Phương hướng hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng dân sự về phiên tòa sơ thẩm

Đối với những tranh chấp dân sự khởi kiện ra tòa án, sau khi hòa giải không thành, hoặc không tiến hành hòa giải được một số trường hợp pháp luật quy định không được hòa giải thì tranh c

LUẬN VĂN:

Phương hướng hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng dân sự về phiên

tòa sơ thẩm

mở đầu

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Trong điều kiện nền kinh tế - xã hội nước ta hiện nay, hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung và pháp luật tố tụng dân sự (TTDS) nói riêng là một nhu cầu khách quan nhằm đáp ứng yêu cầu trong quá trình giải quyết các vụ việc dân sự đang ngày càng gia tăng cả về số lượng cũng như tính chất phức tạp của từng loại vụ việc Quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật TTDS nhằm nâng cao chất lượng xét xử của Tòa án, đảm bảo cho việc giải quyết các vụ việc dân sự được nhanh chóng, chính xác, công minh và đúng pháp luật

Bộ luật tố tụng dân sự (BLTTDS) 2004 ra đời thay thế các Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự (PLTTGQCVADS) 1989, Pháp lệnh thủ tục giải quyết các

vụ án kinh tế (PLTTGQCVAKT) 1994, Pháp lệnh thủ tục giải quyết các tranh chấp lao động (PLTTGQCTCLĐ) 1996 là bước phát triển có tính bước ngoặt đối với ngành luật TTDS Việt Nam Bộ luật này quy định khá đầy đủ và toàn diện các nguyên tắc cơ bản trong TTDS; trình tự thủ tục khởi kiện các vụ án dân sự; trình tự thủ tục giải quyết các

vụ việc dân sự tại Tòa án, thi hành án dân sự; nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của các cơ quan và người tiến hành tố tụng cũng như quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia tố tụng Chương XIV BLTTDS quy định về trình tự thủ tục giải quyết vụ án dân sự tại phiên tòa sơ thẩm Đây là chế định có vai trò, vị trí rất quan trọng, quy định khá cụ thể và toàn diện các vấn đề như: Các quy định chung tại phiên tòa, thủ tục bắt đầu phiên tòa, tranh luận tại phiên tòa, nghị án và tuyên án

Mặc dù là Bộ luật mới ra đời, có sự kế thừa các quy định trước đó và được Quốc hội dày công soạn thảo, song một số quy định về phiên tòa sơ thẩm dân sự trong thực tiễn áp dụng còn gặp nhiều vướng mắc, bất cập và chưa hợp lý, làm cho quá trình xét xử sơ thẩm gặp nhiều khó khăn, ảnh hưởng đến chất lượng giải quyết vụ án cũng như kéo dài thời gian giải quyết, chưa đáp ứng được tiến trình cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết 08-NQ/TƯ ngày 2/1/2002 về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp

trong thời gian tới (sau đây gọi tắt là Nghị quyết 08) và Nghị quyết 49-NQ/TƯ ngày 2/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 (sau đây gọi tắt là Nghị quyết 49)

Chính vì vậy, chúng tôi thấy việc đi sâu nghiên cứu các quy định này này nhằm phân tích, đánh giá đúng các điều luật, tạo điều kiện cho việc nhận thức và áp dụng trên thực tế một cách thống nhất, đồng bộ và đạt hiệu quả cao Đồng thời, tìm ra những tồn tại, bất cập của các quy định trên, đưa ra những giải pháp hữu hiệu đóng góp vào quá trình xây dựng pháp luật cũng như áp dụng pháp luật là hết sức cần thiết

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Từ trước đến nay, chưa có một công trình khoa học pháp lý nào nghiên cứu một cách đầy đủ các quy định về phiên tòa sơ thẩm dân sự Hơn nữa BLTTDS 2004 bắt đầu

có hiệu lực kể từ 1/1/2005, nên chưa có một hội nghị tổng kết hay hội thảo khoa học nhằm nêu ra những tồn tại, vướng mắc trong quá trình áp dụng Một số công trình nghiên cứu của một số tác giả nhưng đề cập đến các vấn đề khác như: Luận văn thạc sĩ

"Thẩm quyền xét xử sơ thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam" của Lê Hoài Nam; Luận văn thạc sĩ "Các cấp xét xử trong tố tụng dân sự Việt Nam" của Lê Thị Hà; Luận văn thạc sĩ "Thủ tục tranh luận tại phiên tòa sơ thẩm dân sự - Cơ sở lý luận và thực tiễn" của Nguyễn Thị Thu Hà

3 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Trong khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ, đề tài chỉ đi sâu nghiên cứu các quy định về phiên tòa sơ thẩm dân sự theo quy định của BLTTDS mà không nghiên cứu vấn

đề này đối với việc dân sự Ngoài ra, đề tài còn nghiên cứu một số quan điểm trong các Nghị quyết 08 và Nghị quyết 49 về cải cách tư pháp với mục đích làm sáng tỏ trọng tâm nghiên cứu của đề tài

4 Phương pháp nghiên cứu đề tài

Đề tài nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật Quá trình nghiên cứu, đề tài sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu như: Phương pháp phân tích tổng hợp, phương pháp so sánh, phương pháp lịch sử, phương pháp điều tra xã hội học, phương pháp thống kê

5 Mục đích, nhiệm vụ của việc nghiên cứu đề tài

Mục đích của việc nghiên cứu đề tài là làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc hoàn thiện các quy định của pháp luật về phiên tòa sơ thẩm dân sự theo tinh thần cải cách tư pháp Từ đó nhiệm vụ của đề tài là giải quyết về mặt lý luận các khái niệm thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài cũng như các vấn đề có liên quan Trên cơ sở phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật hiện hành, nêu lên thực trạng của việc áp dụng luật trong quá trình giải quyết các tranh chấp dân sự tại phiên tòa sơ thẩm Trên cơ sở

đó đưa ra những giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện hơn nữa các quy định của pháp luật TTDS về phiên tòa sơ thẩm

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự Chương 2: các quy định về phiên tòa sơ thẩm trong Bộ luật tố tụng dân sự

Chương 3: Phương hướng hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng dân sự

về phiên tòa sơ thẩm

Chương 1

Một số vấn đề lý luận

về phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự

1.1 Khái niệm phiên tòa sơ thẩm trong tố tụng dân sự 1.1.1 Vụ án dân sự - cơ sở làm phát sinh phiên tòa sơ thẩm dân sự

Quan hệ dân sự (theo nghĩa rộng) bao gồm các quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại và lao động Các quan hệ này hết sức đa dạng

và phong phú, diễn ra hàng ngày trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và gắn liền với bất cứ chủ thể nào Các chủ thể tham gia quan hệ dân sự bao giờ cũng hướng tới những mục tiêu, lợi ích nhất định Sự đan xen về mặt lợi ích cũng như tính muôn màu muôn vẻ của các quan hệ dân sự làm phát sinh các tranh chấp dân sự là điều không thể tránh khỏi Khi xảy ra tranh chấp dân sự, các chủ thể có quyền yêu cầu Tòa án - cơ quan xét

xử của Nhà nước giải quyết tranh chấp nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình

Trong quá trình xảy ra tranh chấp dân sự, các chủ thể có thể thỏa thuận với nhau để giải quyết tranh chấp Đó là quá trình tự điều chỉnh thông qua phương pháp thỏa thuận trong quan hệ pháp luật dân sự mà chưa cần sự can thiệp của một chủ thể thứ

ba Khi các chủ thể không tự thỏa thuận được với nhau về việc giải quyết tranh chấp và yêu cầu tòa án giải quyết thì tranh chấp đó được giải quyết thông qua con đường tòa án

và tranh chấp đó được gọi là vụ án dân sự

Vụ án dân sự bao gồm các tranh chấp phát sinh trong các lĩnh vực dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động mà các chủ thể không tự thỏa thuận được buộc phải khởi kiện yêu cầu tòa án giải quyết Việc đương sự khởi kiện yêu

cầu tòa án giải quyết tranh chấp về quyền và nghĩa vụ dân sự là sự kiện làm phát sinh tố

tụng phiên tòa Hay nói cách khác, "tranh chấp dân sự" kết hợp với yếu tố "kiện" của đương sự là tiền đề để tòa án mở phiên tòa xét xử Ngoài yếu tố "kiện" là bản chất của

vụ án dân sự, yếu tố chủ thể là nguyên đơn, bị đơn cũng là đặc trưng của loại tố tụng xét

xử sơ thẩm dân sự Vụ án dân sự được BLTTDS quy định tại các điều 25, 27, 29 và 31 ở trong các lĩnh vực như dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động bao gồm:

* Những tranh chấp dân sự truyền thống:

- Tranh chấp giữa cá nhân với cá nhân về quốc tịch Việt Nam

- Tranh chấp về quyền sở hữu tài sản

- Tranh chấp về hợp đồng dân sự

- Tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ, trừ trường hợp các bên tranh chấp đều có mục đích lợi nhuận

- Tranh chấp về thừa kế tài sản

- Tranh chấp về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

- Tranh chấp về quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất theo quy định của pháp luật về đất đai

- Tranh chấp liên quan đến nghiệp vụ báo chí theo quy định của pháp luật

- Các tranh chấp về dân sự mà pháp luật có quy định

* Những tranh chấp về hôn nhân và gia đình:

- Ly hôn, tranh chấp về nuôi con, chia tài sản khi ly hôn

- Tranh chấp về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân

- Tranh chấp về thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn

- Tranh chấp về xác định cha, mẹ cho con hoặc xác định con cho cha, mẹ

- Tranh chấp về cấp dưỡng

- Các tranh chấp khác về hôn nhân và gia đình mà pháp luật có quy định

* Những tranh chấp về kinh doanh, thương mại:

- Tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh, thương mại giữa cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh với nhau và đều có mục đích lợi nhận bao gồm: Mua bán hàng hóa; cung ứng dịch vụ; phân phối; đại diện, đại lý; ký gửi; thuê, cho thuê, thuê mua; xây dựng; tư vấn kỹ thuật; vận chuyển hàng hóa, hành khách bằng đường hàng không, đường biển; mua bán cổ phiếu, trái phiếu và giấy tờ có giá trị khác; đầu tư, tài chính, ngân hàng; bảo hiểm; thăm dò, khai thác

- Tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ giữa cá nhân, tổ chức với nhau và đều có mục đích lợi nhuận

- Tranh chấp giữa công ty với các thành viên của công ty, giữa các thành viên của công ty với nhau liên quan đến việc thành lập, hoạt động, giải thể, sáp nhập, hợp nhất, chia tách, chuyển đổi hình thức tổ chức của công ty

- Các tranh chấp khác về kinh doanh, thương mại mà pháp luật có quy định

* Những tranh chấp về lao động:

- Tranh chấp lao động cá nhân giữa người lao động với người sử dụng lao động

mà Hội đồng hòa giải lao động cơ sở, hòa giải viên lao động của cơ quan quản lý nhà nước về lao động quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh hòa giải không thành hoặc không giải quyết trong thời hạn do pháp luật quy định, trừ các tranh chấp sau đây không nhất thiết phải qua hòa giải tại cơ sở:

+ Về xử lý kỷ luật lao động theo hình thức sa thải hoặc về trường hợp bị đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động

+ Về bồi thường thiệt hại giữa người lao động và người sử dụng lao động; về trợ cấp khi chấm dứt hợp đồng lao động

+ Giữa người giúp việc gia đình với người sử dụng lao động

+ Về bảo hiểm xã hội theo quy định của pháp luật lao động

+ Về bồi thường thiệt hại giữa người lao động với doanh nghiệp xuất khẩu lao động

- Tranh chấp lao động tập thể giữa tập thể lao động với người sử dụng lao động

đã được Hội đồng trọng tài lao động tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương giải quyết

mà tập thể lao động hoặc người sử dụng lao động không đồng ý với quyết định của Hội đồng trọng tài lao động, bao gồm:

+ Về quyền và lợi ích liên quan đến việc làm, tiền lương, thu nhập và các điều kiện khác

+ Về thực hiện thỏa ước lao động tập thể

+ Về quyền thành lập, gia nhập, hoạt động công đoàn

- Các tranh chấp khác về lao động mà pháp luật có quy định

Ngoài khái niệm vụ án dân sự, BLTTDS còn phân biệt một loại việc cũng thuộc thẩm quyền giải quyết của tòa án đó là việc dân sự

Việc dân sự là các loại việc trong đó các chủ thể không có tranh chấp về quyền

và nghĩa vụ dân sự (theo nghĩa rộng) mà chỉ yêu cầu tòa án công nhận một sự kiện pháp lý làm căn cứ phát sinh quyền, nghĩa vụ dân sự hay yêu cầu tòa án công nhận cho mình quyền về dân sự Do đó, việc dân sự được giải quyết theo một thủ tục tố tụng khác

độc lập mà không làm căn cứ phát sinh hoạt động tố tụng xét xử của tòa án

Việc dân sự được quy định tại các điều 26, 28, 30 và 32 BLTTDS như sau:

* Những yêu cầu về dân sự:

- Yêu cầu tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, hủy bỏ quyết định tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự hoặc quyết định tuyên bố hạn chế năng lực hành vị dân sự

- Yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú và quản lý tài sản của người đó

- Yêu cầu tuyên bố một người mất tích, hủy bỏ quyết định tuyên bố một người mất tích

- Yêu cầu tuyên bố một người là đã chết, hủy bỏ tuyên bố một người là đã chết

- Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định về dân sự, quyết định về tài sản trong bản án, quyết định hình sự, hành chính của tòa án nước ngoài hoặc không công nhận bản án, quyết định về dân sự, quyết định về tài sản trong bản án, quyết định hình sự, hành chính của tòa án nước ngoài mà không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam

- Các yêu cầu khác về dân sự mà pháp luật có quy định

* Những yêu cầu về hôn nhân và gia đình:

- Yêu cầu hủy việc kết hôn trái pháp luật

- Yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn, nuôi con, chia tài sản khi ly hôn

- Yêu cầu công nhận sự thỏa thuận về thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi

ly hôn

- Yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi

- Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định về hôn nhân và gia đình của tòa án nước ngoài hoặc không công nhận bản án, quyết định về hôn nhân và gia đình của tòa án nước ngoài mà không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam

- Các yêu cầu khác về hôn nhân và gia đình mà pháp luật có quy định

* Những yêu cầu về kinh doanh, thương mại:

- Yêu cầu liên quan đến Trọng tài thương mại Việt Nam giải quyết các vụ tranh chấp theo quy định của pháp luật về Trọng tài thương mại

- Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định kinh doanh, thương mại của tòa án nước ngoài hoặc không công nhận bản án, quyết định kinh doanh, thương mại của tòa án nước ngoài mà không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam

- Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam quyết định kinh doanh, thương mại của Trọng tài nước ngoài

* Những yêu cầu về lao động:

- Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định lao động của tòa án nước ngoài mà không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam

- Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam quyết định lao động của tòa

án nước ngoài

- Các yêu cầu khác về lao động mà pháp luật có quy định

Như vậy, vụ án dân sự mới là sự kiện làm phát sinh tố tụng phiên tòa xét xử, do đương sự khởi kiện yêu cầu tòa án giải quyết các tranh chấp dân sự

1.1.2 Cơ chế giải quyết vụ án dân sự theo trình tự tố tụng sơ thẩm

Sau khi tòa án thụ lý đơn khởi kiện, có hai cơ chế tố tụng giải quyết vụ án dân

sự có thể thực hiện là: Có thể thông qua hoạt động hòa giải hoặc phải mở phiên tòa xét

Tuy nhiên, không phải tranh chấp dân sự nào cũng giải quyết được bằng con đường hòa giải Nhiều tranh chấp chỉ được giải quyết thông qua hoạt động xét xử của tòa án Đối với những tranh chấp dân sự khởi kiện ra tòa án, sau khi hòa giải không thành, hoặc không tiến hành hòa giải được (một số trường hợp pháp luật quy định không được hòa giải) thì tranh chấp đó chỉ có thể giải quyết thông qua hoạt động xét xử của tòa án tại phiên tòa sơ thẩm.Việc một vụ án dân sự không thể giải quyết được bằng con đường hòa giải đồng nghĩa với việc các đương sự không thể tự giải quyết được tranh chấp của họ, khi đó vai trò giải quyết nội dung tranh chấp thuộc về tòa án thông qua việc xét xử Tại phiên tòa sơ thẩm dân sự, quyền và lợi ích hợp pháp của các bên phụ thuộc vào phán quyết của tòa án dựa trên cơ sở xem xét, đánh giá chứng cứ, kết quả của việc hỏi và tranh luận tại phiên tòa cũng như hoạt động áp dụng pháp luật của Hội đồng xét xử Nếu trong quá trình hòa giải, tòa án chỉ giải quyết những vấn đề thuộc phạm vi tranh chấp giữa các đương sự thì việc xét xử tại phiên tòa phải xem xét toàn bộ các vấn đề của vụ án Ngoài việc xác định nội dung quyền và nghĩa vụ dân sự cho các bên đương sự, tòa án còn giải quyết các vấn đề khác liên quan đến vụ án

1.1.3 Khái niệm và đặc điểm của phiên tòa sơ thẩm dân sự

Theo quyển sổ tay pháp lý thông dụng, thuật ngữ "phiên tòa" có nghĩa là "nơi diễn ra hoạt động xét xử của tòa án nhân dân" [14, tr 270] Theo Từ điển Tiếng Việt thì "sơ thẩm" có nghĩa là việc "xét xử một vụ án với tư cách là tòa án ở cấp xét xử thấp nhất" [38, tr 869], còn Từ điển Luật học thì định nghĩa "sơ thẩm" là "lần đầu tiên đưa

ra xét xử vụ án tại một tòa án có thẩm quyền" [37, tr 434] Các khái niệm trên đã xác

định được một vài đặc trưng của phiên tòa sơ thẩm nói chung cũng như phiên tòa sơ thẩm dân sự nói riêng, tuy nhiên còn phiến diện và chưa phản ánh được đầy đủ bản chất

của phiên tòa sơ thẩm dân sự

Chế định phiên tòa sơ thẩm dân sự bao gồm các quy định về trình tự, thủ tục tại phiên tòa sơ thẩm Sau khi tòa án thụ lý đơn khởi kiện để giải quyết yêu cầu của đương

sự, nếu vụ án buộc phải đưa ra xét xử thì tòa án mở phiên tòa sơ thẩm để giải quyết tranh chấp giữa các bên Tại phiên tòa sơ thẩm dân sự có mặt đầy đủ những người tiến

hành tố tụng, các bên đương sự và những người tham gia tố tụng khác Mọi hoạt động tại phiên tòa được tiến hành theo trình tự, thủ tục luật định Các chủ thể tham gia phiên tòa có tư cách tố tụng khác nhau và có các quyền và nghĩa vụ tố tụng độc lập Hội đồng xét xử đảm bảo cho việc xét xử diễn ra theo đúng tố tụng đồng thời tiến hành hoạt động

áp dụng pháp luật xác định nội dung quyền và nghĩa vụ dân sự cho các bên đương sự cũng như giải quyết triệt để các vấn đề khác của vụ án Các đương sự thực hiện hoạt động chứng minh cho yêu cầu, đề nghị của mình, thuyết phục Hội đồng xét xử đưa ra phán quyết có lợi cho họ Những người tham gia tố tụng khác có trách nhiệm giúp cho Hội đồng xét xử tìm ra sự thật khách quan của vụ án Để có một phán quyết cuối cùng công bằng và thuyết phục, mọi diễn biến tại phiên tòa sơ thẩm dân sự phải tuân theo một trình tự, thủ tục chặt chẽ được quy định trong pháp luật TTDS

Phiên tòa sơ thẩm dân sự được tiến hành vào thời gian và tại địa điểm được ghi trong quyết định đưa vụ án ra xét xử Nếu không có căn cứ hoãn phiên tòa hoặc không phải trong trường hợp pháp luật quy định xét xử vắng mặt thì những người tiến hành tố tụng, đương sự và những người tham gia tố tụng khác (trong trường hợp cần thiết) phải

có mặt đầy đủ tại phiên tòa Ngoài một số trường hợp tòa án phải xét xử kín, phiên tòa

sơ thẩm dân sự được xét xử công khai, mọi người đều có quyền tham dự phiên tòa

Từ những phân tích trên đây, có khái niệm phiên tòa sơ thẩm dân sự như sau: Phiên tòa sơ thẩm dân sự là hình thức tổ chức hoạt động xét xử của tòa án, trong đó vụ

án dân sự được đưa ra xét xử lần đầu, do một tòa án cấp huyện hoặc một tòa án cấp tỉnh thực hiện theo thẩm quyền trên cơ sở một trình tự, thủ tục nhất định

Phiên tòa sơ thẩm dân sự là hoạt động của cơ quan xét xử được điều chỉnh bởi Luật tổ chức tòa án nhân dân (TAND) và pháp luật TTDS Chính vì vậy, nó cũng có những đặc điểm của phiên tòa sơ thẩm nói chung như: Thành phần Hội đồng xét xử có

sự tham gia của Hội thẩm nhân dân; trình tự, thủ tục xét xử tuân theo trình tự xét xử sơ thẩm; đối tượng xét xử thuộc thẩm quyền xem xét lần đầu tiên của tòa án cấp sơ thẩm;

sự có mặt đầy đủ của các bên đương sự và những người có liên quan đến việc giải quyết

vụ án (phiên tòa phúc thẩm chỉ có mặt những người có liên quan đến kháng cáo, kháng nghị); bản án, quyết định tại phiên tòa sơ thẩm có thể bị kháng cáo, kháng nghị…

Ngoài ra, phiên tòa sơ thẩm dân sự có đặc điểm sau:

Phiên tòa sơ thẩm dân sự là nơi diễn ra các hoạt động tố tụng của riêng cơ quan xét xử trên cơ sở đơn khởi kiện của đương sự yêu cầu tòa án giải quyết tranh chấp dân sự Nếu như việc mở phiên tòa sơ thẩm hình sự là kết quả của quá trình điều tra, truy tố thì việc mở phiên tòa sơ dân sự lại xuất phát từ ý chí của các bên đương sự sau khi vụ án không giải quyết được thông qua việc hòa giải

Tại phiên tòa sơ thẩm dân sự, thứ tự hỏi và trình tự phát biểu khi tranh luận đề cao vai trò, vị trí của các bên đương sự Kiểm sát viên tham gia phiên tòa dân sự (nếu có) không có vai trò như trong phiên tòa hình sự, họ chỉ tham gia với tư cách là người giám sát hoạt động xét xử của tòa án mà không can thiệp vào nội dung tranh chấp của các đương sự Vị trí, vai trò của các đương sự tại phiên tòa thể hiện xu hướng dân chủ trong hoạt động tư pháp, tôn trọng quyền yêu cầu và tự định đoạt của họ trong quá trình xét xử ý chí và sự tự nguyện của các đương sự luôn được tôn trọng và xem xét trước tiên Quyết định tại phiên tòa là sự phán xét của tòa án nhưng có thể đơn giản là ghi nhận sự thỏa thuận của các đương sự

Kết quả của phiên tòa sơ thẩm dân sự không nhất thiết phải bằng một bản án được tuyên tại phiên tòa Nếu như phiên tòa xét xử vụ án hình sự luôn kết thúc bằng bản

án của tòa án kết án một người phạm một tội cụ thể và hình phạt kèm theo (trừ trường hợp được miễn hình phạt) hoặc tuyên bố người đó vô tội thì diễn biến và kết quả của phiên tòa sơ thẩm dân sự còn tùy thuộc vào quyền quyết định và tự định đoạt của đương

sự trong quá trình diễn ra phiên tòa Phiên tòa sơ thẩm có thể kết thúc bằng một bản án hoặc cũng có thể kết thúc bằng một quyết định ngay sau khi đương sự rút yêu cầu hoặc thỏa thuận được với nhau về việc giải quyết vụ án

1.1.4 Vị trí và ý nghĩa của phiên tòa sơ thẩm dân sự

Trong các giai đoạn của TTDS thì xét xử tại phiên tòa sơ thẩm là giai đoạn quan trọng nhất Phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án dân sự là giai đoạn kết thúc quá trình giải quyết

vụ án dân sự của một cấp tòa án đó là tòa án cấp sơ thẩm

Phiên tòa sơ thẩm dân sự là nơi tập trung kết quả các hoạt động của các giai đoạn tố tụng trước đó Mọi hoạt động của các giai đoạn thụ lý, hòa giải và chuẩn bị xét

xử nhằm thực hiện các thủ tục cần thiết hoặc chỉ tập trung giải quyết một số vấn đề cơ bản, làm cơ sở để giải quyết toàn bộ nội dung của vụ án được tiến hành tại phiên tòa sơ thẩm Vị trí của phiên tòa sơ thẩm được thể hiện rõ thông qua thành phần tham dự phiên tòa, nội dung công việc giải quyết tại phiên tòa cũng như kết quả giải quyết các công việc đó Tại phiên tòa sơ thẩm dân sự có mặt đầy đủ những người tiến hành tố tụng, các

bên đương sự và những người tham gia tố tụng khác Các chủ thể này "cùng nhau tạo lập bức tranh toàn cảnh về quan hệ pháp luật dân sự một cách trung thực, khách quan, toàn diện" [10, tr 12] Các tài liệu, chứng cứ được đưa ra xem xét, đánh giá thông qua phần trình

bày và tranh luận giữa các bên Thông qua các hoạt động này tòa án sẽ ra các phán quyết nhằm giải quyết toàn bộ nội dung của vụ án, từ việc chấp nhận hay không chấp nhận yêu cầu của đương sự cho đến vấn đề án phí, các quyết định phải thi hành ngay (nếu có)

và quyền kháng cáo đối với bản án

Trong mối quan hệ với toàn bộ quá trình TTDS, phiên tòa sơ thẩm dân sự được coi là thời điểm chấm dứt việc giải quyết một vụ án dân sự nếu như các chủ thể không thực hiện quyền kháng cáo, kháng nghị Tại phiên tòa sơ thẩm, nếu các thủ tục tố tụng được thực hiện đầy đủ, các tài liệu, chứng cứ đã thu thập đầy đủ và được xem xét, đánh giá một cách khách quan, phán quyết của tòa án là có căn cứ, công bằng và thấu tình đạt

lý, làm cho các bên đương sự "tâm phục khẩu phục" thì vụ án dân sự sẽ khép lại sau khi

kết thúc phiên tòa

Trong giai đoạn hiện nay, theo tiến trình cải cách tư pháp được đề ra theo tinh thần Nghị quyết 08 và Nghị quyết 49, phiên tòa sơ thẩm dân sự đang ngày càng khẳng định được vai trò của nó trong việc nâng cao chất lượng xét xử của tòa án Các phán quyết của tòa án phụ thuộc vào diễn biến tại phiên tòa sơ thẩm, nhất là phần trình bày,

tranh luận, xem xét, đánh giá chứng cứ và quan điểm của các bên đương sự Dần dần

xóa bỏ tình trạng "án bỏ túi", án được duyệt sẵn, việc phán xét ở phiên tòa bị áp đặt,

không khách quan và thiếu sức thuyết phục, làm cho hoạt động xét xử tại phiên tòa sơ

thẩm mất đi vai trò đích thực của nó Phiên tòa sơ thẩm dân sự phải là "nơi nói lên tiếng nói của công lý, nói lên sự xác nhận của luật pháp đối với vụ án đã xảy ra và thái độ của luật pháp với việc đã xảy ra như thế nào Tòa án nói lên những nhận định và quyết định của mình là nhân danh Nhà nước như chúng ta thường ghi trong bản án" [24]

Tòa án có nhiệm vụ bảo vệ trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Nhiệm vụ đó được thực hiện thông qua hoạt động xét xử

của tòa án, để thực hiện được nhiệm vụ đó "trong công tác xử án phải công bằng, liêm khiết, trong sạch [12, tr 188] Phiên tòa sơ thẩm dân sự là "nơi phản ảnh đầy đủ và sâu sắc nhất bản chất của một nền công lý, biểu hiện tập trung của quyền tư pháp" [20, tr

3], nó có ý nghĩa cả về mặt pháp luật cũng như về mặt chính trị - xã hội

Phiên tòa sơ thẩm dân sự trước hết phản ánh rõ chức năng xét xử của tòa án Kết quả của phiên tòa sơ thẩm dân sự là sự thể hiện cụ thể vai trò, nhiệm vụ của tòa án trong việc duy trì trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa, bảo vệ công lý, giúp cho các quan

hệ dân sự phát triển ổn định và lành mạnh, bảo vệ kịp thời quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức

Bản án, quyết định tại phiên tòa sơ thẩm khi có hiệu lực pháp luật phải được mọi chủ thể trong xã hội tôn trọng, các cá nhân, tổ chức có nghĩa vụ chấp hành phải nghiêm chỉnh chấp hành Nội dung bản án, quyết định xác định quyền và nghĩa vụ cho các bên đương sự và có giá trị pháp lý làm cơ sở cho việc thi hành án, từ đó khôi phục lại các quyền và lợi ích của các đương sự

Thông qua hoạt động xét xử tại phiên tòa sơ thẩm dân sự, những người tham gia phiên tòa nói riêng và quần chúng nhân dân nói chung có điều kiện nắm bắt những kiến thức pháp luật, nhận thức được vai trò của pháp luật trong việc điều chỉnh các quan hệ dân sự, qua đó giúp cho họ khi tham gia các quan hệ pháp luật có những xử sự phù hợp với các quy định của pháp luật Đồng thời, tại phiên tòa sơ thẩm dân sự, tòa án là người

thực hiện, tuyên truyền chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, là môi trường để nhân dân thực hành quyền giám sát của mình đối với hoạt động xét xử của tòa án

Nếu việc xét xử tại phiên tòa sơ thẩm được tiến hành tốt sẽ làm tăng thêm tác dụng của công tác giáo dục chính trị, giáo dục pháp luật Ngược lại, nếu phiên tòa sơ thẩm tiến hành không tốt thì kết quả của công tác giáo dục sẽ bị hạn chế, gây ảnh hưởng xấu, làm cho mọi người thiếu tin tưởng vào hoạt động xét xử của tòa án [34,

tr 266-267]

Ngoài ra, phiên tòa sơ thẩm dân sự là nơi công dân thực hiện quyền tự do dân chủ nói chung cũng như các quyền và nghĩa vụ trong pháp luật tố tụng nói riêng, thể hiện sự bình đẳng của mọi công dân trước pháp luật, quyền được bào chữa, biện hộ, quyền được dùng chữ viết tiếng nói của dân tộc mình… khẳng định quyền dân chủ của công dân trong lĩnh vực tư pháp, khẳng định bản chất dân chủ của Nhà nước ta

1.2 Những nguyên tắc điều chỉnh hoạt động của phiên tòa sơ thẩm dân sự

Khi Tòa án mở phiên tòa để xét xử sơ thẩm vụ án dân sự, mọi vấn đề của vụ án đều được đưa ra xem xét, đánh giá để xác định quyền và nghĩa vụ của các bên đương

sự Vì vậy, hoạt động tố tụng tại phiên tòa phải đáp ứng các nguyên tắc của pháp luật tố tụng nói chung cũng như các nguyên tắc của pháp luật TTDS nói riêng

1.2.1 Những nguyên tắc chung

Nguyên tắc chung là những tư tưởng pháp lý chỉ đạo có giá trị cho cả phiên tòa

sơ thẩm hình sự và phi hình sự Việc mở phiên tòa sơ thẩm dân sự trước hết phải đảm bảo yêu cầu của các nguyên tắc chung sau đây:

1 Nguyên tắc hội thẩm nhân dân tham gia xét xử vụ án dân sự

Nguyên tắc này được quy định tại Điều 129 Hiến pháp 1992 (đã sửa đổi, bổ sung năm 2001), Điều 4 Luật tổ chức TAND 2002 và tiếp tục được khẳng định tại Điều 11 BLTTDS 2004 Sự tham gia của hội thẩm nhân dân trong thành phần Hội đồng xét xử

xác trong hoạt động xét xử của toà án, đồng thời là hình thức nhân dân thực hiện quyền giám sát của mình đối với hoạt động của cơ quan nhà nước Khi xét xử, hội thẩm ngang quyền với thẩm phán quyết định mọi vấn đề thuộc nội dung vụ án, cả về áp dụng luật nội dung cũng như luật tố tụng

2 Nguyên tắc thẩm phán và hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật

Theo nguyên tắc này, khi xét xử thẩm phán và hội thẩm nhân dân độc lập với các chủ thể khác bên ngoài Hội đồng xét xử cũng như độc lập giữa các thành viên trong Hội đồng xét xử với nhau Quá trình kiểm tra, xem xét, đánh giá chứng cứ dựa trên cơ

sở nhận thức của mỗi thành viên Hội đồng xét xử mà không bị chi phối bởi yếu tố bên ngoài Khi nghị án, hội thẩm biểu quyết trước, thẩm phán là người biểu quyết sau cùng

ý kiến thiểu số có quyền bảo lưu ý kiến của mình trong hồ sơ vụ án

4 Nguyên tắc xét xử công khai

Nội dung của nguyên tắc này được thể hiện như sau: Việc xét xử của tòa án được tiến hành một cách công khai Mọi người đều có quyền tham dự phiên tòa (trừ trường hợp luật định) Xét xử công khai tạo điều kiện để người dân nâng cao kiến thức hiểu biết và ý thức pháp luật, phát huy tính dân chủ trong hoạt động tư pháp, đồng thời nâng cao ý thức, trách nhiệm của cơ quan xét xử trước nhân dân Trong một số trường hợp đặc biệt cần giữ bí mật nhà nước, hay cần giữ gìn thuần phong mỹ tục của dân tộc hoặc theo yêu cầu chính đáng của đương sự thì tòa án có thể xử kín nhưng việc tuyên án phải tiến hành công khai

5 Nguyên tắc bình đẳng về quyền và nghĩa vụ trong tố tụng dân sự

Đây là một trong những quyền cơ bản của công dân được quy định tại Điều 52 Hiến pháp 1992 (đã sửa đổi, bổ sung năm 2001), Điều 8 Luật tổ chức TAND 2002 BLTTDS 2004 tiếp tục khẳng định nguyên tắc này tại Điều 8: Bình đẳng về quyền và nghĩa vụ trong TTDS Theo nguyên tắc này, các đương sự khi tham gia tố tụng bình đẳng với nhau trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ TTDS Tòa án có trách nhiệm đảm bảo cho các đương sự thực sự bình đẳng với nhau trong việc thực hiện các quyền

và nghĩa vụ tố tụng đó Nguyên tắc này là cơ sở để đương sự tiến hành hoạt động chứng minh cũng như tranh tụng tại phiên tòa

6 Nguyên tắc đảm bảo pháp chế xã hội chủ nghĩa

Đây là nguyên tắc có tính chất bao trùm, thể hiện tư tưởng chỉ đạo và có ý nghĩa đối với mọi quan hệ pháp luật nói chung cũng như quan hệ pháp luật TTDS nói riêng Tại phiên tòa sơ thẩm dân sự, những người tiến hành tố tụng và những người tham gia

tố tụng phải tuân thủ những trình tự, thủ tục và thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng theo đúng quy định của BLTTDS Việc vi phạm tố tụng tại phiên tòa ảnh hưởng đến chất lượng giải quyết vụ án, thậm chí bản án, quyết định tại phiên tòa có thể bị hủy để xét xử lại từ đầu

1.2.2 Một số nguyên tắc đặc trưng điều chỉnh riêng biệt hoạt động tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm dân sự

Các nguyên tắc đặc trưng điều chỉnh riêng biệt hoạt động tố tụng tại phiên tòa dân sự là những tư tưởng pháp lý chỉ đạo, chi phối trực tiếp mọi hoạt động xét xử của tòa án tại phiên tòa Ngoài việc đảm bảo các nguyên tắc chung, phiên tòa sơ thẩm dân

sự còn phải tuân thủ các nguyên tắc như sau:

1 Nguyên tắc quyền yêu cầu tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp: (Điều 4 BLTTDS)

Nguyên tắc này được thể hiện như sau:

Khi đương sự có quyền hay lợi ích hợp pháp bị xâm phạm và yêu cầu tòa án giải quyết, tòa án có trách nhiệm xem xét và hướng dẫn họ thực hiện các thủ tục cần thiết để tòa án thụ lý đơn khởi kiện Sau khi tòa án tiến hành hòa giải không thành, hay không thể tiến hành hòa giải được hoặc trong một số trường hợp pháp luật không cho phép hòa giải Nếu có đương sự tiếp tục yêu cầu thì tòa án phải mở phiên tòa để xét xử theo yêu cầu của họ

Trong quá trình giải quyết vụ án nói chung cũng như tại phiên tòa sơ thẩm nói riêng, tòa án phải tôn trọng việc thay đổi, bổ sung, rút một phần hay toàn bộ yêu cầu của đương sự Tòa án chỉ giải quyết vụ án trong phạm yêu cầu của đương sự Tại phiên tòa xét xử, nếu đương sự rút đơn khởi kiện thì tòa án phải đình chỉ việc giải quyết vụ án

Ngoài ra, theo nguyên tắc này, các đương sự có quyền thuê, nhờ, ủy quyền cho luật sư hay người khác làm người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho mình trong quá trình giải quyết vụ án

2 Nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự (Điều 5 BLTTDS)

Đây là một trong những nguyên tắc đặc trưng của pháp luật TTDS Đương sự

có quyền quyết định và tự định đoạt đối với yêu cầu của họ trong suốt quá trình giải quyết vụ án Bên có quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm hại có quyền yêu cầu hoặc không yêu cầu tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình ngay cả sau khi đơn khởi kiện đã được tòa án thụ lý

Tại phiên tòa sơ thẩm, các đương sự có quyền thay đổi, bổ sung, rút một phần hay toàn bộ yêu cầu, Hội đồng xét xử chỉ xét xử trong phạm vi yêu cầu đó Nếu tại phiên tòa các đương sự thỏa thuận được với nhau về việc giải quyết vụ án và sự thỏa thuận đó là tự nguyện, không trái pháp luật hoặc đạo đức xã hội thì Hội đồng xét xử tôn trọng sự thỏa thuận của họ và ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự

3 Nguyên tắc hòa giải trong tố tụng dân sự (Điều 10 BLTTDS)

Hòa giải trong TTDS cũng là một trong những nguyên tắc đặc trưng của TTDS Theo nguyên tắc này, tại phiên tòa sơ thẩm dân sự, Hội đồng xét xử có phải hỏi các đương sự có thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ án hay không, Hội đồng xét xử

có trách nhiệm hướng dẫn và tạo điều kiện cho các đương sự trong quá trình hòa giải, đồng thời đảm bảo cho việc hòa giải dựa trên cơ sở tự nguyện và đúng pháp luật

4 Nguyên tắc cung cấp chứng cứ và chứng minh trong TTDS

Khi đương sự đưa ra yêu cầu, đề nghị để tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình thì đồng thời có nghĩa vụ cung cấp chứng cứ chứng minh cho yêu cầu,

đề nghị của mình là có căn cứ Bởi vì, việc xảy ra tranh chấp là việc của bản thân các bên đương sự, mặt khác chỉ các đương sự mới nắm được bản chất của nội dung tranh chấp Chính vì vậy, không ai ngoài các đương sự thực hiện trách nhiệm cung cấp chứng

cứ chứng minh cho yêu cầu của mình hoặc phản bác yêu cầu của phía bên kia Trường hợp cá nhân, cơ quan, tổ chức đưa ra yêu cầu tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác thì họ cũng có trách nhiệm chứng minh cho đương sự Việc bổ sung chứng cứ tại phiên tòa tạo điều kiện tối đa để các đương sự chứng minh cho yêu cầu, đề nghị của mình, đồng thời giúp cho tòa án có cơ sở để xác định chính xác quyền và nghĩa

vụ dân sự cho các bên đương sự

Nguyên tắc này còn đòi hỏi tòa án phải tôn trọng các tài liệu, chứng cứ do đương sự cung cấp Tòa án không được tự ý đi thu thập chứng cứ khi đương sự không yêu cầu Đương sự cung cấp chứng cứ đến đâu, tòa án xem xét đến đó Tòa án phải có trách nhiệm thông báo và tạo điều kiện cho các đương sự biết và sao chép tài liệu, chứng cứ của phía bên kia Các đương sự phải chịu hậu quả của việc không giao nộp hoặc giao nộp không đầy đủ tài liệu, chứng cứ

1.3 một số nét khái quát về phiên tòa sơ thẩm dân sự trong lịch sử phát triển của pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam

Cách mạng Tháng tám thành công và sự ra đời của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ngày 2/9/1945 đã mở ra trang sử mới cho lịch sử dân tộc ta Quá trình hình

thành và phát triển của pháp luật TTDS Việt Nam gắn liền với những biến cố lịch sử

của dân tộc cũng như các giai đoạn phát triển, tình hình kinh tế - xã hội của đất nước

1.3.1 Giai đoạn 1945 - 1959

Trong giai đoạn này, nhiệm vụ chính của cách mạng nước ta là thực hiện cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, đấu tranh giành độc lập dân tộc và thống nhất nước nhà Vì vậy, Nhà nước không có điều kiện xây dựng hệ thống văn bản pháp luật mới mà chủ yếu tiếp tục sử dụng các văn bản pháp luật của chế độ cũ phù hợp với lợi ích của chính quyền cách mạng và nhân dân lao động Tuy nhiên, trong giai đoạn này đã

có một số văn bản pháp luật ra đời đánh dấu sự xuất hiện các quy định về phiên tòa sơ thẩm dân sự:

dự đều các phiên tòa, xét xử thật nhanh chóng và thật công minh Thanh liêm là đức tính thiêng liêng của thẩm phán" (Điều 83) Bên cạnh các quy định tiến bộ đó, Sắc lệnh 51 ngày 17/4/1946 có quy định: "Khi ra phiên tòa… bên bị cùng bên dân sự nguyên cáo có quyền yêu cầu Tòa án thi hành phương sách cần thiết để chứng tỏ sự thật" (Điều 26)

Đến Sắc lệnh số 69 ngày 18/6/1949, quyền bào chữa cho các đương sự được mở rộng

Điều 1 Sắc lệnh này quy định: "Trước các Tòa án xử việc hộ và thương mại, trước các

Tòa án thường và Tòa án đặc biệt xử việc tiểu hình, đại hình, trừ Tòa án binh tại mặt trận, nguyên cáo, bị cáo và bị can có thể nhờ một công dân không phải là Luật sư bênh vực cho mình Công dân đó phải được ông Chánh án thừa nhận"

Tiếp tục xây dựng bộ máy tư pháp và pháp luật tố tụng, Sắc lệnh 85 ngày 22/5/1950 về cải cách bộ máy tư pháp và luật tố tụng ra đời đã có những quy định mới liên quan đến phiên tòa sơ thẩm dân sự, theo đó Ban tư pháp xã có quyền xét xử sơ thẩm đồng thời chung thẩm những việc đòi bồi thường dưới 300 đồng và có quyền sơ thẩm những việc đòi bồi thường mà đương sự nêu trong đơn kiện là trên 300 đồng Ngoài ra, Sắc lệnh này đã quy định hội thẩm nhân dân tham gia việc xét xử, được nghiên cứu hồ sơ và ngang quyền với thẩm phán khi xét xử; thành phần Hội đồng xét

xử sơ thẩm gồm một thẩm phán và hai hội thẩm nhân dân Quy định luật sư được tham gia tố tụng để bảo vệ quyền lợi cho đương sự

Mặc dù còn chưa nhiều và đầy đủ nhưng các quy định về phiên tòa sơ thẩm dân

sự trong giai đoạn này đã thể hiện tính manh nha của một ngành luật đang trong giai đoạn hình thành, đồng thời cũng là cơ sở pháp lý để giải quyết các tranh chấp nhỏ trong nhân dân, ổn định đời sống xã hội trong chế độ mới cũng như tăng cường sức dân vào công cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp

Trong giai đoạn này, các vấn đề chung có tính nguyên tắc về phiên tòa sơ thẩm dân sự đã được quy định như: Nguyên tắc thẩm phán, hội thẩm nhân dân xét xử độc lập

và chỉ tuân theo pháp luật (các Hiến pháp 1959, 1980); Nguyên tắc xét xử công khai

(các Hiến pháp 1959, 1980 và Luật tổ chức TAND 1960, 1981); Nguyên tắc xét xử có hội thẩm nhân dân tham gia (Hiến pháp 1980); Nguyên tắc tòa án xét xử tập thể (Hiến pháp 1980) Ngoài ra, các nghị quyết, thông tư do Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) ban hành trong đó có một số quy định, giải thích, hướng dẫn các hoạt động xét xử tại phiên tòa sơ thẩm như: Thông tư 03-NCPL ngày 30/1/1962 của TANDTC về các trường hợp xử kín, xử lưu động; Thông tư 112-NCPL ngày 19/8/1972 của TANDTC quy định

về đại diện Viện kiểm sát tham gia phiên tòa; Thông tư 2421/TC ngày 29/12/1961 của

TANDTC hướng dẫn thực hiện chế độ hội thẩm nhân dân: "Nguyên tắc chung là: Việc xét xử sơ thẩm phải có hội thẩm nhân dân tham gia Chỉ trong trường hợp đặc biệt, tòa

án nhân dân mới xử sơ thẩm mà không có hội thẩm nhân dân tham gia Khi xử sơ thẩm

mà không có hội thẩm nhân dân tham gia thì người ngồi xử chỉ là một thẩm phán" (mục

C phần II); Thông tư 16-TATC ngày 27/5/1974 của TANDTC lần đầu tiên đã khái quát được trình tự xét xử tại phiên tòa:

Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có nhiệm vụ bảo đảm việc xét hỏi, tranh luận và giữ gìn trật tự tại phiên tòa Hội đồng xử án có nhiệm vụ quyết định mọi vấn đề về nội dung cũng như về thủ tục tố tụng trong phiên tòa Đối với những vấn đề đơn giản không cần phải thảo luận lâu thì Hội đồng xử án trao đổi và quyết định ngay tại phiên tòa, nhưng nếu việc trao đổi đòi hỏi mất nhiều thời gian, hoặc trao đổi để nghị án thì Hội đồng

xử án phải vào phòng nghị án

Văn bản có ý nghĩa quan trọng nhất về phiên tòa sơ thẩm dân sự trong thời kỳ này là Bản hướng dẫn về trình tự xét xử sơ thẩm về dân sự kèm theo Thông tư số 96 ngày 8/2/1977 của TANDTC Đây là văn bản quy định các bước tiến hành tại phiên tòa xét xử như một chỉnh thể, nếu bỏ qua mặt hình thức của nó thì Bản hướng dẫn này được coi là một chế định quy định đầy đủ trình tự, thủ tục xét xử vụ kiện dân sự tại phiên tòa

sơ thẩm Theo Bản hướng dẫn này, việc tiến hành phiên tòa về dân sự phải tuần tự theo các bước sau:

1 Bước chuẩn bị cho việc xét hỏi bao gồm các thủ tục: Khai mạc phiên tòa; hỏi căn cước của những người được triệu tập và giải quyết vấn đề những người vắng mặt;

phổ biến những quyền của những người tham gia tố tụng và giải quyết những vấn đề cần thiết để chuẩn bị cho việc xét hỏi; xác định nhiệm vụ của nhân chứng, của giám định viên, của người phiên dịch

2 Bước giải quyết nội dung chính của phiên tòa gồm các thủ tục: Xét hỏi; tranh luận; nghị án và tuyên án

3 Những việc phải làm sau phiên tòa gồm các thủ tục: Kiểm tra lại biên bản phiên tòa; gửi trích lục án và bản sao bản án

Mặc dù còn hạn chế về mặt kỹ thuật lập pháp, các quy định không theo kết cấu điều khoản cụ thể và rõ ràng, nhưng nếu bóc tách từng vấn đề, từng nội dung của nó thì bản hướng dẫn quy định khá chi tiết và đầy đủ, về cơ bản đã thể hiện toàn bộ diện mạo của phiên tòa sơ thẩm dân sự Nếu so với các quy định ở giai đoạn sau này, Bản hướng dẫn có một vài hạn chế như: Trường hợp nguyên đơn đã được triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai mà vẫn vắng mặt không có lý do chính đáng thì không đình chỉ việc giải quyết

vụ án mà "Tòa án nhân dân có quyền xử vắng mặt hoặc tạm xếp việc kiện" [26, tr 52]; hay trong giai đoạn nghị án "Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có thể chuẩn bị trước bản án theo sự nhận xét chủ quan của mình"; hay khi tuyên án "nếu Tòa án nhân dân xử kín thì tùy từng trường hợp, có thể đọc toàn bộ bản án, hoặc chỉ tóm tắt nội dung sự việc và nhận định của tòa án" [26, tr 56] và chỉ đọc toàn bộ phần quyết định của bản án Tuy

nhiên, Bản hướng dẫn đã có những quy định rất tích cực, thậm chí thể hiện sự tiến bộ hơn

so với PLTTGQCVADS 1989 sau này như: Không giới hạn thời gian tranh luận, "nội dung của bước tranh luận dài hay ngắn là tùy theo tình hình cụ thể của mỗi vụ kiện"

[26, tr 55] hay quy định rất rõ những nội dung của phần nghị án đó là: Những quan hệ pháp luật cần phải giải quyết trong vụ kiện là gì? những chứng cứ đã đủ chưa? những quyền và nghĩa vụ của các đương sự được giải quyết căn cứ vào pháp luật, chính sách và giải quyết như thế nào cho đúng… Toàn bộ nội dung Bản hướng dẫn đã thể hiện được vai trò, vị trí cũng như tầm quan trọng của phiên tòa sơ thẩm trong việc giải quyết vụ kiện Bản hướng dẫn này đặt nền móng cho việc ban hành PLTTGQCVADS năm 1989

1.3.3 Giai đoạn 1990 - 2004

Giai đoạn này đánh dấu những chuyển đổi mạnh mẽ của nhiều lĩnh vực trong đời sống xã hội, nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa từng bước được định hình, các quan hệ dân sự ngày càng phát triển mạnh mẽ và thể hiện sự muôn màu

muôn vẻ Sự ra đời của PLTTGQCVADS 1989 đã "phản ánh đúng thời kỳ phát triển của lịch sử, nó đánh dấu một bước phát triển trong quá trình lập pháp của Nhà nước ta về pháp luật tố tụng dân sự nói riêng" [10, tr 62] "Đây là văn bản pháp luật chính thức điều chỉnh các quan hệ trong lĩnh vực tố tụng dân sự, bao hàm một quy trình tố tụng dân sự khép kín và thống nhất, được áp dụng trong công tác giải quyết, xét xử các vụ kiện dân sự" [10, tr 62] PLTTGQCVADS cơ bản đáp ứng được nhu cầu giải quyết một

khối lượng lớn các tranh chấp dân sự mỗi năm, trong đó các quy định về phiên tòa sơ thẩm có vai trò nhất định trong hoạt động xét xử của tòa án

Trình tự, thủ tục tiến hành phiên tòa sơ thẩm được quy định tại Chương X PLTTGQCVADS bao gồm 9 điều (từ Điều 48 đến Điều 57) Mặc dù chưa có sự tách bạch rõ ràng, nhưng các quy định này đã thể hiện được các bước tiến hành phiên tòa như: Các yêu cầu chung về phiên tòa; thủ tục bắt đầu phiên tòa; thủ tục xét hỏi tại phiên tòa; tranh luận tại phiên tòa; nghị án và một số thủ tục tiến hành sau phiên tòa Giai đoạn này còn có các văn bản tố tụng khác như: PLTTGQCVAKT, PLTTGQCtcLĐ, PLTTGQCVAHC có các quy định về phiên tòa sơ thẩm Ngoài ra, trong giai đoạn này còn có một số văn bản giải thích, hướng dẫn quy định về phiên tòa sơ thẩm như: Thông

tư 09/TTLN ngày 1/10/1990 của TANDTC - Viện kiểm sát nhân dân tối cao - Bộ Tư pháp hướng dẫn thi hành một số quy định của PLTTGQCVADS về sự tham gia phiên tòa của kiểm sát viên; Nghị quyết 03/HĐTP ngày 19/10/1990 của Hội đồng thẩm phán TADNTC hướng dẫn áp dụng một số quy định của PLTTGQCVADS về việc cấp trích lục bản án, quyết định hoặc cấp bản sao bản án, quyết định; Công văn số 309/NCPL ngày 22/12/1990 của TANDTC giải thích một số vấn đề về thủ tục TTDS về tạm ngưng việc tiến hành phiên tòa, tạm hoãn việc tuyên án; Công văn số 81/KHXX ngày 21/7/1997 của TANDTC hướng dẫn về quyết định công nhận sự thỏa thuận tại phiên tòa; Công văn số 43/KHXX ngày 21/4/1998 của TANDTC trả lời về hiệu lực của quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự tại phiên tòa sơ thẩm

Nhìn chung, trong giai đoạn này các quy định về phiên tòa sơ thẩm đã phát triển thành một chế định độc lập và là bộ phận quan trọng của một văn bản pháp luật chuyên ngành có tính ổn định cao như PLTTGQCVADS năm 1989 Các quy định này là cơ sở pháp lý giúp cho hoạt động xét xử của tòa án đạt được những kết quả nhất định Tuy nhiên, chế định phiên tòa sơ thẩm nói chung còn bộc lộ những hạn chế về mặt kỹ thuật

lập pháp, sơ sài về nội dung điều luật, "chỉ bao hàm được các quy định chung nhất vừa

cô đọng, vừa chưa điều chỉnh hết được những hoạt động trong tố tụng dân sự cụ thể, nhất là vào thời kỳ hiện nay, khi mà đời sống dân sự đã thực sự có những chuyển động

đa dạng, phức tạp do ảnh hưởng của nền kinh tế thị trường" [27, tr 45] Văn bản này

còn thể hiện những hạn chế có tính cố hữu khác xuất phát từ việc Đảng và Nhà nước ta chưa có sự quan tâm, đánh giá đúng mức vai trò của hoạt động tư pháp nói chung và hoạt động xét xử của Tòa án nói riêng trong thời kỳ đổi mới Sự ra đời của Nghị quyết

08 với những quan điểm chỉ đạo có tính đột phá về cải cách tư pháp đã mở đường cho việc sửa đổi bổ sung chế định phiên tòa sơ thẩm dân sự theo hướng ngày càng hoàn

thiện và tiến bộ hơn

1.3.4 Giai đoạn từ 2005 đến nay

Sau gần hai mươi năm tiến hành công cuộc đổi mới, đời sống kinh tế, chính trị,

xã hội của đất nước đã có sự thay đổi về căn bản Quá trình xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đã thoát khỏi những nguyên lý, tư tưởng của các giai đoạn trước không còn phù hợp với mục tiêu phát triển đất nước theo nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Sự ra đời của BLTTDS 2004 là kết quả của quá trình xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật tố tụng và nhu cầu đổi mới hoạt động tư pháp

Kể từ khi ra đời, BLTTDS 2004 đóng vai trò là công cụ pháp lý quan trọng phục vụ cho hoạt động xét xử của tòa án Đây là lần đầu tiên pháp luật TTDS được quy định trong một văn bản thống nhất và có giá trị pháp lý cao với các quy định tương đối hoàn thiện, đồng bộ, đầy đủ và chi tiết Là thủ tục chung giải quyết tất cả các vụ án dân

sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại và lao động So với các giai đoạn

trước, BLTTDS 2004 đã thể hiện sự tiến bộ rõ nét cả về kỹ thuật lập pháp cũng như nội dung các quy định, đồng thời khắc phục được tình trạng manh mún, phân tán, vừa thiếu lại vừa thừa của các văn bản tố tụng thời kỳ trước

Ra đời trong bối cảnh nền kinh tế - xã hội đang bước vào giai đoạn phát triển

và đáp ứng nhu cầu cấp thiết của công cuộc cải cách tư pháp, BLTTDS 2004 nói chung cũng như các quy định về phiên tòa sơ thẩm dân sự nói riêng đã thể hiện sự tiến bộ có tính đột phá và định hướng về lâu dài Ngoài những điểm mới nêu trên, sự đổi mới có tính bao trùm được thể hiện trong từng điều luật đó là xu hướng hạn chế vai trò của loại hình tố tụng thẩm vấn, đề cao vai trò của loại hình tố tụng tranh tụng trên cơ sở kết hợp hài hoà vấnvà phát huy đối đa những ưu điểm của hai loại hình tố tụng trên Các quy định về phiên tòa sơ thẩm dân sự trong giai đoạn này cũng hạn chế tối đa sự can thiệp

của yếu tố nhà nước vào "việc của hai bên", khắc phục tính mệnh lệnh, hành chính các

hoạt động của tòa án trong quan hệ tố tụng đối với những người tham gia tố tụng Đề cao và tôn trọng vai trò, vị trí, quyền tự định đoạt của các đương sự trong quá trình xét

xử

Các quy định của BLTTDS nói chung và về phiên tòa sơ thẩm dân sự nói riêng

đã cơ bản đáp ứng được yêu cầu của tiến trình cải cách tư pháp Trong thời gian tới, trên

cơ sở những kết quả đã đạt được, việc sửa đổi, bổ sung chế định này là rất cần thiết, góp phần hoàn thiện hơn nữa các quy định của pháp luật TTDS

Nhìn chung, sự hình thành và phát triển của pháp luật TTDS Việt Nam về phiên tòa sơ thẩm từ khi nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời năm 1945 đã tạo nên bức tranh lịch sử của chế định phiên tòa sơ thẩm dân sự Các quy định của pháp luật TTDS

về phiên tòa sơ thẩm là sự kế thừa và phát triển có tính biện chứng của các quy định ở giai đoạn sau so với giai đoạn trước Từ sự ra đời của Sắc lệnh 13 ngày 24/1/1946 là văn bản đầu tiên chứa đựng một vài quy định về xét xử sơ thẩm cho đến BLTTDS 2004 cho thấy các quy định về phiên tòa sơ thẩm dân sự bắt đầu bằng các quy định đơn lẻ và phân tán sau đó phát triển thành một chế định thống nhất và hoàn chỉnh, từ quy định có giá trị pháp lý thấp và không ổn định cho đến các quy định với tư cách là một chế định quan

trọng của BLTTDS - văn bản có giá trị pháp lý và tính ổn định cao Từ sự giản đơn về mặt hình thức cho đến một chế định pháp lý thể hiện trình độ kỹ thuật lập pháp tiên tiến Nội dung các quy định ngày càng được sửa đổi, bổ sung theo hướng đầy đủ, tách bạch,

cụ thể và rõ ràng hơn

Tóm lại, các vấn đề lý luận về phiên tòa sơ thẩm dân sự nhằm giải quyết một số nội dung như: Làm rõ khái niệm vụ án dân sự - cơ sở làm phát sinh phiên tòa sơ thẩm dân sự, cơ chế giải quyết vụ án dân sự từ đó đưa ra khái niệm về phiên tòa sơ thẩm dân

sự đồng thời nêu lên đặc điểm, vị trí, ý nghĩa cũng như các nguyên tắc điều chỉnh phiên tòa sơ thẩm dân sự Ngoài ra, phần lý luận còn trình bày một số nét khái quát lịch sử hình thành và phát triển các quy định của pháp luật TTDS về phiên tòa sơ thẩm Từ đó làm cơ sở cho việc trình bày, phân tích bản chất pháp lý các quy định của pháp luật hiện hành và phương hướng hoàn thiện các quy định về phiên tòa sơ thẩm dân sự

Theo Điều 197 BLTTDS thì phiên tòa sơ thẩm xét xử trực tiếp, bằng lời nói và liên tục Tòa án phải trực tiếp xác định những tình tiết của vụ án bằng cách hỏi và nghe lời trình bày của nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án, người đại diện hợp pháp, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự và những người tham gia tố tụng khác; xem xét, kiểm tra tài liệu, chứng cứ đã thu thập được; nghe kiểm sát viên phát biểu ý kiến của Viện kiểm sát về việc giải quyết vụ án trong trường hợp có kiểm sát viên tham gia phiên tòa Bản án chỉ được căn cứ vào kết quả tranh tụng, việc hỏi tại phiên tòa và các chứng cứ đã được xem xét, kiểm tra tại phiên tòa

Việc xét xử bằng lời nói phải được tiến hành liên tục, trừ thời gian nghỉ Các thành viên của Hội đồng xét xử phải xét xử vụ án từ khi bắt đầu cho đến khi kết thúc trừ trường hợp phải thay thế thành viên Hội đồng xét xử trong trường hợp đặc biệt

Xét xử trực tiếp, bằng lời nói và liên tục đảm bảo cho "Hội đồng xét xử thẩm định và xác minh đầy đủ, chính xác các tài liệu chứng cứ của vụ án và đánh giá chúng

một cách toàn diện" [34, tr 267], những người tham gia tố tụng có thể theo dõi được toàn

bộ diễn biến của phiên tòa một cách xuyên suốt, làm cho lời trình bày và tranh luận của các bên được tập trung và lôgic, đảm bảo giải quyết dứt điểm vụ án này rồi mới chuyển sang giải quyết vụ án khác

Trong trường hợp đặc biệt, việc xét xử có thể tạm ngừng không quá năm ngày làm việc Hết thời hạn tạm ngừng, việc xét xử vụ án được tiếp tục

2.1.2 Các chủ thể trong phiên tòa sơ thẩm

2.1.2.1 Thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm

Thành phần Hội đồng xét xử phiên tòa sơ thẩm dân sự gồm một thẩm phán và hai hội thẩm nhân dân Đối với một số trường hợp đặc biệt, Hội đồng xét xử sơ thẩm có thể gồm hai thẩm phán và ba hội thẩm nhân dân (Điều 52 BLTTDS) Đây là điểm mới của BLTTDS 2004 trên cơ sở kế thừa PLTTGQCVADS và các văn bản tố tụng khác như PLTTGQCVAKT, PLTTGQCVALĐ Việc quy định thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm vụ án dân sự gồm hai thẩm phán và ba hội thẩm nhân dân trong trường hợp đặc biệt theo quy định của BLTTDS 2004 nhằm đáp ứng việc giải quyết những vụ án dân sự có tính chất phức tạp, tài sản tranh chấp có giá trị lớn hay những vụ án còn chưa thống nhất

về đường lối xét xử, khó khăn trong việc áp dụng pháp luật Từ đó nâng cao chất lượng của bản án được tuyên tại phiên tòa sơ thẩm

Ngoài ra, BLTTDS mới còn quy định về thẩm phán và hội thẩm nhân dân dự khuyết Trong quá trình xét xử, nếu có thành viên nào của Hội đồng xét xử vì lý do bất khả kháng không thể tiếp tục tham gia phiên tòa được nữa thì việc thay thế thành viên

đó như sau:

- Trong trường hợp có thẩm phán, hội thẩm nhân dân không thể tiếp tục tham gia xét xử vụ án nhưng có thẩm phán, hội thẩm nhân dân dự khuyết và họ có mặt tại phiên tòa ngay từ đầu thì những người này được tham gia xét xử tiếp vụ án

- Trong trường hợp Hội đồng xét xử có hai thẩm phán, nếu thẩm phán chủ tọa phiên tòa không tiếp tục tham gia xét xử được thì thẩm phán là thành viên Hội đồng xét

xử làm chủ tọa phiên tòa và thẩm phán dự khuyết được bổ sung làm thành viên Hội đồng xét xử

Nếu không có thẩm phán hoặc hội thẩm nhân dân dự khuyết để thay thế thành viên Hội đồng xét xử hoặc phải thay đổi chủ tọa phiên tòa mà không có thẩm phán để

thay thế thì vụ án phải được xét xử lại từ đầu (Điều 198) "Quy định việc thay thế thành viên trong trường hợp đặc biệt này nhằm mục đích giải quyết nhanh chóng vụ án, tránh việc phải hoãn phiên tòa Việc xác định trong trường hợp nào cần có thẩm phán, hội thẩm nhân dân dự khuyết do Chánh án tòa án quyết định" [13, tr 50]

Trong trường hợp tại phiên tòa sơ thẩm phải thay đổi thành phần Hội đồng xét

xử do có căn cứ tại các điều 46 - 47, theo quy định tại khoản 2 Điều 51 BLTTDS thì Hội đồng xét xử thảo luận và quyết định việc thay đổi đồng thời ra quyết định hoãn phiên tòa

Tại phiên tòa, Thư ký phiên tòa giúp việc cho Hội đồng xét xử chuẩn bị công tác nghiệp vụ cần thiết trước khi khai mạc phiên tòa và tiến hành các hoạt động tố tụng trong quá trình xét xử theo quy định của BLTTDS

2.1.2.2 Những người tham gia phiên tòa sơ thẩm

Để phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự được tiến hành, Tòa án phải triệu tập các đương

sự và những người tham gia tố tụng khác Theo quy định tại các điều, từ Điều 199 đến Điều

207 BLTTDS, những người tham gia tố tụng tại phiên tòa gồm có: Nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, người đại diện của đương sự, người bảo vệ quyền

và lợi ích hợp pháp của đương sự, người làm chứng, người giám định, người phiên dịch và kiểm sát viên (nếu có)

Đương sự là thành phần quan trọng của vụ án, họ phải có mặt tại phiên tòa khi Tòa án xét xử Theo Điều 202 BLTTDS, Tòa án chỉ xét xử vắng mặt đương sự trong các trường hợp sau:

- Nguyên đơn, bị đơn hoặc người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan vắng mặt tại phiên tòa có đơn đề nghị Tòa án xét xử vắng mặt;

- Nguyên đơn, bị đơn hoặc người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan vắng mặt tại phiên tòa có người đại diện hợp pháp tham gia phiên tòa;

- Bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự đã được triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai mà vẫn vắng mặt

Trong trường hợp nguyên đơn đã được triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai mà vẫn vắng mặt thì bị coi là từ bỏ việc khởi kiện, Tòa án sẽ ra quyết định đình chỉ việc giải quyết vụ án mà không cần có sự đồng ý của những người tham gia tố tụng khác Nguyên đơn có quyền khởi kiện lại nếu thời hiệu khởi kiện vẫn còn (khoản 2 Điều 199 BLTTDS)

Tòa án cũng ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án đối với yêu cầu độc lập của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập khi họ đã được triệu tập hợp

lệ đến lần thứ hai mà vẫn vắng mặt nếu nguyên đơn và bị đơn đồng ý Trường hợp này

họ có thể khởi kiện lại đối với phần yêu cầu độc lập của mình nếu thời hiệu vẫn còn (Điều 201 BLTTDS)

Để tiến hành phiên tòa sơ thẩm dân sự, sự có mặt của những người tham gia phiên tòa là hết sức cần thiết Tuy nhiên, trên thực tế không phải vụ án nào cũng có mặt đầy đủ thành phần tham dự phiên tòa Vì có nhiều nguyên nhân khách quan mà họ có thể không có mặt tại phiên tòa Tùy từng trường hợp Tòa án vẫn tiến hành việc xét xử, hoặc phải hoãn phiên tòa khi vắng mặt người tham gia phiên tòa sơ thẩm

2.1.3 Các trường hợp hoãn phiên tòa sơ thẩm

Để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự và việc xét xử được tiến hành theo đúng quy định của pháp luật BLTTDS quy định các trường hợp hoãn phiên tòa sơ thẩm như sau:

- Nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự vắng mặt lần thứ nhất có lý do chính đáng (Điều 199, 200, 201, 203 BLTTDS)

- Trường hợp phải thay đổi thẩm phán, hội thẩm nhân dân, thư kí tòa án theo khoản 2 Điều 51 BLTTDS

- Trường hợp phải thay đổi người giám định mà không có người thay thế như quy định tại khoản 2 Điều 72 hoặc khi Hội đồng xét xử quyết định giám định bổ sung hoặc giám định lại theo quy định tại khoản 4 Điều 230 BLTTDS

- Trường hợp người phiên dịch vắng mặt mà không có người khác thay thế, trừ trường hợp đương sự vẫn yêu cầu tiến hành xét xử (khoản 2 Điều 206)

- Nếu người làm chứng, người giám định vắng mặt mà không có người khác thay thế thì tùy từng trường hợp cụ thể, Hội đồng xét xử quyết định hoãn phiên tòa hoặc vẫn tiến hành việc xét xử (Điều 204, 205 BLTTDS)

- Vắng mặt kiểm sát viên trong trường hợp Viện kiểm sát tham gia phiên tòa hoặc trong trường hợp kiểm sát viên bị thay đổi hoặc không thể tiếp tục tham gia phiên tòa mà không có kiểm sát viên dự khuyết để thay thế (Điều 207 BLTTDS)

- Ngoài ra, Điều 215 BLTTDS quy định nếu có người tham gia tố tụng vắng mặt tại phiên tòa mà không thuộc trường hợp phải hoãn phiên tòa, nếu có người đề nghị thì Hội đồng xét xử có thể chấp nhận hay không chấp nhận việc hoãn phiên tòa

Trong trường hợp Hội đồng xét xử quyết định hoãn phiên tòa thì thời hạn hoãn phiên tòa sơ thẩm không quá 30 ngày kể từ ngày ra quyết định hoãn phiên tòa Quyết định hoãn phiên tòa phải được thông báo cho những người tham gia tố tụng và Viện kiểm sát cùng cấp Nếu sau khi hoãn phiên tòa mà tòa án không thể mở lại phiên tòa đúng thời gian, địa điểm mở lại phiên tòa ghi trong quyết định hoãn phiên tòa thì tòa án phải thông báo lại cho Viện kiểm sát cùng cấp và những người tham gia tố tụng biết về thời gian, địa điểm mở lại phiên tòa (Điều 208 BLTTDS)

2.1.4 Chuẩn bị khai mạc phiên tòa

Trước khi khai mạc phiên tòa xét xử sơ thấm, Thư ký phiên tòa tiến hành các công việc chuẩn bị khai mạc phiên tòa theo quy định tại Điều 212 BLTTDS như sau:

- Kiểm tra, xác định sự có mặt, vắng mặt của những người tham gia phiên tòa theo giấy triệu tập, giấy báo của tòa án; nếu có người vắng mặt thì cần phải làm rõ lý do;

- ổn định trật tự trong phòng xử án;

- Yêu cầu mọi người trong phòng xử án đứng dậy khi Hội đồng xét xử vào phòng xử án

Việc thực hiện các công việc trong bước chuẩn bị khai mạc phiên tòa là nhiệm

vụ của thư ký tòa án "Đây là thủ tục bắt buộc đảm bảo cho phiên tòa diễn ra có sự tham dự đầy đủ của những người tham gia tố tụng, kiểm tra lại xem có trường hợp nào phải hoãn phiên tòa không đồng thời còn nhằm xác lập lại trật tự tại phiên tòa trước khi khai mạc" [34, tr 274]

Ngoài những quy định chung về phiên tòa sơ thẩm nêu trên, BLTTDS còn có các quy định về nội quy phiên tòa sơ thẩm (Điều 209), yêu cầu đối với biên bản phiên tòa (Điều 211), thủ tục ra bản án và quyết định của Tòa án tại phiên tòa (Điều 210) Các quy định chung về phiên tòa sơ thẩm dân sự là tiền đề quan trọng để Hội đồng xét xử giải quyết tốt phần nội dung của vụ án được tiến hành ở các giai đoạn tiếp theo của phiên tòa sơ thẩm, giúp cho việc ra bản án được thấu tình đạt lý, công bằng, khách quan

và đúng luật

2.2 Thủ tục tiến hành phiên tòa sơ thẩm 2.2.1 Thủ tục bắt đầu phiên tòa

2.2.1.1 Khai mạc phiên tòa

Sau khi các bước chuẩn bị khai mạc phiên tòa được tiến hành Thẩm phán chủ

tọa phiên tòa tiến hành thủ tục khai mạc phiên tòa "Đây là thủ tục mang tính chất hành chính nhưng bắt buộc phải thực hiện trước khi Hội đồng xét xử tiến hành xét xử vụ án"

[42, tr 97] Việc khai mạc phiên tòa được thực hiện như sau (Điều 213 BLTTDS):

- Chủ tọa phiên tòa khai mạc phiên tòa và đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử

- Thư ký phiên tòa báo cáo với Hội đồng xét xử về sự có mặt, vắng mặt của những người tham gia phiên tòa theo giấy triệu tập, giấy báo của Tòa án và lý do vắng mặt

- Chủ tọa phiên tòa kiểm tra lại sự có mặt của những người tham gia phiên tòa theo giấy triệu tập, giấy báo của Tòa án và kiểm tra và kiểm tra căn cước của đương sự

- Chủ tọa phiên tòa phổ biến quyền, nghĩa vụ của các đương sự và của những người tham gia tố tụng khác

- Chủ tọa phiên tòa giới thiệu họ, tên những người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch

- Chủ tọa phiên tòa hỏi những người có quyền yêu cầu thay đổi những người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch xem họ có yêu cầu thay đổi ai không

2.2.1.2 Giải quyết yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch

Trong trường hợp có người yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch thì Hội đồng xét xử phải xem xét, quyết định sau khi nghe

ý kiến của người bị yêu cầu thay đổi Hội đồng xét xử thảo luận tại phòng nghị án và quyết định theo đa số Trong trường hợp phải thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch thì Hội đồng xét xử ra quyết định hoãn phiên tòa Quyết định hoãn phiên tòa được chủ tọa phiên tòa thay mặt Hội đồng xét xử ký tên và thông báo công khai cho những người tham gia tố tụng biết Trường hợp không chấp nhận thì phải nêu lý do (Điều 214 BLTTDS)

2.2.1.3 Xem xét, quyết định hoãn phiên tòa khi có người vắng mặt

Theo quy định tại Điều 215 BLTTDS, khi có người tham gia tố tụng vắng mặt tại phiên tòa mà thuộc trường hợp Tòa án phải hoãn phiên tòa thì Hội đồng xét xử xem xét và quyết định hoãn phiên tòa

Nếu những người tham gia tố tụng vắng mặt tại phiên tòa mà không thuộc trường hợp Tòa án buộc phải hoãn phiên tòa (như vắng mặt người làm chứng, người phiên dịch, người giám định) thì chủ tọa phiên tòa phải hỏi xem có ai đề nghị hoãn phiên tòa hay không; nếu có người đề nghị thì Hội đồng xét xử xem xét quyết định và có thể chấp nhận hoặc không chấp nhận, trường hợp không chấp nhận thì phải nêu rõ lý do Quyết định hoãn phiên tòa phải được Hội đồng xét xử thảo luận, thông qua theo đa số tại phòng nghị án và phải được lập thành văn bản

Ngoài ra, trước khi bắt đầu thủ tục hỏi tại phiên tòa Trong trường hợp cần thiết, chủ tọa phiên tòa có thể cách ly những người làm chứng với nhau hoặc người làm chứng với các bên đương sự để đảm bảo tính khách quan trong quá trình xét xử (Điều

216 BLTTDS)

2.2.2 Thủ tục hỏi tại phiên tòa

Thủ tục hỏi tại phiên tòa là thủ tục chính thức đi vào giải quyết phần nội dung của vụ án Thủ tục hỏi được quy định tại các điều, từ Điều 217 đến Điều 231 BLTTD

Việc hỏi tại phiên tòa là để xem xét các chứng cứ trong vụ án thông qua việc hỏi những người tham gia tố tụng Vì vậy, Hội đồng xét xử phải xác định đầy đủ các tình tiết của vụ án bằng cách nghe lời trình bày của các đương sự

* Thủ tục hỏi được bắt đầu bằng việc chủ tọa phiên tòa hỏi đương sự các vấn đề sau đây:

- Hỏi nguyên đơn có thay đổi, bổ sung, rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu khởi kiện hay không;

- Hỏi bị đơn có thay đổi, bổ sung, rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu phản tố hay không;

- Hỏi người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập có thay đổi, bổ sung, rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu độc lập hay không (Điều 217 BLTTDS)