3) từ sinh vật đơn bào Những

thông tin về kích thước, đặc điểm và sự chuyển hóa của các bồn Si sinh học này trong đất còn rất ít đối với hầu hết các loại đất

tế bào của vi sinh vật có thể đóng vai trò như hạt nhân tinh thể trong quá trình kết tủa Si [35]

Si tích lũy vào thực vật thông qua quá trình hút thu bị động cùng với nước hoặc qua cơ chế hút thu chủ động Hàm lượng Si trong thực vật dao động từ 0,1 đến 16% khối lượng khô [16, 21] Trung bình, hàm lượng Si trong thực vật chiếm từ 1 đến 3% trọng lượng khô, tuy nhiên, một số loài tích lũy lượng ASi lên tới 10%, thậm chí cao hơn Từ việc tiến hành điều tra trên 175 loài thực vật phát triển trên cùng một loại đất, Takahashi và Miyake (1976) phân chia thực vật thành hai nhóm: nhóm tích lũy Si (lượng Si hút thu >> lượng nước hút thu) và nhóm không tích lũy

Si (lượng Si hút thu tương đương hoặc nhỏ hơn so với lượng nước hút thu) [56] Marschner (1995) đã phân loại thực vật thành ba nhóm dựa trên hàm lượng Si trong

Các bồn Si sinh học trong đất

Từ động vật Từ thực vật Từ vi sinh vật Từ SV đơn bào

Si hòa tan Phytolith (≥ 5µm) Vi khuẩn Nấm

chất khô của cây: (1) các loài họ Cói (Cyperaceae) thuộc bộ hòa thảo và các cây

sống ở đất ngập nước (ví dụ như cây lúa) có chứa 10 - 15% SiO2 trong chất khô; (2) các cây trồng cạn như lúa mì, mía… với hàm lượng Si trog cây thấp hơn (1 - 3% SiO2 trong chất khô); và (3) nhóm không tích lũy Si gồm phần lớn các loài cây song

tử diệp như cây họ đậu với ít hơn 0,5% SiO2 trong chất khô [41]

Si hòa tan sau khi được cây hút thu từ đất (thông qua cơ chế hút thu bị động hoặc chủ động) tích tụ lại trong cơ thể thực vật dưới dạng Si vô định hình (opal A; SiO2.nH2O) Si vô định hình (ASi) được tìm thấy trong lá cây, thân cây, cơ quan sinh sản, rễ cây và tập trung nhiều nhất ở những nơi có lượng nước mất đi lớn nhất của cây Sau quá trình rụng lá và sau khi cây chết, phytolith được trả lại cho lớp tầng mặt và đóng góp vào bồn ASi ở tầng này Thành phần Si có nguồn gốc từ thực vật trong đất dao động từ 0,01 đến 50% [13] Nếu tốc độ tích tụ Si có nguồn gốc từ thực vật lớn hơn tốc độ phân rã, một bồn Si sinh học có thể hình thành trong đất Việc trồng các loại cây có hàm lượng Si cao như lúa, mía có thể dẫn tới sự tích lũy

Si nhiều hơn trong hệ sinh thái đất Ví dụ, theo nghiên cứu của Berthelsen và nnk (2001), mỗi năm các cánh đồng mía có thể trả lại hơn 100 kg Si/ha cho đất [10]

Phytolith có cân bằng nồng độ Si hòa tan bão hòa xấp xỉ 1800 µM cao hơn hẳn khi so sánh với các khoáng vật nguyên sinh (200 - 600 µM) và khoáng vật thứ sinh (ví dụ kaolinit và gibbsit: 30 µM) Các pH thấp làm giảm tốc độ hòa tan của phytolith Trong đất rừng nhiệt đới, chỉ một phần nhỏ (~8%) phytolith trong tầng thảm mục còn tồn tại, không bị hòa tan theo độ sâu [6] Ở các loại đất khác nhau, phytolith có hình dạng và cấu trúc khác nhau Kích thước của Si vô định hình kết tủa nằm trong khoảng 100 đến 200 nm Hàm lượng phytolith thường giảm theo chiều sâu của phẫu diện đất

1.1.2 Vai trò của Si đối với thực vật và môi trường đất

1.1.2.1 Đối với thực vật

Si vẫn thường được biết đến với khả năng thúc đẩy sự sinh trưởng, phát triển, khả năng kháng chịu sâu bệnh và tăng năng suất của một vài loại cây trồng, bao gồm: lúa, mía đường, lúa mì và một số loại cây hai lá mầm Tuy không phải là nguyên tố dinh dưỡng thiết yếu đối với cây trồng, Si vẫn được tìm thấy trong mô tế bào với một khối lượng lớn, ngang bằng với tổng các chất dinh dưỡng thiết yếu (N,

P, K, Ca, Mg) Vai trò của nguyên tố này đối với sự sinh trưởng và pháp triển của cây trồng đã được đề cập tới trong nhiều nghiên cứu khác nhau Silic có khả năng làm tăng khả năng chống chịu của cây trồng đối với các yếu tố vô sinh hoặc hữu sinh [38, 47] Các yếu tố hữu sinh bao gồm bệnh hại và các loại côn trùng gây hại, trong khi các yếu tố vô sinh quan trọng thường được đề cập tới như hạn hán, lũ lụt, mặn hóa hoặc kim loại gây độc cho cây Đối với các loại cây được trồng trên đất thiếu Si và thường xuyên chịu tác động của các yếu tố kể trên, việc bón phân Si sẽ góp phần làm tăng năng suất cây trồng một cách đáng kể Ví dụ: việc bón phân Si cho cây mía đường góp phần làm tăng sản lượng mía 10 - 50% ở Hawaii, 20% ở khu vực Florida và 21 - 41% ở Australia [24, 36, 51]

Silic làm tăng khả năng kháng bệnh, bảo vệ cây trồng khỏi các yếu tố gây bệnh hại (chủ yếu do nấm và một số loại vi khuẩn) thông qua hai cơ chế Thứ nhất,

Si kết hợp với lớp biểu bì làm thành tế bào trở nên chắc chắn hơn, giúp cây cứng cáp nhưng lại có khả năng đàn hồi Si tạo nên các phức hợp với polyphenol để hình thành những hợp chất với lignin tăng cường độ cứng của thành tế bào, ngăn cản khả năng xâm nhập của các loại nấm bệnh Thứ hai, Si hòa tan đóng vai trò quan trọng trong cơ chế vật lý, hóa sinh/cơ chế phân tử để kháng bệnh hại [23, 30] Sự lắng đọng của Si ở lớp biểu bì cũng tạo ra một rào cản vật lý ngăn ngừa sự tấn công của côn trùng và các loài sâu bướm ăn lá