Những dấu hiệu cách tân trong thơ Dương Kiều Minh (LV thạc sĩ)

Những dấu hiệu cách tân trong thơ Dương Kiều Minh (LV thạc sĩ)Những dấu hiệu cách tân trong thơ Dương Kiều Minh (LV thạc sĩ)Những dấu hiệu cách tân trong thơ Dương Kiều Minh (LV thạc sĩ)Những dấu hiệu cách tân trong thơ Dương Kiều Minh (LV thạc sĩ)Những dấu hiệu cách tân trong thơ Dương Kiều Minh (LV thạc sĩ)Những dấu hiệu cách tân trong thơ Dương Kiều Minh (LV thạc sĩ)Những dấu hiệu cách tân trong thơ Dương Kiều Minh (LV thạc sĩ)Những dấu hiệu cách tân trong thơ Dương Kiều Minh (LV thạc sĩ)Những dấu hiệu cách tân trong thơ Dương Kiều Minh (LV thạc sĩ)Những dấu hiệu cách tân trong thơ Dương Kiều Minh (LV thạc sĩ)Những dấu hiệu cách tân trong thơ Dương Kiều Minh (LV thạc sĩ)Những dấu hiệu cách tân trong thơ Dương Kiều Minh (LV thạc sĩ)

Trang 1

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

BÙI THU THỦY

NHỮNG DẤU HIỆU CÁCH TÂN TRONG THƠ DƯƠNG KIỀU MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2016

Trang 2

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

BÙI THU THỦY

NHỮNG DẤU HIỆU CÁCH TÂN TRONG THƠ DƯƠNG KIỀU MINH

Chuyên ngành: Văn ho ̣c Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN ĐỨC HA ̣NH

THÁI NGUYÊN - 2016

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2016

Tác giả

Bu ̀i Thu Thủy

Trang 4

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Đức Ha ̣nh bởi tinh

thần hướng dẫn khoa học nghiêm tú c, sự chỉ bảo tận tình, chu đáo của thầy trong quá trình em hoàn thành luận văn

Em xin cảm ơn sự tạo điều kiện giúp đỡ của Ban chủ nhiệm khoa Ngữ Văn và các thầy, cô giáo khoa Sau đại học - Trường Đại Học Sư Phạm Thái Nguyên để em được thực hiện đề tài luận văn này

Xin cảm ơn Ban giám hiệu, đồng nghiệp trường THPT số 1 Văn Bàn - Lào Cai cùng gia đình, bạn bè đã động viên em hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2016

Tác giả

Bu ̀i Thu Thủy

Trang 5

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng, phạm vi, nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Đóng góp của luận văn 8

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Cấu trúc luận văn 8

Chương 1: THƠ DƯƠNG KIỀU MINH TRONG DÒNG CHẢY CÁCH TÂN THƠ VIỆT NAM HIỆN ĐẠI SAU 1975 9

1.1 Khái niê ̣m "Cách tân", cách tân nghê ̣ thuâ ̣t trong văn ho ̣c và cách tân nghê ̣ thuật trong thơ 9

1.1.1 Khái niệm “Cách tân” 9

1.1.2 Cách tân nghệ thuật trong văn học 9

1.1.3 Vấn đề cách tân nghê ̣ thuâ ̣t trong thơ 10

1.2 Hành trình cách tân trong thơ Việt Nam hiện đại 12

1.2.1 Hành trình cách tân thơ trước 1975 12

1.2.2 Về cuộc cách tân thơ Việt Nam hiện đại sau 1975 14

1.3 Thơ Dương Kiều Minh trong hành trình cách tân thơ Việt sau 1975 20

1.3.1 Tiểu sử nhà thơ Dương Kiều Minh 20

1.3.2 Hành trình thơ Dương Kiều Minh 21

Tiểu kết chương 1: 28

Chương 2: CÁCH TÂN VỀ TƯ DUY NGHỆ THUẬT, CẢM HỨNG NGHÊ ̣ THUẬT GẮN VỚI CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ DƯƠNG KIỀU MINH 29

2.1 Cách tân về tư duy nghê ̣ thuâ ̣t trong thơ Dương Kiều Minh 29

2.1.1 Tư duy nghệ thuâ ̣t trong thơ và tư duy nghê ̣ thuâ ̣t trong thơ Viê ̣t Nam sau 1975 29

2.1.1.1 Khái niê ̣m tư duy nghê ̣ thuâ ̣t trong thơ 29

2.1.1.2 Tư duy nghê ̣ thuâ ̣t trong thơ Viê ̣t Nam sau 1975 30

Trang 6

2.1.2 Những dấu hiê ̣u cách tân về tư duy nghê ̣ thuâ ̣t trong thơ Dương Kiều Minh 32

2.1.2.1 Tư duy mới mẻ về thơ và về sứ mê ̣nh của nhà thơ 32

2.1.2.2 Tư duy nghệ thuâ ̣t mới mẻ về thế giới 38

2.1.2.3 Tư duy nghê ̣ thuâ ̣t mới mẻ về con người cá nhân hiê ̣n đa ̣i 47

2.2 Cách tân trong cảm hứng nghệ thuật gắn với cái tôi trữ tình 53

2.2.1 Khái niê ̣m về cảm hứng nghê ̣ thuâ ̣t thơ và cái tôi trữ tình trong thơ 53

2.2.1.1 Cảm hứng nghê ̣ thuâ ̣t trong thơ 53

2.2.1.2 Cái tôi trữ tình trong thơ 54

2.2.2 Cảm hứng nghê ̣ thuâ ̣t gắn với cái tôi trữ tình trong thơ Dương Kiều Minh 55

2.2.2.1 Cảm hứng hoài niê ̣m gắn với cái tôi lữ thứ khắc khoải “cố hương” 55

2.2.2.2 Cảm hứng phản biê ̣n gắn với cái tôi triết luâ ̣n 58

2.2.2.3 Cảm hứng tự thương gắn với cái tôi cô đô ̣c 63

Tiểu kết chương 2 69

Chương 3: CÁCH TÂN VỀ CẤU TRÚC THỂ LOẠI, NGÔN NGỮ VÀ GIO ̣NG ĐIỆU NGHỆ THUẬT TRONG THƠ DƯƠNG KIỀU MINH 71

3.1 Cách tân ở bình diện cấu trúc thể loại 71

3.1.1 Cấu trúc thơ tự do, đa tuyến 71

3.1.2 Cấu trúc thơ văn xuôi 77

3.2 Cách tân ở bình diện ngôn ngữ nghê ̣ thuâ ̣t 79

3.2.1 Góp phần làm mới một số kiểu từ loại của ngôn ngữ phương Đông 80

3.2.2 Ngôn ngữ mang dấu ấn sáng ta ̣o của Dương Kiều Minh 85

3.3 Cách tân ở bình diện giọng điệu nghệ thuật 89

3.3.1 Khái niê ̣m gio ̣ng điê ̣u nghê ̣ thuâ ̣t 89

3.3.2 Giọng điê ̣u nghê ̣ thuâ ̣t trong thơ Dương Kiều Minh 90

3.3.2.1 Giọng điệu buồn, khắc khoải mà kiêu hãnh 90

3.3.2.2 Giọng triết lí, chiêm nghiệm 94

3.3.2.3 Giọng tự sự từ tốn 96

Tiểu kết chương 3 98

KẾT LUẬN 99

TÀI LIỆU THAM KHẢO 101

Trang 7

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

/ Ngắt dòng thơ

Trang 8

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Cách tân để làm nên cái mới, kiếm tìm những giá tri ̣ mới là thuộc tính của sáng tạo, là quy luật bản chất, là con đường sống còn của văn học nghệ thuật Thơ Việt Nam vốn tiềm tàng một khát vọng đổi mới, khát vo ̣ng ấy luôn được đắp bồi miê ̣t

mài qua những chă ̣ng đường thơ, mỗi chặng đường là mỗi đợt sóng trào dâng cho thơ luồng gió mới, không khí sáng ta ̣o mới Cách tân nghệ thuật cũng luôn là vấn đề trăn trở đối với những người nghệ sĩ có quan niệm nghiêm túc về sáng tác Nhà thơ Lưu

Trọng Lư từ trong Thơ Mới từng phát biểu rằng: “Hình thức thơ phải mới, mới luôn,

cho phù hợp với tâm hồn của ta, tâm hồn phiền phức của ta trong khi tiếp xúc với hoàn cảnh mới, lại càng thêm phiền phức” [39] Trong không khí đổi mới mo ̣i mă ̣t

củ a đất nước từ sau 1986, vấn đề đổi mới, cách tân thơ đã được đă ̣t ra như mô ̣t nhu cầu bức thiết và tự thân đối với mỗi cá nhân nghê ̣ sĩ sáng ta ̣o và cả sự phát triển của nghệ thuâ ̣t thi ca Viê ̣t Inrasara trong không khí cách tân thơ Việt Nam đương đại

cũng coi cách tân thơ là nhu cầu cấp thiết, tự thân của mỗi cá thể sáng tạo: “Thơ, thay

đổi để tồn tại” Vườn hoa trăm ngàn sắc thắm của thơ Việt đương đại được vun trồng

bởi biết bao đôi tay thi sĩ tài hoa đã dày công tìm tòi, thể nghiệm để mang đến sự bung phá, khởi sắc của một thời đại cách tân mới trong lịch sử thơ ca dân tộc

1.2 Ngày hội cách tân thơ Việt sau 1975 có một gương mặt thơ, với một sự

cống hiến đời thơ âm thầm và mãnh liệt - Dương Kiều Minh - “người giữ ngôi đền

thơ”, là người "để lại những vệt vân tay và hơi thở nóng hổi của một thi sĩ đầy sáng tạo"[57] Vơ ́ i ba tâ ̣p thơ: Củi lửa (1989), Dâng me ̣ (1990), Những thời đại thanh xuân

(1991) ra đời ngay trong thời điểm đổi mới là đòi hỏi bức thiết của nghê ̣ thuâ ̣t, Dương Kiều Minh đã "nhen nhóm" vào thơ mô ̣t nguồn cháy sáng mới la ̣, khác hẳn với những

bài thơ vần điê ̣u chỉn chu, âm vang chiến trâ ̣n trước đó, khác về cảm xúc, về cách tổ chứ c thơ, hình ảnh, ngôn ngữ Trong hành trình “đến hiện đại từ truyền thống”, chúng

ta thấy rất rõ một “Dương Kiều Minh hướng về bản ngã phương Đông”[10], ông đã

tạo nên trong thơ một diện mạo gần gũi mà vẫn hết sức hiện đại Vớ i những vần thơ

"gâ ̀n gũi với cuộc đời, với thiên nhiên và cả những buồn vui thế sự, thơ Dương Kiều Minh bă ́ t vào những vấn đề mà thơ ca trước đó đang xao lãng [10] - đó là tiếng lòng

củ a những cá thể, tiếng nói của những thân phâ ̣n cá nhân giữa cuô ̣c đời trăm mối bô ̣n

Trang 9

bề Dương Kiều Minh cùng với các nhà thơ cùng thế hệ đã làm cuộc “vượt thoát” ngoạn mục, tạo nên một khuynh hướng thơ sau 1975, góp phần quan trọng vào cuộc cách tân thơ Việt trong những thập niên qua

1.3 Đến với thế giới nghệ thuật thơ Dương Kiều Minh, ngay khi mở cánh cửa đầu tiên bỡ ngỡ, ta đã bắt gặp ngay một không gian riêng lặng lẽ, khác biê ̣t Không

gây xáo trô ̣n nóng bỏng đến "mất ngủ'' như thơ Nguyễn Quang Thiều, chưa đến sự

mạnh mẽ "nung chảy mình, xé toang mình…"[48] đánh cược cho cách tân thơ như

Nguyễn Lương Ngọc, song Dương Kiều Minh cũng bình di ̣ góp gio ̣ng mình hòa vào

bản tấu cách tân ở những nốt trầm lă ̣ng, êm nhe ̣, nhưng không thể thiếu Dương Kiều Minh đã cách tân rõ rê ̣t nhất ở tư duy thẩm mĩ thơ, ở hơi thơ mới mẻ, run rẩy cảm xúc

cá thể, ở sự liên tưởng cảm giác la ̣ lùng mà thi sĩ mang đến trong tiếp nhâ ̣n của người

đo ̣c Đương thời, thơ Dương Kiều Minh ít gây tranh luận, thậm chí ông được coi là

nhà thơ “chưa chạm tay vào giải thưởng”[51] cho đến khi ông mất, dẫu ngày hội cách

tân thơ ngay những phút khai mở không thể thiếu gương mặt Kiều Minh, tận năm

2012 sau khi thi sĩ về thế giới vĩnh hằng, tập thơ sau cùng “Thơ Dương Kiều Minh” dày gần 600 trang mới được trao giải thưởng Thành tựu thơ của Hội nhà văn Hà Nội Tuy vậy, gương mặt thơ ông, cốt cách riêng của thơ Dương Kiều Minh xác lập nên từ

20 năm cống hiến đời thơ với 9 tập thơ là dấu ấn vô cùng đậm nét một phong cách sáng tạo cá nhân mang tính bền vững, ổn định Cùng với Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Lương Ngọc, không thể phủ nhâ ̣n Dương Kiều Minh cũng thuô ̣c thế hê ̣ cách tân đầu tiên ngay sau 1975, đă ̣c biê ̣t là ngay giữa không khí đổi mới thi ca sau 1986 Tuy thế, cho đến nay, vẻ đẹp của thơ Dương Kiều Minh vẫn là vấn đề mới mẻ, lan tỏa

sứ c hấp dẫn ấm nóng đối với bạn đọc và giới nghiên cứu, vẫn chưa có công trình nghiên cứu ở pha ̣m vi toàn diện nào về những cách tân nghê ̣ thuâ ̣t trong thơ Dương Kiều Minh, chưa định hình rõ rê ̣t, đầy đủ về những dấu hiê ̣u cách tân, về vai trò khai

mở cách tân thơ Viê ̣t ở Dương Kiều Minh Các nhà nghiên cứu đánh giá “Dương

Kiều Minh trong diễn trình đổi mới thi ca đương đại” là một "trường hợp cách tân"

khá đặc biệt song vẫn thiếu những hướng nghiên cứu dấu ấn cách tân một cách có hệ thống trong thơ Dương Kiều Minh Vì vậy, luận văn chọn đề tài nghiên cứu: “Những

dấu hiệu cách tân trong thơ Dương Kiều Minh” nhằm khẳng định những dấu ấn

cách tân của thơ Dương Kiều Minh trong cái nhìn lý luận và soi chiếu với hành trình cách tân thơ Việt Nam đương đại sau 1975 Từ đó, luâ ̣n văn đi đến ghi nhâ ̣n, khẳng

Trang 10

đi ̣nh Dương Kiều Minh thuô ̣c thế hê ̣ những nhà cách tân đầu tiên sau 1975 có vai trò

mở đường, xuất phát, cổ vũ sự cách tân nồng nhiê ̣t, rực rỡ của thi ca sau này

2 Lịch sử vấn đề

Cách tân là yêu cầu sống còn của nghê ̣ thuâ ̣t để làm nên cái mới, đi liền với những nhi ̣p đâ ̣p cách tân nghệ thuâ ̣t thơ, thời nào cũng đồng hành cùng hơi thở nóng ấm của phê bình, nghiên cứu, lí luâ ̣n tìm hiểu về quá trình và thành tựu cách tân nghê ̣ thuật thơ Có thể kể ra bao nhiêu công trình đầy đặn tổng hợp quá trình thơ từ sau

1975, những bài nghiên cứu, tiểu luận của những nhà khoa ho ̣c, ba ̣n đo ̣c thơ về cách tân thơ và thơ đương đa ̣i Tuy nhiên, luâ ̣n văn chỉ xin điểm la ̣i li ̣ch sử nghiên cứu về thơ Dương Kiều Minh và chú ý đă ̣c biê ̣t tới những bài viết, ý kiến đánh giá về những

dấu hiê ̣u cách tân thơ Dương Kiều Minh giữa bối cảnh cách tân thơ sau 1975

2.1 Như ̃ng ý kiến đánh giá, cảm nhận chung về thế giới nghê ̣ thuật thơ Dương Kiều Minh

Kể từ khi “người giữ đền thơ” đã về với thế giới thiêng của riêng ông (tháng 3 năm 2012), người yêu mến, khát khao khám phá thế giới nghệ thuật thơ Dương Kiều Minh mới có điều kiện tiếp cận với một số bài viết về thơ Dương Kiều Minh dưới nhiều góc đô ̣ khác nhau Đầu tiên phải kể đến tập kỷ yếu sau buổi tọa đàm: "Dương

Kiều Minh trong diễn trình đổi mới thi ca đương đại" của khoa viết văn - báo chí -

Đại học văn hóa Hà Nội (05.2012 - hiện chưa xuất bản) Đóng góp vào sự khám phá thế giới thơ Dương Kiều Minh là các bài viết: Cảm thức thời gian trong thi pháp thơ

Dương Kiều Minh ( Đỗ Ngọc Yên); Thi pháp ngôn ngữ thơ Dương Kiều Minh

(Hoàng Kim Ngọc); Dương Kiều Minh - lữ thứ đời, lữ thứ thơ (Văn Giá) Dương

Kiều Minh có cuộc đời giấu bao nhiêu ánh sáng (Bình Nguyên Trang); Những mùa thu ám ảnh trong cõi lửng lơ (Đặng Thân), Dương Kiều Minh :“Thuở niềm tin chưa

có trên đời” (Khánh Phương), Dương Kiều Minh - Thi sỹ của những thôi thúc và quyễn rũ từ khoảng trống đời người (Ngô Kim Đỉnh), Thơ Dương Kiều Minh- vẻ đẹp của ngôn từ giản dị (Nguyễn Phan Quế Mai), Nhà thơ Dương Kiều Minh với những thi tầng minh triết Phương Đông (Nguyễn Việt Chiến), Ngày xuống núi, đôi điều cảm nhận (Ngô Xuân Diện), Thơ Dương Kiều Minh ngọn lửa đêm hàn (Văn Chinh), Dương Kiều Minh - Thơ của số phận (Đoàn Ánh Dương), Một khoảng trống sau:

“Mùa xuân gấp gấp” (Vi Thùy Linh), Dương Kiều Minh với thể thơ văn xuôi (Lưu

Khánh Thơ), Nhà thơ Dương Kiều Minh: Thơ đi giữa đời không lấm bụi (Nguyễn Sỹ

Trang 11

Đại), Dương Kiều Minh vẫn còn hơi ấm từ củi lửa (Nguyễn Ngọc Phú), Dương Kiều

Minh tràn ngập âm thanh mê đắm và khoái cảm (Nguyễn Linh Khiếu)…Trong đó,

bài viết của tác giả Văn Giá cho cái tôi Dương Kiều Minh là một “cái tôi lữ thứ bất

an, tha hương mà vẫn hoài hương và một cái tôi cô độc, hướng nội cao độ”[17] Đỗ

Ngọc Yên đặt vấn đề: “Cảm nhận đầu tiên cũng là ấn tượng sâu sắc nhất với tôi là

cảm thức thời gian trong thi pháp thơ” của Dương Kiều Minh [85] Các bài viết còn

lại lí giải các khía cạnh nhiều chiều trong thế giới nghệ thuật và thi pháp thơ Dương Kiều Minh: về không gian, thời gian nghệ thuật, hình tượng cái tôi, các biểu tượng thơ…có đóng góp nhất định cho việc khám phá cánh cửa bí mật mới mẻ của thơ Dương Kiều Minh

Là những nhà thơ cùng thế hê ̣ cách tân đầu tiên cùng với Dương Kiều Minh, các nhà thơ Nguyễn Quang Thiều và Mai Văn Phấn có cái nhìn đầy khám phá và trân trọng với sự đóng góp của người ba ̣n thơ Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều nhâ ̣n thấy

thơ Dương Kiều Minh là "một miền ngập tràn ánh sáng thiên thanh Anh là người đã

đi thoát khỏi những cám dỗ, hê ̣ lụy của cái áo cuộc đời để trở miền tinh khiết nhất"

Nhà thơ Mai Văn Phấn viết về Củi lửa: "Củi lửa của nhà thơ Dương Kiều Minh là

cánh cửa rộng, đột mơ ̉ , đưa bạn đọc vào một ngày mới ngập tràn ánh sáng, với nhiều ý tưởng bất ngờ, tươi ròng cảm xúc và trong sáng đến nghẹn thở"[57]

Trên ta ̣p chí của Hội nhà văn, tác giả Khánh Phương cảm nhâ ̣n "thế giới thơ

Dương Kiều Minh hiện lên bằng vẻ đe ̣p, cái đe ̣p hiu quạnh, trong suốt và mang vẻ lạ

lu ̀ ng đến đường tơ kẽ tóc của một thế giới hướng nội hoàn hảo", và khẳng đi ̣nh "trong những nhà thơ cùng thê ́ hê ̣ với ông, chưa có ai say mê cái đe ̣p một cách thuần khiết

va ̀ mãnh liê ̣t như Dương Kiều Minh" [59] Vi Thuỳ Linh khắc ho ̣a thơ Dương Kiều

Minh: “toát lộ tâm hồn nhạy cảm, luôn đeo đẳng tiếc thương ký ức và cả khát vọng

bung tỏa xa xôi chất ngợp, ngân vang chuỗi hình ảnh bằng lượng từ vựng dồi dào”,

“một biểu tượng dấn thân kiên cường, lặng lẽ, con người nhân hậu, trong sáng ấy luôn ý thức về văn hóa, nghệ thuật”[36]

Cuối cùng phải kể đến hai luận văn thạc sĩ khoa học được bảo vệ tại Khoa Ngữ văn, trường Đại học sư phạm Hà Nội: Ninh Thanh Hà với “Thế giới nghệ thuật thơ Dương Kiều Minh”, 2012 và Nguyễn Thị Hà với “Diễn ngôn thơ Dương Kiều Minh”,

2013 Luận văn củ a Ninh Thanh Hà đi vào khám phá thế giới nghê ̣ thuâ ̣t thơ Dương Kiều Minh từ góc độ thi pháp, để thấy thơ Dương Kiều Minh là một chỉnh thể thống

Trang 12

nhất từ thế giới hình tượng đến nghệ thuật ngôn từ, chỉ ra những đặc sắc trong sáng tác thơ Dương Kiều Minh nhằm khẳng định tiếng thơ riêng, định hình gương mặt thơ

Dương Kiều Minh: "… Dương Kiều Minh chứng tỏ bản lĩnh, phong cách khác biệt

nhưng không dị biệt của mình Ông là một trong những nhà thơ tiên phong trong công cuộc đổi mới thơ sau 1975".[20] Qua viê ̣c nghiên cứu diễn ngôn thơ Dương

Kiều Minh, tác giả Nguyễn Thi ̣ Hà kết luâ ̣n: "Ra đời và trưởng thành trong thời đại

đầy những biến động của thời cuộc, Dương Kiều Minh cũng như các nhà thơ cùng thơ ̀ i ông đã xác lập được những đổi mới trên thi đàn Riêng ông đã tạo nên được một phong ca ́ ch, một giọng điều, diễn ngôn riêng của mình…Một mặt diễn ngôn thơ Dương Kiều Minh không nằm ngoài tầm ảnh hưởng của diễn ngôn thời đại, mặt khác thơ ông vẫn mang những đặc trưng khu biê ̣t…".[19]

2.2 Như ̃ng ý kiến đánh giá có liên quan đến vấn đề cách tân trong thơ Dương Kiều Minh

Ngay mở đầu bài viết " Khuynh hướng cách tân trong thơ Viê ̣t Nam sau 1975",

tác giả Mai Văn Phấn đã nhắc tên Dương Kiều Minh: "Mở đầu cho sự cách tân thơ của

thế hệ sau năm 1975, theo tôi, có thể nhắc đến 3 gương mặt thơ tiêu biểu: Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Lương Ngọc và Dương Kiều Minh Thơ họ đã khai mở, thôi thúc một số cây bút cùng thời đi tìm giọng nói của thế hệ mình, thời đại mình" Nhà thơ Mai

Văn Phấn nhìn nhâ ̣n thơ Dương Kiều Minh "có vai trò khai mở ở vi ̣ trí những tác giả

câ ̣n kề ngay sau thời chiến đã dám làm mới, làm khác" Còn tác giả Đỗ Ngo ̣c Yên trên

trang Văn chương và dư luâ ̣n của "Văn ho ̣c quê nhà" trong bài viết về thơ Nguyễn

Lương Ngo ̣c la ̣i sắc sảo nhắc tên Dương Kiều Minh: "Nguyễn Lương Ngọc được nhiều

người coi là một trong ba gương mặt cùng quê hương xứ Đoài tiêu biểu cho xu hướng cách tân thi pháp thơ thuộc thế hệ sau 1975 cùng với Nguyễn Quang Thiều và Dương Kiều Minh Nói như vậy không có gì là sai và quá cả Mỗi người một vẻ, ba ông đã tạo nên cho thơ ca sau 1975, chính xác hơn là sau 1986, một diện mạo mới, giống như một khối lồi tam diện, mỗi ông chiếm giữ một lãnh địa riêng của mình" Tác giả Lê Hồ Quang trên "Toquoc.gov.vn với bài Viết "Thơ Dương Kiều Minh"(2013) khái quát

đóng góp mới mẻ của thơ Dương Kiều Minh: "Sự kết hợp độc đáo, nhuần nhị giữa tinh

thần sáng tạo hiện đại và những thủ pháp thi ca cổ điển chính là nét "độc sáng" tạo nên phong vị, cốt cách riêng của ông "Đến hiện đại từ truyền thống", Dương Kiều Minh là một gương mặt tiêu biểu của thơ Việt Nam thời Đổi mới" [62]

Trang 13

Với mục đích đi tìm lời giải mã hiện tượng Dương Kiều Minh cùng những

đóng góp của ông với công cuộc cách tân thơ ca sau 1975, buổi tọa đàm “Dương

Kiều Minh trong diễn trình đổi mới thi ca đương đại” của khoa Viết văn - Báo chí -

Đại học văn hóa Hà Nội tháng 5 năm 2012 đã nhận được nhiều ý kiến trao đổi sâu

sắc, có ý nghĩa học thuật của các nhà thơ, nhà văn, nhà phê bình văn học Về sự nhìn nhận đóng góp của nhà thơ với quá trình đổi mới thơ Việt hiện đại từ sau

1975, có các bài viết: Nhà thơ Dương Kiều Minh với những thi tầng minh triết

Phương Đông (Nguyễn Việt Chiến), và Dương Kiều Minh lá vàng kiếp kiếp rơi mờ hoàng hôn (Trần Anh Thái) Cảm nhận thơ Dương Kiều Minh (Bích Thu), Nhà thơ Dương Kiều Minh -“Bông loa kèn nở ngang tàn mùa hạ”(Lê Thị Bích Hồng) Tác

giả Nguyễn Việt Chiến đã phát hiện ra cá tính Dương Kiều Minh là chủ động hướng sự tìm tòi của mình về Phương Đông - Nguồn cội, còn Trần Anh Thái trong

Lá vàng kiếp kiếp rơi mờ hoàng hôn thì cho rằng: “Dương Kiều Minh khi xuất hiện trên văn đàn đã mang tới một luồng không khí mới lạ…Dương Kiều Minh không tìm tòi, đổi mới về hình thức thơ,…Đổi mới của Dương Kiều Minh là đổi mới về thẩm mỹ… Mang lại cho thơ tinh thần tự do thuần khiết” Nhà thơ Trần Anh Thái

cũng khẳng định tinh thần đổi mới thơ ca quyết liệt ở người bạn thơ của mình Tác

giả Bích Thu trong “Cảm nhận thơ Dương Kiều Minh” pha ́t hiê ̣n ra "ý thức cá

nhân" của cái tôi trữ tình trong thơ Dương Kiều Minh: "Kháng cự quyết liệt với các tập tục lề thói, vươn tới những vùng đất lạ, đầy bí ẩn của thơ ca Trong thơ Dương Kiều Minh ý thức về bản thể gắn liền với ý thức về thời gian, thực chất là những dòng suy tư về thân phận con người Hình thức nghệ thuật trong thơ ông nghiêng về thể thơ văn xuôi với giọng điệu của sự từ tốn da diết"[74] Trong bài

"Bông loa kèn nở ngang tàn mùa hạ", tác giả Lê Thị Bích Hồng nhấn mạnh tới sự

đổi mới toàn diện, nội dung cảm hứng, hình thức nghệ thuật, “Ở cảm xúc chung,

cách nhìn, cách cảm, cách tổ chức câu thơ, bài thơ, đặc biệt là hình ảnh và ngôn ngữ thơ” Tác giả Lê Bích Hồng cu ̃ng khẳng định "cái tôi Dương Kiều Minh vừa

kế thừa, vừa đổi mới so với thơ truyền thống"[24]

Nhà thơ Bằng Việt đồng cảm: "Dương Kiều Minh đã nhẹ nhõm và kiêu hãnh vượt

lên những ràng buộc thường ngày của đời sống để làm được điều mà ông hằng tâm đắc

và có ý nghĩa nhất của cuộc đời mình: say mê sáng tạo thi ca" [86] Đặc biệt, với tư cách

của một nhà thơ thuộc thế hệ các nhà thơ chống Mỹ, nhà thơ Bằng Việt đã khẳng định

Trang 14

tầm vóc thơ Dương Kiều Minh: không chỉ ở sự bề thế của số lượng thi tập, mà còn ở

những tìm tòi, cách tân táo bạo của ông để đem đến sự mới mẻ cho thơ ca…Và với ý nghĩa đó, ông đã lập nên một chiến công, thậm chí, là một kỳ tích vào hành trình đổi mới thơ ca đương đại Đặt trong bối cảnh và không khí đổi mới thơ sau 1975, Đoàn Ánh

Dương chỉ ra nguồn cội của những cách tân sáng tạo trong thơ Dương Kiều Minh là:

“ngọn lửa rơm rạ, của cội cây đã lưu giữ trong Dương Kiều Minh những thiết tha ngày

cũ, soi sáng con đường làm mới thơ trên những vang vọng của một truyền thống thơ Phương Đông trầm mặc” TS Chu Văn Sơn tinh tế khi nhâ ̣n ra "Vẻ đẹp trong thơ Dương Kiều Minh là sự kết hợp nhuần nhụy trường phái ấn tượng phương Tây và bút pha ́ p thủy mặc phương Đông Dương Kiều Minh là một trong những cây bút có ý thức về

sư ̣ đổi mới khuynh hướng, đó chính là khuynh hướng ấn tượng" [12]

Qua các bài cảm nhận, ý kiến đánh giá về thơ Dương Kiều Minh, chúng tôi nhận thấy: Các nhà nghiên cứu, phê bình đã phát hiê ̣n những vẻ đe ̣p của thế giới nghê ̣ thuật thơ Dương Kiều Minh, tâ ̣p trung nhiều ở góc đô ̣ cảm nhâ ̣n chủ quan và lí giải thi pháp Điều đáng chú ý là, các nhà nghiên cứu đã khẳng đi ̣nh vi ̣ trí, đóng góp riêng

củ a thơ Dương Kiều Minh trong diễn trình đổi mới thơ đương đa ̣i, khẳng đi ̣nh Dương Kiều Minh là một gương mặt thơ cách tân sáng danh của thế hệ thơ xuất hiện sau

1975 với vai trò thế hê ̣ đầu tiên, song chưa có tác giả nào chỉ ra những biểu hiê ̣n đầy

đủ, cu ̣ thể những cách tân trong thơ Dương Kiều Minh Vì vâ ̣y, vấn đề những cách tân trong thơ Dương Kiều Minh còn hứa he ̣n những khám phá thú vi ̣ và trở thành vấn đề khoa học cần giải đáp thỏa đáng

3 Đối tượng, phạm vi, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là "Những dấu hiệu cách tân trong thơ

Dương Kiều Minh" như: tư duy nghê ̣ thuâ ̣t, cảm hứng nghê ̣ thuâ ̣t gắn với cái tôi trữ

tình, cấu trúc thể loa ̣i, ngôn ngữ và gio ̣ng điê ̣u nghệ thuâ ̣t

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đóng góp của Dương Kiều Minh vào hành trình cách tân thơ Việt Nam hiện đại sau 1975 ở mô ̣t số dấu hiê ̣u nghê ̣ thuâ ̣t cơ bản đă ̣t trong cái nhìn soi chiếu với

hành trình cách tân thơ Việt Nam hiê ̣n đa ̣i sau 1975 ở những chă ̣ng cách tân đầu tiên

Thơ Dương Kiều Minh gồm bảy tập: Củi lửa(1989), Dâng mẹ(1990), Những

thời đại thanh xuân(1991), Ngày xuống núi(1995), Tựa cửa(2001), Tôi ngắm mãi những ngày thu tận(2008), Khúc chuyển mùa(2011) và hai tùy đàm văn chương:

Trang 15

Những viên ngọc sáng, Tìm hiểu người xưa qua sách cổ Ngoài ra Dương Kiều Minh

còn để lại 30 bài tiểu luận về thơ, văn xuôi, thơ cách tân của một số nhà thơ hiện đại Việt Nam hiện chưa xuất bản, cũng thuộc phạm vi khảo sát

3.3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài này vừa khảo sát văn bản thơ, khám phá thế giới thơ Dương Kiều Minh,

so sánh sáng tác thơ Dương Kiều Minh với các sáng tác thơ trước 1975 và cùng thời

để phát hiện những dấu hiê ̣u cách tân, những đóng góp mới mẻ của thơ Dương Kiều Minh trong thế hê ̣ sáng tác thơ sau 1975

4 Đóng góp của luận văn

Khám phá tài năng thơ và cá tính sáng ta ̣o đô ̣c đáo của Dương Kiều Minh Khẳng định vị trí và những đóng góp của thơ Dương Kiều Minh trong quá trình cách tân thơ Việt Nam sau 1975

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau đây:

5.1 Phương pháp phân tích - tổng hợp

5.2 Phương pháp cấu trúc - hệ thống

5.3 Phương pháp so sánh đối chiếu

5.4 Phương pha ́ p thi pháp học

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, mục lục, thư mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn triển khai 3 chương:

Chương 1: Thơ Dương Kiều Minh trong dòng chảy cách tân thơ Việt Nam hiện đa ̣i sau 1975

Chương 2: Cách tân về tư duy nghê ̣ thuâ ̣t, cảm hứng nghê ̣ thuâ ̣t gắn với cái tôi trữ tình trong thơ Dương Kiều Minh

Chương 3: Cách tân về cấu trúc thể loa ̣i, ngôn ngữ và gio ̣ng điê ̣u nghê ̣ thuâ ̣t thơ Dương Kiều Minh

Trang 16

Chương 1 THƠ DƯƠNG KIỀU MINH TRONG DÒNG CHẢY CÁCH TÂN THƠ VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

SAU 1975

1.1 Kha ́ i niê ̣m "Cách tân", cách tân nghê ̣ thuâ ̣t trong văn ho ̣c và cách tân nghê ̣ thuâ ̣t trong thơ

1.1.1 Khái niệm “Cách tân”

Hiểu một cách ngắn go ̣n: Cách tân có nghĩa là đổi mới, làm mới, tìm ra các giá tri ̣ mới Theo Từ điển tiếng Việt (Viê ̣n ngôn ngữ ho ̣c) và Từ điển Hán Việt (Đào Duy Anh), khái niệm “Cách tân” có nghĩa là “đổi mới” Khái niê ̣m "cách tân" cũng

gần với các khái niệm: “Cách mạng”,“canh tân”,“duy tân”, tất cả đều bao hàm ý

nghĩa “đổi mới” nhưng trong mỗi khái niê ̣m có mô ̣t pha ̣m vi diễn tả riêng Khi dùng khái niê ̣m "cách tân", tức là phải có một cái gốc, mô ̣t "truyền thống" nào đó bị thay

thế hay được làm mới thì mới tạo ra được sự tương quan để thấy cái mới Giữa

"truyền thống" và "cách tân" có mối quan hê ̣ qua la ̣i biê ̣n chứng, không có "cách tân"

nào không phát triển từ mô ̣t "truyền thống" và những cách tân đến mô ̣t thời điểm nào đó sẽ trở thành "truyền thống" của những giá tri ̣ cách tân tiếp theo

Khái niệm “Cách tân” thường được sử dụng trong những lĩnh vực nghiên cứu

về văn hóa nghệ thuật Theo sự lí giải "cách tân" ở trên, thì phải có mô ̣t "truyền thống" nền tảng giá tri ̣ ban đầu thì mới xác đi ̣nh được sự tiến bô ̣ của những giá tri ̣

mớ i Từ đó, "cách tân" không phải là đối lâ ̣p với "truyền thống" mà chỉ sự tiến bô ̣ hơn, vượt xa hơn so với ban đầu, "truyền thống" và "cách tân" chính là hai phương diê ̣n

củ a mô ̣t hiê ̣n tượng phát triển

1.1.2 Cách tân nghệ thuật trong văn học

Theo Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi),

Cách tân” chính là động lực thúc đẩy sự vận động và phát triển của văn học: “Để giải

quyết những nhiệm vụ nghệ thuật do thời đại đặt ra, người sáng tác hoặc là phải hoàn thiện đổi mới kinh nghiệm của thế hệ đi trước hoặc là phải đấu tranh chống lại những gì đã cũ kỹ lạc hậu, phải tìm kiếm những lối đi mới Vì thế kế thừa truyền thống và cách tân nghệ thuật là những phương diện không bao giờ tách rời của quá trình văn học Những cách tân chân chính sẽ trở lại thành những truyền thống mới

Trang 17

bồi đắp thêm cho kho tàng kinh nghiệm đã vượt qua sự thử thách của thời gian, của những thế hệ đi trước.”[21,366] Từ cách lí giải thuâ ̣t ngữ cách tân nghê ̣ thuâ ̣t trong văn ho ̣c như trên, có thể thấy cách tân nghê ̣ thuâ ̣t có nguồn gốc từ yêu cầu của thời

đa ̣i và của chính người sáng tác nghê ̣ thuâ ̣t Cách tân nghê ̣ thuâ ̣t trong văn ho ̣c trong

bất kì hoàn cảnh nào cũng được bồi đắp từ truyền thống văn ho ̣c, nhưng truyền thống ấy không đồng nhất với cái "cũ", quá trình cách tân chỉ lựa cho ̣n những cái "cũ" có giá tri ̣ đã trở thành kinh nghiê ̣m, tinh hoa, đã trở thành nền tảng vượt qua thử thách

củ a thời gian

Cách tân nghê ̣ thuâ ̣t không chỉ có nguồn gốc từ đòi hỏi của thời đa ̣i, ta ̣o ra cái

mớ i, kiếm tìm giá tri ̣ mới luôn là khát khao thẩm mĩ của người cầm bút, đấy cũng là

đô ̣ng lực thúc đẩy cái mới trong nghê ̣ thuâ ̣t Nghê ̣ sĩ thể nghiê ̣m, dấn thân để tìm

mình, làm mới chính mình, và đồng thời làm mới chính những giá tri ̣ thẩm mĩ nghê ̣ thuật trong văn ho ̣c Cách tân nghê ̣ thuâ ̣t trong văn ho ̣c biểu hiê ̣n ở các phương diê ̣n: trước hết phải là tư duy thẩm mĩ mới mẻ, sự đô ̣c đáo, riêng biê ̣t không hòa lẫn trong

sáng ta ̣o, thi pháp, hình thức mới mẻ, cách tiếp câ ̣n, mối quan hê ̣ nghê ̣ sĩ - người đo ̣c theo hướng đối thoa ̣i, đổi mới toàn diê ̣n ở cả hai phương diê ̣n nô ̣i dung, nghê ̣ thuâ ̣t thơ…Tuy nhiên, nhìn vào li ̣ch sử văn ho ̣c dân tô ̣c, chúng ta nhâ ̣n thấy yêu cầu "cách tân nghê ̣ thuâ ̣t" ở các thời kì văn ho ̣c không giống nhau, thời kì sau có sự vâ ̣n đô ̣ng xa hơn, biến đổi những giá tri ̣ của thời kì trước, nhờ vâ ̣y mà văn ho ̣c được sản sinh những giá tri ̣ mới Cũng vì vâ ̣y, viê ̣c tìm hiểu nô ̣i dung "cách tân" ở mỗi giai đoa ̣n văn

học cần phải đă ̣t trong hoàn cảnh li ̣ch sử, xã hô ̣i, văn hóa, cần phải có cái nhìn so

sánh, và cần nhất là nhìn ra những giá tri ̣ mới của mô ̣t hiê ̣n tượng cách tân

1.1.3 Vấn đề ca ́ ch tân nghê ̣ thuật trong thơ

Vấn đề cách tân nghê ̣ thuâ ̣t trong thơ được đề câ ̣p từ nghiên cứu văn ho ̣c thời

kì Thơ Mới 1932-1945 Sự cách tân nghệ thuật trong Thơ mới được hiểu là sự đổi mới về hình thức thơ ca từ tư duy thơ đến ngôn từ, hình ảnh, nhạc điệu, thể thơ, so với thơ ca truyền thống Thơ Mớ i đã làm nên mô ̣t cuô ̣c cách ma ̣ng trong thi ca về tất

cả các phương diê ̣n nô ̣i dung và hình thức, làm thay đổi các giá tri ̣ thẩm mĩ thơ ca cổ điển trước đó Thơ Mới ra đời từ một tinh thần mỹ học mới: "Cái tôi" trong sự đối lập quyết liệt với "cái ta" cũ, làm nên một điệu hồn mới (tự do biểu hiện cảm xúc con người cá nhân một cách thành thực nhất), từ đó sinh ra thể thơ mới (thơ tự do) với những cách thứ c biểu đạt nghê ̣ thuâ ̣t mới Hê ̣ tư tưởng thẩm mĩ của Thơ Mới từ đó đã

Trang 18

chi phối dòng ma ̣ch thơ Viê ̣t cho đến giai đoa ̣n sau 1975, dù trải qua thời kì kháng chiến, thơ ca có sự làm mới, làm khác về nô ̣i dung thẩm mĩ song về thi pháp nghê ̣ thuật vẫn không khác so với những giá tri ̣ thẩm mĩ thời Thơ Mới Vì vâ ̣y đến giai đoa ̣n sau 1975, đă ̣c biê ̣t là từ sau đổi mới 1986, trước đòi hỏi của hoàn cảnh mới, tâm thế sáng ta ̣o mới, vấn đề "cách tân nghê ̣ thuâ ̣t trong thơ" được bàn đến mô ̣t cách sôi nổi, hào hứng trong đời sống văn ho ̣c

Nghiên cứu văn học trong những năm gần đây đặc biê ̣t quan tâm đến vấn đề

tìm tòi và cách tân nghệ thuâ ̣t trong văn học, đă ̣c biê ̣t là cách tân thơ Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến với công trình "Thơ Việt Nam tìm tòi và cách tân 1975-2005" xuất bản năm 2007, tọa đàm "Thơ - tìm tòi và cách tân" do Hội nhà văn tổ chức ta ̣i Hà Nô ̣i ngày 18/2/2008 cùng với rất nhiều phát biểu, ý kiến xoay quanh hai sự kiê ̣n trên có thể quy tụ la ̣i một số vấn đề chung về cách tân thơ Viê ̣t giai đoa ̣n từ sau 1975 trở la ̣i

đây Buổi to ̣a đàm "Văn học 30 năm đổi mới" tổ chức ta ̣i báo Văn nghê ̣ ngày 8/4/2016

cũng nhìn nhâ ̣n những tác đô ̣ng và những thành tựu của đổi mới văn ho ̣c từ 1986,

trong đó có thành tựu của đổi mới thơ Đă ̣c biê ̣t là Hô ̣i thảo quốc gia "Thế hê ̣ nhà văn

sau 1975" được tổ chức ta ̣i trường Đa ̣i ho ̣c Văn hóa ngày 28/4/2016 khái quát la ̣i mô ̣t cái nhìn hê ̣ thống về diê ̣n ma ̣o, tiếng nói của thế hê ̣ nhà văn sau 1975 Viê ̣c tìm hiểu các ý kiến đánh giá xoay quanh vấn đề cách tân nghê ̣ thuâ ̣t trong văn ho ̣c, đă ̣c biê ̣t là liên quan đến cách tân thơ đã định hướng mô ̣t cách hiểu cần thiết về vấn đề "cách tân thơ"

Trong buổi tọa đàm "Thơ - tìm tòi và cách tân", nhà nghiên cứu Vũ Nho cho

rằng : "không nên hiểu cách tân là sự thay đổi toàn bộ những cái cũ bằng cái mới bởi

có những giá trị đã trở thành chuẩn mực vĩnh cửu" Ông khẳng định: "nên hiểu cách tân một cách tương đối là cái mà nhà văn, nhà thơ vẫn viết, vẫn tìm tòi hàng ngày"

Dưới một góc nhìn cụ thể hơn, nhà thơ Trường Giang khẳng định: "sự cách tân chính là

từng bước trau dồi ngòi bút, bài thơ sau sử dụng từ ngữ chau chuốt hơn bài thơ trước, vần điệu nhịp nhàng hài hòa hơn bài thơ trước đó đã chính là một sự cách tân" Ông

cũng đồng thời nhấn mạnh: "không phải cứ chạy theo cái mới là một sự cách tân, mỗi

người Việt dù cách tân theo lối nào, theo phương thức nào đi chăng nữa thì cũng vẫn phải mang đậm cốt cách và tâm hồn Việt" Theo quan điểm của nhà phê bình Nguyễn

Thị Minh Thái thì "cách tân và đổi mới là nhu cầu nảy ra trước hết ở chủ thể thi sĩ chứ

không phải cách chúng ta nhìn vào họ có thấy đổi mới hay không Nếu thi sĩ mỗi ngày

Trang 19

đặt bút viết mà thấy rằng mình không viết được cái gì mới so với chính mình thì không nên tiếp tục công việc này nữa"[77] Nhà thơ Nguyễn Viê ̣t Chiến là người viết có

những tìm tòi và phát biểu khá hê ̣ thống về vấn đề "cách tân thơ", đă ̣c biê ̣t là hành trình

cách tân thơ từ sau 1975, những ý kiến của Nguyễn Viê ̣t Chiến cho thấy cách nhìn cu ̣ thể về cách tân thơ hiê ̣n nay, nhất là về các gương mă ̣t nhà thơ cách tân được tuyển cho ̣n trong cuốn "Thơ Viê ̣t Nam tìm tòi và cách tân (1975-2005) Tác giả cũng trăn trở "đổi

mơ ́ i thơ không có nghĩa là tiến đến một thứ thơ không mang lại gì cho chúng ta ngoài

sư ̣ mù mờ rắc rối đến nỗi không cắt nghĩa nổi một cảm xúc, không khắc họa được một

hi ̀nh ảnh để từ đó xây dựng nên một cách sáng rõ và nhân bản hơn những hiê ̣n tượng

nă ̀ m trong phạm trù ý thức và vô thức của mỗi cá thể sống…" Tựu chung la ̣i, ngoài các

nhà phê bình, nghiên cứu, thì chính nhiều nhà thơ nỗ lực cách tân thơ dù mỗi người theo đuổi ý hướng cách tân của riêng mình thì ho ̣ đều nhâ ̣n thức cách tân là vấn đề sống

còn của nghê ̣ thuâ ̣t, là đòi hỏi của thời đa ̣i và thôi thúc tự bên trong mỗi thi nhân để kiếm tìm những giá tri ̣ thẩm mĩ mới mẻ

Có thể khái quát la ̣i mô ̣t cách hiểu về cách tân thơ từ ý kiến của các nhà phê

bình, nghiên cứu, từ sự so sánh với khái niê ̣m thơ truyền thống Thơ truyền thống là thơ được sáng tác bằng những thể thơ truyền thống, theo kiểu tư duy nghê ̣ thuâ ̣t truyền thống, ngôn ngữ và giọng điê ̣u truyền thống; ý thơ, câu thơ gắn bó với nhau chă ̣t chẽ,

sáng rõ trong các mối quan hệ Còn thơ cách tân là cách go ̣i tên xu thế phá vỡ những khuôn khổ truyền thống ở cả phương diê ̣n thể loa ̣i, tư duy nghê ̣ thuâ ̣t, gio ̣ng điê ̣u và ngôn ngữ nhằm ta ̣o ra tinh đa nghĩa cho thơ; từ cấu trúc đóng khép tĩnh ta ̣i sang cấu trúc

mở với tính đa nghĩa, đa thanh Chính là sự thay đổi về tư duy nghê ̣ thuâ ̣t đem đến những quan niệm mớ i mẻ về thế giới hiê ̣n thực và con người của người nghê ̣ sĩ sáng tác trong một hoàn cảnh lịch sử đồi hỏi và thôi thúc cách tân, do cả sự thôi thúc tự bên trong người viết để tự làm mới chính mình, để sáng ta ̣o những giá tri ̣ mới vượt lên truyền thống, bởi "cái bình thường là cái chết của nghê ̣ thuâ ̣t"

1.2.1 Hành trình cách tân thơ trước 1975

Lịch sử phát triển của thơ Việt qua các thời kì đã chứng minh: Đổi mớ i là tiềm

tàng, là nô ̣i lực, là dòng chảy thầm lă ̣ng mà bất tâ ̣n của thơ ca dân tô ̣c Thời kì trung đại, chúng ta học tập Đường thi nhưng vẫn không ngừng sáng ta ̣o Những câu thơ thất ngôn xen lu ̣c ngôn trong thơ Nôm Nguyễn Trãi từ thế kỉ XV, những sáng ta ̣o về nghê ̣

Trang 20

thuật tu từ trong ngôn ngữ thuần Viê ̣t của thơ Xuân Hương thế kỉ XVIII về hình thứ c…là những minh chứng rõ nét về nỗ lực cách tân nhằm Việt hóa thơ Đường của

các nhà thơ thời trung đa ̣i Song đó mới chỉ là những dấu ấn chứng tỏ sức sống tiềm

tàng của thơ ca dân tô ̣c là ở khả năng "trỗi dâ ̣y", là nhu cầu thôi thúc đòi được chân thực với tiếng nói của con người Viê ̣t, tâm hồn Viê ̣t Từ trong những thăng trầm của văn ho ̣c trung đa ̣i qua bao nhiêu thế kỉ, thơ ca dân tô ̣c dẫu chi ̣u ảnh hưởng sâu đâ ̣m

củ a văn ho ̣c Trung Quốc vẫn luôn khát khao giải phóng và sáng ta ̣o

Nó i tới "cách tân nghê ̣ thuâ ̣t" trong văn ho ̣c, phải kể dấu ấn rõ nét đầu tiên của Thơ Mới - "một thời đa ̣i trong thi ca" (Hoài Thanh), một thời đa ̣i mà ở đó thơ đã phá vỡ

các khuôn khổ trong những quy pha ̣m chă ̣t chẽ để ta ̣o ra những khả năng khám phá mới

mẻ Sự cách tân nghê ̣ thuâ ̣t trong thơ Mới được hiểu là sự đổi mới nghê ̣ thuâ ̣t thơ từ tư duy thơ, ngôn từ , hình ảnh, nha ̣c điê ̣u, thể thơ… so với thơ ca truyền thống Thơ Mới đã tìm cách phá rào vượt ra khỏi hệ thống thi pháp thời trung đại, tuy chỉ tồn ta ̣i trong một thờ i gian ngắn nhưng đã làm nên "mô ̣t thời đa ̣i" cách tân, làm thay đổi hoàn toàn tư duy thẩm mĩ về thơ, đem đến cho người đo ̣c sự tiếp nhâ ̣n khác la ̣ với thời kì trước Sự đổi mới của Thơ mới được biểu hiê ̣n trên cả bình diện nội dung lẫn hình thức nghệ thuật Trong đó, sự đổi mới về nội dung là cực kỳ có ý nghĩa, điều mà tác giả cuốn Thi nhân Việt Nam gọi là cái “cái tinh thần thơ mới” - chữ “tôi” Và chính “tinh thần” mới của Thơ mới đã khiến cho thành trì vững chắc của hệ thống thi pháp văn học trung đại bị “lung lay” Các nhà thơ mới đã có sự tìm tòi, sáng tạo trên nhiều bình diện thi pháp để bộc lộ cho được cái “tôi” trữ tình của họ, trong đó đă ̣c biê ̣t nhất là chúng ta được tiếp câ ̣n lần đầu tiên với viê ̣c tư duy thơ bằng cảm giác, âm thanh, nhi ̣p điê ̣u trong những quan niê ̣m thẩm mĩ mới mẻ Chi ̣u ảnh hưởng đâ ̣m nét của văn ho ̣c phương Tây, đă ̣c biê ̣t là thơ tượng trưng Pháp trong những từ ngữ, hình ảnh tân kì, tươi mới, song điều không thể chố i cãi được, là Thơ Mới được phôi thai từ truyền thống của một nền văn học bề dày nghìn năm trong quá khứ Thơ Mới đã cho thấy mô ̣t đòi hỏi thôi thúc phải cách tân, song

sự cách tân đó không tách rời truyền thống thơ ca dân tộc Bằng chứng là với Xuân Diê ̣u

- nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới, song thi liê ̣u xây dựng nên thế giới nghê ̣ thuâ ̣t thơ tràn đầy sức sống tươi non, niềm khát khao mới mẻ của Xuân Diê ̣u la ̣i rất nhiều những "lá liễu, trăng, mùa thu, cánh cò…" của thơ cổ điển

Các nhà thơ chống Pháp (1945-1954) và chống Mĩ (1954-1975) dẫu hân hoan sôi nổi trong những khúc ca hùng tráng của non sông vẫn không quên nỗ lực tìm cách

Trang 21

thoát khỏi ảnh hưởng của thơ tiền chiến Thơ kháng chiến vẫn luôn được kéo gần la ̣i với cuộc sống đời thường, không ngừ ng được làm mới ngôn ngữ và cảm xúc Xu hướng tự do hoá hình thức thơ trong kháng chiến chống Pháp là dấu ấn đáng ghi nhâ ̣n

vớ i nỗ lực của các nghê ̣ sĩ: Trần Mai Ninh, Quang Dũng, Văn Cao, Chính Hữu và tiêu biểu là Nguyễn Đình Thi Đáng chú ý là khát vọng làm mới thơ của các nhà thơ trẻ chống Mĩ đã đem đến cho thơ sức sáng ta ̣o mới, trẻ trung, sôi nổi, say mê Cái “tôi” của thế hê ̣ thơ trẻ chống Mĩ đã tìm cho mình một tiếng nói trầm tĩnh, trực tiếp, dám chối bỏ những gì hoa mĩ và sáo mòn trong thơ Như vậy, cùng nhìn la ̣i hành trình

cách tân thơ Viê ̣t từ trước 1975, có thể thấy rằng, tuy trong những thời đoa ̣n li ̣ch sử khác nhau, bối cảnh văn hóa khác nhau, song thơ Viê ̣t chưa có khi nào ngừng thôi thú c đổi mới: Thơ Mới là sự "cách tân' so với thi ca cổ điển thời trung đa ̣i, rồi thơ ca kháng chiến la ̣i ta ̣o ra những giá tri ̣ thảm mĩ mới so với Thơ Mới do yêu cầu thời đa ̣i Những giá tri ̣ truyền thống ở giai đoa ̣n trước luôn có liên hê ̣ chă ̣t chẽ với những giá trị cách tân ở giai đoa ̣n sau, chứ không hề đối lâ ̣p hay phủ đi ̣nh hoàn toàn, vẫn thể hiện được tâm hồn Viê ̣t, văn hóa Viê ̣t Ngôi nhà thơ Viê ̣t hiê ̣n đa ̣i hôm nay đã được xây nên từ những tầng thi ca truyền thống tiếp nối nhau tràn đầy hứng khởi Thơ Viê ̣t Nam giai đoạn từ sau 1975 đã tiếp nối truyền thống thơ ca dân tô ̣c không ngừng sáng

tạo để hòa nhâ ̣p cùng thơ ca thế giới trong hoàn cảnh xã hô ̣i mới

1.2.2 Về cuộc cách tân thơ Việt Nam hiện đại sau 1975

1.2.2.1 Ca ́ ch tân là nhu cầu mang tính tự thân, là sự thôi thúc mang tính quy luật

Đầu tiên là sự thôi thúc của một hiê ̣n thực phản ánh mới: Sau ngày 30 tháng 4

năm 1975, hòa bình và tự do đã thay da đổi thi ̣t đất nước chúng ta, mô ̣t thời kì xã hô ̣i

mớ i bắt đầu, nhưng văn ho ̣c nghê ̣ thuâ ̣t ngay sau 1975 vẫn chưa có nhiều thay đổi Những đường lối đổi mới cơ bản của Đa ̣i hô ̣i Đảng toàn quốc lần thứ VI năm 1986 đã

tạo nên không khí dân chủ rộng rãi, đánh thức ý thức về cá nhân, cá tính "Chưa bao

giờ, chúng ta chứng kiến tâm hồn con người Việt Nam mở rộng tất cả các chiều kích như lúc này" (dẫn theo Phạm Quốc Ca - Mấy vấn đề về thơ Việt Nam 1975-2000)

Cù ng với sự mở rô ̣ng giao lưu văn hóa quốc tế, nền kinh tế thị trường đã có những tác động nhiều mặt đến xã hội, đến con người và cả thơ ca Hoàn cảnh li ̣ch sử, xã hô ̣i và văn hóa mới làm đổi thay mo ̣i mă ̣t đời sống con người, cả những nhu cầu vâ ̣t chất và tinh thần Hiê ̣n thực cuô ̣c sống giờ đây là hiê ̣n thực đời thường phức ta ̣p, ngổn ngang đang đổi thay từng ngày, đổi thay đến chóng mă ̣t, hiê ̣n thực ấy khiến nghê ̣ thuâ ̣t

Trang 22

không thể nhâ ̣n thức nó mô ̣t cách đơn giản, mô ̣t chiều mà cần có sự thay đổi tư duy

mớ i, cách khám phá mới cho phù hợp

Tiê ́p đến là sự thôi thúc từ chính người cầm bút, từ nội lực bên trong của nghê ̣

si ̃ khát khao cách tân để khẳng đi ̣nh cá tính sáng tạo Cùng với những đổi thay của

hoàn cảnh lịch sử là những biến chuyển sâu xa trong thế giới nội tâm, trong tư tưởng, lối sống, cách nghĩ của cá nhân; trong tâm thức văn hóa cộng đồng Sự rộng mở của một thế giới đa chiều kích dẫn đến những chuyển biến quan trọng trong thế giới quan, nhân sinh quan của những người cầm bút Nghê ̣ sĩ sáng tác cảm thấy có nhu cầu phải

"cách tân" để kiếm tìm giá trị biểu đa ̣t mới cho nghê ̣ thuâ ̣t, làm mới những giá tri ̣ truyền thống và làm mới chính mình, cách tân trở thành khát khao sáng ta ̣o, nhu cầu khẩn thiết, bức bối của nhiều nhà thơ sau 1975 Không khí dân chủ, cởi mở, tự do đã

làm thay đổi "điê ̣u hồn" thi sĩ, khiến ho ̣ được thỏa sức sáng ta ̣o Vấn đề dân chủ trong đời sống xã hội, trong nhâ ̣n thức của "cái tôi" nghê ̣ sĩ đã kéo theo tư duy tiếp nhâ ̣n nghệ thuâ ̣t mới, từ đó làm thay đổi thói quen tiếp nhâ ̣n của người đo ̣c, hình thành nhu

cầu tiếp nhâ ̣n mới Nhu cầu thẩm mĩ mới không chấp nhâ ̣n những lối mòn trong nhâ ̣n thứ c và phản ánh hiê ̣n thực, nhất là đối với thơ, một thể loa ̣i của cảm xúc trữ tình

Sự thay đổi trong nhận thức, tất yếu dẫn đến nhu cầu biểu đạt mới về thế giới

Đổi mới, cách tân là khát vọng chung của những người nghệ sĩ Trong những năm tháng này, chúng ta đã chứng kiến không ít những phá cách, những thể nghiê ̣m táo

bạo đầy cá tính đô ̣c đáo của nghê ̣ sĩ Trong bối cảnh đó, thơ ca cũng không thể không nhập cuộc Có thể nói, chưa bao giờ, cách tân lại trở thành một ý thức tự giác, một nhu cầu khẩn thiết; một cao trào phổ biến, rộng rãi như giai đoạn này Sự táo bạo, dũng cảm của những người đi trước, xu hướng hội nhập toàn cầu, môi trường tự do dân chủ, giao lưu quốc tế, khao khát được khẳng định cá tính đã là động lực để nhiều nhà thơ trẻ bắt đầu tạo ra một làn sóng mới trong thơ ca Việt Nam đương đại

"Cách tân là lẽ sống của thơ" - đó là khẳng định của nhà thơ Hoàng Hưng tại

buổi tọa đàm “Thơ - Tìm tòi và cách tân” Trong điều kiện đời sống tinh thần thay đổi, đổi mới văn học được đặt ra như một tất yếu Nó không phải chỉ là yêu cầu trước hết của bản thân văn học mà còn là việc đáp ứng trước yêu cầu đổi mới của đất nước Thơ cần đổi mới để theo ki ̣p đổi mới tư duy, đổi mới nhâ ̣n thức trước mô ̣t hiê ̣n thực đời sống hiê ̣n đa ̣i, bởi sáng ta ̣o thơ ca không thể tách rời hiê ̣n thực Nhà thơ cần đổi

Trang 23

mớ i từ tâm thế "nhà thơ - chiến sĩ" sang "nhà thơ kẻ sĩ hiê ̣n đại"(cách nói của TS

Chu Văn Sơn) để trở thành người viết chuyên nghiê ̣p trong thời kì thơ ca đang bắt nhịp với dòng chảy của thơ ca thế giới

1.2.2.2 Những xu hướng cách tân

Từ những đánh giá của các nhà nghiên cứu và các tài liê ̣u khoa ho ̣c về thơ

cách tân gia đoa ̣n này với tâm huyết của các tác giả, có thể thấy rằng, thơ ca đang trong một niềm hứng khởi chưa từng có, đang sẵn sàng phô khoe tất cả vẻ đe ̣p phong phú , bất tâ ̣n Thế hê ̣ nhà thơ đổi mới đông đảo hôm nay hứa he ̣n sẽ làm nên thâ ̣t nhiều

kì tích trên con đường cách tân đưa thơ Viê ̣t bước lên đài vinh quang cùng thi ca thế giớ i Với niềm say mê nghệ thuật và tha thiết mang lại sự đổi mới trong thơ ca, các thế hệ nhà thơ đã và đang góp sức mình thúc đẩy sự vận động tiến lên của thơ ca trên quỹ đạo hiện đại hóa Nhìn vào thành tựu thơ từ sau 1975, sự phân chia đô ̣i ngũ nhà thơ khá là thống nhất về lớp người, đô ̣ tuổi và sự đóng góp cho cách tân thơ Song có

một thực tế rằng: không dễ để "phân" và "chia" mô ̣t cách rành ma ̣ch các xu hướng

cách tân thơ từ sau 1975, bởi đây là giai đoa ̣n các nhà thơ tự do tìm tòi, thể nghiê ̣m,

tìm chân lí nghê ̣ thuâ ̣t và tự khám phá chính mình Vì thế, thơ đã vươn tới sự đa da ̣ng

về tìm tòi, thể nghiê ̣m, nhiều "gio ̣ng điê ̣u" hơn, nhiều "nẻo đường" và "dòng chảy" hơn trước cùng hòa vào dòng sông thơ cách tân

PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp trong "Thơ Viê ̣t Nam sau 1975 - từ cái nhìn toàn

cảnh đã bao quát "Ba mươi năm và hai chă ̣ng đường thơ", cu ̣ thể: "Giai đoạn mười

năm đầu sau đổi mới từ 1975 -1985 là chặng đường chuyển tiếp từ nền văn học cách mạng trong chiến tranh sang nền văn học của thời kỳ hậu chiến… Sự vận động tư duy thơ trong giai đoạn này hướng tới hai mạch chính đó là: cảm hứng sử thi vẫn được tiếp nối như một quán tính nghệ thuật và cảm hứng đời thường xuất hiện nhiều"[14]

"… Các nhà thơ đã có sự thay đổi sâu sắc về tư duy nghệ thuật với ba điểm đáng chú

ý: Một là: “Ý thức nhìn cuộc đời bằng cái nhìn tỉnh táo và thơ ca hiện ra như một hình thức tra vấn không ngừng về đời sống… Hai là: “Nỗ lực khám phá sự phong phú của “cái tôi ẩn giấu”, dám phơi bày những bi kịch nhân sinh, hoài nghi những giá trị vốn đã quá ổn định để đi tìm những giá trị mới… Ba là việc coi “Thơ như một ngôn ngữ Công cuộc đổi mới đã mở rộng cánh cửa giao lưu, hội nhập với thế giới,

và thơ ca, trước vận hội này, không thể nằm yên trong mô hình nghệ thuật cũ Bắt đầu xuất hiện những giọng thơ lạ, đậm chất “Tây”[14] Tác giả đã nhìn ra từ sự đổi

Trang 24

thay về tư duy nghệ huật, các nhà thơ đã đóng góp sức mình vào việc đưa thơ ca vượt lên khỏi sự xơ cứng của mỹ học cũ vươn tới những chân trời mới, có nghĩa là thơ sau

1975 có sự cách tân rõ rê ̣t về tư duy nghê ̣ thuâ ̣t dẫn đến sự thay đổi của quan niê ̣m nghệ thuâ ̣t, cảm hứng nghê ̣ thuâ ̣t, cái tôi trữ tình trong thơ cũng như các phương diê ̣n ngôn ngữ, gio ̣n điê ̣u thơ

PGS.TS Lưu Khánh Thơ chia các xu hướng cách tân thơ sau 1975 ra thành hai nhó m: "nhóm thứ nhất là những cây bút đã có quá trình sáng tác từ trước 1975 như:

Hoàng Cầm, Lê Đạt, Trần Dần, Đặng Đình Hưng, Dương Tường, Hoàng Hưng, …

Họ được coi là những người đầu tiên đánh dấu sự xuất hiện của một dòng thơ mới gây nhiều tranh cãi…Những tác giả, tác phẩm này đã trở thành tiêu điểm cho những cuộc tranh luận sôi nổi đầu tiên về thơ hiện đại vào khoảng những năm từ 1993 đến 1995… Nhóm thứ hai là những cây bút xuất hiện và trưởng thành sau 1975 như: Nguyễn Quang Thiều, Dương Kiều Minh, Nguyễn Lương Ngọc, Mai Văn Phấn, Trần Anh Thái, Nguyễn Quyến, Dư Thị Hoàn, Tuyết Nga, Trần Quang Đạo, Đặng Huy Giang,… Sau đó những cây bút đương đại được nhắc đến nhiều nhất có thể kể đến:

Vi Thuỳ Linh, Phan Huyền Thư, Ly Hoàng Ly,…[79] Ta ́c giả cũng nhìn ra "cuộc cách

tân nghệ thuật của thơ ca Việt Nam sau 1975 có nhiều khuynh hướng thể hiện khác nhau nhưng tất cả đều có chung một mục tiêu duy nhất đó là đưa “tính hiện đại” trong thơ ca Việt Nam hòa nhịp cùng vận hội của thơ ca thế giới…Mỗi nhà thơ đều cố gắng khai phá những vùng đất riêng”.[79] Tuy chủ yếu đánh giá khoa ho ̣c về những đóng góp của nhóm "thơ trẻ đương đa ̣i", song từ bài viết này có thể thấy được những ghi nhận về hành trình cách tân thơ Viê ̣t từ sau 1975 qua sự phân nhóm ở trên

Tác giả Nguyễn Viê ̣t Chiến la ̣i chia nhóm những nhà thơ xuất hiê ̣n sau 1975

gồ m "các nhà thơ thuộc thế hệ hậu chiến (xuất hiện từ 1975 đến 1990) - đây là những

gương mặt thơ tiêu biểu làm nên diện mạo chính của thời kì đổi mới trong thơ Việt Nam đương đại Nhóm thứ hai là các nhà thơ trẻ xuất hiện trong giai đoạn từ 1990 -

2005 vơ ́ i những tìm tòi phát hiê ̣n bước đầu đáng ghi nhận" Ghi nhận sự nỗ lực cách

tân thơ, Nguyễn Việt Chiến khẳng định: “Nhìn lại chặng đường thơ Việt Nam ba mươi

năm qua đối với những thành tựu mới được công chúng văn học ghi nhận, chúng ta nhận ra rằng đội ngũ những nhà thơ Việt Nam xuất hiện sau 1975 đã chia vai gánh vác được một phần gánh nặng văn chương được nối tiếp chuyển vai từ các thế hệ nhà thơ

đã hành trình trong suốt ba mươi năm chống Pháp và chống Mĩ”[9] Cũng trong công

Trang 25

trình của mình, ông cho rằng: “Thơ của họ gần gũi với cuộc đời hơn, gần gũi với thiên

nhiên, gần gũi với tâm sự buồn vui của con người, thơ của họ nghiêng về những cá thể

và tiếng nói của thân phận Ngòi bút thơ của họ chủ động tìm tòi vươn tới bề sâu của những vỉa tầng còn ẩn khuất của đời sống tâm trạng, tinh thần và đời sống con người

để khai thác và hướng tới những hiệu quả nghệ thuật mới”[9]

Thực tế, văn ho ̣c Viê ̣t Nam từ sau 1975 gồm nhiều thế hê ̣ cầm bút, các nhà nghiên cứu đã từng go ̣i ho ̣ bằng những cái tên khác nhau: thế hê ̣ hâ ̣u chống Mỹ, thế hệ

hậu chiến, thế hệ đổi mới, thế hê ̣ cách tân Có thể dựa vào những tác phẩm được công

bố từ sau 1975 để khảo sát về ho ̣, bao gồm cả những nhà thơ đã sáng tác ở giai đoa ̣n trước nay tiếp tục sáng tác và chủ yếu là những người cầm bút từ sau 1975 Thế hê ̣ nhà thơ từ sau 1975 là mô ̣t lực lượng sáng tác đông đảo, trong đó nếu tính riêng những gương mă ̣t thơ cách tân la ̣i bao gồm cả những thế hệ có đóng góp đổi mới từ giai đoạn trước nay gặp không khí cởi mở của đổi mới, ho ̣ ma ̣nh da ̣n công bố tác phẩm khẳng

đi ̣nh dấu ấn như Trần Dần, Lê Đạt; thế hê ̣ nhà thơ kháng chiến chống Mỹ nỗ lực thay đổi cách viết như Nguyễn Duy, Thanh Thảo, Nguyễn Trọng Ta ̣o, Trần Vàng Sao ; cuối cùng là thế hê ̣ nhà thơ "cách tân" mà các nhà nghiên cứu đã phân đi ̣nh gồm: "lớp

so ́ ng cách tân đầu tiên" ngay sau đổi mới (cách go ̣i của nhà văn Văn Giá) như Dương

Kiều Minh, Nguyễn Lương Ngo ̣c, Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Bình Phương và thế

hệ các nhà cách tân thơ trẻ: Vi Thùy Linh, Văn Cầm Hải, Phan Huyền Thư, Ly Hoàng

Ly, Bùi Sim Sim, Phạm Kim Anh, Đặng Thị Thanh Hương, Bình Nguyên, Vũ Thị Huyền, Trần Kim Hoa, Nguyễn Quyến, Nguyễn Hưng Hải, Nguyễn Văn Phúc, Nguyễn Bảo Chân Thơ là lĩnh vực nghê ̣ thuâ ̣t có đă ̣c trưng của sự phong phú, đa da ̣ng về khuynh hướng, phong cách, gio ̣ng điê ̣u, có khi ngay cùng mô ̣t nhà thơ cũng viết theo

một vài khuynh hướng, chưa kể sự bùng nổ thông tin dẫn đến sự tiếp cận tác phẩm thơ thuộc các khuynh hướ ng cũng trở nên dễ dàng, nhanh chóng hơn: sự tiếp câ ̣n với các nguồ n sáng tác trên ma ̣ng, nguồn sáng tác thơ từ nước ngoài

Trong phạm vi của luâ ̣n văn, chúng tôi chỉ khảo sát mô ̣t vài khuynh hướng

cách tân nổi bâ ̣t đươ ̣c và đề câ ̣p mô ̣t cách thường xuyên, hê ̣ thống trong tiếp nhâ ̣n và nghiên cứ u thơ những năm gần đây Đồng thời, luâ ̣n văn tâ ̣p trung vào các khuynh

hướng cách tân từ ngay sau 1975, nhất là những năm 80 của thế kỉ XX: Các khuynh

hướng cách tân về nội dung phản ánh trong thơ: Khuynh hướng tiếp tu ̣c nhìn về

cuộc kháng chiến đã qua trong cái nhìn bi tráng, nhìn từ số phâ ̣n cá nhân, từ nỗi

Trang 26

buồ n và cả nỗi đau mất mát Đó là sự "nhìn la ̣i" trong thơ Nguyễn Tro ̣ng Ta ̣o, Nguyễn Đứ c Mâ ̣u, Thanh Thảo, Nguyễn Duy, Anh Ngo ̣c "vâng đã có một thời

hu ̀ ng vĩ lắm/hùng vĩ đau thương hùng vĩ máu xương/mắt người chết trừng trừng không chi ̣u nhắm " (Nhìn từ xa -Tổ quốc - Nguyễn Duy) Khuynh hướng thế sự,

đời tư phản ánh cái nhìn hiê ̣n thực về cuô ̣c sống còn nhiều khó khăn thiếu thốn, và nhiều cả những nỗi buồn: "Tôi trót sinh ra nơi làng quê nghèo/quen cái thói hay nói

về gian khổ/dễ chạnh lòng trước cảnh thương tâm/Làng tôi xưa toàn nhà tranh vách đất/bãi tha ma không một cái mả xây/mùa gặt hái rơm nhiều, thóc ít/lũ trẻ chúng tôi vầy đất tối ngày…" (Ra đi từ làng quê nghèo - Nguyễn Duy) Bên ca ̣nh đó là khuynh

hướng trực tiếp đề câ ̣p những vấn đề đa ̣o đức - thế sự, những đổi thay chóng mă ̣t của nhịp sống hiê ̣n đa ̣i khiến con người ngỡ ngàng, suy tư, trăn trở (Lưu Quang Vũ, Nguyễn Trọng Ta ̣o, Lâm Thi ̣ Mỹ Da ̣ ) Khuynh hướng viết về tình yêu trong cái nhìn hiện đa ̣i, đă ̣c biê ̣t là tiếng thơ, tiếng lòng của các nhà thơ nữ rất chân thành nhân bản (Dư Thi ̣ Hoàn, Đoàn Thi ̣ Lam Luyến, Ý Nhi ) Khuynh hướng thơ đi sâu vào đời

số ng tâm linh, bản thể (mô ̣t khoảng trống, vùng mờ đã được mở ra từ thế giới thơ Hàn

Mặc Tử trong thơ Mới, nay được tiếp tu ̣c khám phá) với sự thể hiê ̣n của Hoàng Cầm,

Dương Kiều Minh, Nguyễn Quang Thiều, Văn Cầm Hải Những khuynh hướng cách

tân về thi pháp như: Khuynh hướng tiếp tu ̣c khám phá chất liê ̣u đời thường, khuynh

hướng tượng trưng, siêu thực, khuynh hướng thơ tân hình thức Có mô ̣t cách xác

đi ̣nh khuynh hướng cách tân: Cách tân từ mĩ ho ̣c phương Đông và cách tân theo khuynh hướng mĩ ho ̣c hiê ̣n đa ̣i Ngay cả khi nhìn vào hành trình thơ của mô ̣t tác giả,

có thể ho ̣ chỉ thể hiê ̣n sự cách tân ở mô ̣t vài yếu tố nào đó so với truyền thống thơ Có thể kể đến mô ̣t Dư Thi ̣ Hoàn với "lối nhỏ" vào thơ như mô ̣t tiếng nói khiêm nhường

đổi mới Trên lối nhỏ thơ mình, chi ̣ chưa tìm đến hành trình xa xôi của cách tân hình thứ c thơ, nhưng đã làm mới ở tiếng thơ đầy hoài nghi, khát tìm chân lí qua sự tự vấn, đối thoa ̣i của cái tôi muốn lí giải, nhâ ̣n thức la ̣i về li ̣ch sử, về văn hóa, về thơ và về

tình yêu “Nếu anh cũng như em/ Đòi nhau sự viên mãn/ Thì điểm gặp nhau của

chúng ta/ Còn thảm hại hơn hai hòn bi” (Viên mãn - Dư Thi ̣ Hoàn) Có thể nói rằng

thơ Viê ̣t Nam hiê ̣n đa ̣i từ sau 1975 là ngày hô ̣i lớn tề tựu nhiều gương mă ̣t thơ ma ̣nh

dạn cách tân, nỗ lực khám phá những "nẻo đường" xa la ̣ cho thơ Chính sự phong phú về khuynh hướng thơ đã làm nên diê ̣n ma ̣o mới mẻ của thơ hôm nay - mô ̣t dòng chảy lớn của thơ hiê ̣n đa ̣i đang sẵn sàng hòa vào dòng sông thơ thế giới

Trang 27

Có thể tó m tắt những vấn đề cách tân cơ bản của thơ Viê ̣t Nam từ sau 1975 so

vớ i giai đoa ̣n trước ở mô ̣t vài phương diê ̣n sau đây: Về tư duy nghê ̣ thuâ ̣t, về cảm

hứ ng nghê ̣ thuật, về cả cấu trúc, ngôn ngữ và gio ̣ng điê ̣u thơ Có mô ̣t sự thay đổi ghê

gớ m, lớn lao về hê ̣ hình tư duy nghê ̣ thuâ ̣t trong văn ho ̣c nói chung và trong thơ ca

nói riêng ở giai đoạn sau 1975

Từ những gương mặt cách tân thơ Việt, chúng ta nhâ ̣n ra nhiê ̣t huyết cháy bỏng ở họ, thái đô ̣ sẵn sàng đổi mới mình, đổi mới nghê ̣ thuâ ̣t quyết liê ̣t Chính đô ̣i ngũ nhà thơ trẻ hôm nay đang được gửi gắm niềm tin lớn lao, cao cả: Ho ̣ sẽ tiếp tu ̣c con đường nghê ̣ thuật của cha ông, mạnh mẽ và bạo da ̣n cách tân, đưa thơ Viê ̣t hòa

vào dòng chày thơ ca thế giới Để có con đường ra ̣ng rõ cách tân trong thơ đương đa ̣i, không thể thiếu những gương mặt của thế hệ đầu, ở ho ̣ chưa rõ rê ̣t cách tân đến táo bạo, thơ họ chưa gây tranh cãi đô ̣t khởi, nhưng ho ̣ đã góp vào những tín hiê ̣u đầu tiên cho thơ hôm nay phải dổi mới, trong đó có thi sĩ Dương Kiều Minh

1.3 Thơ Dương Kiều Minh trong hành trình cách tân thơ Việt sau 1975

1.3.1 Tiểu sư ̉ nhà thơ Dương Kiều Minh

Nhà thơ Dương Kiều Minh tên thật là Kiều Văn Minh, sinh ngày 6.1.1960 tại thôn Nam Cường, xã Tam Đồng, huyện Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc Năm 1980 ông công tác ta ̣i Tổng công ty xây dựng Sông Đà - Hòa Bình Năm 1986, ông "xuống núi" học Trường Viết văn Nguyễn Du, khóa III(1986-1989), sau khi tốt nghiệp ông tiếp tu ̣c

về công tác ta ̣i công trường Sông Đà cho đến năm 1991.Từ năm 1991, ông công tác tại Sở Văn hóa thông tin, Hội văn học nghệ thuật Hà Tây (cũ), Hội liên hiệp văn học nghệ thuật Hà Nội, phó chủ tịch thường trực Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Nội, Tổng biên tập tạp chí Văn nghệ Thủ đô Có mặt trên đời hơn nử a thế kỉ, ông may mắn được sống và viết giữa thời kì đổi mới đất nước trên mo ̣i lĩnh vực Ông mất tại thành phố Hà Đông, vào ngày 28.3.2012 do căn bệnh ung thư phổi quái ác Trái tim ông đã ngừ ng la ̣i trước thềm tuổi 53, mà hồn ông vẫn dường như còn đau đáu những mùa thơ

"thanh xuân" dang dở

Ngày 16/5/2012, khoa Viết văn - Báo chí, trường Đa ̣i ho ̣c Văn hóa Hà Nô ̣i tổ chứ c Hô ̣i thảo văn ho ̣c với chủ đề: “Thơ Dương Kiều Minh trong diễn trình đổi mới

thơ đương đại” Được sống cùng những ngày tháng hào hùng của li ̣ch sử dân tô ̣c, lớn

lên khi đất nước còn trong chiến tranh và chứng kiến những đổi thay của cuô ̣c sống

hậu chiến, song Dương Kiều Minh đã dứt khoát bước ra khỏi "từ trường" của văn ho ̣c

Trang 28

kháng chiến khi bắt đầu sự nghiê ̣p sáng ta ̣o nghê ̣ thuâ ̣t của mình Dương Kiều Minh

cù ng thế hê ̣ với Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Bình Phương, làm ra ̣ng danh cho nhó m thơ sông Đà, không cao gio ̣ng với những tuyên ngôn về thơ, không ồn ào hô

hào đổi mới, song những gì Dương Kiều Minh để la ̣i cho thơ, cho đời là vô cùng kiêu

hãnh, nga ̣o nghễ, mãi mãi đe ̣p như mô ̣t câu thơ của ông "bông súng thần tiên nga ̣o nghễ giữa đầm"

1.3.2 Ha ̀ nh trình thơ Dương Kiều Minh

1.3.2.1 Như ̃ng tác phẩm chính

Sự nghiê ̣p sáng tác của Dương Kiều Minh gồm:

Thơ (7 tập):

- Củi lửa (1989), Nxb Tác phẩm mới

- Dâng mẹ (1990), Nxb Văn hóa

- Những thời đại thanh xuân (1991), Nxb Văn học

- Ngày xuống núi (1995), Nxb Văn học

- Tựa cửa (2000), (chưa xuất bản), đã in trong Thơ Dương Kiều Minh, Nxb

Văn học (2001)

- Tôi ngắm mãi những ngày thu tận (2008), Nxb Hội nhà văn

- Khúc chuyển mùa (2011), (chưa xuất bản), đã in trong Thơ Dương Kiều

Minh, Nxb Hội nhà văn

Tùy đàm văn chương (2 cuốn):

- Tìm hiểu người xưa qua sách cổ (2006), NXB Lao động

- Những viên ngọc sáng (2008), NXB Hội nhà văn

Ngoài ra còn số ít tiểu luận về thơ, văn xuôi, thơ cách tân, về một số nhà thơ hiện đại Việt Nam chưa xuất bản, trong đó có nhiều bài viết và ý kiến đánh giá của

ông về ba ̣n thơ, về cách tân, đổi mới thi ca rất có giá tri ̣ (ví du ̣ bài viết "Nhà thơ

Nguyễn Lương Ngo ̣c như tôi biết" trong "Nguyễn Lương Ngo ̣c, thơ và người", Nxb

Hội nhà văn, 2006) Với tư cách là người quản lý phong trào Văn nghệ (Phó CT Hô ̣i VHNT Hà Nô ̣i, Phó CT Hô ̣i nhà văn Hà Nô ̣i, Dương Kiều Minh đã cho xuất bản bộ

Tổng tập Văn học Nghệ thuật Hà Tây gồm 9 cuốn với tổng số trang lên tới ngót 5000

Đó là một bộ sách quý chứa đựng giá trị tinh thần của các thế hệ văn nghệ sỹ xứ Đoài

Như vâ ̣y, hành trình 20 năm sáng ta ̣o của thi nhân, đam mê nghê ̣ thuâ ̣t đến đô ̣ "thơ ca

la ̀ tất cả, cao hơn một đi ̣nh hướng sống", Kiều Minh đã tự khắc ho ̣a chân dung mình

Trang 29

qua thơ - mô ̣t cá nhân giàu cảm xúc, day dứt về nguồn, khát khao sáng ta ̣o Dương Kiều Minh đã đến với cánh đồng thơ cách tân trong mùa gieo trồng sớm nhất để gieo những ha ̣t mầm "hy vo ̣ng" cho thơ cách tân đơm hoa, kết trái

Năm 2012, sau khi nhà thơ mất, tuyển Thơ Dương Kiều Minh (2011) đã nhận được giải thưởng Thành tựu thơ của Hội Nhà văn Hà Nội ghi nhận những nỗ lực bền bỉ của ông trong diễn trình đổi mới thơ Việt Nam đương đại Bên cạnh những đóng góp

lớ n lao cho sự nghiê ̣p văn học nghê ̣ thuâ ̣t Hà Nô ̣i, Dương Kiều Minh đã để la ̣i dấu ấn

rõ nét của một thi sĩ cách tân trong những vẻ đe ̣p thẩm mĩ thi ca mới lạ, tư duy thơ đổi khác và chất giọng riêng, đem đến cách tiếp nhâ ̣n thi ca hiê ̣n đa ̣i so với đương thời

1.3.2.2 Ha ̀ nh trình thơ Dương Kiều Minh

* Tư ̀ "Củi lửa" đến "Những thời đa ̣i thanh xuân":

Dương Kiều Minh may mắn được sống và viết trong mô ̣t hoàn cảnh li ̣ch sử và không khí sáng ta ̣o nghê ̣ thuâ ̣t đă ̣c biê ̣t: Những năm 80, đất nước vừa đi qua chiến tranh, đang trở mình đổi mới và nghê ̣ thuâ ̣t đòi hỏi cách tân mãnh liê ̣t Tập thơ đầu

tay - “Củi lửa” (1989), thi sĩ đã tự mình âm thầm thắp lên ngo ̣n lửa thi ca, thổi bùng không khí sáng ta ̣o nghê ̣ thuâ ̣t, bừng tỏa ánh sáng nóng ấm những năm cuối của thập

kỷ 80 thế kỷ XX của thơ Việt, có thể coi như thời kỳ nền móng đánh dấu sự chuyển biến của thơ ca giai đoạn mới, khi mà bao nhà thơ còn đang lưu luyến với "hôm qua", ông xác định được hướng đi của mình với cách thể hiện mới lạ, với nhiều bài thơ có cấu tứ chặt chẽ chứng tỏ một sự chuẩn bị kỹ càng, một suy nghĩ đến độ thấu đáo Qua

tập Cu ̉i lửa, chúng ta thấy mô ̣t thi sĩ không phân vân đắn đo, một thái độ quyết liệt,

trăn trở, không còn chút rơi rớt nào của thơ ca thời chiến trong tư duy thơ Vẫn là những hình ảnh quen thuộc của làng quê Việt: cánh đồng, con đường, hoa cỏ, mùa gặt, chùm mồng tơi, bờ ao, bến bãi…nhưng không cũ mòn, không lă ̣p la ̣i Thơ Mới, mà mang đến những rung động thẩm mĩ lạ lùng, lan tỏa, trong cảm xúc, có khả năng gợi

ra ở người đọc những liên tưởng đa chiều với sự huy động tối đa của mọi giác quan Những hình ảnh thơ Dương Kiều Minh vừ a gần gũi, vừa sống động tràn đầy chất thơ, những nét vẽ lan tỏa tầng tầng lớp lớp, khơi gợi xúc cảm liên tiếp trong tư duy người

đo ̣c, mang đến mô ̣t thẩm mĩ tiếp nhâ ̣n tươi mới và có sức cuốn hút đến lạ kỳ: "Ngỡ

vừa qua giấc mơ hoang dại/Cậu bé tìm lại đồng xu đánh mất ngày xưa/Đáy bể ngâm trong vắt/Ồ một vầng trăng vừa được vớt lên(Cám dỗ) Tập thơ đầu tay không chỉ bắt đầu mô ̣t hành trình thơ Dương Kiều Minh mà giữa không khí tự do đổi mới của thơ

Trang 30

Việt những năm sau 1986, "Củi lửa" cũng đã mở ra nguồn ánh sáng mới la ̣ soi tỏ con

đường đổi mới của các nhà thơ đường thời Nhâ ̣n xét khái quát về những dấu ấn cách

tân từ "Củi lửa", có thể thấy rõ sự thay đổi tư duy thơ so với giai đoa ̣n trước 1975:

những quan niê ̣m nghê ̣ thuâ ̣t mới mẻ về thế giới và con người được soi tỏ từ những chất liê ̣u "truyền thống", nguồn cảm hứng nghê ̣ thuâ ̣t dồi dào gắn với cái tôi trữ tình

cá nhân giàu cảm xúc và mô ̣t hơi thơ, cấu trúc thơ, gio ̣ng điê ̣u hết sức tự do Nếu chỉ

đo ̣c lướt qua, nhiều người tưởng như thế giới thơ Dương Kiều Minh quen thuô ̣c và cổ điển, với hầu như chất liê ̣u thơ quen thuô ̣c, song tất cả thi liê ̣u ấy khi đi qua liên tưởng người đo ̣c hôm nay sẽ mang những vẻ đe ̣p thẩm mĩ mới mẻ chưa từng có Thi

sĩ đã cách tân nghê ̣ thuâ ̣t từ chính những gì đã quen đã gần gũi với truyền thống tiếp nhận của đô ̣c giả, nhưng là truyền thống được nhìn từ cái nhìn đời thường trong sáng

và dồi dào cảm xúc, từ đó đem la ̣i cho người đo ̣c sự lay đô ̣ng bởi hơi thơ trẻ trung, tươi tắn có khi đến run rẩy trong những lớp hình ảnh, ngôn từ thẩm mĩ Có thể nói,

vớ i "Củi lửa", ngay trong thời điểm năm 1989 của đổi mới thi ca khi ấy, Dương Kiều

Minh đã rành ro ̣t bước vào không gian bừng sáng của thơ ca cách tân, nhen nhóm và lan tỏa hơi ấm cho những khát khao sáng ta ̣o thi ca đương thời

Hơi ấm "củi lửa" âm ỉ và khao khát vẫn theo thi sĩ đến chặng đường thứ hai

của hành trình sáng tạo thơ Dương Kiều Minh: Dâng mẹ và Những thời đại thanh

xuân Người đo ̣c vẫn bi ̣ hấp dẫn bởi hê ̣ thống những hình ảnh, biểu tượng thẩm mĩ

vừ a quen vừa la ̣ đầy thích thú Ở "Dâng me ̣", Kiều Minh đã dựng lên trong tâm tưởng

một tượng đài về "me ̣"- người me ̣ của thi nhân, me ̣ quê, me ̣ thơ, người me ̣ cao cả, nơi

tìm về bao dung, bình yên Song đến chă ̣ng thơ này, thế giới thơ Dương Kiều Minh

bộc lộ một cái tôi trở về bản thể với những xúc cảm trằn trọc, dằn vặt, giằng xé, một đời sống nội tâm không thanh thản Chúng ta bắt gă ̣p những câu thơ man mác nỗi niềm nhân thế: "Quá nhiều đổi thay, nỗi buồn không đổi/ Quá nhiều đổi thay, buồn

chồng chất buồn/Ta chợt hiểu giá người xưa phải trả/ Đến lượt ta bản hòa âm này/Những chiếc vĩ cuộc đời chà sát/Những chiếc vĩ cuộc đời cứa ta bỏng rát…"(Bày tỏ) La ̀ tiếng nói riêng và mới, không còn cái ngỡ ngàng, run rẩy trong "Củi lửa",

Kiều Minh đào sâu vào cái tôi bản thể hướng nô ̣i trong những "bô ̣c ba ̣ch", "bày tỏ" và

"niềm vo ̣ng niê ̣m" (tên các bài thơ Dương Kiều Minh) Thi sĩ tìm đến cảm hứng hoài niệm, tự thương, suy ngẫm, thường độc thoại với mình, đối thoa ̣i với "me ̣" hoặc mượn lời những nhân vật lịch sử, những con người tự do trong văn hóa, nghệ thuật cổ

Trang 31

điển, trong thế giới cổ tích để gửi gắm tâm sự một cách kín đáo: Prôtêmê và lửa, A-

pô-lông và niềm cô tịch, Khúc dâng Mozart, Giêsu Krixto, Faust, Đôn-ki -hô- tê,

Đến đây, chúng ta thấy mô ̣t cái tôi hướng nô ̣i sâu hơn, rô ̣ng hơn, trĩu nă ̣ng hơn những

ưu tư kiếp người trên hành trình đi tìm giá tri ̣ sống Song vẫn cho thấy cái tôi ở đây còn dạt dào niềm tin yêu cuộc đời của thời thanh xuân đang căng tràn nhựa sống với

biết bao khát vọng lớn lao: "Tôi - cậu bé đi lạc trong kinh thánh/ Đi lạc xứ sở cái ác

kinh hoàng/Cái thiện bao la/Tình yêu - sự khởi đầu/ Đi lạc chiêm nghiệm hùng vĩ đời người" (Khúc dâng Mozart) Dương Kiều Minh đã thể hiê ̣n quyết tâm làm mới, làm

khác trong hành trình thơ của mình với mô ̣t thế giới nghê ̣ thuâ ̣t thi ca mới mẻ, thế giớ i cuô ̣c sống thôn quê dân dã gần gũi với bất kì cá nhân nào, mô ̣t cuô ̣c sống bình di ̣

mà bình yên, mô ̣t nô ̣i tâm dồi dào cảm xúc và những khát khao sống đầy nhiê ̣t thành

củ a hồn thơ tràn ngâ ̣p "hơi xuân từ những cánh đồng"

* Từ "Ngày xuống núi" đến Khúc chuyển mùa:

Bắt đầu từ "Ngày xuống núi" cho đến hết tập thơ cuối cùng Khúc chuyển mùa,

nội dung thơ dần chuyển sang cảm hứng đối thoa ̣i về nhân sinh, thế sự Dương Kiều Minh có ý thức tiếp thu tinh hoa của thơ cổ điển phương Đông làm cho thơ ông

phong phú thêm về nghê ̣ thuâ ̣t biểu hiện "Ngày xuống núi" tìm la ̣i những nét đe ̣p của

một nền văn hiến khắc ta ̣c từ thời cổ, chứng tỏ sự bám rễ sâu vào nguồn cội truyền thống của tư duy thơ Vẻ đe ̣p của chă ̣ng thơ này là ở những vần thơ, ý thơ đậm đặc chất hoài cổ, giọng điệu ngân nga một cách kiêu hãnh, ngôn từ trang trọng hoa mỹ;

các địa danh, hình ảnh được chọn lọc gợi tả sự linh thiêng, huyền ảo của chốn tâm

linh: "Kiê ́p người vút/Trút lại cay nồng/luồng ánh sáng qua mưa chói chang ngập ngu ̣a/mùa như người, lần lượt đi, lần lượt đến/câu thơ chìm/lóe chiều chập choa ̣ng…''(Niềm nhớ) Nhân vâ ̣t trữ tình "câ ̣u bé" hay chàng trai thanh xuân run rẩy

đã bỗng vu ̣t biến thành hiền triết trĩu nă ̣ng ưu tư ngay từ bài thơ đầu tiên của "Ngày

xuô ́ng núi" Ở "Niềm nhớ" có những lời triết luâ ̣n về đời người "hữu ha ̣n", về bản thể

mình của cái tôi trữ tình thấy mình "nhỏ bé", về bè ba ̣n, biê ̣t ly…Qua hai chương,

"niềm nhớ" hóa thành "niềm nhân thế", và kết la ̣i bằng "khát vo ̣ng dâng kiếp người",

"hy vọng thắp mong manh/ngùn ngu ̣t nỗi niềm" Ở "Ngày xuống núi, người đo ̣c thấy

sự chuyển biến về gio ̣ng điê ̣u thơ, "từ trữ tình sang tự tình" rõ nét (Văn Giá)

Tập "Tựa cửa" thể hiê ̣n dấu ấn đâ ̣m nét của thơ văn xuôi Dương Kiều Minh,

tất cả cảm hứng chủ đa ̣o của tâ ̣p thơ được nhà thơ tự ba ̣ch trong lời tựa: "…số phận

Trang 32

và địa khí sinh ra nhà thơ Nhà thơ hội thấu tinh khí trời đất và thời cuộc, rồi tạo tác

ra sản vật, đó là thơ Mỗi bài thơ ra đời bỏ lại phía sau mọi vật cản Mỗi bài thơ là việc của người, nhưng là vật của trời Dù nói gì thì nói, không ai chối bỏ được thời đại của mình…"(Tựa) Bên ca ̣nh lời đối thoa ̣i cùng đương thời về sinh mê ̣nh nhà thơ,

về số phâ ̣n của "mỗi bài thơ", thi sĩ thể hiê ̣n mô ̣t cái tôi tự sự về nhân sinh, về thời gian, sự hữu ha ̣n của kiếp người, những suy ngẫm về thien nhiên chuyển đổi, những câu chuyê ̣n ghi la ̣i trong đời Tâ ̣p thơ phảng phất tư tưởng Lão -Trang, lời thơ văn xuôi tự do về cấu trúc "tự tình", song có thể nhâ ̣n thấy nhiều bài thơ trong tâ ̣p, cấu trú c tự sự lấn át chất thơ (dù chất thơ vẫn có), kéo người đo ̣c vào những cấu trúc dài

lê thê, dằng dă ̣c Đóng góp của tâ ̣p thơ này chính là tư duy đối thoa ̣i trong thơ, cảm

hứ ng triết luâ ̣n về nhân sinh, thế sự cho thấy bóng dáng cuô ̣c sống lắm ưu phiền cá nhân khá đâ ̣m nét

Đến "Tôi ngắm mãi những ngày thu tận", những "tự tình" càng đâ ̣m nét hơn,

đây là tâ ̣p thơ có thể được đánh giá là thể hiê ̣n nhiều nhất "gio ̣ng buồn" trong thơ Dương Kiều Minh Cái tôi trữ tình trong tâ ̣p thơ mang bóng dáng "cổ nhân" chiêm nghiệm, triết lí về "cuô ̣c đời", về những "câu thơ": Lăn qua cuộc đời, vịn vào ngang

trái/Nâng câu thơ trước ngực, mỉm cười…Linh cảm cuộc thay đổi lần cuối/Cuộc dịch chuyển cuối cùng, chặng cuối cùng cuộc hành trình gian nan gập ghềnh, đơn độc và đơn độc Cuộc hành trình tưởng phải bỏ nửa chừng, tưởng không bao giờ đi tiếp đoạn cuối/Ôi, cuộc đời bé nhỏ nhọc nhằn vậy sao/Tôi ngắm mãi những ngày thu tận"(Tôi

ngắm mãi những ngày thu tâ ̣n) Phải nói rằng, nỗi buồn của cái tôi trữ tình trong tâ ̣p thơ

bắt nguồn từ tiếng nói nô ̣i tâm con người trước nhân sinh nhiều cơ cực, nho ̣c nhằn, phảng phất ở câu chữ có âu lo bê ̣nh tâ ̣t, cuô ̣c sống khốn khó, đời người gian nan…nhưng có nhiều xúc cảm trùng lă ̣p, những nỗi buồn kéo dài lê thê Tuy ý kiến

một vài nhà nghiên cứu đánh giá Dương Kiều Minh trong chă ̣ng cuối của hành trình thơ có sự "lă ̣p la ̣i" về xúc cảm, đo ̣c lên có cảm giác nă ̣ng nề, song đó chỉ là cách đánh giá từ phương diê ̣n cảm nhâ ̣n chủ quan Thực tế, những tâ ̣p thơ ở cuối hành trình, cái tôi trữ tình trong thơ Dương Kiều Minh đã dám đi sâu hơn vào thế giới của nỗi buồn, đào sâu vào thế giới tâm linh và sâu hơn nữa là những giấc mô ̣ng mi ̣ châ ̣p chờn không thể cắt nghĩa bằng sự lí giải đơn giản Đó chính là mô ̣t cách Dương Kiều Minh làm mới chính mình trong giấc mơ tự do chìm đắm của riêng thi sĩ, vì vâ ̣y những tâ ̣p thơ cuối

cù ng này vẫn có những vẻ đe ̣p thẩm mĩ riêng, vẻ đe ̣p của những ưu tư trĩu nă ̣ng về

Trang 33

cuộc đời như nó vốn thế, vẻ đe ̣p của tiếng nói cá nhân riêng tư trong thơ không che giấu, vẻ đe ̣p của ma ̣ch thơ, hơi thơ rất riêng, không lẫn vào bất cứ ai

Tập thơ khép la ̣i hành trình sáng ta ̣o thơ Dương Kiều Minh là "Khúc chuyển

mu ̀ a" la ̣i tìm về nguồn cảm hứng ban đầu của thơ ông, với "những giấc mơ di ̣u dàng lanh canh như ̃ng chiếc chuông nhỏ xíu" (Vừa giấc mơ di ̣u dàng đậu xuống) Tâ ̣p thơ

lại thể hiê ̣n "sở trường" sáng ta ̣o của Dương Kiều Minh với những xúc cảm tinh tế,

lờ i thơ, hơi thơ nhe ̣ nhàng, êm di ̣u: "Những con đường mới mở cắt ngang kỉ niê ̣m, nơi

hôm qua còn nao nức hôm nay đã chìm vào hoang vắng quên lãng" (Tứ tấu xuân hè)

Không gian bình yên quen thuô ̣c la ̣i trở la ̣i trong nhiều bài thơ, tưởng như "Khúc chuyển mù a" là mô ̣t khúc hát tìm về cảm hứng ban đầu, cũng là cô ̣i nguồn của mô ̣t

hồn thơ đăm đắm nỗi niềm về khát khao sáng ta ̣o Ấn tượng về "Khúc chuyển mùa"

là những hình ảnh trẻ trung, tươi sáng la ̣i "trở về" trong giấc mơ thi ca của ông, nhưng được nhìn bằng ánh mắt của mô ̣t cái tôi khao khát những giấc mơ buổi ban

đầu: "chiếc chuông nhỏ xíu/bên mùa thu âu yếm chở che/mang mộng tưởng lang

bang qua trời xanh đồng rộng/“những đám mây thong dong đợi cùng theo với”/ta đang trở về giấc mơ ngày trẻ dại/ta đuổi theo hoài giấc mơ ngày trẻ dại/những bờ cỏ tươi nồng những cánh đồng sương nước/Một ngày mới dần hiện ra/một ngày mới bắt đầu" Những cái gì "nhỏ xíu", "lang bang", "thong dong" mà chúng ta đa quen từ

"Cu ̉i lửa" sống dâ ̣y trong mô ̣t sự hấp dẫn mới và khác, khác trong chính hình tượng

cái tôi trữ tình giờ nhìn về, vo ̣ng tưởng và khao khát "hơi xuân" từ cuô ̣c đời và sáng

tạo Như biết mình đang đi tới cuối hành trình "mang câu thơ vượt dòng sông về phía

sau da ̃y núi" (Chúng tôi gă ̣p nhau ở bên kia hồ nước), ở những bài thơ cuối cùng của

hành trình sáng ta ̣o thơ, thi nhân "mơ ngày trẻ da ̣i" nhiều hơn, "tìm la ̣i gì trong câu chuyện xưa" nhiều hơn như cách để tự nhìn la ̣i, soi ngắm cô ̣i nguồn thơ, để la ̣i kiếm

tìm những gì di ̣u dàng, "tươi nồng" của cuô ̣c đời Đến đây, chúng ta khâm phu ̣c thi nhân - những ngày đã nha ̣y cảm biết trước "ngày thu tâ ̣n", vẫn không thôi khát vo ̣ng thanh xuân, đó cũng là cách thi nhân truyền cảm hứng cho người đo ̣c về khát vo ̣ng

sống không mê ̣t mỏi, khát vo ̣ng sáng ta ̣o đến tâ ̣n cùng Nhìn vào những tâ ̣p thơ của chặng đường sau của Dương Kiều Minh, có ý kiến cho rằng "Khi thơ anh cũ thì cái

tình trong thơ anh còn nồng ấm, nhưng đến khi thơ anh đổi mới thì cái tình trong thơ anh có chiều nhạt đi"[10], đó là mô ̣t cách đánh giá về "cái tình trong thơ", tuy vâ ̣y

chú ng tôi nhâ ̣n thấy "cái tình" ấy chỉ nha ̣t đi so với chă ̣ng đầu "Củi lửa" đầy ấm áp,

Trang 34

lan tỏa ở sự trong trẻo, dung di ̣, ở những cảm giác "rẩy run đến vô lượng", chứ không

hề "nha ̣t đi" về cảm xúc, về tâm tình, mă ̣c dù có sự lấn át của tư duy lí trí, ở sự đối thoại liên tu ̣c trong cảm hứng thơ với mình, với đời, với người Thi nhân đã đi qua cả

hành trình khắc khoải để vươn tới những suy tư, chiêm nghiê ̣m nhiều hơn, nhưng vẫn không hề đánh mất tâm tư, cảm xúc vốn là đă ̣c trưng trữ tình của thơ, tâm tình ấy nằm

ở bề sâu lớp tự sự, ở trong cách nói và cách nhìn trầm tĩnh hơn, di ̣u dàng hơn: "Niềm

xuân thúc giục/ Niềm xuân mách bảo/ Niềm xuân vươn dậy cõi mênh mông tĩnh lặng/ Bóng lớn cây dã hương cổ thụ vươn cao giữa trời đất trong rạng rỡ ngày mới/ Thổn thức làn ánh sáng toả lan hơi thở xuân về" (Giao thừa) Đi qua những mùa thu chiêm nghiệm, thi nhân la ̣i tìm được "hơi xuân từ những cách đồng", hình ảnh thơ mang

tính khái quát biểu tượng cao song cái hồn thơ, cái tình thơ vẫn nă ̣ng sâu, thấm thía

và lan tỏa, chỉ là đã "nha ̣t đi" cái trong trẻo, trẻ trung của hơi xuân thuở ban đầu

Là nhà thơ thế hệ mới sau 1975, Dương Kiều Minh đã cố gắng tạo nên gương mặt và giọng điệu riêng giữa vườn thơ rực rỡ sắc màu cách tân Dương Kiều Minh đã

góp thêm mô ̣t gio ̣ng điê ̣u riêng cho thời kì hâ ̣u chiến để hòa vào không khí đổi mới thơ ca Có thể nhận định về đóng góp của Dương Kiều Minh trên hành trình cách tân

đó là hành trình: "đến hiện đại từ truyền thống", hành trình tìm về nguồn cội bằng tư duy thơ hiện đại, cách tân trên chính dòng ma ̣ch thi liê ̣u truyền thống của thơ Viê ̣t để đơm bông kết trái trên cách đồng thơ mô ̣t "mùa vàng" Dương Kiều Minh đã bắt đầu

cách tân từ chính cách tư duy về mô ̣t thế giới hiê ̣n thực mới được nhìn qua cái nhìn cá nhân, mô ̣t cá nhân bản thể giữa đời thường với muôn nẻo tâm tư, hiê ̣n thực không chỉ

là hiê ̣n thực bên ngoài mà còn là "những khoảng trống", những bí ẩn, những giấc mơ, những hiê ̣n thực bên trong con người được cảm nhâ ̣n theo cách riêng Song quan trọng nhất, vẫn là sự cách tân về quan niệm nghệ thuật mới mẻ, tư duy thơ lạ, cảm xúc tươi mới, ám ảnh và các phương tiện nghệ thuật tự do, phá bỏ khuôn thức cũ để tạo nên những vẻ đẹp thẩm mĩ mới cho thi ca Dương Kiều Minh đã đến thu hái sớm trên cánh đồng thơ anh vu ̣ mùa thu hoa ̣ch mới với trái quả mang hương vi ̣ riêng: sắc

màu thẩm mĩ mới mẻ cho thơ, hơi thơ mới, cảm xúc mới và gio ̣ng điê ̣u riêng, những

cái mới, cái riêng mà anh đã gieo trồng trên chính phù sa đắp bồi của truyền thống

Từ "Củi lửa" bắt cháy niềm đam mê sáng ta ̣o vào những buổi đầu của không khí cách

tân thơ Viê ̣t cho đến "Những ngày thu tâ ̣n", Dương Kiều Minh đã cùng với các nhà thơ cùng thế hê ̣ (ngay sau Dư Thi ̣ Hoàn đầy khiêu khích, mới la ̣; cùng với Nguyễn

Trang 35

Lương Ngo ̣c, Nguyễn Quang Thiều táo ba ̣o cách tân…) làm nên "đợt sóng cách tân đầu tiên" cho thơ Viê ̣t trào dâng khát khao sáng ta ̣o

Tiểu kết chương 1:

Cuộc cách tân thơ Viê ̣t Nam hiê ̣n đa ̣i sau 1975 bắt nguồn từ chính nô ̣i lực đổi

mớ i không ngừng của truyền thống thơ ca dân tô ̣c, kết hợp với sự thôi thúc của thời

đa ̣i, ý thức khát khao sáng ta ̣o của người cầm bút Đây là mô ̣t ngày hô ̣i thơ cách tân đông đảo về gương mă ̣t thơ, phong phú về xu hướng thơ, tề tựu nhiều anh tài có đóng

góp lớn lao vào sự thay đổi diê ̣n ma ̣o thơ ca dân tô ̣c Giữa ngày hô ̣i thơ sôi nổi ấy có

sự đóng góp âm thầm nhưng có dấu ấn riêng rõ nét của nhà thơ Dương Kiều Minh

Nhà thơ Nguyễn Sĩ Đa ̣i nhâ ̣n xét về thơ Dương Kiều Minh: Dương Kiều Minh

"bước hẳn ra được khỏi trường thơ chống Mỹ, tin tưởng và đi sâu vào cảm quan của cái tôi, đạt được sự tưởng tượng và liên tưởng phong phú, đa chiều".[14] Thi sĩ đã

dứ t khoát đổi gio ̣ng, làm mới thẩm mĩ thơ, cách tân vẻ đe ̣p thơ ca trong những cảm

xú c mới la ̣, những liên tưởng bất ngờ, những cấu tứ tự do, hiê ̣n đa ̣i, những gì Dương Kiều Minh làm được đã góp phần cổ vũ thế hê ̣ cách tân thơ trẻ đi tiếp và không nga ̣i

làm mới, làm khác Đời sống, đời thơ, đời viết âm thầm mà đáng quý của ông sẽ mãi

là bài học cho nhiều nhà thơ nối tiếp con đương thơ dân tộc Thơ Dương Kiều Minh như bóng dáng cao vợi, lực lưỡng của những ngo ̣n núi quê hương anh, như dòng chảy cuộn sôi, ma ̣nh mẽ của những dòng sông chảy bên cuô ̣c đời thi sĩ (sông Đà, sông Nhuệ, sông Hồng), mãi còn đó với thời gian lă ̣ng lẽ mà vững bền mô ̣t khát vo ̣ng sáng

tạo bền bỉ Kiều Mình như "bông súng thần tiên ngạo nghễ mặt đầm", mùa xuân gấp

gấp củ a đời người đã go ̣i thi sĩ về "chốn bình yên" quá sớm, nhưng thơ Dương Kiều Minh sẽ "mang hơi xuân từ những cánh đồng", lan tỏa vẻ đe ̣p, sức sống cho thi ca

hôm nay và muôn đời sau

Trang 36

Chương 2 CÁCH TÂN VỀ TƯ DUY NGHỆ THUẬT, CẢM HỨNG NGHỆ THUẬT GẮN VỚI CÁI TÔI TRỮ TÌNH

TRONG THƠ DƯƠNG KIỀU MINH

2.1 Ca ́ ch tân về tư duy nghê ̣ thuâ ̣t trong thơ Dương Kiều Minh

2.1.1 Tư duy nghê ̣ thuật trong thơ và tư duy nghê ̣ thuật trong thơ Viê ̣t Nam sau 1975

2.1.1.1 Kha ́ i niê ̣m tư duy nghê ̣ thuật trong thơ

Tư duy nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của con người trong lĩnh vực nghệ thuật Có nhiều quan điểm về tư duy nghệ thuâ ̣t, tuy nhiên chúng tôi chú ý tới quan điểm của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (NXB Giáo dục) và ý kiến của PGS.TS Nguyễn Bá Thành

trong cuốn Tư duy thơ và tư duy thơ hiện đại Việt Nam (NXB Văn học) Cuốn Từ điển

thuật ngữ văn học nêu kha ́i niê ̣m: “Tư duy nghệ thuật là dạng hoạt động trí tuệ của

con người hướng tới sáng tạo và tiếp nhận tác phẩm nghệ thuật Đặc điểm của tư duy nghệ thuật là tính lựa chọn, tính liên tưởng, tính ẩn dụ Trên cơ sở của tư duy nghệ thuật người ta tạo ra các tư tưởng và quan niệm nghệ thuật lựa chọn các phương tiện, biện pháp nghệ thuật…”[21] Theo cách lí giải trên, tư duy nghê ̣ thuâ ̣t

được cụ thể hóa qua hê ̣ thống hình tượng nghê ̣ thuâ ̣t về thế giới và con người, qua hê ̣ thống ngôn ngữ nghệ thuâ ̣t của tác phẩm Tư duy nghệ thuật chứa đựng nhiều yếu tố ngẫu nhiên trong quá trình sáng tạo, đồng thời chịu sự chi phối mạnh mẽ của thế giới quan và nhân sinh quan của người sáng tạo

Theo cuốn sách của PGS.TS Nguyễn Bá Thành: "Tư duy nghê ̣ thuật thơ là

phương thức nhận thức và biểu lộ tình cảm của con người bằng hình tượng ngôn ngữ thấm đẫm chất thơ"[72] Đặc điểm quan trọng nhất của tư duy thơ là sự thể hiện của

cái tôi trữ tình, cái tôi cảm xúc, cái tôi đang nhâ ̣n thức về thế giới hiê ̣n thực và con người trong thế giới nghê ̣ thuâ ̣t thơ Cái tôi trữ tình trong thơ được biểu hiện dưới hai dạng thức chủ yếu là cái tôi trữ tình trực tiếp và cái tôi trữ tình gián tiếp Thơ trữ tình coi trọng biểu hiện cái chủ thể đến mức như là nhân vật số một trong mọi bài thơ Do

sự chi phối của quan niệm thơ và phương pháp tư duy của từng thời đại mà vị trí của cái tôi trữ tình có những thay đổi nhất định…Tư duy thơ là sự kết hợp giữa hướng nội

và hướng ngoại Hướng ngoại là nhằm vào đối tượng miêu tả, trình bày nó dưới ánh sáng của một quan niệm thẩm mỹ Hướng nội là tác giả tự nghĩ về mình, tự quan sát

Trang 37

và biểu hiện cái tôi nội cảm của mình Tìm hiểu tư duy thơ chính là tìm hiểu sự vận động của hình tượng thơ Muốn tìm hiểu thơ và tư duy thơ của các thời đại, các dân tộc hay các tác giả khác nhau, chúng ta cần tìm hiểu những đặc trưng tư duy của từng chủ thể ở mỗi dân tộc và thời đại

Các nhân tố làm nên kiểu tư duy thơ là gì? Đó chính là quan niệm về chất thơ, cách kiến tạo thi ảnh, cách khơi tạo và duy trì mạch thơ, cơ chế lựa chọn và kết hợp trong mĩ cảm của chủ thể sáng tạo, cách thức tổ chức tác phẩm, các chất liệu tiêu biểu (hiểu theo nghĩa là ở tác phẩm, thể loại, loại hình, tác giả này có mà tác phẩm, tác giả, thể loại, loại hình khác không có hoặc không nổi trội) Cách tân thơ chỉ có thể có được khi đổi mới kiểu tư duy thơ, làm xoay chuyển hệ thống các nhân tố đã nêu Đúng ra, đó là sự phá vỡ cấu trúc của kiểu tư duy trước, kiến tạo một kiểu tư duy

khác "Một chỉnh thể nghệ thuật mới bắt đầu phôi thai từ trong tư duy, hứa hẹn một

loại hình thơ mới ra đời Sâu xa hơn, phải thấy rằng, cội rễ của việc thay đổi kiểu tư duy thơ chính là sự thay đổi của quan niệm triết học và mĩ học" [72] Tư duy nghê ̣

thuật trong thơ khác với tư duy nghê ̣ thuâ ̣t trong các thể loa ̣i nghê ̣ thuâ ̣t khác ở xu hướng hướng nô ̣i là chủ yếu và ở chất thơ rất đâ ̣m đà

Như vậy, nói tới tư duy thơ là nói tới hê ̣ thống các quan niê ̣m, tư tưởng và thi pháp nghê ̣ thuâ ̣t thơ, nó có thể biểu hiện trực tiếp qua phát ngôn tư tưởng của nhà thơ, song thường biểu hiện thành hê ̣ thống qua chính hành trình sáng ta ̣o nghê ̣ thuâ ̣t của tác giả Muốn đổi mớ i, cách tân nghê ̣ thuâ ̣t thơ, trước hết nhà thơ cần đổi mới tư duy Theo tác giả Lê Hồ Quang thì đổi mới tư duy là khi : "ở tác giả hình thành một mô

hình nhận thư ́ c - sáng tạo mới, khác (thậm chí đối lập) với trước, và nhờ đó tạo nên

sư ̣ thay đổi mang tính gốc rễ trong thế giới nghê ̣ thuật tương ứng" [63] Cũng trong

bài viết này, tác giả nêu quan điểm: "đổi mới tư duy thơ chính là nền tảng của mọi sự

ca ́ ch tân, đổi mới thơ" Tìm hiểu hành trình thi ca của mô ̣t nhà thơ, nhất là vấn đề nhà

thơ có cách tân nghệ thuật hay không, nhất đi ̣nh phải tìm hiểu bắt đầu từ tư duy nghê ̣ thuật của nhà thơ đó, đă ̣t ván đề nhà thơ có đổi mới tư duy nghê ̣ thuâ ̣t hay không so với trướ c đó và cùng thời, từ đó phát hiê ̣n sự nhâ ̣n thức, li giải mới mẻ của nhà thơ về hiện thực và con người trong thế giới nghê ̣ thuâ ̣t của riêng ho ̣

2.1.1.2 Tư duy nghê ̣ thuật trong thơ Viê ̣t Nam sau 1975

Thơ ca kháng chiến do đề cao vai trò, sứ mê ̣nh "nhà thơ - chiến sĩ", coi thơ là

vũ khí, thơ là tiếng nói của cái ta nên mang đâ ̣m tính sử thi và cảm hứng lãng ma ̣n

Trang 38

cách ma ̣ng Thời kì này, các nhà thơ đã sống đến cùng với số phâ ̣n của đất nước và nhân dân nên thế giới nghê ̣ thuâ ̣t thơ được khái quát từ hiê ̣n thực cuô ̣c chiến, của Tổ quốc và nhân dân trong giờ phút sinh tử thiêng liêng và anh dũng Tư duy mĩ học của thơ ca thời kì kháng chiến là tư duy về cái hùng, cái cao cả Cái bi dù được nói đến nhưng chỉ có ý nghĩa như một nhân tố để làm nổi bật cái tráng, làm cho chân dung lịch sử hiện lên sống động hơn và ấn tượng hơn Thơ là tiếng nói của số phâ ̣n đất nước, nhân dân, là tiếng hát ngợi ca hào sảng, tiếng nói “đồng ý, đồng tình, đồng chí”(Tố Hữu) Vì thế, tư duy về hiê ̣n thực của thơ kháng chiến là hiê ̣n thực trong cái cao cả, hiê ̣n thực về Tổ quốc, nhân dân trong cuô ̣c chiến đấu bảo vê ̣ sinh mê ̣nh đất nước Hiê ̣n thực ấy hướng tới cách ứng xử "Tổ quốc là trên hết", cái riêng tư và số phận cá nhân lùi về sau trong thơ

Giữa cuô ̣c sống thời bình khi chiến trang đã đi qua, những nhu cầu văn hóa, thẩm mĩ mới đă ̣t ra yêu cầu đổi mới tư duy nghê ̣ thuâ ̣t thơ hết sức bức thiết, thâ ̣m chí gay gắt, quyết liê ̣t Với các nhà thơ thế hệ Đổi mới, sáng tạo thơ hoàn toàn không tách rời hiện thực, nhưng đó phải là hiện thực theo cách khác Đó không chỉ là hiện thực của đám đông, của ý thức hệ, của những cuộc đấu tranh giai cấp…, mà còn là hiện thực nội tâm, tư tưởng, cảm xúc; hiện thực của vô thức, linh giác… cả hiê ̣n thực bên ngoài (hướng ngoa ̣i) và hiê ̣n thực bên trong (hướng nô ̣i) Nhưng cho dù thơ có hướng ngoại (hiê ̣n thực khách quan bên ngoài), thì đó cũng phải là hiê ̣n thực được lí giải mô ̣t

cách chân thực theo lí giải, suy ngẫm của cái tôi hướng nô ̣i Hiê ̣n thực trong thơ chân thực, đời thường, dần dần hiê ̣n ra trần tru ̣i hơn trên trang viết, đó là hiê ̣n thực cuô ̣c

sống hôm nay, đang đổi thay từng ngày, không phải hiê ̣n thực của lí tưởng như ngày hôm qua Từ những đề tài sử thi của thời chiến, thơ trở về cuộc sống bình dị, nhằm tìm kiếm trong cái hằng ngày, cái đời thường một diện mạo chân thực và sâu kín hơn của nhân sinh Cũng do vậy, thơ có khả năng đi sâu hơn vào cuộc đời với những thân phận, số phận đơn lẻ, buồn bã, nhiều ẩn ức tâm sự Đổi mới thơ trước hết là thay đổi tiếng nói tinh thần của cá nhân hiện đại trong đời sống hiện đại, khi đối diện trước bao vấn đề phức tạp của đất nước, dân tộc và nhân loại Đó là tiếng nói của xúc cảm, của tư tưởng và của cả trực giác, tâm linh Nói theo cách của Nguyễn Quang Thiều,

thơ chính là kết quả của “một trí tưởng tượng vô cùng hoang dại, và bằng những cơn

mơ bất tận, đầy nhạc tính”, “luôn chuyển động và sinh nở và biến ảo” Nguyễn

Lương Ngọc đã quyết liệt kêu gọi: đập vụn mình ra mà ghép lại/ Nung chảy mình ra

Trang 39

mà tìm lõi/ Xé toang mình ra mà kết cấu (Hội họa lập thể) Mai Văn Phấn quan niệm:

"Viết chính là hành động rời bỏ đám đông đồng thời cũng là hành động rời bỏ chính mình Đó là một quá trình liên tục “vong thân” với những bước ngoặt trong tư tưởng

mĩ học nhằm hướng đến bản chất sáng tạo" Còn Inrasara, nhận thức về sức mạnh cội

nguồn trong mối quan hệ với thế giới hiện đại đã cho ông ý thức sâu sắc hơn về sứ

mệnh nhà thơ, người canh giữ ngôn ngữ - linh hồn dân tộc mình: “Không ai hát thay

cho chúng ta/ nơi đây và lúc này/ cả hôm sau/ có lẽ/…Bởi/ không còn ai đến thay thế chúng ta” (Không ai có thể hát thay chúng ta) (TS Lê Hồ Quang)

2.1.2 Như ̃ ng dấu hiê ̣u cách tân về tư duy nghê ̣ thuật trong thơ Dương Kiều Minh

2.1.2.1 Tư duy mơ ́ i mẻ về thơ và về sứ mê ̣nh của nhà thơ

Văn ho ̣c thời trung đa ̣i coi trọng mu ̣c đích giáo huấn, thơ ca phải "tải đạo, ngôn chí"; Thơ ca thời kì cách mạng có phần tương đồng với thơ trung đại ở chức năng nhiệm vụ chính trị: thơ là vũ khí để tuyên truyền chính trị, tuyên truyền cách mạng Vì thế hình thức thơ chỉ như bình chứa nội dung, phải trong sáng, giản di ̣, dễ hiểu vớ i tâm tư quần chúng kháng chiến, mỗi nhà thơ phải luôn ở tư thế "xung phong" củ a người chiến sĩ trong sứ mê ̣nh thiêng liêng vì Tổ quốc, vì nhân dân Mọi

sự sáng tạo trong thơ cũng đều phải hướng tới những mu ̣c tiêu, nhiê ̣m vu ̣ cu ̣ thể ấy

May mắn được sống và viết giữa buổi thơ "đòi thay áo mới", vừa chứng kiến những giá trị hôm qua vừa thấm thía những bức thiết nghê ̣ thuâ ̣t hôm nay, Dương Kiều Minh cũng như các nhà thơ cách tân giai đoạn ngay sau 1975 ý thức rất rõ viê ̣c đổi mới

tư duy thơ và âm thầm, quyết liê ̣t đổi mới Ngay từ những sáng tác đầu tiên, chúng ta thấy một tư duy thơ không còn vướng bận cái hào sảng, cái sử thi, cái hiê ̣n thực "bao trùm" thời chiến nữa Thơ Dương Kiều Minh ngay lập tức đem đến hình tượng cái tôi khác lạ, với mô ̣t thế giới tinh thần phong phú, đầy dự cảm, âu lo về sự tồn ta ̣i của bản thể mình Sự thay đổi tư duy thơ Dương Kiều Minh biểu hiện rõ rê ̣t ở quan niê ̣m về thơ

và sứ mệnh của nhà thơ, ở cái nhìn mới mẻ về thế giới và về con người

* Mô ̣t kiểu tư duy mới về thơ: Thơ bắt nguồn từ "những khoảng trống",

ha ̀nh trình của thơ là hành trình tự do sáng ta ̣o

"Như ̃ng khoảng trống" mà nhà thơ kiếm tìm, lí giải đầy khao khát của lãnh đi ̣a

thơ ấy đã cho người đo ̣c thấy tư duy thơ Dương Kiều Minh ngay từ đầu đã hướng nô ̣i

rõ rê ̣t Đó là thế giới thẳm sâu đầy bí ẩn, đầy bí mâ ̣t của tâm hồn con người, những rung đô ̣ng sâu xa, thầm kín rất khó nắm bắt Thơ ca vốn là sự ngân rung của tâm hồn,

Trang 40

nên thờ i nào thơ chẳng là hướng nô ̣i? Song thơ Dương Kiều Minh ngay từ thi phẩm đầu tiên đã "hướng nô ̣i" theo cách riêng, không còn vấn vương tư duy thơ kháng chiến, đó là tiếng nói "hướng nô ̣i" của mô ̣t cái tôi cá nhân hiê ̣n đa ̣i trong thơ, cái tôi đi

tìm mình, nói nên tiếng nói phâ ̣n mình với gio ̣ng điê ̣u riêng biê ̣t "Những khoảng trống" ấy không chỉ là bề sâu, bề rô ̣ng, nó còn là những khoảng vô biên, khoảng mờ ảo của tâm linh, đức tin, mang tính biểu tượng cao cho mô ̣t kiểu tư duy thơ mới mẻ

vừ a đi tiếp truyền thống vừa cha ̣m đến cõi siêu thực, tượng trưng của tư duy thơ thế giớ i hiê ̣n đa ̣i Trong bài thơ "Cổ tích" của tâ ̣p Củi lửa, Dương Kiều Minh đã thổn thức

"Cơn khát tự do/Tự do như nắng/Tự do cơn mưa cuốn chạy trên đồng", cơn khát ấy,

tự do này chính là khát khao mà cả mô ̣t đời thi nhân theo đuổi đến mãi "những ngày

thu tâ ̣n" Dương Kiều Minh cho rằng, mỗi bài thơ ra đời là kết quả của một khí lực bí

ẩn nào đó thúc đẩy mà thành: “Tôi đồ rằng, “Thi ca nằm ở những khoảng trống”

trong thế giới của con người Nơi đời sống tinh thần của mỗi người hướng tới cái bí

ẩn, cái vô biên, cái vô cùng Không ngừng hoàn thiện những ước vọng phía trước; hoặc bù đắp những mất mát mà con người luôn phải đối mặt với những bất hạnh, những tổn thương không gì có thể xoa dịu” (Lời phụ ghi bên bản thảo tập thơ chưa hoàn thành- Khúc chuyển mùa, 2011) Với thi nhân, thơ là thế giới tâm hồn bí ẩn, là

hiện thực bên trong, là sự tự biểu hiê ̣n tất cả con người mình Đó hoàn toàn không phải tiếng lòng của cái tôi lãng ma ̣n trong khúc hát đưa ru ngo ̣t ngào hay những khoảng trống mờ nha ̣t, vô vi ̣, nhàm chán của cảm xúc Những "khoảng trống" ấy chính là bề sâu, bề xa, là nơi vô cực, bí ẩn trong cõi tâm hồn con người Nơi ấy là nơi thơ phải cha ̣m tới, phải lay đô ̣ng, dù rất mờ ảo, xa xăm Ông quan niê ̣m thi sĩ phải hô ̣i đủ trong tâm hồn mình thế giới thực - hư, mô ̣ng - ảo, đưa thơ gần đến trực giác, đến thế giới của tâm linh, siêu thực Kiều Minh đã cho thấy mô ̣t quan niê ̣m mới mẻ về cái tôi trữ tình trong thơ: cái tôi trở về bản thể, cái tôi trong ào a ̣t xúc cảm đời thường và tâm linh, thực và ảo, mô ̣t cái tôi đầy triết lý, suy tư, luôn dằn vă ̣t trong tâm tưởng về

sống và viết, về mơ ước và khát vo ̣ng

Dương Kiều Minh từng băn khoăn về cô ̣i nguồn sáng tác thơ ca: “Những bài thơ

đã được viết là bởi lực thôi thúc và những quyến rũ từ đâu?” Đặt câu hỏi rồi nhà thơ tự

trả lời trong Lời phụ ghi bên bản thảo tập thơ chưa hoàn thành: “Thi ca là một cái gì

nằm ở ngoài ta? Bao trùm quanh ta? Hoặc nó ở trong ta? Trong sâu thẳm cõi lòng? Tôi đồ rằng “ Thi ca nằm ở những khoảng trống trong thế giới của con người" Sự hấp

Định dạng
Số trang	112
Dung lượng	4,98 MB