Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (LV thạc sĩ)

Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (LV thạc sĩ)Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (LV thạc sĩ)Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (LV thạc sĩ)Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (LV thạc sĩ)Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (LV thạc sĩ)Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (LV thạc sĩ)Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (LV thạc sĩ)Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (LV thạc sĩ)Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (LV thạc sĩ)Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (LV thạc sĩ)Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (LV thạc sĩ)Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (LV thạc sĩ)Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (LV thạc sĩ)

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Trương Đăng Dung

THÁI NGUYÊN - 201 6

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi và được sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Trương Đăng Dung Các nội dung nghiên cứu, kết quả trong luận văn này là trung thực và chưa từng được công

bố dưới bất kỳ hình thức nào Nếu phát hiện có bất kỳ sự gian lận nào tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về nội dung luận văn của mình

Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn

và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều được ghi rõ nguồn gốc

Thái Nguyên, tháng 04 năm 2016

Tác giả

Nguyễn Thị Hồng Nhâm

LỜI CẢM ƠN

Với tấm lòng thành kính, em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới PGS TS Trương Đăng Dung đã tận tình chỉ bảo và giúp đỡ em trong suốt quá trình nghiên cứu hoàn thành luận văn

Em xin chân thành cảm ơn quý thầy, cô giáo trong khoa Ngữ văn - Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã hết lòng giảng dạy và tạo điều kiện cho em hoàn thành luận văn

Em xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng đào tạo và nghiên cứu khoa học trường Đại học Sư Phạm - Đại học Thái Nguyên, thư viện trường Đại học Sư phạm đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để em hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, tháng 04 năm 2016

Tác giả

Nguyễn Thị Hồng Nhâm

MỤC LỤC

Trang Trang bìa phụ

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 11

Chương 1 KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ TƯ DUY TIỂU THUYẾT VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG 11

1.1 Khái lược chung về tiểu thuyết và tư duy tiểu thuyết 11

1.1.1 Khái lươ ̣c về tiểu thuyết 11

1.1.2 Tư duy tiểu thuyết 13

1.2 Nguyễn Bình Phương và hành trình sáng tác văn chương 15

1.2.1 Nhà văn Nguyễn Bình Phương 15

1.2.2 Tiểu thuyết củ a nhà văn Nguyễn Bình Phương trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đương đa ̣i 17

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 28

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT VÀ KHÔNG GIAN – THỜI GIAN NGHÊ ̣ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG 30

2.1 Thế giớ i nhân vâ ̣t trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương 30

2.1.1 Nhân vật khiếm khuyết 32

2.1.2 Nhân vật người âm, hồn ma 40

2.1.3 Nhân vật cô đơn 45

2.2 Không gian – thời gian nghê ̣ thuâ ̣t trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương 52

2.2.1 Không gian nghê ̣ thuâ ̣t 52

2.2.2 Thờ i gian nghê ̣ thuâ ̣t 58

Tiểu kết chương 2 63

Chương 3 KẾT CẤU VÀ NGÔN NGỮ TRONG TIỂU THUYẾT

NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG 65

3.1 Kết cấu trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương 65

3.1.1 Kết cấu đa tuyến 67

3.1.2 Kết cấu phân mảnh 74

3.1.3 Sự đan xen vào kết cấu tiểu thuyết các thể loa ̣i khác 76

3.2 Ngôn ngữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương 80

3.2.1 Ngôn ngữ sinh hoa ̣t 81

3.2.2 Ngôn ngữ của sự vô thức 86

Tiểu kết chương 3 90

KẾT LUẬN 91

DANH MỤC THAM KHẢO 95

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Mỗi nhà văn khi cầm bút sáng tác đều mang trong mình một tư duy nghệ thuật nhất định Đó chính là tư duy được thể hiện và thực hiện trong quá trình sáng tạo, cảm thụ nghệ thuật, là sự kết tinh cao độ của tư duy thẩm mỹ

Tư duy nghệ thuật vì vậy có vai trò đặc biệt quan trọng Mọi quan niệm về hiện thực, quan niệm về con người, sự lựa chọn các hình thức và thể tài văn học đều chịu sự chi phối từ tư duy nghệ thuật của nhà văn Đổi mới văn học cũng đồng nghĩa với việc đổi mới tư duy các thể loại: Tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ, kịch, kí… Nhận thức được tầm quan trọng của tư duy thể loại trong hoạt động sáng tạo văn chương cũng như trong quá trình đổi mới, cách tân văn học là lí do đầu tiên để chúng tôi lựa chọn đề tài này

1.2 Tiểu thuyết là một thể loại quan trọng của văn học Đây là một loại hình tự sự cỡ lớn, có khả năngphản ánh toàn vẹn và sinh động đời sống theo hướng tiếp xúc gần gũi nhất với hiện thực Xuất hiện khá muộn ở Việt Nam

và được coi là “cỗ xe tăng” tiến vào trận địa văn học, cho đến nay, tiểu thuyết

Việt Nam đã trải qua gần một thế kỉ vận động, phát triển và đã đạt được những thành tựu nhất định Những thập niên cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI, tiểu thuyết nước ta bắt đầu có dấu hiệu chững lại Việc tìm ra một con đường mới, một hướng đi mới cho thể loại tiểu thuyết trở thành yêu cầu vô cùng bức thiết Con đường mới, hướng đi mới đó lại gắn bó chặt chẽ với sự đổi mới tư duy tiểu thuyết của các nhà văn Trong những năm gần đây, vấn đề tư duy tiểu thuyết và đổi mới tư thể loại tiểu thuyết luôn thu hút sự quan tâm chú ý của đông đảo các nhà nghiên cứu phê bình cũng như giới tiểu thuyết gia ở Việt Nam Tiểu thuyết nước nhà đang phát triển ra sao? Lối đi nào là phù hợp nhất cho tiểu thuyết trong thời điểm hiện tại? Cần phải đổi mới tư duy tiểu thuyết như thế nào?… Đây đều là những dấu hỏi lớn còn chưa có câu trả lời

thỏa đáng Nhằm góp thêm một lời kiến giải cho những câu hỏi trên, việc nghiên cứu về tư duy tiểu thuyết là một vấn đề có tính cấp thiết, mang ý nghĩa

lí luận và thực tiễn sâu sắc

1.3 Trong tiến trình tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, Nguyễn Bình Phương là một cây bút có nhiều đố ng góp quan trọng Bắt đầu viết văn từ những thập niên cuối của thế kỉ XX, cho đến nay, nhà văn này đã có một khối lượng các tác phẩm tiểu thuyết nhất định Nhắc đến Nguyễn Bình Phương, giới nghiên cứu phê bình thường nhắc đến một chân dung văn học với nhiều tìm tòi, đổi mới, cách tân trong kĩ thuật viết tiểu thuyết cũng như một tư duy tiểu thuyết độc đáo, mới lạ Nhà văn Thái Nguyên đã mang đến cho nền văn học nước nhà một luồng gió mới, một hơi thở mới Phân tích những đặc điểm trong tư duy tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương là một cách để tác giả luận văn khẳng định những đóng góp to lớn của cây bút văn chương này vào tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại

1.4 Trong những ngày của tháng 10 năm 2015 vừa qua, nhà văn Nguyễn Bình Phương vừ a vinh dự nhận đươ ̣c giải thưởng Văn ho ̣c ở ha ̣ng

mục văn xuôi do Hội nhà văn Hà Nô ̣i bầu cho ̣n với tiểu thuyết Mình và họ

Với những nỗ lực lao động nghê ̣ thuật miê ̣t mài và những đóng góp to lớn vào nền văn học nướ c nhà đương đa ̣i, Nguyễn Bình Phương là gương mặt trẻ nhất đươ ̣c bầu cho ̣n vào Ban chấp hành của Hô ̣i nhà văn Viê ̣t Nam nhiê ̣m kì 2015 – 2020 Đây cũng là lí do thực tiễn, thúc đẩy tác giả luận văn thực hiê ̣n đề tài này, nhằm khẳng định mô ̣t lần nữa vi ̣ trí, vai trò và đóng góp của Nguyễn

Bình Phương trong nền văn ho ̣c dân tô ̣c

2 Lịch sử vấn đề

Giai đoạn văn ho ̣c sau Đổi mới là thời điểm nhà văn Nguyễn Bình Phương xuất hiê ̣n và trưởng thành trên văn đàn nước ta Với phương pháp

đi từ diê ̣n đến điểm, chúng tôi tiến hành khái lược tình hình nghiên cứu về

tư duy tiểu thuyết ở Viê ̣t Nam thời kỳ sau Đổi mới với mu ̣c đích nhằm đa ̣t đươ ̣c cái nhìn toàn diê ̣n và thấu đáo về tư duy tiểu thuyết của ngòi bút Nguyễn Bình Phương

Tại Việt Nam, vấn đề tư duy tiểu thuyết luôn là một đề tài nóng hổi được đưa ra bàn luận trên văn đàn trong những năm gần đây Đứng trước thực trạng tiểu thuyết Việt Nam đang có dấu hiệu chững lại và chưa thực sự có những sáng tác vượt trội cả về chất và lượng, ngày 7/11/2002, tại nhà sáng tác

Đại Lải, Hội nhà văn đã tổ chức cuộc hội thảo “Đổi mới tư duy tiểu thuyết”

Trong cuộc hội thảo này, nhiều cây bút tiểu thuyết, nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học đã bày tỏ những nhận định xác đáng về tiểu thuyết đương đại, đồng thời cũng đưa ra những hướng đi mới cho việc phát triển tiểu thuyết nước nhà Ma Văn Kháng nhận định, về căn bản, trong những năm gần đây, tiểu thuyết Việt Nam thường na ná giống nhau như cùng một kiểu kết cấu, cốt truyện Nhà tiểu thuyết Đình Kính cũng nhận thấy, muốn đổi mới tư duy để

có tiểu thuyết hay, vai trò quan trọng thuộc về nhà văn, nhưng môi trường cũng quan trọng Cần phải thay đổi trong quan niệm, trong nhận thức, ứng xử,

và cung cách quản lí các nhà văn Dương Duy Ngữ cho rằng, người tiếp nhận cần phải có đầu óc thông thoáng, cởi mở, đồng cảm để chấp nhận được mọi phong cách, mọi cách tân của văn học nói chung và tiểu thuyết nói riêng Phạm Đức nói rõ cần phải đổi mới tư duy tiếp nhận tiểu thuyết và nhà xuất

bản chính là nơi bắt đầu của sự đổi mới đó Tất cả những điều này đều được

thâu tóm trong cuốn “Đổi mới tư duy tiểu thuyết”, NXB Hội nhà văn, 2002

Nhà nghiên cứu Bùi Viê ̣t Thắng trong cuố n “Tiểu thuyết đương đại”

đã đề cập những vấn đề chung nhất của tiểu thuyết đương đại (tính từ năm

1975 đến nay) Trong thời điểm này, nhiều cây bút văn chương và phê bình vẫn tỏ ra lúng túng trong viê ̣c tìm đường và go ̣i tên các thể loa ̣i văn ho ̣c Tác giả đă ̣c biê ̣t bày tỏ quan điểm phải đổi mới tư duy trong văn ho ̣c, trong đó có

tư duy tiểu thuyết Đây là mô ̣t vấn đề bức thiết để thúc đẩy văn ho ̣c nước nhà tiến lên

PGS.TS Phạm Quang Trung trong bài viết “Thời của đổi mới tư duy”

đăng trên trang web http://www.pqtrung.com có đưa ra những ý kiến xác đáng về việc đổi mới tư duy trong tiểu thuyết Ông cho rằng tiểu thuyết không chỉ có một dạng hình duy nhất mà vô cùng đa dạng, phong phú Nhà nghiên cứu này cũng đề xuất việc để đổi mới tư duy tiểu thuyết cần tập một thói quen mới và từ bỏ những thói quen cũ

Mới đây, PGS.TS Nguyễn Bích Thu trong bài nghiên cứu “Một cách

tiếp cận tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới” (http://123doc.org/) đã đưa ra

một cái nhìn khái quát về tiểu thuyết Việt Nam từ khi mới hình thành cho đến thời kì đổi mới, những thành tựu về đội ngũ tiểu thuyết gia và tác phẩm tiểu thuyết trong những năm gần đây Cùng với đó là diện mạo tiểu thuyết Việt Nam đương đại dưới góc nhìn thấu đáo về mọi phương diện Từ đó, tác giả

bài nghiên cứu đi đến khẳng định: “…đổi mới tư duy nghệ thuật tiểu thuyết

chỉ thực sự có ý nghĩa khi nhà văn với tài năng và tâm huyết của mình có một cái nhìn mới về hiện thực cùng giao nhịp với dòng mạch văn học nhân loại, tạo nên một sinh thể mới cho tiểu thuyết và rộng ra cho văn học Việt Nam đương đại “ [58]

Ngoài ra, vấn đề tư duy tiểu thuyết còn được đề cập đến nhiều công

trình nghiên cứu khác như: “Lại bàn về đổi mới tư duy” của Hoàng Quốc Hải

(2002); bài viết“Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 - một cái nhìn khái quát” của Nguyễn Thi ̣ Bình trong cuốn “Văn học Viê ̣t Nam sau 1975 – những vấn đề

nghiên cứu và giảng dạy”, Nxb bản Giáo dục (2006); “Dòng tiểu thuyết ngắn trong văn học Việt Nam thời kỳ Đổi mới (1986-2000)” của Bùi Việt Thắng

đăng trên Tạp chí Nhà văn (10/2006); “Đổi mới tư duy xung quanh vấn đề văn

học và hiện thực” của Cao Thị Hồng (2009), đăng trên Diễn đàn Văn nghệ

Việt Nam số 168; Nguyễn Thị Hải Phương với bài viết “Những trăn trở về

đổi mới tư duy tiểu thuyết cảu các nhà văn Việt Nam hiện nay (Nhân đọc Đổi mới tư duy tiểu thuyết),(2011) http://stdb.hnue.edu.vn.

2.2 Tình hình nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương

Nguyễn Bình Phương là cái tên được nhắc đến khá nhiều trong văn chương Việt Nam những năm gần đây Với hơn 20 năm cầm bút, ông đã

có 8 cuốn tiểu thuyết, một số tập thơ và truyện ngắn thu hút được sự chú ý của độc giả và giới phê bình Qua các tác phẩm của mình, nhà văn đến từ Thái Nguyên này đã thổi vào nền văn học nước nhà một luồng gió mới, một hướng đi mới Vượt lên trên tất cả, người đọc vẫn nhận thấy một Nguyễn Bình Phương miệt mài, cần mẫn bước đi trên con đường cách tân các thể loại văn học

Cho đến nay, đã có khá nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học lấy Nguyễn Bình Phương và các sáng tác của ông làm đối tượng tìm hiểu Có nhiều ý kiến trái chiều khác nhau xoay quanh cách viết và nghệ thuật viết văn khá mới mẻ và độc đáo của cây bút này

Nhà nghiên cứu phê bình Thụy Khuê thuộc viện nghiên cứu văn học Paris là một trong những người đầu tiên quan tâm đến các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương và có những công trình nghiên cứu chuyên sâu về nhà văn này Các công trình nghiên cứu đó đều được đăng tải trên trang web cá

nhân của Thụy Khuê: http://thuykhue.free.fr/.Nhắc đến các bài viết của Thụy

Khuê về Nguyễn Bình Phương, ta phải kể đến: “Khuynh hướng hiện thực

huyền ảo trong tiểu thuyết Những đứa trẻ chết già”; “Tính chất hiện thực linh

ảo âm dương trong tiểu thuyết Người đi vắng”; “Những yếu tố tiểu thuyết mới trong tác phẩm Trí nhớ suy tàn”; “Thoạt kỳ thủy trong vùng đất Cậm Cam hoang vu của Nguyễn Bình Phương”; “Thế tĩnh tọa trong tác phẩm Ngồi của Nguyễn Bình Phương”… Nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương, Thụy Khuê

muốn nhấn mạnh đến những yếu tố mới trong tiểu thuyết của ông Nhà nghiên cứu đánh giá cao sự nỗ lực tìm tòi và đổi mới kĩ thuật viết của Nguyễn Bình

Phương được thể hiện qua từng tác phẩm của ông bởi mỗi truyện mà nhà văn

viết ra đều “… có thể đọc xuôi, đọc ngược, đọc từ trong ra ngoài, từ trên

xuống dưới, đều “được” cả! Cấu trúc lắp ghép, cắt dán của hội họa, cho phép mỗi độc giả có thể sáng tạo ra một lối đọc riêng Và vì có thể có nhiều

“sự đọc” khác nhau cho nên có nhiều cách hiểu khác nhau và do đó tác giả

đã tạo ra một mê hồn trận” [28] Tất cả mọi sự đổi mới hay thể nghiệm đó

đều hướng đến một mục đích cao cả của văn chương đó là khám phá sâu hơn đến cái cốt lõi của cuộc sống mà ở đó con người giữ vị trí trung tâm

Cùng với Thụy Khuê, Đoàn Cầm Thi cũng là nhà nghiên cứu sớm quan tâm, chú ý tới các sáng tác của Nguyễn Bình Phương Các bài viết phải kể đến

như: “Sáng tạo văn học: giữa mơ và điên”, “Người đàn bà nằm: Từ Thiếu nữ

ngủ ngày đến Người đi vắng của Nguyễn Bình Phương” Không giống với các

nhà nghiên cứu, phê bình khác, Đoàn Cầm Thi chủ yếu tiếp cận tác phẩm của nhà văn Thái Nguyên từ cái nhìn phân tâm học với những thái cực của con người: giữa vô thức và hữu thức, điên loạn và tỉnh táo, hiện thực và ảo mộng

Nhắc đến các công trình nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương không thể không nói tới những bài viết của Nguyễn Chí Hoan Nếu như Đoàn Cầm Thi tiếp cận sáng tác của nhà văn này dưới góc độ phân tâm học thì Nguyễn Chí Hoan lại rất quan tâm đến kĩ thuật viết trong các tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương

Các bài viết như: “Cấp độ hiện thực và sự hão huyền của ý thức trong Thoạt kỳ

thủy” (http://www.evan.com.vn); bài nghiên cứu: “Những hành trình qua trống rỗng” (http://phongdiep.net) Tác giả cũng chỉ ra hạn chế của tác phẩm Nguyễn

Bình Phương:“…bị kĩ thuật kết cấu kéo căng ra quá mức, khiến cho tham vọng

luận đề của một cuốn sách trở nên giống như một tham vọng khái quát bằng kĩ thuật dựng truyện hơn là những hoa trái của một trải nghiệm thực sự” [23]

Nhà văn Nguyễn Bình Phương cũng được nhắc đến khá nhiều qua các bài nghiên cứu của Đoàn Ánh Dương Các bài viết tiêu biểu phải kể đến như:

“Nguyễn Bình Phương, Lục đầu giang tiểu thuyết”; “Vào cõi, Những đứa trẻ

chết già: Tiểu thuyết – (trong) tiểu thuyết”; “Người đi vắng: Tiểu thuyết - huyền - sử”, “Trí nhớ suy tàn: Tiểu thuyết – thơ – nhật ký”; “Thoạt kỳ thủy: Tiểu thuyết – điện ảnh” và “Ngồi: Tiểu thuyết – (có mầu sắc) âm nhạc” Qua

các bài viết này, Đoàn Ánh Dương đã khái quát lên hai đặc trưng cơ bản trong thế giới nghệ thuật của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Đó là phương thức huyền thoại và thi pháp kết cấu

Ngoài ra, còn có không ít những bài nghiên cứu, báo cáo khoa học, chuyên luận viết về Nguyễn Bình Phương cùng những sáng tác của ông Cụ

thể là: Báo cáo khoa học của Hoàng Thị Quỳnh Nga “Lời câm của nhân vật

Tính trong Thoạt kỳ thủy”; “Tiểu thuyết như là trạng thái tìm kiếm ý nghĩa của đời sống” của tác giả Phạm Xuân Thạch đăng trên báo Văn nghệ số

45/2006, Hoàng Ngọc An: “Xác định người kể chuyê ̣n trong tiểu thuyết Trí

nhơ ́ suy tàn của Nguyễn Bình Phương” (http://www.evan.com.vn), Nguyễn

Mạnh Hùng với “Người đi vắng, ai đọc Nguyễn Bình Phương hay nỗi cô đơn

của tiểu thuyết cuối thế kỷ” (http://www.evan.com.vn), Tiểu Linh: “Ám ảnh trăng và máu trong Thoạt kỳ thủy” (http://www.vietnam.net.vn); bài nghiên

cứ u của Hoàng Nguyên Vũ: “Một lối đi riêng của Nguyễn Bình Phương” (http://nld.com.vn)

Trong những năm trở lại đây, có không ít những khóa luận tốt nghiệp, luận văn thạc sĩ, tiến sĩ nghiên cứu chuyên sâu về tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Tác giả Hồ Bích Ngọc trong luận văn thạc sĩ năm 2006 (Đại học sư

phạm Hà Nội) “Nguyễn Bình Phương với việc khai thác tiềm năng thể loại

để hiện đại hóa tiểu thuyết” đã tập trung điểm nhìn nghiên cứu vào khía

cạnh ngôn ngữ của tiểu thuyết nhà văn Thái Nguyên Từ đó cho thấy được những cách tân, những đổi mới đáng trân trọng trong nghệ thuật viết văn của Nguyễn Bình Phương

Nguyễn Thị Ngọc Anh (Đại học Sư phạm – đa ̣i ho ̣c Thái Nguyên) với

luận văn thạc sĩ “Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương” cũng đã

có những đóng góp quan trọng trong việc làm rõ yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trên các phương diện không gian, thời gian, nhân vật, kết cấu, hình ảnh, mô típ trần thuật, ngôn ngữ…

Ngoài ra, các khóa luận tốt nghiệp, luận văn nghiên cứu về Nguyễn

Bình Phương cần phải kể đến như “Cốt truyện và nhân vật trong tiểu thuyết

Nguyễn Bình Phương”, khóa luận tốt nghiệp của Nguyễn Thúy Hằng khoa

Văn học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, năm 2010,

“Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương”,

luận văn thạc sĩ văn học của Vũ Thị Phương, trường Đại học Khoa học Xã

hội và Nhân văn, 2008, “Thời gian tự sự trong tiểu thuyết Nguyễn Bình

Phương”, luận văn thạc sĩ của Chu Thị Minh Thảo, trường Đại học Sư

phạm Hà Nội 2, năm 2013, “Điểm nhìn nghệ thuật trong tiểu thuyết

Nguyễn Bình Phương”, luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Ngà, trường Đại

học Sư phạm Hà Nội 2, năm 2014…

Qua việc tìm hiểu một số công trình của những người đi trước, chúng tôi nhận thấy việc tiếp cận đặc điểm tư duy tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Bình Phương chưa thật sự được nghiên cứu kĩ lưỡng và có hệ thống Vì vậy,

việc nghiên cứu đề tài “Đặc điểm tư duy tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương”

theo chúng tôi là cần thiết và có ý nghĩa lí luận, thực tiễn thiết thực Những tìm hiểu, nhận định, đánh giá của các công trình nghiên cứu kể trên là cơ sở

để chúng tôi đi vào thực hiện đề tài này

3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đặc điểm tư duy tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Do thời lượng có hạn nên tác giả luâ ̣n văn tâ ̣p trung nghiên cứu ba cuốn tiểu thuyết tiểu biểu và được xem là có thể bao quát được toàn bô ̣ đă ̣c điểm tư duy tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương:

- Những đứa trẻ chết già, Nxb Trẻ, 2013

- Thoa ̣t kỳ thủy, Nxb Trẻ , 2014

- Mi ̀nh và họ, Nxb Trẻ, 2014

* Bên cạnh đó, chúng tôi cũng khảo sát thêm một số tác phẩm thuộc các thể loại khác của Nguyễn Bình Phương, tác phẩm của một số nhà văn khác như là những đối tượng tham khảo để có được một cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về đặc điểm tư duy tiểu thuyết của cây bút văn chương này

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu khái quát về tiểu thuyết và quá trình đổi mới tiểu thuyết Việt Nam đương đại

- Phân tích, lí giải các vấn đề liên quan đến đổi mới tư duy thể loại tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Bình Phương qua một số tiểu thuyết cụ thể

- Chỉ ra đặc điểm tư duy tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương trên các phương diện: nhân vật, không gian – thời gian nghê ̣ thuâ ̣t, kết cấu, ngôn ngữ

củ a tác phẩm

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi có vận dụng một số khái niệm của lí luận văn học, lí thuyết của thi pháp học, tự sự học

Bên cạnh đó, chúng tôi cũng sử dụng một số các phương pháp nghiên cứu như: Phương pháp so sánh, phương pháp hệ thống, phương pháp loại hình, phương pháp phân tích – tổng hợp

6 Đóng góp của đề tài

Luận văn góp phần làm rõ vấn đề tư duy nghệ thuật trong thể loại tiểu thuyết Việt Nam đương đại qua một số tiểu thuyết cụ thể của nhà văn Nguyễn Bình Phương

Khẳng định những đóng góp của Nguyễn Bình Phương về tư tưởng và

kĩ thuật viết tiểu thuyết trong tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tham khảo, luận văn của chúng tôi được triển khai theo ba chương:

Chương 1: Khái lươ ̣c chung về tư duy tiểu thuyết và hành trình sáng tác

NỘI DUNG

Chương 1

KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ TƯ DUY TIỂU THUYẾT

VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG 1.1 Khái lược chung về tiểu thuyết và tư duy tiểu thuyết

1.1.1 Kha ́ i lươ ̣c về tiểu thuyết

Khi nhắc đến văn chương, người ta không thể không nhắc đến thể loại tiểu thuyết Đây là một thể loại tự sự cỡ lớn, được xem là con đường

“rộng” và “thênh thang” nhất để những người nghệ sĩ bước những bước đi dài, qua đó phản ánh hiện thực cuộc sống con người một cách toàn diện

và sâu sắc

Nói đến tiểu thuyết, có rất nhiều những cách định nghĩa khác nhau về thể loại này Thế nào là tiểu thuyết? Định nghĩa về tiểu thuyết rất khó Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu văn học cũng không ngừng đi tìm lời lí giải thấu đáo cho thể loại tiểu thuyết Những thập niên gần đây, giới văn chương và bạn đọc thường hiểu về khái niệm tiểu thuyết qua lời định nghĩa

trong Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên): “Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả

năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt vật chất, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [19, tr.328]

Như vậy, nói cho cùng, tiểu thuyết là một loại tác phẩm tự sự có dung lượng lớn Nó là sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ, phản ánh, tái hiện cuộc sống con người ở mọi phương diện, mọi khía cạnh khác nhau

Có thể nói, thể loại tiểu thuyết từ buổi mới khai sinh cho đến nay đã trải qua một chặng đường dài với đầy rẫy những biến động thăng trầm của

thời đại Ở châu Á, tiểu thuyết xuất hiện từ rất sớm Vào thời kỳ Ngụy-Tấn của Trung Quốc (thế kỷ III - IV), tiểu thuyết được manh nha dưới dạng những tác phẩm chí quái, chi nhân Sang đến đời Đường và đời Minh, tiểu thuyết phát triển rực rỡ và đạt tới đỉnh cao với những pho tiểu thuyết

chương hồi như Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, Thủy hử của Thi Nại Am, Tây du ký của Ngô Thừa Ân, Kim Bình Mai của Tiếu Tiếu Sinh,

Hồng Lâu Mộng của Tào Tuyết Cần Thời hiện đại tiểu thuyết Trung Quốc

vượt thoát những thể loại truyền thống, ảnh hưởng lớn từ các trào lưu văn học phương Tây đương thời với sáng tác của các tác gia như Lỗ Tấn, Giả Bình Ao, Mạc Ngôn v.v

Ở phương Tây, Tiểu thuyết có mầm mống ban đầu từ các tác phẩm tự

sự viết bằng tiếng Roman trong các tác phẩm thuộc về đề tài anh hùng, đó là những tiểu thuyết kỵ sĩ với những biến cố và tình huống phi thường Tuy nhiên, nhìn nguồn gốc của thể loại, các nhà nghiên cứu có thể truy nguyên về tận thời Hi Lạp với những trang văn lấy cảm hứng từ con người cá nhân riêng

lẻ Thời kỳ Phục Hưng, tiểu thuyết phát triển trong các tác phẩm thuộc về thể truyện, thể trường ca và thể kịch, đặc biệt phải kể đến những tìm tòi triết lí sâu sắc trong tiểu thuyết kiếm hiệp Đôn Kihôtê của nhà văn Tây Ban Nha Cervantes Sang thời đại Khai Sáng và thời cận đại, từ thế kỷ XVIII, tiểu thuyết đã đi một chặng đường dài với sự hình thành các kết cấu chính: Tiểu thuyết tình cảm, tiểu thuyết luận đề, tiểu thuyết hiện thực, tiểu thuyết sử thi…

Thế kỷ XX, tiểu thuyết phương Tây phát triển trong sự đa dạng đối nghịch nhau về nhiều mặt Đó là những thành tựu của tiểu thuyết hiện thực với khuynh hướng hiện thực phê phán hoặc khuynh hướng hiện thực

xã hội chủ nghĩa Bên cạnh đó, các sáng tác mới của Joyce, F Kafka lại cho thấy một loạt các nguyên tắc tiểu thuyết vốn đã thành truyền thống trước kia bị biến đổi Các trào lưu tư tưởng đương thời như hiện tượng

học, thuyết phi lý, chủ nghĩa hiện sinh, phân tâm học, hậu hiện đại, phê bình nữ quyền… cũng góp phần tạo ra những dạng thức như phản tiểu thuyết, tiểu thuyết mới, hoặc làm nảy sinh tư tưởng về nhân vật biến mất, hoặc tiểu thuyết cáo chung

Ở Viê ̣t Nam, tiểu thuyết đươ ̣c xem là thể loa ̣i đến sau Trong khi tiểu thuyết đã trở thành mô ̣t món ăn tinh thần không thể thiếu đố i với phương tây hay vớ i Trung Hoa, Nhâ ̣t Bản thì phải đến thế kỉ XIV – XVI ở nước ta, những mầm mố ng ban đầu củ a tiểu thuyết mới được manh nha Các tác phẩm văn

xuôi cổ giai đoa ̣n này như Việt điện u linh, Lĩnh Nam chích quái, Thánh Tông

di thảo, Truyền kỳ mạn lục, Truyền kỳ tân phả đã đặt những nền móng sơ khai

cho tư duy thể loại, thông qua tiến trình từ sự ghi chép các yếu tố truyền thuyết, thần thoại, cổ tích đến giai đoạn phản ánh những chuyện đời thường Thế kỷ XVIII cho thấy sự phát triển của văn xuôi tự sự với các tác phẩm

như Thượng kinh ký sự của Lê Hữu Trác, Vũ trung tùy bút của Phạm Đình

Hổ và đặc biệt là Hoàng Lê nhất thống chí, tác phẩm xuất hiện với tầm vóc

tiểu thuyết, là pho tiểu thuyết lịch sử đầu tiên của Việt Nam có giá trị văn

học đặc sắc Hoàng Lê nhất thống chí tái hiện một cách sống động bức tranh

xã hội rộng lớn thời vua Lê, chúa Trịnh thông qua kết cấu chương hồi tương

tự tiểu thuyết thời Minh - Thanh tại Trung Hoa Yếu tố đời tư và mạch tự sự

trong các truyện Nôm khuyết danh và hữu danh đương thời như Hoa tiên kí,

Nhị độ mai, Phạm Công Cúc Hoa, Phạm Tải Ngọc Hoa và Truyện Kiều cũng

ít nhiều góp phần thúc đẩy sự phát triển của thể loại Tất cả những điều trên đều là nền tảng, tiền đề quan tro ̣ng để bước sang thế kỉ XX, tiểu thuyết hiê ̣n

đa ̣i thâ ̣t sự đươ ̣c hình thành và nở rô ̣ ở Viê ̣t Nam Đó là mô ̣t bước tiến dài

củ a nền văn ho ̣c dân tô ̣c trên con đường hô ̣i nhâ ̣p với nền văn ho ̣c nhân loa ̣i

1.1.2 Tư duy tiểu thuyết

Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam có nhâ ̣n đi ̣nh rằng tư duy là sản

phẩm cao nhất của vật chất được tổ chức một cách đặc biệt của bộ não con

người Tư duy có đích cuối cùng của nó là phản ánh hiê ̣n thực khách quan Trong thực tế, tư duy là mô ̣t quá trình tổng hợp của lí trí và tình cảm Quá trình tư duy cũng mang trong mình yếu tố chủ quan, có người dựa trên lí trí,

có người nghiêng về tình cảm Tư duy ta ̣o nên sự biến đổi về chất trong kết quả của hành đô ̣ng và nhâ ̣n thức Các nhà khoa ho ̣c tư duy bằng logic, còn người nghê ̣ sĩ tư duy bằng hình tượng Tư duy bằng hình tượng là yếu tố trung tâm của tư duy văn chương mà mô ̣t trong số đó là tư duy tiểu thuyết

Tư duy tiểu thuyết tất yếu phải chi ̣u sự chi phối từ hoa ̣t đô ̣ng sáng ta ̣o

đă ̣c thù của thể loại Đặc trưng của tiểu thuyết là thể loại với khối lượng nô ̣i dung lớ n, tín hiê ̣u nghê ̣ thuật phong phú Trong mỗi tác phẩm không chỉ có cuộc sống khách quan sinh đô ̣ng mà còn có sự đa cảm trong cảm xúc nô ̣i tâm Việc khai thác thế giới nội tâm củ a bản thân người nghê ̣ sĩ sẽ ta ̣o cho tác phẩm những đặc trưng riêng, góp phần đi ̣nh hình phong cách sáng ta ̣o cho mỗi nhà văn Chính từ những xúc cảm từ sâu thẳm trong người cầm bút khiến tiểu thuyết không chỉ là mô ̣t câu chuyê ̣n đơn thuần mà nó thực sự là một phần

củ a cuô ̣c sống, đầy ắp những cảm xúc và suy tư vâ ̣n đô ̣ng không ngừng trên

từ ng trang viết

Tó m la ̣i, tư duy tiểu thuyết là những quan niê ̣m, nhân sinh quan của nhà văn về hiện thực đời sống Nó ta ̣o nên cá tính sáng tác và nét đô ̣c đáo riêng biệt trong phong cách nghê ̣ thuâ ̣t của mỗi nhà văn Tư duy tiểu thuyết trước hết được phản ánh quan hê ̣ thống hình tượng trong tác phẩm Các hình tượng

đó la ̣i được thể qua những nhân vâ ̣t mà người cầm bút đã du ̣ng công xây dựng Nhân vật được xây dựng theo khuynh hướ ng nào chính là được quy

đi ̣nh bởi cách nhìn, cách cảm của nhà văn về con người trong đời sống Bên cạnh đó, tư duy tiểu thuyết cũng đươ ̣c biểu hiện qua những yếu tố thuô ̣c về phương diê ̣n hình thức của tác phẩm như ngôn từ, kết cấu, không gian, thời gian nghệ thuâ ̣t…

Đổi mới tư duy tiểu thuyết đang là mô ̣t xu hướng đồng thời cũng là nhu cầu cấp bách củ a nền văn học Viê ̣t Nam đương đa ̣i Quá trình này đòi hỏi những nỗ lực lao động sáng ta ̣o không ngừng của mỗi nhà văn và đô ̣c giả Đổi

mớ i tư duy tiểu thuyết đang nằm ngay trong sự sáng ta ̣o thường nhật của mỗi nhà văn và kết quả được thể hiện ở viê ̣c cho ra đời những thành tựu tiểu thuyết mới Đây là cơ sở hiê ̣n thực quan tro ̣ng giúp ta mạnh da ̣n tin tưởng vào

một tương la ̣i tươi sáng hơn của tiểu thuyết Viê ̣t Nam

1.2 Nguyễn Bình Phương và hành trình sáng tác văn chương

1.2.1 Nha ̀ văn Nguyễn Bình Phương

Nguyễn Bình Phương tên khai sinh là Nguyễn Văn Bình, sinh ngày 29 -12 - 1965 tại thị xã Thái Nguyên Sinh ra tại nơi phố thị nhưng tâm hồn của nhà văn lại thấm đượm chất “quê” vì ngay từ những ngày thơ ấu, Nguyễn Bình Phương đã phải theo gia đình sơ tán về miền quê Linh Nham của huyện Đồ ng Hỷ (Thái Nguyên), đến năm 1979 mới trở về thi ̣ xã Học hết phổ thông trung học, năm 1985, Nguyễn Bình Phương ra nhập quân ngũ và cũng sớm tới với văn chương Năm 1989, Nguyễn Bình Phương thi vào Trường Viết văn Nguyễn Du Ra trường, anh được phân về Đoàn Kịch nói Tổng cục Chính trị rồi sau đó chuyển về công tác tại Nhà xuất bản Quân đội nhân dân cho đến nay

Nguyễn Bình Phương bắt đầu cho ra mắt những tác phẩm của mình từ giữa những năm 80 của thế kỷ XX Ở thời điểm đó, nhà văn đã hòa chung cùng với không khí sáng tạo ở trường viết văn Nguyễn Du đồng thời thể hiện được rất rõ cá tính sáng tạo độc đáo của mình

Nguyễn Bình Phương đến với văn chương đầu tiên bằng những vần thơ Tác phẩm đầu tiên của anh được đăng báo, dĩ nhiên là thơ, được in trên

báo Văn Nghệ: “Dạo ấy in được ở báo Văn Nghệ là oách chiến, mà người

chọn in là nhà thơ Trần Ninh Hồ Tôi đọc đi đọc lại bài thơ in trên báo Văn Nghệ và thấy mình viết cũng hay, thế là lao vào viết và gửi tiếp Sau đó thì

nhà thơ Nguyễn Đức Mậu chọn in bài của tôi ở Văn nghệ quân đội Hai cú huých ấy làm tôi phấn chấn bước vào con đường văn chương” [61] Tập

trường ca Khách của trần gian (1986) cũng là sáng tác đầu tay của Nguyễn

Bình Phương đã đem đến cho văn đàn Việt Nam đương thời một phong cách

lạ lẫm đến huyễn hoặc Tiếp sau đó, tác giả quân đội tiếp tục cho ra những tập

thơ độc đáo và đầy mới lạ: Lam Chướng (1992), Xa Thân (1997), Từ chết

sang trời biếc, Buổi câu hờ hững Mới đây, đầu năm 2015, anh vừa cho ra

mắt tập thơ Xa xăm gõ cửa Tác phẩm này cho phép độc giả hình dung bao

quát một chặng đường thơ Nguyễn Bình Phương.

Tuy đến với thơ ca đầu tiên, song Nguyễn Bình phương lại được đánh giá cao ở lĩnh vực văn xuôi, đặc biệt ở thể loại tiểu thuyết Tác giả Hồng

Thanh Quang trong bài viết “Nhà văn Nguyễn Bình Phương: Bản chất văn

học là ký ức” đã nhận định: “Chính những tác phẩm văn xuôi mới tạo cho Nguyễn Bình Phương một dấu ấn khác lạ đến chấn động” [50] Chỉ trong

vòng hơn một thập niên, Nguyễn Bình Phương đã xuất bản đến tám cuốn tiểu

thuyết: Bả Giời (1991), Vào cõi (1991), Những đứa trẻ chết già (1994), Người

đi vắng (1999), Trí nhớ suy tàn (2000), Thoạt kỳ thủy (2005), Ngồi (2006), Mình và họ (2014) Đặc biệt, với tiểu thuyết Mình và họ, Nguyễn Bình

Phương đã vinh dự được nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nô ̣i trong lĩnh vực văn xuôi Có thể nói, đến Nguyễn Bình Phương, tiểu thuyết Việt Nam nói riêng và nền văn xuôi nước nhà nói chung đã được thổi vào một luồng sinh khí mới với những cách tân đầy táo bạo, mới mẻ, góp phần đưa văn học Việt dần hòa vào quỹ đạo chung của văn chương thế giới Bên cạnh

đó, cũng chính với thể loại tiểu thuyết, độc giả mới có cơ hội để thấu hiểu đến tận cùng con người Nguyễn Bình Phương Đúng như nhà văn trẻ Nguyễn Quỳnh Trang trong mô ̣t bài viết về Nguyễn Bình Phương đã nhận

xét: “Trái ngược với con người có vẻ ngoài giản dị, hiền hòa, nhu hậu, ít

nói, chất văn của tiểu thuyết Những đứa trẻ chết già của Nguyễn Bình

Phương cũng như chính con người bên trong anh, mạnh mẽ, sắc sảo, thẳng thắn và ưa nhìn kỹ vào sự thật Nguyễn Bình Phương là nhà văn quân đội,

và chất “quân đội” ấy không hề thể hiện ra nội dung tác phẩm, mà ẩn thật sâu dưới bề mặt lớp chữ Nó mang tính “bí mật” không thể chạm tay, nhìn thấy… mà chỉ duy nhất là cảm nhận” [61]

Vớ i những đóng góp của mình, Nguyễn Bình Phương xứng đáng trở thành mô ̣t trong những cây bút hàng đầu của văn xuôi Viê ̣t Nam trong những thập niên cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI Những góc khuất trong cuô ̣c sống con người được hé mở Đó là con người không chỉ là về phần thể xác mà quan trọng hơn là phần linh hồn, thế giới tâm linh vốn bấy lâu nay vẫn là mô ̣t dấu hỏi lớn với các nhà khoa ho ̣c Mô ̣t thế giới tinh thần của con người thời kì hiện đa ̣i với những hoang hoảng, cô đơn tô ̣t đô ̣ và sự đổ vỡ niềm tin vào mo ̣i mố i quan hệ Đo ̣c văn của Nguyễn Bình Phương, mỗi người đều như nhâ ̣n thấy có mô ̣t phần con người của mình trong đó Bởi vâ ̣y, tác phẩm của anh không chỉ là những trang sách thơm mùi mực mà quan tro ̣ng hơn, nó còn là những mảnh gương soi để ba ̣n đo ̣c tự chiêm nghiê ̣m lấy đời và chiêm nghiê ̣m lấy chính bản thân mình Hành trình sáng tác của Nguyễn Bình Phương tuy chưa thâ ̣t sự dài nhưng đó là cả mô ̣t chă ̣ng đường lao đô ̣ng, sáng ta ̣o nghê ̣ thuật miê ̣t mài, không ngừng nghỉ Nguyễn Bình Phương đã trở thành mô ̣t trong những cái tên tiêu biểu cho nền văn ho ̣c Viê ̣t Nam thế kỉ XXI

1.2.2 Tiểu thuyết cu ̉ a nhà văn Nguyễn Bình Phương trong bối cảnh tiểu thuyết Viê ̣t Nam đương đa ̣i

1.2.2.1 Tiểu thuyết Việt Nam trước thời kì Đổi mới

Bước sang thế kỉ XX, tiểu thuyết hiê ̣n đa ̣i mới bắt đầu manh nha và dần phát triển ở Viê ̣t Nam Trong khi đó, tiểu thuyết hiê ̣n đa ̣i thế giới đã có li ̣ch sử phát triển gần ba thế kỉ Khi chữ quốc ngữ bắt đầu được sử du ̣ng trên đất Viê ̣t

cũng là lúc tiểu thuyết hiê ̣n đa ̣i nước ta bước những bước đi đầu tiên Tác phẩm chữ quốc ngữ đầu tiên: Truyê ̣n thầy Lazarro Phiền của Nguyễn Tro ̣ng

Quản (1887) hay Ai làm được (1922) của Hồ Biểu Chánh đã phần nào có yếu

tố củ a tiểu thuyết nhưng phải đến Tố Tâm (1925) của Hoàng Ngo ̣c Phách, tiểu

thuyết hiện đa ̣i Viê ̣t Nam mới thâ ̣t sự được đi ̣nh hình và trở thành mô ̣t thể loa ̣i hấp dẫn cho những tác giả văn chương đương thời thỏa sức tung hoành ngòi

bú t, đưa cuô ̣c sống thực vốn dĩ muôn màu vào trong những trang văn

Tiểu thuyết hiện đa ̣i Viê ̣t Nam đến những năm 30 của thế kỉ XX đã thực sự đươ ̣c làm rõ diện ma ̣o với hai trào lưu lớn Đó là trào lưu văn ho ̣c lãng mạn với nhóm Tự Lực Văn Đoàn và trào lưu văn ho ̣c hiê ̣n thực phê phán Những cái tên như Nhất Linh, Khái Hưng, Nam Cao, Vũ Tro ̣ng Phu ̣ng, Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan… đã thực sự đưa tiểu thuyết nước nhà lên mô ̣t tầm cao mới Dù sáng tác theo khuynh hướng bay bổng, lãng ma ̣n hay khuynh hướng phản ánh chân xác hiê ̣n thực cuô ̣c sống đương thời thì những tác phẩm

như Bướm trắng (Nhất Linh), Nửa chừng xuân (Khái Hưng), Số đỏ (Vũ

Trọng Phu ̣ng), Sống mòn (Nam Cao), Bước đường cùng (Nguyễn Công

Hoan)… đều lấp lánh tư tưởng nhân văn Có thể nói, tiểu thuyết giai đoa ̣n này

là tiếng nói của cái tôi cá nhân với những khát khao mãnh liê ̣t: Khát khao tự

do, khát khao yêu thương, khát khao hạnh phúc, khát khao đươ ̣c làm chủ chính cuộc đời mình Mă ̣t khác, tiểu thuyết lúc này cũng là những trang văn hiện thực số ng động, nơi con người bi ̣ đè nén, áp bức trong một xã hô ̣i bất công, ngă ̣t nghèo Cũng là nơi con người vùng dâ ̣y đấu tranh để hướng tới một tương lai tốt đẹp hơn Tiếng nói tố cáo xã hô ̣i nửa thực dân – phong kiến đương thời và nỗi niềm thương cảm, trân tro ̣ng giá trị con người được thể hiện rõ nét hơn cả

Bước sang thời kì cách ma ̣ng, hòa chung vào không khí sống, chiến đấu của dân tô ̣c Viê ̣t Nam, cũng như những thể loa ̣i văn chương khác, tiểu thuyết cũng góp mình vào cuô ̣c kháng chiến vĩ đa ̣i trên mảnh đất hình chữ

S Tiểu thuyết đã trở thành mô ̣t thứ vũ khí chiến đấu lơ ̣i ha ̣i, không chỉ là tiếng nó i căm hờn, tố cáo tô ̣i ác dã man của thư ̣c dân, đế quố c mà đó còn là những trang viết chân thư ̣c về những tháng ngày chiến đấu anh hùng, quả

cảm của quân và dân ta, những chiến công vang dô ̣i làm nức lòng người Tiểu thuyết đó ng vai trò như mô ̣t người thư kí của thời đa ̣i, phản ánh đầy

đă ̣n và toàn diê ̣n nhất từng chă ̣ng đường, từng bước biến chuyển của li ̣ch

sử , thời đa ̣i Trải qua hai cuô ̣c kháng chiến chố ng Pháp và chố ng Mĩ trường kì, tiểu thuyết luôn tự hoàn thiê ̣n mình, không ngừng vâ ̣n đô ̣ng và

đa ̣t đươ ̣c những thành tựu nhất đi ̣nh

Ba mươi năm chiến tranh gian khổ, nhà văn cũng đồng thời là người lính Người lính ấy không chỉ cầm súng chiến đấu trên mă ̣t trâ ̣n vũ trang mà còn cầm bút chiến đấu trên mặt trâ ̣n văn hóa Thời chiến, văn chương là mô ̣t thứ vũ khí sắc bén không kém gì bom đa ̣n Lúc này, vũ khí mang tính cơ động cao là thơ và truyện ngắn Tiểu thuyết là thứ vũ khí ha ̣ng nă ̣ng, tốn nhiều giấy

in, nặng nề trong con đường vận chuyển, phát hành Mă ̣t khác, do hoàn cảnh chiến tranh, nhà văn không có nhiều thời gian để viết, độc giả cũng không có nhiều thời gian để đọc Thế nhưng, trong thời điểm đó, tiểu thuyết vẫn đứng vững bởi những ngòi bú t mang trách nhiê ̣m công dân cao, muốn phản ánh cuộc chiến đấu thần thánh của dân tô ̣c mô ̣t cách rộng lớn nhất

Tiểu thuyết thờ i kì kháng chiến chống Pháp không thể không kể đến tác

phẩm Xung ki ́ch (Nguyễn Đình Thi) Đây là câu chuyê ̣n viết về cuô ̣c sống,

chiến đấu củ a các anh bô ̣ đô ̣i trong chiến di ̣ch Trung du Tác phẩm đánh dấu

một bước phát triển mới của văn xuôi kháng chiến trong viê ̣c tái hiê ̣n chân dung con người kháng chiến mà hình ảnh tiêu biểu là anh bô ̣ đô ̣i cu ̣ Hồ Tiểu

thuyết Vu ̀ ng mỏ của Võ Huy Tâm phản ánh phong trào đấu tranh bất khuất

củ a những người thợ mỏ vùng đất Quảng Ninh dưới sự lãnh đa ̣o của Đảng

Cộng Sản Tiểu thuyết Con trâu của Nguyễn Văn Bổng miểu tả quá trình

trưởng thành của nhân dân khu 5 trong kháng chiến chống Pháp Người nông

dân dưới sự lãnh đa ̣o của Đảng đã đấu tranh quyết liê ̣t để bảo vê ̣ con trâu, mô ̣t

tài sản quý giá của ho ̣

Bước sang giai đoa ̣n chống Mĩ cứu nước, tiểu thuyết được mùa hơn Chuyển biến củ a tiểu thuyết lúc này thể hiện rõ rê ̣t ở sự tâ ̣p trung cao đô ̣ vào những vấn đề nóng bỏng của thời đại Đó là phát huy chủ nghĩa anh hùng của mọi tầng lớ p nhân dân trong sự nghiê ̣p bảo vê ̣ và xây dựng Chủ nghĩa xã hô ̣i trên miền Bắ c và giải phóng miền Nam Chính vì vâ ̣y, nhiều đề tài khác nhau được phản ánh trên những trang sách Viết về đề tài đấu tranh chống đế quốc Mĩ xâm

lược, có thể kể đến Dấu chân người lính (Nguyễn Minh Châu), Mẫn và tôi (Phan

Tứ ), Hòn đất (Anh Đức), Chiến sĩ (Nguyễn Khải)… Viết về đề tài xây dựng

cuộc sống mới trên miền Bắc có Truyện anh Lục (Nguyễn Huy Tưởng), Xung

đột, Chủ ti ̣ch huyện (Nguyễn Khải), Cái sân gạch (Đào Vũ)…

Nhìn la ̣i 30 năm phát triển (1945 – 1975), trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh ác liê ̣t, tiểu thuyết có mô ̣t diê ̣n ma ̣o chung đó là mang khuynh hướng sử thi, tràn ngâ ̣p cảm hứng ngợi ca Điều này cũng nằm trong quy luâ ̣t

vận đô ̣ng của văn ho ̣c nói chung ở giai đoa ̣n này Tiểu thuyết nói nhiều hơn đến những niềm vui, niềm tự hào, đến những chiến công lớn lao, vĩ đa ̣i Những mất mát, hy sinh, đau thương, những nỗi niềm riêng tư của con người đươ ̣c nén chă ̣t xuống và cất giấu trong tâ ̣n sâu thẳm kí ức của dân tô ̣c Những

gì đươ ̣c ghi la ̣i cố hữu gắn liền với cuô ̣c chiến đấu: Tình hình mă ̣t trâ ̣n ra sao?

Ta giành đươ ̣c thắng lơ ̣i gì? Địch thiê ̣t ha ̣i như thế nào? Mo ̣i vấn đề đời tư, thế

sự đều bi ̣ đă ̣t sang mô ̣t bên Cái tôi nhường chỗ cho cái ta, cái cá nhân nhường chỗ cho cái cô ̣ng đồng Tiếng nói của tiểu thuyết cũng như của các thể loa ̣i văn ho ̣c khác chủ yếu là tiếng nói của cả mô ̣t đất nước, quốc gia, tuyê ̣t nhiên không phải là tiếng nói của mô ̣t con người đơn lẻ Tất cả đều nhằm khơi dâ ̣y ở nhân dân, đồ ng bào mô ̣t tinh thần chiến đấu mãnh liê ̣t, khích lê ̣, cổ vũ con người vượt qua khó khăn, gian nguy, vượt qua cái chết và sự khổ đau để đi

đến mu ̣c tiêu lớn lao cuối cùng là thống nhất đất nước, xây dựng Tổ quốc Xã

hội chủ nghĩa

Từ năm 1975, Viê ̣t Nam ta hoàn toàn giải phóng Hoàn cảnh đất nước thay đổi dẫn đến văn chương, đặc biê ̣t là tiểu thuyết cũng có những thay đổi đáng kể Giai đoạn 10 năm: 1975 – 1985 là giai đoạn về cơ bản tiểu thuyết vẫn vận động trên đường ray cũ củ a chiến tranh Khuynh hướng sử thi vẫn giữ vai trò chủ đạo Các tác phẩm viết về đề tài chiến tranh thời kì này đã ma ̣nh

dạn nêu lên những vấn đề hiện thực thời chiến mà trước đây văn ho ̣c chưa có điều kiện đề cập đến Đó là những tổn thất, mất mát, khó khăn mà ta đã phải trải qua Các tiểu thuyết Miền cháy của Nguyễn Minh Châu, Trong cơn gió

lốc của Khuất Quang Thụy, Năm 75 họ đã sống như thế của Nguyễn Trí

Huân đã mang đến mô ̣t cái nhìn mới cho con người về chiến tranh Đằng sau chiến tranh là hiện thực tàn khố c, là nỗi đau tâ ̣n xương tủy của cả mô ̣t dân tô ̣c,

củ a các cá nhân, là máu và nước mắt của biết bao thế hê ̣ người Chiến tranh đi vào trang sách của các nhà văn và được mở rộng những chiều kích khác nhau của nó

Trong những năm 80, tiểu thuyết Sao Mai của Dũng Hà, Mở rừng của

Lê Lựu, Lửa từ những ngôi nhà của Nguyễn Minh Châu, Gặp gỡ cuối năm

củ a Nguyễn Khải, Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh, Nắng đồng bằng của Chu Lai, Thung lũng thử thách của Thái Bá Lợi, và hơn 20 năm gần đây: Thời

xa vắng của Lê Lựu, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Bến không chồng của Dương Hướng, Một ngày và một đời của Lê Văn Thảo với những

mảng hiện thực gây ấn tượng dữ dội, bất ngờ, những bí mật về chiến công cũng như tổn thất, những vinh quang và bi kịch cùng nhiều phương diện khác của chiến tranh đươ ̣c phản ánh rõ nét

1.2.2.2 Tiểu thuyết sau thờ i kì Đổi mới

Trước 1986 văn xuôi Việt Nam chủ yếu hướng đến nhân dân, cộng đồng, dân tộc, nó chiếm lĩnh hiện thực ở chiều rộng, nhiệm vụ của thời đại lịch sử,

chính trị Tiểu thuyết từ 1986 trở về sau là một thế giới sáng tạo, mới mẻ Nó sáng tạo ra thế giới hiện thực thứ hai, quan tâm đến số phận cá nhân và khám phá chiều sâu thế giới nội tâm phức tạp của con người Văn ho ̣c từ sau thời kì Đổi mới tiếp câ ̣n hiê ̣n thực từ góc độ đời tư, thế sự, từ góc độ cá nhân, gia đình, số phận, bổn phâ ̣n…, lấy cuô ̣c sống đang diễn ra hàng ngày làm đối tượng khám phá Con người cá nhân được phô bày tro ̣n ve ̣n, đa chiều, đa da ̣ng hơn Có cả con người cùng một lúc mang trong mình cái tốt lẫn cái xấu, có cả con người tự nhiên, con người tâm linh, con người thành đa ̣t, con người bất ha ̣nh Tiểu thuyết

giai đoa ̣n này không thể không kể đến tác phẩm Phố (Chu Lai), Mùa lá rụng

trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú (Ma Văn Kháng), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Thượng đế thì cười (Nguyễn Khải)…

Văn ho ̣c từ sau Đổi mới không chỉ mang trong mình những đổi thay

mãnh liê ̣t về mă ̣t đề tài, chủ đề Khía ca ̣nh nghê ̣ thuâ ̣t cũng được các ngòi bút

mớ i cách tân, đổi mới Từ quan niệm tiểu thuyết là một thế giới đa chiều, đa thanh, các nhà văn Việt Nam nhanh chóng bước qua không gian sử thi, để đến với thế giới của trò chơi, với sự đổi mới mạnh mẽ về giọng điệu Độc giả cũng dần dần được làm quen với sự giải thiêng, với giọng điệu giễu nhại trong văn xuôi Các nhà văn mới dần từ bỏ gương mặt nghiêm trang, đứng đắn, và vai trò thuyết giảng đạo đức khô khan, họ quay lưng lại với các nguyên tắc cổ điển, những quy tắc nghă ̣t nghèo, nhìn thế giới vận hành như một trò chơi, làm nên

một mảng trắng kiến ta ̣o trong tiểu thuyết Có thể nói, sự gia tăng tính trò chơi là một điểm mới khác trong quan niệm về tiểu thuyết của các nhà văn đương đại, nhằm tạo ra một sự hấp dẫn, kích thích sự tò mò, khám phá nơi người đọc Tiểu thuyết là một cuộc phiêu lưu, đòi hỏi người đọc luôn phải tỉnh táo và hoài nghi

Một số tác giả chủ ý chơi kết cấu, cấu trúc, ta ̣o nên những hình tượng nhân vâ ̣t di ̣ biệt cả về ngoa ̣i hình và tâm linh, những điểm nhìn đa chiều, hỗn độn Mỗi tác phẩm như là mô ̣t sự ghép nối, hàn gắn từ nhiều mảnh ghép nhỏ bé, tưởng chừng

như rời ra ̣c của cuộc sống Về điều này phải kể đến Ta ̣ Duy Anh với Thân thần

sa ́ m hối, Đi tìm nhân vật, Bước qua lời nguyền, Hồ Anh Thái với Cõi người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm, nhà văn Thuâ ̣n với tiểu thuyết Thang

ma ́ y Sài Gòn, Nguyễn Viê ̣t Hà với Cơ hội của Chúa…

Đổi mới tư duy nghệ thuật và quan niệm thể loại là một trong những điều kiện quan trọng để đổi mới văn học Tiểu thuyết Việt Nam sau Đổi mới chính là một trường hợp thích đáng nhất cho thấy chủ thể sáng tạo ra nó đã có sự cách tân

về mô hình thể loại, cách chiếm lĩnh hiện thực, và thể hiện cuộc sống bằng các phương tiện sinh động của nghệ thuật

1.2.2.3 Nguyễn Bình Phương và sự đổi mới tư duy tiểu thuyết

Bước sang tuổi 51 khi sự nghiê ̣p văn thơ đang vào đô ̣ chín, trong những năm gần đây, Nguyễn Bình Phương là cái tên thường đươ ̣c giới văn chương nghệ thuật nhắc đến như mô ̣t điểm sáng của văn đàn Viê ̣t Nam thế

kỉ XXI Không thường xuất hiện ở những buổi họp báo, kí tă ̣ng sách, cũng không mấy khi người ta thấy anh có mặt trong những buổi giao lưu, gă ̣p gỡ văn ho ̣c, Nguyễn Bình Phương tự nhâ ̣n mình là người khá trầm tính, có phần rụt rè và ngại đám đông Tuy tính cách con người anh là vâ ̣y nhưng tác phẩm củ a Nguyễn Bình Phương khi đươ ̣c ra đời la ̣i không hề trầm tĩnh như bề ngoài của người viết nó Bất kì mô ̣t cuốn tiểu thuyết hay mô ̣t tâ ̣p thơ nào của anh khi xuất hiện trên văn đàn đều thu hút sự chú ý của đông đảo đô ̣c giả và giới phê bình văn chương Người khen văn anh cũng có, người chê văn anh cũng có Cũng có người nhận xét văn anh khó đo ̣c, nói

là khó đo ̣c nhưng vẫn cứ đo ̣c, đo ̣c để xem nó khó chỗ nào Nhưng càng đo ̣c

lại càng bi ̣ cuốn hút bởi mô ̣t sức hút bí ẩn la ̣ kì Đây cũng là nét cá tính riêng củ a ngòi bút Nguyễn Bình Phương

Hơn 20 năm cầm bút với tám cuốn tiểu thuyết lần lượt nối tiếp nhau ra đời, Nguyễn Bình Phương đã thực sự khẳng đi ̣nh được tài năng qua bút pháp

sáng ta ̣o riêng của mình Mỗi tiểu thuyết la ̣i là mô ̣t nét vẽ tô đâ ̣m thêm cho kĩ

thuật viết “la ̣ lùng” của anh, cũng là những mảnh ghép khác nhau, muôn màu về hình ảnh của con người trong cuô ̣c số ng

Ba ̉ giời (1991) là tiểu thuyết đầu tiên của Nguyễn Bình Phương Như

chính nhà văn đã tự nhận đi ̣nh: “Tác phẩm đầu tay, tác phẩm đầu tay luôn là

cái gì đó rất khó xử với các nhà văn Tôi thấy tác phẩm thứ nhất, tác phẩm thứ hai của mình là thứ lẽ ra phải gộp lại để bắt đầu cho tác phẩm thứ ba trở

đi Tôi không thất vọng, không ân hận về tác phẩm đầu tay của mình” [50]

Quả thâ ̣t, Bả giời đã không làm cho nhà văn “ân hận” Trong Bả giời, cõi vô

thức như hòa nhập vào cõi hữu thức, không gian có sự hòa quyê ̣n giữa không gian tâm lý và không gian tâm linh, ranh giới của cõi âm và cõi dương dường

cũng trở nên nha ̣t nhòa Tiểu thuyết để la ̣i mô ̣t ấn tươ ̣ng mạnh mẽ trong lòng người đo ̣c về khuynh hướng Hiê ̣n thực huyền ảo

Sau Ba ̉ giời, tiểu thuyết Vào cõi cũng là mô ̣t dấu ấn quan tro ̣ng trong sự

nghiệp văn xuôi của Nguyễn Bình Phương Vào cõi có cấu trúc tiểu thuyết

lồ ng tiểu thuyết Trong kết cấu đó la ̣i nổi bật lên hai ma ̣ch truyê ̣n: câu chuyê ̣n kể về nhân vật tên Tuấn và chuyê ̣n về hai chị em Vang, Vọng Hai mạch truyện này được kết nố i với nhau bởi nhân vâ ̣t “hắn” Vẫn tiếp nối phong cách

từ sáng tác đầu tay, thế giới của Vào cõi vẫn có sự đan quê ̣n giữa cõi âm và

thực, giữa cõi sống và chết Tác phẩm thực sự để la ̣i nhiều ám ảnh trong lòng

đô ̣c giả về những khám phá mới mẻ nơi con người

Năm 1994, Nguyễn Bình Phương cho ra mắt ba ̣n đo ̣c tiểu thuyết Những

đứa trẻ chết già Nếu như hai tác đầu mới chỉ là sự thử nghiê ̣m cho kĩ thuâ ̣t

viết tiểu thuyết theo hướ ng hiê ̣n thực huyền ảo thì Những đứa trẻ chết già đã

nâng lố i viết ấy lên thành phong cách sáng tác của Nguyễn Bình Phương Tác phẩm ngay từ nhan đề đã cho thấy những mâu thuẫn, nghi ̣ch lí như chính những gì đang diễn ra từng ngày, từng giờ trong cuô ̣c sống thâ ̣t của con người Tiểu thuyết mang đâ ̣m yếu tố kì ảo, huyễn hoă ̣c này được xây dựng từ

hai mạch truyê ̣n song song: Ma ̣ch truyê ̣n đươ ̣c đánh dấu bởi các Chương nói

về cuộc số ng của những con người miền quê Linh Nham mà tiêu điểm là gia đình Trường hấp và cuô ̣c săn tìm kho báu Đan xen các chương là những phần

Vô thanh kể về cuộc hành trình không điểm xuất phát và điểm kết thúc của những hồn ma trên chuyến xe trâu trong cõi âm

Năm năm sau khi xuất bản Những đứa trẻ chết già, năm 1999, ba ̣n đọc la ̣i

được cầm trên tay cuốn tiểu thuyết thứ tư của Nguyễn Bình Phương, tác phẩm

Người đi vắng Tiểu thuyết này thể hiện sự phát triển vượt bâ ̣c của nhà văn khi

viết cuộc sống hiện đại của con người (sự cô đơn, la ̣c lõng, sự đổ vỡ niềm tin) Bên ca ̣nh đó, tiểu thuyết này còn đề câ ̣p đến li ̣ch sử – thời của những Đội Cấn, Lương Ngo ̣c Quyến…

Những cuố n tiểu thuyết mà nhà văn Nguyễn Bình Phương gửi tới đô ̣c giả đều gây được ấn tượng ma ̣nh mẽ và dư âm khó phai trong lòng đô ̣c giả Người đọc theo dõi từng diễn biến trong mỗi câu chuyê ̣n và nhâ ̣n thấy rằng, thì ra, hiện thực cuộc sống xung quanh ta là như vâ ̣y Cuô ̣c số ng đôi khi là

đảo lô ̣n, là mơ hồ, là những mảnh ghép rời ra ̣c, bị cấu vu ̣n Tiểu thuyết Trí

nhơ ́ suy tàn thể hiê ̣n cách nhìn sâu sắc của Nguyễn Bình Phương về con

người hiê ̣n đa ̣i với sự bỏ quên, đánh rơi kí ức Tác phẩm này được đánh giá

là có nhiều yếu tố tiểu thuyết mới

Thoạt kỳ thuỷ được nhiều nhà phê bình đánh giá là tiểu thuyết thành

công của Nguyễn Bình Phương Trong tác phẩm, Nguyễn Bình Phương đã sử dụng đậm đặc yếu tố vô thức, cùng với sự ám ảnh của trăng và máu, sự đan cài giữa mơ và thực, điên và tỉnh… làm thành một cõi u mê, huyễn hoặc

Vào những năm đầu của thế kỉ XXI, Nguyễn Bình Phương cho ra mắt

bạn đo ̣c tiểu thuyết mang tựa đề: Ngồi Tác phẩm ngay khi ra đời đã thu hút

nhiều sự chú ý của giới văn chương nghê ̣ thuâ ̣t Đây được xem như là đỉnh cao trong kĩ thuâ ̣t viết tiểu thuyết mới của Nguyễn Bình Phương Tính chất,

huyền ảo bao phủ toàn bô ̣ câu chuyện Với Ngồi, Nguyễn Bình Phương thâ ̣t

sự đã phô diễn được toàn bô ̣ lối viết “la ̣” của mình

Và mới đây, sau nhiều năm ấp ủ, năm 2014, Nguyễn Bình Phương đã xuất bản cuố n tiểu thuyết thứ tám của mình Tác phẩm mang tên: Mình và họ

Lấy đề tài từ cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc nhưng qua đó, Nguyễn Bình Phương muốn nói nhiều hơn với ba ̣n đo ̣c Tiểu thuyết đan xen giữa quá khứ

và hiện tại, bên này và bên kia, thực và ảo, chiến tranh và hòa bình… Đằng sau những trận chiến ác liê ̣t nơi biên ải, nơi ranh giới giữa sự sống và cái chết

củ a con người trở nên nha ̣t nhòa, mong manh nhà, văn quân đội còn thể hiê ̣n những khía ca ̣nh khác nhau của con người Chẳng ha ̣n như việc bàng quan giữa người với người, viê ̣c con người ác mô ̣t cách “hồn nhiên”… Với lối viết tiểu thuyết mớ i mẻ cùng những cái nhìn đầy đô ̣c đáo về chiến tranh, về cuô ̣c số ng và con ngườ i, tiểu thuyết Mình và họ của nhà văn Nguyễn Bình Phương

đã dành được giải thưởng Văn học năm 2015 ở ha ̣ng mu ̣c văn xuôi do Hô ̣i nhà văn bầu cho ̣n

Như vâ ̣y, có thể nói trong lĩnh vực văn xuôi, đă ̣c biê ̣t ở thể loa ̣i tiểu thuyết, Nguyễn Bình Phương đã có những đóng góp đáng kể Đóng góp ấy không chỉ dừng la ̣i ở phương diê ̣n đề tài, chủ đề với những khía ca ̣nh mới, những góc khuất mới đươ ̣c khám phá trong cuô ̣c sống con người hiê ̣n đa ̣i mà nổi biệt hơn cả, đó là kĩ thuâ ̣t viết tiểu thuyết với mô ̣t phong cách rất Nguyễn

Bình Phương Lối viết tiểu thuyết phức ta ̣p, đa tuyến, đa chiều, những kết cấu

mảnh ghép, hỗn đô ̣n, sự phi lí trong thời gian và huyễn hoă ̣c, huyền ảo trong không gian Đó là mô ̣t tư duy tiểu thuyết đô ̣c đáo, mới mẻ Tất nhiên, kĩ thuâ ̣t viết tiểu thuyết củ a Nguyễn Bình Phương vẫn có sự ảnh hưởng từ những khuynh hướ ng văn chương thế giới Sự ảnh hưởng đó tuyê ̣t đối không phải là

sự sao chép, mô phỏng mà là dựa trên cơ sở đó để sáng ta ̣o ra cho mình mô ̣t phong cách sáng tác riêng Với những yếu tố trên, tiểu thuyết của Nguyễn

Bình Phương ngày càng đươ ̣c đánh giá cao và cái tên Nguyễn Bình Phương

cũng ngày càng khẳng đi ̣nh đươ ̣c vi ̣ trí của mình trên văn đàn Từ những nỗ

lực cách tân của mình, Nguyễn Bình Phương đã góp phần thúc đẩy tiểu thuyết hiện đa ̣i Viê ̣t Nam vâ ̣n đô ̣ng, phát triển Nhà văn đã góp thêm mô ̣t tiếng nói

vào viê ̣c thay đổi và ta ̣o ra mô ̣t tư duy tiểu thuyết mới, từng bước đưa thể loa ̣i văn xuôi này hòa nhâ ̣p vào quỹ đa ̣o chung của tiểu thuyết đương đa ̣i thế giới

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Trên đây chúng tôi vừa trình bày những tiền đề cơ bản làm cơ sở cho những nghiên cứu về đối tượng trong luận văn Chúng tôi đã tâ ̣p trung khái quát về thể loa ̣i tiểu thuyết và tư duy tiểu thuyết Viê ̣c đổi mới tư duy tiểu thuyết luôn là mô ̣t vấn đề cần thiết và cấp bách Bên ca ̣nh đó, chúng tôi cũng

tó m tắt những nét nổi bâ ̣t trong hành trình sáng tác của nhà văn Nguyễn Bình Phương, mô ̣t tác giả thành công trong cả hai mảng văn chương: Thơ và văn xuôi, trong đó, thể loa ̣i văn xuôi và cụ thể là tiểu thuyết đã đem la ̣i nhiều thành tựu hơn cả cho nhà văn Trong phần này, chúng tôi cũng đã khẳng định

sự đổi mới tư duy tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương gắn với viê ̣c giới thiệu tám cuốn tiểu thuyết của anh để thấy được những nỗ lực cách tân nghệ thuật tiểu thuyết, tìm ra một lối đi riêng cho mình Từ đó chúng tôi đi đến khẳng định tư duy tiểu thuyết của nhà văn này chứa đựng đầy sự mới mẻ, đô ̣c đáo, cá tính Chính điều đó đã góp phần làm thay đổi tư duy tiểu thuyết Viê ̣t Nam đương thời và thúc đẩy thể loa ̣i tiểu thuyết nước nhà không ngừng vâ ̣n

đô ̣ng và tiến lên

Nhà văn Nguyễn Bình Phương

Chương 2

THẾ GIỚI NHÂN VẬT VÀ KHÔNG GIAN – THỜI GIAN NGHỆ THUÂ ̣T TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

2.1 Thế giơ ́ i nhân vâ ̣t trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương

Tư duy nghệ thuật của nhà văn được thể hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau nhưng trước hết nó được tái hiê ̣n qua hệ thống nhân vâ ̣t trong tác phẩm văn ho ̣c của nhà văn đó Bởi nhân vật suy cho cùng chính là tấm gương phản chiếu con ngườ i trong cuộc số ng Nhân vâ ̣t cũng là mô ̣t thành tố quan trọng

bậc nhất của văn ho ̣c Khi đã nói đến văn ho ̣c là mă ̣c nhiên ta nói đến nhân

vật Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Nhân vật văn học là con người cụ thể

được miêu tả trong tác phẩm văn học… Khái niê ̣m nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả mà chỉ

mô ̣t hiê ̣n tượng nào đó trong tác phẩm” [19, tr.235] Thuật ngữ nhân vâ ̣t theo

sự phát triển của văn học cho đến nay ngày càng đươ ̣c hiểu phong phú và đa dạng hơn Tuy vậy, nhân vật văn học dù đươ ̣c hiểu theo chiều hướng nào thì

nó cũng vẫn là tấm gương phản chiếu con người trong cuộc sống thực ta ̣i Nhân vật văn học thể hiện tài năng sáng tạo nghê ̣ thuâ ̣t, chiều sâu tư tưởng và những khám phá mới mẻ, sâu sắc của người nghê ̣ sĩ về đời sống Chính vì điều này mà nhân vâ ̣t văn ho ̣c thường là yếu tố thể hiê ̣n rõ nét nhất đă ̣c điểm

tư duy nghê ̣ thuâ ̣t của mô ̣t nhà văn nào đó Người cầm bút có cái nhìn thế nào về cuộc số ng, có quan niê ̣m yêu ghét ra sao, có cách nghĩ là gì? Tất cả đều đươ ̣c phản ánh qua nhân vâ ̣t mà anh ta du ̣ng công xây dựng

Đố i với thể loa ̣i tiểu thuyết, mô ̣t tác phẩm văn ho ̣c có dung lượng lớn, nhân vâ ̣t là mô ̣t yếu tố không thể thiếu Thâ ̣m chí không có nhân vâ ̣t thì không thể có tiểu thuyết Từ sau năm 1975, đă ̣c biê ̣t là giai đoa ̣n sau thời kì Đổi mới, nhân vâ ̣t trong tiểu thuyết Viê ̣t Nam đã có nhiều thay đổi Tất cả những cách tân nghê ̣ thuâ ̣t trong sự sáng ta ̣o ra mô ̣t kiểu hình nhân vâ ̣t mới đều nhằm mu ̣c đích phản ánh những tra ̣ng thái sống con người trong thế giới Con người

số ng trong cuộc số ng như những con rối, không có cá tính, không có suy nghĩ Ho ̣ sống theo quán tính của thời đa ̣i và bi ̣ chi phối nă ̣ng nề bởi yếu tố bên ngoài xã hô ̣i Ho ̣ dần đánh mất mình đến khi như bi ̣ tẩy trắng danh dự, nhân phẩm, tẩy trắng cả con người mình

Nếu như nhân vật trong văn ho ̣c sử thi thời kì 1945-1975 là những con người được thi vị hóa, đươ ̣c lí tưởng hóa, là những con người của cô ̣ng đồ ng, đa ̣i diê ̣n cho phẩm chất, tính cách của cả mô ̣t dân tô ̣c thì với văn ho ̣c sau thời kì Đổi mớ i, đă ̣c biệt là thể loa ̣i tiểu thuyết, nhân vâ ̣t đã mang mô ̣t diện mạo khác Tiểu thuyết Việt Nam đương đại thường xuất hiê ̣n kiểu nhân vật có đời sống nội tâm phức ta ̣p, phong phú, thế giới tâm linh bí ẩn với những điều khó lí giải Bên cạnh đó, các nhân vâ ̣t này còn có số phâ ̣n riêng, cuộc đời riêng Họ thường rơi vào tra ̣ng thái cô đơn, mất phương hướng, đổ vỡ về niềm tin trong cuô ̣c sống Có những nhân vâ ̣t sống theo

bản năng, bi ̣ chi phố i bởi du ̣c vo ̣ng

Đố i với tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, nhân vâ ̣t luôn là mô ̣t công cu ̣ để tác giả chuyển tải những bức thông điê ̣p về cuô ̣c sống, thể hiê ̣n

cách nhìn, cách cảm của nhà văn về cuô ̣c số ng Tiểu thuyết của anh luôn đươ ̣c phủ mô ̣t lớp sương bàng ba ̣c của màu sắc huyền ảo Những câu chuyê ̣n đươ ̣c kể tưởng chừng như không có thâ ̣t mà la ̣i rất thâ ̣t Con người xuất hiê ̣n trong những câu chuyê ̣n ấy tưởng chừng như kì ảo, huyễn hoă ̣c nhưng ngẫm

lại, nó vô cùng chân thực Trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, không có sự phân biê ̣t ra ̣ch ròi giữa nhân vâ ̣t chính và nhân vâ ̣t phu ̣, nhân

vật chính diê ̣n và nhân vâ ̣t phản diê ̣n Nhân vâ ̣t của anh không bao giờ mang

sự hoàn thiê ̣n toàn diê ̣n mà luôn bi ̣ khuyết thiếu về mô ̣t mă ̣t nào đó, hoă ̣c về tâm lí, hoă ̣c về ngoa ̣i hình Nhân vâ ̣t cảm thấy cô đơn, la ̣c lõng với đồng loa ̣i

và cô đơn với chính bản thân mình Nhân vâ ̣t “đi vắng” ngay cả khi mình đang số ng, bơ vơ trong cõi vô thức và thế giới tâm linh huyền ảo Nhân vâ ̣t tồ n tại trong những thế giới phi lí, nơi ranh giới giữa cõi âm và cõi dương,

giữa quá khứ và thực ta ̣i đều trở nên nha ̣t nhòa Tất cả đều nhằm thể hiê ̣n con người của thế giới hiê ̣n thực bên ngoài

Trong tiểu thuyết củ a nhà văn Nguyễn Bình Phương, thế giới nhân vâ ̣t đươ ̣c xây dựng vô cùng đa dạng và phong phú Có những tiểu thuyết xuất hiện nhiều nhân vật, ngườ i đo ̣c thâ ̣m chí còn không thể nhớ đươ ̣c hết tên, la ̣i

có những tiểu thuyết chỉ vỏ n vẹn vài ba nhân vâ ̣t Dù tác phẩm của Nguyễn

Bình Phương có nhiều hay ít nhân vâ ̣t thì thế giới những nhân vâ ̣t này đều

có mô ̣t số điểm chung Đó là những con người khiếm khuyết: hoă ̣c khiếm khuyết về mặt ngoa ̣i hình, hoă ̣c khiếm khuyết về mặt tâm lí Bên ca ̣nh đó, Nguyễn Bình Phương thường ta ̣o ra những nhân vâ ̣t người âm, hồ n ma và những nhân vâ ̣t cô đơn Các kiểu loại nhân vật này góp phần thể hiê ̣n rất sắc

nét tư duy tiểu thuyết của nhà văn

2.1.1 Nhân vâ ̣t khiếm khuyết

Có thể nói, nhân vâ ̣t khiếm khuyết là mô ̣t “đă ̣c sản” trong tiểu thuyết

củ a Nguyễn Bình Phương Go ̣i là khiếm khuyết là bởi những nhân vâ ̣t ấy có

sự khuyết thiếu, khác biê ̣t về mô ̣t mặt nào đó trong con người Loa ̣i nhân vâ ̣t

này trở đi trở la ̣i trong các tác phẩm của nhà văn Thái Nguyên và mang đến cho người đo ̣c mô ̣t sức ám ảnh ma ̣nh mẽ Trước đây, trong nền văn ho ̣c thế giớ i, đă ̣c biê ̣t là văn ho ̣c huyền ảo, kiểu nhân vâ ̣t này đã xuất hiê ̣n nhiều Kiểu nhân vật này xuất hiện trong tất cả các tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương

và được nhà văn tập trung khai thác ở hai khía cạnh cơ bản: khiếm khuyết về ngoại hình và khiếm khuyết về tâm lý

2.1.1.1 Nhân vật khiếm khuyết về ngoa ̣i hình

Nhân vâ ̣t khiếm khuyết về ngoa ̣i hình là những nhân vâ ̣t có mô ̣t sự khuyết tật, không bình thường nào đó trên cơ thể Sự biến da ̣ng này xuất hiê ̣n ở cả những con người đang sống và những người đã chết trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương

Trong tiểu thuyết Như ̃ng đứa trẻ chết già, người đo ̣c không khỏi ngỡ

ngàng và ấn tượng bởi những con người không lành lă ̣n Đó là các nhân vâ ̣t vố n sinh ra đã phải mang những khuyết tâ ̣t trên cơ thể như Bào mù, Tiến quắt, Trung vẩu, Quý cụt, Mô ̣c toét, Thành toét, Bính chô ̣t, Bồi què Những đă ̣c điểm dị da ̣ng đó gắn liền với cuô ̣c sống của ho ̣ thâ ̣m chí đã trở thành cái tên để phân biê ̣t họ với những người bình thường khác

Tiểu thuyết củ a Nguyễn Bình Phương đôi khi còn gây ấn tượng ma ̣nh

mẽ vớ i người đo ̣c bởi những con người khiếm khuyết đến kì quái, khác thường Người dân làng Phan vô cùng kinh nga ̣c khi những đứa trẻ của bà giáo vừa chào đời đã mang trên mình những hình da ̣ng kì di ̣ Những đứa trẻ

đó đích thị do cha me ̣ chúng sinh ra nhưng chúng la ̣i không phải là người

Đứa con đầu lòng của bà vừa lọt lòng đã có râu: “Vừa ra đời, đứa trẻ đã gây

sự kinh ngạc khắp làng Nó là trai Người ta phát hiện ra rằng con bà giáo có râu Không những thế, ba bốn ngày sau, tóc nó còn bạc trắng Đứa trẻ không khóc, nó giương đôi mắt kèm nhèm nhìn mọi người như phán xét” [46, tr.51]

Đứa con thứ hai của bà mới sinh ra đã tóc ba ̣c, răng vàng ố, “nó ở độ già của

người ba nhăm, bốn mươi gì đó” [46, tr.53] Đứa con thứ ba của bà giáo là

con gái, nhưng nó vẫn mang bộ mă ̣t già trước tuổi “Lọt lòng được hai ngày,

con be ́ có cơ thể như gái mười tám” [46, tr.54]

Không chỉ những người trong cõi sống, trong Những đứa trẻ chết già,

người chết cũng bất thường Đó là lão Ha ̣ng, lão Biền Người đo ̣c không thể

quên hình da ̣ng kì di ̣ của lão Ha ̣ng khi chết: “Lão đã chết Khi gỡ lão ra

người ta thấy ngực lão có một vết rạch rộng bằng gang tay, chỗ rạch ấy áp vào thân cây, cũng đúng chỗ vỏ bị rạch một vết tương tự, khi đặt lão Hạng xuống đất, người ta phát hiện ra người lão xanh dần, xanh dần như lá cây già” [46, tr.47] Hay hình ảnh của lão Biền: “Chân lão đen tuyền Nó mọc đầy tóc Tóc dài lắm Dài đến mức rũ xuống và bện thành một lớp dày bọc lấy ống

chân” [46, tr.97] Lão chết, người mọc đầy tóc, không ai nhận ra mặt lão nữa

vì tóc đã phủ kín”[46, tr.100] Hình ảnh của những con người khiếm khuyết,

di ̣ thường còn thấp thoáng hiê ̣n lên trong những câu thơ nhại ca dao nói ngược mà những bóng ma hát trên chuyến xe trâu:

“Tráng sĩ lên ba râu dài chấm ngực Phi con ngựa trắng bạch màu than Cầm thanh gươm sáng loáng đời han rỉ Chặt cây cổ thụ mới mọc mầm” [46, tr.81]

Không chỉ có Những đứa trẻ chết già, trong tác phẩm gần đây nhất của Nguyễn Bình Phương, tiểu thuyết Mi ̀nh và họ, người đọc không thể không bi ̣

ám ảnh bởi những nhân vâ ̣t di ̣ thường được tác giả miêu tả Những người số ng di ̣ thường, những người chết di ̣ thường Điều đó càng thể hiê ̣n rõ nét hơn một tư duy, một cảm quan sâu sắc củ a Nguyễn Bình Phương về thế giới con người Thế giới ấy có những khiếm khiết, có những di ̣ biê ̣t Thế giới ấy không bao giờ và chưa bao giờ là lành lă ̣n, hoàn hảo

Trong tiểu thuyết Mi ̀nh và họ, mô ̣t tác phẩm viết về cuô ̣c chiến tranh

biên giới năm bảy chín, có những con người khiếm khuyết Đó là mô ̣t người phụ nữ dân tô ̣c vùng cao, một trong số những người mà trong chuyến xe lên,

nhân vâ ̣t Hiếu (tự xưng là mình) cùng đoàn xe của anh đã gă ̣p Người phu ̣ nữ

có khuôn mă ̣t khuyết tâ ̣t vì bị một con hổ trắng cu ̣t đuôi tát: “ Khuôn mặt chỉ

co ́ một nửa, nửa kia giống như tờ báo co rúm lại ” [47, tr.220] Hay qua đó

là những người rừng kì quái ở đỉnh cao nhất của dãy Tây Côn Lĩnh: “Người

rừng cao to, lông lá đầy mình như vươ ̣n nhưng mặt thì lại là người, chân tay

cu ̃ng là chân tay của người với những ngón tay tách rời nhau và không có đuôi” [47, tr.231]

Mi ̀nh và họ đă ̣c biê ̣t ám ảnh người đo ̣c về những “người chết” bi ̣ di ̣

dạng Đó là thi thể của nhân vâ ̣t anh – người chiến sĩ đã tham gia vào chiến

di ̣ch biên giới năm bảy chín ở miền Hà Giang Khi bốc mô ̣ anh, người ta thấy:

“toàn thân anh bọc bởi một lớp tơ giống như một con kén trắng khổng lồ…”

[47, tr.27] Cái chết của viên đa ̣i đô ̣i trưởng trong tiểu đoàn của anh cũng biến

dạng, ám ảnh: “…mặt đại trưởng phì to, tím ngắt như quả mận chín, một quả

mâ ̣n khổng lồ Không thấy mắt, không thấy mũi, chỉ có một cái mồm trương căng với cái mồm há to kinh hoàng…” [47, tr.288] Những nét khiếm khuyết,

khác thường của con người khi chết ấy, là mô ̣t minh chứng rõ nét cho sự tàn khố c củ a chiến tranh Chính chiến tranh là cái đã gây lên biết bao đau thương cho con người mà trước hết là nỗi đau thuô ̣c về thể xác

Có thể nói, với loa ̣i hình nhân vâ ̣t khiếm khuyết, Nguyễn Bình Phương chịu nhiều ảnh hưởng củ a văn ho ̣c hiê ̣n thực huyền ảo Sự xuất hiê ̣n của nhân

vật di ̣ thường khiến cho không khí của tác phẩm trở nên huyền ảo, nửa thực

nử a hư Thực vì đó là thế giới sống đang vâ ̣n động của con người Hư là bởi những nhân vâ ̣t ấy ho ̣ khiếm khuyết, di ̣ thường đến mức phi lí, khó tin, thâ ̣m chí ma quái Nguyễn Bình Phương muố n qua đó để khẳng đi ̣nh mô ̣t chân lí: cuộc số ng và con người luôn đầy rẫy những điều phi lí Có những viê ̣c tưởng chừng như không thể xảy ra nhưng nó vẫn xảy ra, có những thứ tưởng chừng như không tồn tại nhưng nó vẫn tồ n ta ̣i mô ̣t cách hiển nhiên, tất yếu, cái bất

bình thường trở thành cái bình thường Đó chính là cách nhìn, cách nghĩ cũng chính là tư duy đô ̣c đáo của nhà văn Nguyễn Bình Phương

2.1.1.2 Nhân vật khiếm khuyết về tâm lí

Trong tiểu thuyết củ a Nguyễn Bình Phương, bên ca ̣nh những con người

bi ̣ khiếm khuyết về mă ̣t ngoa ̣i hình, người đọc còn thấy trở đi trở la ̣i những nhân vâ ̣t khiếm khuyết về tâm lí

Nhân vâ ̣t người điên đã từng xuất hiê ̣n trong văn ho ̣c nhưng đến Nguyễn Bình Phương, loa ̣i nhân vâ ̣t này xuất hiê ̣n đâ ̣m đă ̣c và đươ ̣c dày công miêu tả kĩ lưỡng Điên là tra ̣ng thái rối loa ̣n về thần kinh, trí não dẫn đến viê ̣c con người không thể kiểm soát được những hành đô ̣ng của mình