Trước yêu cầu đổi mới, đòi hỏi người cán bộ quản lý giáo dục phải được trang bị những kiến thức về lý luận quản lý hiện đại, nghiệp vụ quản lý mang tính chuyên nghiệp, đặc biệt cần có cá
Trang 1TRẢI NGHIỆM PHẢN BIỆN TRONG CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG
CÁN BỘ QUẢN LÝ GIÁO DỤC HIỆN NAY
Th.s Chu Thị Hảo
1 Đặt vấn đề
Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã khẳng định "Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, trong đó, đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục là khâu then chốt” Nghị quyết số 29/NQ-TW ngày 4/11/2013 cũng đã nêu rõ định hướng đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo là “đổi mới những vấn đề lớn, cốt lõi, cấp thiết, từ quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu, nội dung, phương pháp, cơ chế, chính sách, điều kiện bảo đảm thực hiện; đổi mới từ sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước đến hoạt động quản trị của các cơ sở giáo dục-đào tạo và việc tham gia của gia đình, cộng đồng, xã hội và bản thân người học; đổi mới ở tất cả các bậc học, ngành học”
Trước yêu cầu đổi mới, đòi hỏi người cán bộ quản lý giáo dục phải được trang bị những kiến thức về lý luận quản lý hiện đại, nghiệp vụ quản lý mang tính chuyên nghiệp, đặc biệt cần có các kĩ năng quản lý để trở thành nhà quản lý tài năng, có đủ bản lĩnh biến chủ trương, chính sách thành hiện thực; Tuy nhiên, một
bộ phận nhà giáo và cán bộ quản lý chưa đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ giáo dục trong thời kỳ mới
Để đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo trong bối cảnh hiện nay cần
có nhiều giải pháp đồng bộ, trong đó có giải pháp đổi mới công tác bồi dưỡng cán
Trang 2bộ quản lý Đó là sự đổi mới một cách có hệ thống, từ mục tiêu, nội dung, chương trình đến phương thức đào tạo, bồi dưỡng theo hướng phát triển năng lực của người học Nhằm góp phần nâng cao hiệu quả đổi mới công tác bồi dưỡng cán bộ quản lý
giáo dục, bài viết này bàn về trải nghiệm phản biện - một hình thức bồi dưỡng cán
bộ quản lý giáo dục hiện nay
2 Giải quyết vấn đề
2.1 Một số vấn đề chung
2.1.1 Trải nghiệm
Hiện nay có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về khái niệm trải nghiệm Nhà triết học vĩ đại người Nga V.S Solovyev quan niệm : trải nghiệm là kiến thức kinh nghiệm thực tế; là thể thống nhất bao gồm kiến thức và kỹ năng Trải nghiệm
là kết quả của sự tương tác giữa con người và thế giới, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác
Nhà triết học Hy Lạp K.K Platon cho rằng : trải nghiệm cũng như sự tích lũy của hiểu biết và năng lực (cá nhân, nhóm) hình thành trong quá trình hoạt động, đào tạo và giáo dục, trong đó tổng hợp những kiến thức, kỹ năng, khả năng và thói quen
Theo Wikipedia (Từ điển mở) : trải nghiệm là kiến thức hay sự thành thạo
một sự kiện hoặc một chủ đề bằng cách tham gia hay chiếm lĩnh nó
Bài viết này sử dụng khái niệm trải nghiệm trong Wikipedia
2.1.2 Phản biện
Phản biện là một từ Hán Việt Hiểu theo cách triết tự “phản biện” có nghĩa
là “bàn luận theo hướng (theo cách) ngược lại”, hoặc là sự tranh luận, tranh cãi Do
đó, có thể hiểu phản biện là dùng chứng cứ, lập luận để bác bỏ chứng cứ, lập luận
đã được đưa ra trước đó
Trang 32.1.3 Trải nghiệm phản biện
Trải nghiệm phản biện được hiểu là quá trình tham gia trực tiếp vào các hoạt động tranh luận, bác bỏ một vấn đề nào đó trong cuộc sống nhằm làm sáng tỏ vấn
đề dưới ánh sáng thuyết phục của lập luận, lý lẽ
2.1.4 Bồi dưỡng trải nghiệm phản biện
Từ những khái niệm trên có thể hiểu bồi dưỡng trải nghiệm phản biện là quá trình tích lũy kiến thức, kỹ năng, năng lực nghề nghiệp còn thiếu hoặc đã lạc hậu thông qua tham gia trực tiếp vào hoạt động làm sáng tỏ vấn đề
2.1.4 Các loại trải nghiệm
- Trải nghiệm về cảm giác : là những trải nghiệm có được từ năm giác quan thị giác, khứu giác, xúc giác, vị giác và thính giác
- Trải nghiệm về cảm nhận : là sự trải nghiệm của chủ thể về mặt cảm xúc
- Trải nghiệm suy nghĩ : là những trải nghiệm tạo ra giá trị thông qua những suy nghĩ một cách sáng tạo
- Trải nghiệm hành động : là những trải nghiệm có được, tác động thông qua hành vi và lối sống
2.1.5 Vai trò của trải nghiệm phản biện trong quản lý giáo dục
Phản biện là một nhu cầu của cuộc sống Bởi nhờ có nó con người có thể loại
bỏ những yếu tố sai để tiệm cận tới sự hợp lý trong các quyết định, các hành vi của mình Trong quản lý giáo dục, phản biện cũng là một cách thức để các nhà quản lý nhận ra những vết rạn hay lỗ hổng của vấn đề, kể cả việc đề xuất các hướng đi hay giải pháp nhằm khắc phục những hạn chế ấy. Do vậy, sự phản biện sẽ luôn có lợi cho sự phát triển của giáo dục, giúp mở mang kiến thức, kích thích tư duy, khơi nguồn sáng tạo của nhà quản lý, khắc phục những khiếm khuyết của các kiến tạo
Trang 4tổng thể, toàn diện cần phải được trang bị kiến thức, kỹ năng thông qua con đường bồi dưỡng Vì vậy, bồi dưỡng trải nghiệm phản biện sẽ góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý, hình thành được phương pháp tư duy phản biện, bản lĩnh chính trị, nâng cao trách nhiệm của người cán bộ quản lý đối với đơn vị, đối với ngành
Trải nghiệm phản biện còn là một cơ hội để người cán bộ quản lý tự đánh giá năng lực và phẩm chất của chính mình; là điều kiện để khơi dậy hoài bão, khả năng sáng tạo; đồng thời tạo ra chiến lược để biến hoài bão đó thành hiện thực
2.2 Thực trạng trải nghiệm trong công tác bồi dưỡng CBQL
Công tác bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục, đặc biệt là giáo dục phổ thông
đã được sự quan tâm chỉ đạo thường xuyên của Đảng, Chính phủ, ngành Giáo dục
và Đào tạo Năm 1997, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Quyết định 3481/QĐ-BGD&ĐT ngày 20/11/1997 về Chương trình bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục nhằm tăng cường năng lực lãnh đạo, quản lý của người hiệu trưởng
Năm 2009, thực hiện Đề án “Xây dựng và triển khai chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng trường phổ thông theo hình thức liên kết Việt nam – Singapore 2008 – 2010” được ban hành theo Quyết định số 4639/ QĐ – BGD ĐT ngày 17/7/2009 của
Bộ Giáo dục và Đào tạo; Trên cơ sở các kết quả đạt được về công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường phổ thông theo hình thức liên kết Việt Nam – Sigapore , Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt kế hoạch triển khai chương trình bồi dưỡng năm
2010 cho 15.800 Hiệu trưởng trường phổ thông và 1200 CBQL giáo dục theo hình thức liên kết Việt Nam- Singapore với những chuyên đề mang tính thiết thực cập nhật đổi mới
Trên thực tế, các hoạt động bồi dưỡng này đã có tác động tích cực tới việc nâng cao trình độ quản lý cơ sở giáo dục của người cán bộ quản lý Tuy nhiên, nội dung chương trình bồi dưỡng giai đoạn này chú trọng vào các nội dung của hoạt
Trang 5động quản lý theo các văn bản quy định, ít chú ý tới phát triển năng lực quản lý cơ
sở giáo dục trong thực tiễn, các kỹ năng quản lý ít được chú trọng
Thực hiện chủ trương nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý GD&ĐT, Nghị định của Chính phủ số 18/2010/NĐ-CP ngày 05 tháng 3 năm 2010 về đào tạo, bồi dưỡng công chức; Chỉ thị 296/CT-TTg, Nghị quyết số 05/NQ-BCSĐ Bộ GD&ĐT về đổi mới quản lý giáo dục đại học giai đoạn 2010-2012; Bộ GD & ĐT
đã chỉ đạo tổ chức xây dựng chương trình bồi dưỡng cán bộ quản lý GD&ĐT mới (thay thế chương trình bồi dưỡng CBQLGD theo Quyết định số 3481/QĐ-BGD&ĐT ngày 01/11/1997 của Bộ trưởng Bộ GD & ĐT) Năm 2012, Bộ Giáo dục
và Đào tạo ban hành Chương trình bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục các cấp (Ban hành kèm theo Quyết định 382/ QĐ-BGD&ĐT ngày 20/1/2012) Chương trình dành cho đối tượng cán bộ quản lý : mầm non, phổ thông, giáo dục thường xuyên, trung cấp chuyên nghiệp, trưởng khoa/phòng trường đại học, cao đẳng
Mục tiêu của chương trình nhằm bồi dưỡng, phát triển kiến thức, kỹ năng cơ bản về quản lý trường mầm non, phổ thông, trung tâm giáo dục thường xuyên, phát triển năng lực của CBQL về lãnh đạo và quản lý trong môi trường có nhiều thay đổi, biết gắn tầm nhìn với hành động, phát huy những giá trị của tổ chức và xã hội theo định hướng đổi mới căn bản và toàn diện GD&ĐT, nâng cao chất lượng GD&ĐT phục vụ công cuộc đổi mới phát triển đất nước trong bối cảnh hội nhập quốc tế
Chương trình chú trọng bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng, nghiệp vụ quản lý và kinh nghiệm giải quyết tình huống cụ thể, phù hợp với thực tiễn quản lý từng cấp học Tăng cường đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức bồi dưỡng theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học viên; tăng cường các hoạt động thực tế, trao đổi kinh nghiệm, chọn đề tài nghiên cứu, tổng kết thực tiễn Tuy nhiên, hình thức trải nghiệm trong công tác bồi dưỡng chưa chú trọng
Trang 6Vấn đề trải nghiệm ở cơ sở của học viên trong hai tuần chủ yếu là quan sát, tìm hiểu các hoạt động của một cơ quan quản lý giáo dục, của nhà trường; hoạt động tác nghiệp của một cá nhân cụ thể Hoặc tìm hiểu qua nghiên cứu hồ sơ, trao đổi học hỏi… về hoạt động tác nghiệp của một cán bộ quản lý trong cơ quan quản
lý giáo dục đó Qua quan sát, nghiên cứu, trao đổi, học viên so sánh, phân tích, đánh giá hay bình luận về các hoạt động đã tìm hiểu, đối chiếu những vấn đề lý luận quản lý hiện đại Từ đó có điều kiện khẳng định, bổ sung những kiến thức cơ bản về quản lý, các kỹ năng quản lý, rút ra bài học kinh nghiệm cho bản thân
Tiếp tục thực hiện mục tiêu đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo, năm 2015, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư số 26/TT-BGDĐT ngày 30 tháng 10 năm 2015 về Chương trình bồi dưỡng thường xuyên cán bộ quản lý trường tiểu học và Thông tư số 27/TT-BGDĐT ngày 30 tháng 10 năm 2015 về Chương trình bồi dưỡng thường xuyên cán bộ quản lý trường THCS, THPT và trường phổ thông có nhiều cấp học
Theo chương trình này, học viên sẽ được bồi dưỡng chuyên đề Kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo
Như vậy, hoạt động trải nghiệm phản biện vẫn chưa được đề cập tới Trong khi
đó, cán bộ quản lý cần phải có tư duy phản biện, được trải nghiệm phản biện qua bồi dưỡng để nâng cao năng lực, bản lĩnh, trình độ về mọi mặt để có thể tham gia hoạch định những chủ trương, chính sách xây dựng và phát triển nhà trường nói riêng, Ngành Giáo dục và Đào tạo của cả nước nói chung
2.3 Tổ chức hoạt động trải nghiệm phản biện trong công tác bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục
Từ thực trạng đã phân tích ở trên, chúng tôi đề xuất tổ chức hoạt động trải nghiệm phản biện trong công tác bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục
Trang 7Nói tới hoạt động trải nghiệm phản biện là nói quá trình học viên tham gia vào thực tế, được tiếp xúc trực tiếp với những vấn đề về chủ trương, chính sách, hoạch định, chiến lược,…; những vấn đề mà học sinh, phụ huynh, xã hội đang quan tâm đến ngành giáo dục hiện nay như : chất lượng giáo dục, đổi mới hình thức thi, kiểm tra, đánh giá, vấn đề dạy thêm, học thêm,…
Thông qua trải nghiệm với các tình huống có vấn đề, học viên sẽ có cơ hội vận dụng kiến thức, sự hiểu biết của mình bày tỏ quan điểm, thái độ, cách đánh giá trước mỗi vấn đề bằng cách chỉ ra vấn đề sai, không hợp lý, không phù hợp thực tiễn, không thỏa đáng bằng hệ thống lý lẽ xác đáng, lập luận chặt chẽ trên cơ sở pháp lý và thực tiễn
Tất nhiên, để có khả năng phản biện, học viên phải có kiến thức về vấn đề
trải nghiệm và phải có“Kỹ năng tư duy phản biện” nghĩa là khả năng suy nghĩ một
cách rõ ràng và hợp lý; nhận ra sự liên quan, logic giữa những ý tưởng; có khả năng xác định, xây dựng và đánh giá các lập luận; phát hiện các mâu thuẫn và sai lầm phổ biến trong lập luận; biết giải quyết vấn đề một cách hệ thống; có thể suy luận những hệ quả từ những gì mình biết, trải nghiệm
Tư duy phản biện là kỹ năng tư duy cần có để trở thành một người có trình
độ hay một người có khả năng lãnh đạo Nhưng không có bản lĩnh, không dám bày
tỏ quan điểm, thái độ của mình trước những tình huống có vấn đề thì “tư duy vẫn chỉ là tư duy” Để hình thành kỹ năng tư duy phản biện và bản lĩnh vững vàng, dám
“bày tỏ” cần phải được bồi dưỡng Trải nghiệm phản biện chính là con đường để hình thành kỹ năng đó
Hoạt động trải nghiệm phản biện có thể tổ chức dưới nhiều hinh thức khác nhau như : tổ chức diễn đàn, đóng vai, hội thi
- Tổ chức diễn đàn :
Trang 8Diễn đàn là một hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm phản biện hiệu quả Người tổ chức diễn đàn cần tạo được tình huống phản biện để học viên bày tỏ quan điểm, suy nghĩ, ý kiến của mình với mọi người, đề xuất những vấn đề có liên quan đến chính sách, chủ trương, hoạch định,….giúp cho nhà quản lý xây dựng được những chính sách phù hợp
Có thể tổ chức các diễn đàn để học viên trải nghiệm như : diễn đàn quản lý giáo dục, diễn đàn nhà giáo, chìa khóa thành công, chân dung nhà lãnh đạo,… Thông qua diễn đàn học viên sẽ thể hiện tinh thần chủ động, tích cực, sáng tạo của mình
- Đóng vai :
Đóng vai là một hình thức sân khấu hóa, người đóng vai cán bộ quản lý có thể trải nghiệm phản biện bằng cách lấy ý kiến về một vấn đề chủ trương, chính sách, hoặc sự thay đổi cơ chế ,…Hoặc trả lời chất vấn của “cộng sự”
- Tổ chức hội thi phản biện :
Hội thi phản biện là một hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm hấp dẫn, nhằm lôi cuốn học viên tham gia một cách chủ động, tích cực vào quá trình trải nghiệm phản biện, qua đó khơi dậy tài năng và sự sáng tạo của học viên
Hội thi có thể tổ chức nhiều hình thức như : thi phản biện chính sách, thi cán
bộ quản lý tài năng,…
Như vậy, trải nghiệm phản biện là một hình thức bồi dưỡng cán bộ quản lý hấp dẫn, có vai trò quan trọng trong việc hình thành năng lực tư duy phản biện và bản lĩnh chính trị của người cán bộ quản lý Nếu tổ chức thực hiện được sẽ góp phần đổi mới hình thức và nâng cao chất lượng bồi dưỡng cán bộ quản lý hiện nay
3 Kết luận
Thực hiện Chỉ thị số 40-CT/TW, của Ban Bí thư tăng cường xây dựng, nâng
cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục trong hoàn cảnh mới
Trang 9của đất nước, cũng như bối cảnh quốc tế có nhiều thay đổi, Ngành Giáo dục và Đào tạo đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ để đổi mối căn bản toàn diện GD-ĐT theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ Tám (khóa XI) đã đề ra Trong
đó, có giải pháp đổi mới nội dung chương trình, phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá, đổi mới hình thức bồi dưỡng cán bộ quản lý từng bước nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục - vấn đề then chốt, trong giáo dục và đào tạo
Trải nghiệm phản biện trong công tác bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục
không hoàn toàn mới, nhưng chưa được gọi tên Những kiến giải trên còn mang tính sơ lược, nhưng hy vọng, từ nội dung còn sơ khai, người viết sẽ có cơ hội được trao đổi, chia sẻ với đồng nghiệp và các nhà nghiên cứu để vấn đề trải nghiệm phản biện có chiều sâu và sức thuyết phục cao hơn./
C.T.H
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đảng Cộng sản Việt Nam
- Chỉ thị 40/CT-TW ngày 15/6/2004 về "Xây dựng và nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục", Hà Nội, 2004
- Nghị quyết số 29/NQ-TW ngày 4/11/2013 về Đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế
2 Thủ tướng Chính phủ
- Chiến lược phát triển giáo dục 2011 – 2020, (Ban hành kèm theo Quyết
định số 711/QĐ-TTg ngày 13 tháng 6 năm 2012 của Thủ tướng Chính phủ).
3 Bộ Giáo dục và Đào tạo
- Thông tư 17/TT-BGDĐT ngày 14/1/2011 ban hành Quy định Chuẩn hiệu
Trang 10- Thông tư số 14/TT-BGDĐT, ngày8/ 4/ 2011 ban hành Quy định Chuẩn
hiệu trưởng trường tiểu học
- Thông tư số 29/TT-BGDĐT, ngày22/10 2009 ban hành Quy định Chuẩn
hiệu trưởng trường THCS, THPT
- Thông tư số 26/TT-BGDĐT, ngày 30/10 2015, Ban hành Chương trình bồi
dưỡng thường xuyên cán bộ quản lý trường tiểu học
4 Các tác giả khác
- Nguyễn Thị Kim Dung, Phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo
- Lưu Xuân Mới Đổi mới nội dung chương trình, phương pháp và tổ chức
đào tạo, bồi dưỡng CBQLGD, Tạp chí TTKHGD - số 3 /2002.
- Đinh Thị Kim Thoa, Tài liệu tập huấn Kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo, 2015
- Ngô Thị Tuyên, Khái niệm hoạt động trải nghiệm sáng tạo, Diễn đàn công nghệ giáo dục