Cái nhìn nghệ thuật và thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy (LV thạc sĩ)

Cái nhìn nghệ thuật và thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy (LV thạc sĩ)Cái nhìn nghệ thuật và thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy (LV thạc sĩ)Cái nhìn nghệ thuật và thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy (LV thạc sĩ)Cái nhìn nghệ thuật và thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy (LV thạc sĩ)Cái nhìn nghệ thuật và thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy (LV thạc sĩ)Cái nhìn nghệ thuật và thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy (LV thạc sĩ)Cái nhìn nghệ thuật và thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy (LV thạc sĩ)Cái nhìn nghệ thuật và thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy (LV thạc sĩ)Cái nhìn nghệ thuật và thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy (LV thạc sĩ)

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

DƯƠNG HỒNG THÁI

CÁI NHÌN NGHỆ THUẬT VÀ THẾ GIỚI NHÂN VẬT

TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA NHÀ VĂN

ĐỖ BÍCH THÚY Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Ma ̃ số: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đào Thủy Nguyên

THÁI NGUYÊN - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn khoa học: "Cái nhìn nghệ thuật và Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thuý" là của riêng

tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Dương Hồng Thái

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này tôi xin chân thành cảm ơn:

Ban Giám hiệu, Ban Chủ nhiệm khoa Ngữ Văn, Bộ phận sau Đại học phòng Đào tạo trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên

Các thầy cô giáo ở Viện Văn học, trường Đại học Sư phạm I Hà Nội, Trường đại học Sư Phạm Thái Nguyên đã trực tiếp dạy tôi trong suốt khoá học

Đặc biệt, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Đào Thuỷ Nguyên, người đã động viên giúp đỡ tôi rất nhiều trong suốt quá trình viết luận văn Cuối cùng tôi cũng xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp

đã động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tác giả luận văn

Dương Hồng Thái

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 7

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Đóng góp của luận văn 8

7 Cấu trúc của luận văn 8

NỘI DUNG 9

Chương 1: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA ĐỖ BÍCH THÚY 9

1.1 Nhà văn Đỗ Bích Thúy 9

1.1.1 Tiểu sử, cuộc đời, con người 9

1.1.2 Truyện ngắn trong sáng tác của Đỗ Bích Thúy 11

1.2 Quan niệm nghệ thuật về hiện thực trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy 14 1.2.1 Hiện thực cuộc sống phong phú 15

1.2.2 Hiện thực cuộc sống đa chiều, đa diện 17

1.3 Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy 19 1.3.1 Con người bi kịch 20

1.3.2 Con người đánh mất nhân cách trước tác động của hoàn cảnh 22

1.3.3 Con người mang những giá trị văn hóa truyền thống 23

Chương 2: CÁI NHÌN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA ĐỖ BÍCH THÚY 27

2.1 Khái niệm “Cái nhìn nghệ thuật” 27

2.2 Cái nhìn nghệ thuật trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy 29

2.2.1 Cái nhìn hiện thực giàu tính phân tích, giàu giá trị nhân văn 29

2.2.2 Cái nhìn tinh tế, nhạy cảm, giàu chất thơ 35

2.2.3 Cái nhìn sắc sảo trong sự lựa chọn chi tiết điển hình và sự liên tưởng so sánh bất ngờ thú vị 40

Chương 3: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA ĐỖ BÍCH THÚY 45

3.1 Nhân vật và vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học 45

3.1.1 Khái niệm nhân vật văn học 45

3.1.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học 46

3.1.3 Khái quát chung về thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy 49 3.2 Các kiểu nhân vật trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy 51

3.2.1 Nhân vật mang số phận bất hạnh 51

3.2.2 Nhân vật dũng cảm vượt lên hoàn cảnh số phận 56

3.2.3 Nhân vật nhân hậu, giàu lòng vị tha 60

3.2.4 Nhân vật tha hóa 64

3.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy 66

3.3.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình 67

3.3.2 Nghệ thuật phân tích tâm lí nhân vật 70

3.3.3 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ 73

3.3.4 Nghệ thuật tạo tình huống truyện 78

KẾT LUẬN 82

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Đỗ Bích Thúy là nhà văn nữ xuất sắc của nền văn học Việt Nam đương đại Đề tài chủ yếu của chị là viết về miền núi, bên cạnh đó chị còn sáng tác về đề tài đô thị trong cuộc sống mới, và ở đề tài nào chị cũng đạt được những thành công đáng kể Các sáng tác văn chương của Đỗ Bích Thúy tạo dấu

ấn trong lòng người đọc bởi văn phong nhẹ nhàng, tinh tế, sâu sắc giàu giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo

Đỗ Bích Thúy là cây bút sáng tác miệt mài Trong chặng đường hơn 15 năm sáng tác, nhà văn cho ra đời 13 tập truyện với nhiều thể loại khác nhau, từ truyện ngắn đến truyện vừa, tản văn, kịch bản phim, truyện cho thiếu nhi và cả tiểu thuyết lịch sử Ở thể loại nào, chị cũng ghi được những dấu ấn riêng Văn

chương của Đỗ Bích Thúy đằm thắm chữ “Tình” Tình của con người và cảnh

vật được thể hiện qua từng câu chữ, từng trang văn Đó chính là nét riêng khiến cho độc giả luôn yêu mến các tác phẩm của chị

1.2 Trong các sáng tác của Đỗ Bích Thúy, có lẽ thành công hơn cả là thể

loại truyện ngắn Và như nhà thơ Trần Đăng Khoa có nói: “Truyện chị viết rất giản dị, nhiều truyện không có cốt hoặc có cốt thì cái cốt truyện cũng rất lỏng lẻo, mờ nhạt Bởi thế nên truyện của Đỗ Bích Thúy thường không tóm tắt được,

vì chẳng có gì để tóm tắt Vậy mà chị vẫn dựng được một tác phẩm hoàn chỉnh, hấp dẫn trong trẻo và nhói buốt ” [42, tr.8]) Đỗ Bích Thúy là con người có

tính cách trầm lặng, sống nội tâm, vì thế mà truyện ngắn của chị cũng luôn sâu sắc cả về nội dung và hình thức nghệ thuật Lời văn của chị rất nhẹ nhàng bình thản nhưng vô cùng nhức nhối và đặc biệt nó luôn có sức lan tỏa mạnh mẽ trong tâm hồn người đọc

1.3 Thi pháp học là một bộ môn nghiên cứu văn học Đối tượng của thi pháp học là tính quy luật nội tại của quá trình sáng tạo nghệ thuật văn chương Hình thức là phương thức tồn tại và biểu hiện của nội dung Khám phá hình

thức nghệ thuật để nắm bắt nội dung, đi theo con đường của thi pháp, ta sẽ hình dung được tầm vóc tư duy nghệ thuật của nghệ sĩ, chiều sâu khả năng phản ánh hiện thực và vẻ đẹp thẩm mĩ của tác phẩm Chính vì vậy, việc nghiên cứu

truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy từ góc độ thi pháp: “Cái nhìn nghệ thuật và Thế giới nhân vật” sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những giá trị hiện

thực và vẻ đẹp thẩm mĩ của truyện ngắn Đỗ Bích Thúy

1.4 Trong các sáng tác văn chương của mình nhà văn Đỗ Bích Thúy luôn có cái nhìn hiện thực giàu tính phân tích; cái nhìn tinh tế nhạy cảm giàu chất tạo hình, giàu chất thơ và cái nhìn sắc sảo trong sự lựa chọn những chi tiết điển hình cùng sự so sánh liên tưởng bất ngờ thú vị Cái nhìn đó giúp chị xây dựng được một thế giới nhân vật độc đáo, đa dạng và phong phú dựa trên cảm hứng nhân đạo sâu sắc Chúng tôi nhận thấy ở Đỗ Bích Thúy một tài năng văn chương nghệ thuật độc đáo, một sự học hỏi, trau dồi và một sự nỗ lực đáng khâm phục Chị xứng đáng được coi là một hiện tượng văn học đầu thế kỉ XXI Với mong muốn được khám phá sâu sắc hơn nữa vẻ đẹp của văn học đương đại nước nhà và muốn thể hiện lòng yêu mến với một tài năng văn học, chúng tôi

chọn đề tài: “Cái nhìn nghệ thuật và Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy” Chúng tôi tin tưởng rằng, đây sẽ là những khía

cạnh thực sự độc đáo và hấp dẫn trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy, đáng để cho chúng ta tìm hiểu và nghiên cứu

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu chung về truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy

Nhà văn Đỗ Bích Thúy đến với văn học như một cái duyên đã định sẵn Chị học về ngành tài chính kế toán, sau đó đi làm báo, rồi đi học tiếp và bắt đầu sáng tác văn chương Thế nhưng ngay từ những tác phẩm đầu tiên chị đã gặt hái được những thành công đáng kể Những truyện ngắn đầu tay

của chị là Sau những mùa trăng, Ngải đắng ở trên núi và Đêm cá nổi đã

đạt giải nhất cuộc thi viết truyện ngắn của tạp chí Văn nghệ Quân đội năm 1998-1999

Truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy ngày càng sâu sắc và ngày càng đạt được sự chín muồi về phong cách sáng tác Từ chính sự thành công ở những tác phẩm truyện ngắn đầu tay đó mà tên tuổi của Đỗ Bích Thúy ngày càng được khẳng định rõ ràng hơn Nhà văn đã có những quan niệm riêng

về cuộc sống và con người trong cuộc sống hiện đại, một cuộc sống trong nền kinh tế thị trường đầy những bon chen, thậm chí đã có những sự tha hóa, đổi thay trong nhân cách của con người, nhưng trên hết nhà văn vẫn luôn nhìn ra được những vẻ đẹp nhân văn ẩn sâu trong tâm hồn của con người từ chính những đổi thay đó

Trong bài báo Từ truyện ngắn của một người viết trẻ đăng trên báo Văn

Nghệ trẻ (số 3/2005) nhà văn Lê Thành Nghị đánh giá về văn phong cách của

Đỗ Bích Thúy một cách khái quát: “Chúng ta sẽ bước vào một không gian lạ, không gian có núi cao, trời rộng của vùng núi phía Bắc, nơi từ đó nhìn xuống, dòng sông Nho Quế chỉ còn bé như sợi chỉ dưới chân núi Mã Pí Lèng” [20]

Một không gian của hoa, lá, rừng… của thiên nhiên Tây Bắc đẹp nao lòng người đã đi vào trang văn trang thơ của bao thế hệ thi ca Có rất nhiều nhà văn sáng tác về đề tài miền núi thành công, Đỗ Bích Thúy sáng tác về miền núi theo cách của riêng mình Từ chính sự gắn bó, sự trải nghiệm và từ tình yêu quê hương xứ sở, và bằng nét tài hoa nghệ sĩ nhà văn thực sự đã khiến cho người đọc xao xuyến khi khám phá về miền núi qua những trang văn của chị

Nhà văn Chu Lai - một cây bút kì cựu trong làng văn có bài: Cái duyên

và sức gợi của hai giọng văn trẻ đăng trên tạp chí Văn nghệ Quân đội tháng

7/2001 Ông cho rằng các truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy như những “Món ăn lạ” đậm chất dân gian của hương vị núi rừng với những nét ăn, nét ở, phong

tục tập quán còn giữ nguyên vẻ hoang sơ thuần phác Đỗ Bích Thúy viết về miền núi nói riêng và viết về cuộc sống hiện đại nói chung đều khiến cho người

đọc có cảm giác như được thưởng thức những “Món ăn lạ” vừa nguyên sơ tinh

khiết rất Đỗ Bích Thúy lại vừa thấm đẫm cảm xúc của cuộc sống hiện đại

2.2 Tình hình nghiên cứu về Cái nhìn nghệ thuật và Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy

Cái nhìn nghệ thuật và Thế giới nhân vật là những phương diện nổi bật của thi pháp học Khi có cái nhìn nghệ thuật phong phú và sâu sắc sẽ giúp cho nhà văn thể hiện được rõ những quan điểm về cuộc sống hay tư tưởng nghệ thuật với độc giả Đồng thời sẽ giúp nhà văn xây dựng được một thế giới nhân vật độc đáo và hấp dẫn trong các tác phẩm văn học của mình

Trong văn xuôi đương đại có rất nhiều nhà văn xuất sắc viết về cuộc sống hiện thực Đỗ Bích Thúy là một trong những nhà văn đó Ngòi bút của chị càng viết càng tươi tắn, đa dạng và điêu luyện Nhà thơ Trần Đăng Khoa đã dành rất nhiều tình cảm yêu mến của mình cho nhà văn Đỗ Bích Thúy Ông

nhận định rằng: “Cũng như Tô Hoài, Ma Văn Kháng, ngòi bút chị không chỉ sinh động, đằm thắm khi viết về miền núi, mà chị cũng rất tài tình, tinh tế khi viết về Hà Nội, viết về miền xuôi”.[42, tr7]

Đọc truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy chúng ta phát hiện ra những cái nhìn mang chiều sâu tư tưởng Hiện thực của cuộc sống hiện đại hiện lên trên những trang văn của chị đa chiều và sâu sắc Thiên nhiên và cuộc sống con người không những ở miền núi mà cả ở đô thị trong cuộc sống mới với những nét thi

vị đầy chất thơ cũng luôn có sức cuốn hút kì lạ với độc giả Bên cạnh đó là sự sắc sảo trong việc lựa chọn những chi tiết điển hình đưa vào các tác phẩm và sử dụng những lối so sánh ví von độc đáo

Đỗ Bích Thúy là một nhà văn luôn trau dồi và tìm tòi sáng tạo những cái mới VÌ thế chị ngày càng có cái nhìn nghệ thuật sâu sắc, độc đáo và đặc biệt thế giới nhân vật của Đỗ Bích Thúy cũng ngày càng đa dạng và phong phú hơn

Từ sau những truyện ngắn đầu tay như: Sau những mùa trăng, Ngải đắng ở trên núi, Đêm cá nổi… Đỗ Bích Thúy đã sáng tác liên tục và cho ra đời rất

nhiều truyện ngắn hay và đặc sắc khác Đồng thời càng viết chị càng khẳng định được những cái nhìn nghệ thật sắc sảo và chân thực của mình trước hiện

thực cuộc sống Tác giả Nguyễn Văn Thọ trong bài viết Nhà văn Đỗ Bích Thúy, ở phố nhớ rừng viết: “Dạng văn của Đỗ Bích Thúy ở các truyện ngắn

mang mầu sắc u buồn như điệu khèn Vợ chồng A Phủ năm nào của Tô Hoài, nhưng lại đầy những chi tiết làm nhiều người ở nhiều vùng đất, kể cả hải ngoại

ấn tượng, như cái thìa gỗ, như tiếng đàn môi và cả những quan sát tinh sát tinh

tế mà chỉ có một trái tim nhạy cảm mới có thể nhận ra”.[ 45]

Nhà văn Trung Trung Đỉnh trong bài viết: Đọc truyện ngắn Đỗ Bích Thúy in trên báo Văn Nghệ số 5 ra ngày 3/2/2007 đã có cảm nhận khá sâu sắc:

“Đỗ Bích Thúy có khả năng viết truyện về cảnh sinh hoạt truyền thống của con người vùng cao một cách tài tình Không truyện nào là không kể về cách sống, lối sinh hoạt, nết ăn ở, và quang cảnh sinh hoạt lễ hội, phong tục tập quán Truyện nào cũng hay, cũng mới, cũng lạ mặc dù tác giả không hề cố ý đưa vào chi tiết lạ Thế mà đọc đến đâu ta cũng sững sờ và bị chinh phục bởi những chi tiết rất đặc sắc chỉ người miền núi mới có” [7] Giọng văn của Đỗ Bích Thúy

lạnh lùng, trầm mặc như chính con người của chị, thế nhưng đằng sau những trang văn ấy là một tâm hồn với sự vận động dữ dội Tả cảnh mà gửi gắm ở đó biết bao tình Đỗ Bích Thúy rất có tài trong cách sử dụng ngôn ngữ và cách tạo tình huống truyện Chị cũng luôn tạo được những tình huống truyện độc đáo và hấp dẫn, đặc biệt là những tình huống kể đan xen thời gian quá khứ và hiện tại

Nhà thơ Trần Đăng Khoa nhận xét:“Nói đến nhà văn, ta nghĩ đến những vị phù thủy ngôn ngữ, có khả năng chiếm lĩnh ta, mê hoặc ta cả những gì tưởng như vu vơ, đặc biệt là khả năng tạo dựng nhân vật, khắc họa tâm lí nhân vật” [42, tr8] Nhà văn Đỗ Bích Thúy đã thực sự làm được điều

đó khi chị đã xây dựng được một hệ thống nhân vật ấn tượng trong các truyện ngắn của mình, những nhân vật của chị khi đọc xong người đọc thực

sự cảm nhận được rằng chị đúng là “vị phù thủy ngôn ngữ”, bởi những nhân

vật ấy đi ra từ cuộc sống đời sống đời thưởng nhưng họ thực sự đã ám ảnh người đọc một cách sâu sắc

Trong các công trình nghiên cứu khác về nhà văn Đỗ Bích Thúy như:

Tiếp cận sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư và Đỗ Bích Thúy từ phương diện giá trị văn học-văn hóa (Tác giả Dương Thị Kim Tiến, 2008), Hiện thực và con người miền núi trong văn xuôi Đỗ Bích Thúy từ góc nhìn văn hóa (Tác giả Nguyễn Thị Hường, 2011), tiểu luận Đường đến văn chương của một người viết trẻ (Tác giả Dương Bình Nguyên)…cũng đã chỉ ra những đặc sắc trong

khía cạnh cái nhìn nghệ thuật và thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy Trong những công trình nghiên cứu đó các tác giả cũng thể hiện sự trân trọng tài năng và những tâm huyết của nhà văn Đỗ Bích Thúy khi viết về những giá trị nhân bản, nhân văn của con người Ngợi ca vẻ đẹp tâm hồn của con người trong cuộc sống hiện đại

Như vậy không chỉ có cái nhìn nghệ thuật đa dạng sâu sắc, thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy cũng đặc biệt cuốn hút người đọc với nhiều kiêu dạng nhân vật khác nhau Ở dạng nhân vật nào, Đỗ Bích Thúy cũng có những cách kể chuyện hay miêu tả về nhân vật một cách sinh đông và hấp dẫn nhất Họ luôn toát lên được những vẻ đẹp tiềm ẩn bên trong tâm hồn Điều đó khiến cho người đọc thực sự bị ám ảnh và day dứt

Qua tìm hiểu tình hình nghiên cứu về truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy chúng tôi nhận thấy: Tuy đã có một số ý kiến đề cập tới cái nhìn nghệ thuật và

thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về cái nhìn nghệ thuật của Đỗ Bích Thúy Đặc biệt chưa có công trình nào nghiên cứu sự chi phối của cái nhìn nghệ thuật với thế giới nhân vật trong truyện ngắn của chị Thực tế đó gợi cho

chúng tôi lựa chọn đề tài: “Cái nhìn nghệ thuật và Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy” để thấy được nhiều cái đẹp cái hay

hơn nữa về văn

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu về vấn đề thi pháp trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích

Thuý chúng tôi mong muốn được làm rõ thêm về phương diện Cái nhìn nghệ thuật và Thế giới nhân vật; đặc biệt là mối quan hệ của hai yếu tố này trong

truyện ngắn của nhà văn Từ đó, khẳng định phong cách riêng của tác giả và đồng thời ghi nhận những đóng góp quý giá của nhà văn Đỗ Bích Thúy đối với nền văn học đương đại nước nhà Bên cạnh đó cũng khẳng định một hướng tiếp cận có hiệu quả trong nghiên cứu và thưởng thức văn học Việt Nam hiện đại

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Để phù hợp với mục đích nghiên cứu, luận văn chỉ chủ yếu vào khảo sát

nghiên cứu những đặc điểm về Cái nhìn nghệ thuật và Thế giới nhân vật trong

truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu vào những tập truyện ngắn:

- Sau những mùa trăng (Tập truyện ngắn, NXB Văn nghệ Quân đội, 2001)

- Những buổi chiều ngang qua cuộc đời (Tập truyện ngắn, NXB Hội

nhà văn, 2003)

- Kí ức đôi guốc đỏ (Tập truyện ngắn, NXB Phụ nữ, 2005)

- Tiếng đàn môi sau bờ rào đá (Tập truyện ngắn, NXB Công an nhân

dân, 2006)

- Mèo đen (Tập truyện ngắn, NXB Thời đại, 2011)

- Đàn bà đẹp (Tập truyện ngắn, NXB và Liên Việt, 2013)

Những tác phẩm khác của nhà văn không thuộc phạm vi nghiên cứu của luận văn, song có thể được sử dụng, đối chiếu trong những trường hợp cần thiết

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu tác phẩm theo đặc trưng thể loại

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp thi pháp học

6 Đóng góp của luận văn

- Luận văn góp phần làm sáng rõ những luận điểm về Cái nhìn nghệ thuật và Thế giới nhân vật và mối quan hệ giữa hai yếu tố thi pháp này trong

truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy

- Khẳng định rõ hơn cá tính sáng tạo của nhà văn Đỗ Bích Thúy

- Góp thêm một tài liệu tham khảo, nghiên cứu, học tập về văn học Việt Nam đương đại

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn gồm ba chương:

- Chương 1: Quan niệm nghệ thuật về hiện thực và con người trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy

- Chương 2: Cái nhìn nghệ thuật trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy

- Chương 3: Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy

NỘI DUNG Chương 1 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI

TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA ĐỖ BÍCH THÚY 1.1 Nhà văn Đỗ Bích Thúy

1.1.1 Tiểu sử, cuộc đời, con người

Nhà văn Đỗ Bích Thúy sinh ngày 13 tháng 4 năm 1975 tại Hà Giang, quê gốc ở Nam Định Chị sinh ra và lớn lên trên mảnh đất địa đầu của Tổ quốc, một địa danh gắn liền với khung cảnh núi rừng Tây Bắc, nơi đã đi vào rất nhiều những trang thơ, trang văn của các nhà thơ, nhà văn Việt Nam

Đỗ Bích Thúy là người con của núi rừng mộng mơ, trữ tình nhưng cũng

vô cùng hùng vĩ, dữ dội Có lẽ vì thế mà thiên nhiên, cuộc sống và con người nơi đây đã hun đúc cho nữ nhà văn những phẩm chất đáng quý, kiên cường mạnh mẽ nhưng cũng không kém phần dịu dàng, sâu lắng Cuộc đời của nhà văn Đỗ Bích Thúy không phải là một đường thẳng xuyên suốt mà nó đầy sự biến động Và con đường tìm đến văn chương của chị cũng là cả một chặng đường đầy gian nan, thử thách Tuy quãng đường đó không dài nhưng có nhiều bước chuyển mình rõ rệt

Thuở nhỏ Đỗ Bích Thúy từng ước mơ làm cô giáo, nhưng ý định đó không trở thành hiện thực Đỗ Bích Thúy học Cao đẳng Tài chính kế toán và làm kế toán cho báo Hà Giang Nhưng với niềm đam mê nghệ thuật văn chương chị chuyển sang viết văn và làm báo Trong 4 năm lăn lộn với nghề báo, trèo đèo lội suối đi vào những thung lũng sâu, xa để lấy tư liệu đã giúp nhà văn hiểu sâu sắc hơn về con người miền núi Chị được đi nhiều nơi và được đắm mình trong không gian văn hóa của các dân tộc nên miền núi nên đời sống miền núi hiện lên trong các sáng tác của chị hấp dẫn đến kì lạ Hơi thở, màu sắc

và tâm hồn của núi rừng đều được thể hiện một cách tinh tế và đậm chất văn chương nghệ thuật trong các sáng tác của chị Cũng bởi vậy mà đọc Đỗ Bích

Thúy người đọc dễ nhầm tưởng chị là nhà văn người Mông hoặc người Tày, nhưng thực tế cha mẹ chị là người Kinh từ miền xuôi lên miền núi sinh sống

Nhà thơ Trần Đăng Khoa khẳng định.: “Đỗ Bích Thúy là nhà văn đặc sắc viết

về miền núi, nhưng chị lại là người ở dưới xuôi lên Nhờ đằm mình trong đời sống, hiểu cặn kẽ mọi ngóc ngách, từ cảnh sắc phong tục tập quán, đến đời sống tính cách, tâm hồn và văn hóa của người dân vùng cao, với con mắt của người dưới xuôi, chị phát hiện ra nhiều vẻ đẹp mà có khi chính người vùng cao lại không nhìn ra được” [42, tr 6]

Sau thời gian làm báo ở Hà Giang, Đỗ Bích Thúy tiếp tục về Hà Nội học đại học Chị chăm chỉ, chịu khó học tập và sáng tác trong hoàn cảnh sinh viên

xa nhà thiếu thốn Thời gian này chị gửi bài viết cho tạp chí Văn nghệ Quân đội

với chùm truyện ngắn: Sau những mùa trăng, Ngải đắng ở trên núi, Đêm cá nổi và chị đã dành giải nhất cuộc thi viết truyện ngắn của tạp chí này năm 1998-1999 Tiếp sau đó là một loạt các truyện ngắn khác như: Những buổi chiều ngang qua cuộc đời, Kí ức đôi guốc đỏ, Tiếng đàn môi sau bờ rào đá…càng khẳng định tên tuổi và tài năng của chị khi viết về vùng cao Rồi chị

chuyển hẳn về Hà Nội sinh sống và làm việc Hiện nay Đỗ Bích Thúy đang giữ chức Phó Tổng biên tập báo Văn nghệ Quân đội Dù ở đâu và làm gì thì chị cũng luôn sáng tác miệt mài, vì thế gia tài văn chương của chị tại thời điểm này

đã khá đồ sộ với nhiều thể loại khác nhau Mới đây nhất ngày 13/1/2016 chị

vừa ra mắt bạn đọc cuốn tiểu thuyết Chúa đất mà chị sáng tác trong thời gian

kỉ lục 17 ngày

Phạm vi đề tài sáng tác của nhà văn không chỉ giới hạn ở không gian miền núi, mà Đỗ Bích Thúy còn sáng tác cả về miền xuôi, và cuộc sống đô thị thời hiện đại cũng rất nhiều sắc màu trong văn chương của chị Nhưng có thể khẳng định rằng đề tài miền núi chính là sở trường và cũng là đề tài mang lại những thành công to lớn cho nhà văn Đỗ Bích Thúy cũng từng nói: Núi rừng cho tôi nhiều thứ mà đô thị không có, đặc biệt là với công việc sáng tác Núi

rừng là cảm hứng, là vốn sống, là tư liệu, là không khí, là hơi thở…để tôi có thể viết về nó…Tôi sẽ mang tất cả những gì có thể về Hà Nội, nhưng có một thứ

tôi biết mình không thể mang được, đó là nỗi nhớ

Hiện tại nhà văn Đỗ Bích Thúy đang có một cuộc sống hạnh phúc bên gia đình Chị cũng luôn bận rộn với công việc và sáng tác văn chương Guồng quay của cuộc sống cứ cuốn chị đi nhưng dù vậy thì Đỗ Bích Thúy vẫn luôn khéo léo sắp xếp công việc một cách khoa học, vì thế mà mọi việc với chị không hề có áp lực Chị cũng có quan niệm sống rất riêng, rất bình

dị Chị luôn nghĩ: cái gì ông trời cho mình thì nhận lấy và tự nhận thấy cuộc sống đã cho mình nhiều thứ Ngay cả trong sáng tác văn chương Đỗ Bích Thúy cũng chưa bao giờ coi đó là việc bắt buộc mà chị hoàn toàn viết vì nhu cầu nội tâm của chính mình Ngòi bút cứ thôi thúc muốn được viết và phải viết, thế nên giọng văn của chị lúc nào cũng chậm rãi, bình tĩnh khiến cho người đọc cảm nhận được từ trong đó rất nhiều điều Lúc nào chị cũng lạc quan yêu đời và dù xuất hiện ở đâu chị cũng phải chuẩn bị cho mình đẹp nhất có thể Chị cũng là một người khá kiệm lời, sống nội tâm và sâu sắc, có

lẽ vì thế mà các trang văn của chị cũng rất sâu lắng và đằm thắm Nỗi nhớ về quê hương vẫn luôn là gói hành trang mà chị mang theo bên đời để giúp chị

có những thành công trong cuộc sống, đặc biệt là những thành công trong sự nghiệp sáng tác văn chương của mình

1.1.2 Truyện ngắn trong sáng tác của Đỗ Bích Thúy

Sự nghiệp sáng tác nghệ thuật văn chương của Đỗ Bích Thúy đã đi qua một chặng đường đáng kể Gần 15 năm kể từ khi chị nhận giải thưởng cao nhất của cuộc thi viết truyện ngắn cho tạp chí Văn nghệ Quân đội, và cũng bắt đầu

từ đó người đọc biết đến tên tuổi của một nữ nhà văn tài hoa với một trái tim nhân hậu giàu tình yêu thương với cuộc sống và con người

Trong chặng đường sáng tác văn học của mình, tuy mới chỉ là cây bút trẻ nhưng Đỗ Bích Thúy đã có những đóng góp đáng kể cho nền văn học hiện đại

nước nhà, đặc biệt là mảng văn học viết về miền núi Mặc dù cùng một lúc phải kết hợp nhiều công việc khác nhau trong cuộc sống, nhưng từ khi bắt đầu sáng tác cho đến thời điểm hiện tại Đỗ Bích Thúy viết rất đều tay và đã đạt được những thành công đáng kể

Đỗ Bích Thúy sáng tác nhiều thể loại khác nhau: Truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, tản văn, kịch bản phim, truyện thiếu nhi… Và thể loại nào nội dung cũng đều sâu sắc và cuốn hút độc giả Không chỉ đề tài miền núi là sở trường của chị mà cả đề tài miền xuôi chị cũng đều có những sáng tạo và những phát hiện riêng độc đáo về cuộc sống và con người để đưa vào trong những trang văn của mình

Nhà văn cứ lặng lẽ và miệt mài sáng tác Tình yêu lớn dành cho văn học

và sự trải nghiệm của cuộc đời đã giúp cho chị luôn có được sự tự tin và phong

độ để sáng tác Ngòi bút của chị vì thế mà càng viết càng tươi tắn, càng đa dạng

và điêu luyện hơn, bớt đi sự lóng lánh và ngày càng sâu sắc Nếu so sánh tiểu

thuyết mới nhất của Đỗ Bích Thúy là Chúa đất với tiểu thuyết trước đó của chị cũng rất thành công là Bóng của cây sồi ta dễ dàng nhận thấy sự trưởng thành

hơn trong cách viết của chị Cùng viết về đề tài miền núi nhưng ở tiểu thuyết sau, ngòi bút của nhà văn linh hoạt hơn rất nhiều Cuốn tiểu thuyết chỉ được hình thành trong 17 ngày nhưng số phận cuộc đời của các nhân vật thậm chí cả những phong tục tập quán những nét văn hóa riêng của người miền núi ngày trước cũng được tái hiện một cách chân thực và sâu sắc Và hình tượng nhân vật người phụ nữ miền núi đã được trở đi trở lại trong các sáng tác trước đó của chị giờ cũng không hề nhàm chán mà vẫn cứ nhức nhối, nhói buốt trái tim người đọc Điều đó cho thấy Đỗ Bích Thúy thực sự đã có một sự nghiệp văn chương không hề nhỏ trong lòng độc giả yêu văn học

Đỗ Bích Thúy sáng tác nhiều thể loại nhưng thể loại truyện ngắn thực sự

là sở trường và có lẽ cũng là thể loại mà nhà văn tâm đắc nhất Trong hành trình sáng tác của mình chị đã xuất bản được rất nhiều tập truyện ngắn đặc sắc như:

Sau những mùa trăng, Những buổi chiều ngang qua cuộc đời, Kí ức đôi guốc đỏ, Tiếng đàn môi sau bờ rào đá, Mèo đen, Đàn bà đẹp…

Đề tài miền núi dù chiếm đa số trong các sáng tác của Đỗ Bích Thúy nhưng người đọc không thấy nhàm chán mà luôn thấy hấp dẫn, mới lạ Nội dung truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy đa dạng và phong phú Chị đề cập đến nhiều vấn đề của cuộc sống hiện đại, đặc biệt là cuộc sống của con người trong thời buổi kinh tế thị trường Dù họ có vất vả lam lũ nhưng vẫn bộc lộ những phẩm chất tính cách cao đẹp Những số phận bi kịch luôn ám ảnh người đọc ở từng trang viết, và đó thường là số phận của những người phụ nữ miền núi Nhà

văn từng chia sẻ với bạn đọc: “Mỗi một nhân vật nữ của tôi đều có một số phận riêng, đều có một gương mặt buồn bã và họ cứ phải chật vật, vất vả mãi để đi tìm những mảng sáng hiếm hoi cho cuộc đời mình Người phụ nữ Việt Nam ít khi được sống cho mình, mà toàn sống cho người khác, lấy niềm vui của người khác làm lẽ sống cho mình Và phụ nữ miền núi càng thiệt thòi hơn Cuộc đời luôn phải cam chịu nhẫn nhịn và hy sinh” [ 2]

Ngoài ra nội dung truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy còn phản ánh về số phận của những con người dũng cảm vượt lên hoàn cảnh, những con người dù trong cuộc sống luôn bộn bề đầy vất vả lo toan nhưng vẫn tỏa sáng lòng nhân hậu, lòng vị tha Vì thế mà ấn tượng đậm nhất của người đọc là truyện của chị luôn thấm đượm cảm hứng nhân văn, nhân đạo Truyện của chị dù kết thúc hạnh phúc hay đau khổ thì bao giờ cũng sáng lên niềm tin với cuộc đời, với tình người đẹp đẽ Tấm lòng nhân ái ấy xuất phát từ trái tim của người cầm bút, tình yêu mến, sự cảm thông chia sẻ của một người con với sự khó khăn vất vả ở quê hương miền núi của mình Những truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy vì thế mà luôn khiến cho người đọc trăn trở về tình đời, tình người

Đỗ Bích Thúy có nghệ thuật viết truyện ngắn rất riêng Đọc văn của chị người đọc thường không muốn bỏ sách xuống giữa chừng bởi cách tạo dựng, lựa chọn và sắp xếp các tình huống trong truyện rất khéo léo, uyển chuyển và tinh tế

tạo nên sự hài hòa và thú vị cho mạch truyện Giọng văn chị không mĩ miều kiêu

sa mà mềm mại nhẹ nhàng đủ để khiến cho độc giả thấy day dứt cho từng số phận, từng kiếp người mà chị sáng tạo nên Truyện của chị hầu như không có cốt truyện nhưng thực sự nó đã là những áng văn đẹp, có sức lan tỏa sâu sắc Thật

đúng như lời nhận xét của nhà thơ Trần Đăng Khoa: “Đỗ Bích Thúy có khả năng

đi sâu vào thế giới nội tâm, khắc họa tâm lí nhân vật rất tài tình Đây cũng là một yếu tố quyết định sự thành bại của một nhà văn” [ 42, tr8]

Như vậy có thể khẳng định rằng truyện ngắn là một thể loại thành công của nhà văn Đỗ Bích Thúy Nhờ truyện ngắn mà nhà văn đã khẳng định vững vàng tài năng văn học nghệ thuật của mình và đồng thời qua truyện ngắn chị cũng gửi gắm những tư tưởng tình cảm của mình về cuộc sống và con người thời hiện đại Truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy cũng góp phần làm đẹp hơn sang hơn cho văn học miền núi, giúp người đọc khắp mọi miền Tổ quốc hiểu hơn về

vẻ đẹp của thiên nhiên và con người nơi núi rừng Tây Bắc Rồi cũng từ chính những trăn trở về cuộc sống hiện đại của nhà văn sẽ giúp cho người đọc tự soi lại và hoàn thiện chính mình để cuộc đời đẹp hơn, có ý nghĩa hơn

1.2 Quan niệm nghệ thuật về hiện thực trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy

Mỗi nhà văn đều có một quan niệm nghệ thuật riêng Quan niệm nghệ thuật

đó chi phối và định hướng cho quá trình sáng tác cụ thể của nhà văn Nhà văn Đỗ Bích Thúy cũng có quan niệm nghệ thuật riêng trong sáng tác của mình, chính

quan niệm nghệ thuật riêng đó làm nên “bộ mặt văn chương” riêng của nhà văn

Những quan niệm và nhận thức đúng đắn sâu sắc về hiện thực và con người đã được chị biểu hiện rất rõ qua các tác phẩm văn học của mình

Bàn về vấn đề quan niệm nghệ thuật nhà văn Lê Minh Khuê từng nói:

“Nhà văn thế hệ trước viết dưới một ánh sáng vĩnh cửu Họ nghĩ đến một sự khẳng định, một vị trí tất yếu trong tương lai Còn mình chỉ viết cho giây phút này, cho ngày hôm nay Viết cũng như là sống vậy Biết ngày mai người ta có đọc mình hay không? Nhà văn trước kia có thể viết rồi cất vào ngăn kéo và hy vọng giá trị của nó trong tương lai Còn mình viết ra, chỉ mong có bạn bè thân

thiết, con mình đọc, tại thời điểm này, là thắng rồi Làm sao bắt số đông phải quan tâm đến mình được?” Và theo bà “việc viết xuất phát từ nhu cầu tự thân

Và người đọc tiếp nhận được một điều gì đó, gọi là… thông điệp chẳng hạn, thì tôi xem đó như một sự đồng cảm” [49]

Quan niệm nghệ thuật của nhà văn Lê Minh Khuê bộc lộ sự chân thành trong cách cảm cách viết của bà về cuộc sống về con người Điều này có sự tương đồng với quan niệm của nhà văn Đỗ Bích Thúy Chẳng cần phải đòi hỏi

sẽ phản ánh được những gì, sẽ đạt được những gì sau những trang viết, mà tất

cả đều xuất phát từ trái tim, từ tình cảm chân thành của người cầm bút với cuộc đời Chính vì vậy những tác phẩm của hai nữ nhà văn tài hoa đã được khẳng

định đúng giá trị đích thực của nó đó là “làm cho người ta tha thứ cho nhau, thương yêu nhau hơn, sống hòa bình hơn”[ 23]

1.2.1 Hiện thực cuộc sống phong phú

Nhà văn Đỗ Bích Thúy sáng tác văn chương từ sớm và cũng có những thành công từ sớm Qua những tháng năm vất vả ngược xuôi, sống, làm việc và được trải nghiệm nhiều hoàn cảnh, điều kiện sống khác nhau, chị đã có những

“vốn liếng” đáng kể cho những trang văn của mình Hiện thực cuộc sống luôn

phức tạp với những truyền thống văn hóa, những phong tục tập quán của các vùng miền… tất cả đã được Đỗ Bích Thúy thầm kín bộc lộ qua những trang văn của mình một cách sâu sắc

Nhà văn thực sự đã có những trang viết chân thực về cuộc sống và con người ở nơi chị đã sinh ra và lớn lên - vùng cao nguyên đá Hà Giang Không

chỉ ở những truyện ngắn đầu tay như: Sau những mùa trăng, Đêm cá nổi, Ngải đắng ở trên núi mà một loạt những truyện ngắn khác như: Tiếng đàn môi sau bờ rào đá, Mặt trời lên - quả còn rơi xuống, Cạnh bếp có cái muôi gỗ, Gió không ngừng thổi … hiện thực cuộc sống trong sáng tác của chị đều tạo

được những ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc Nhà văn Lê Thành Nghị

từng nói: “Không gian trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy đầy hoa, lá rừng,

có tiếng gà gáy tách te trong bụi rậm, có những dòng suối trong với những viên

đá cuội đỏ, có những chàng trai thổi sáo theo sau các cô gái quẩy tấu xuống chợ, những nồi thắng cố nghi ngút khói trong những phiên chợ vùng cao đầy màu sắc, những đêm trăng lóng lánh huyền ảo, những cụm mần tang mọc trong thung lung, lễ hội Gầu tào với điệu hát gầu Plềnh mê đắm của những cô gái, những chàng trai người Mông trên đỉnh núi…”[20]

Hiện thực trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy gợi lên những nét đẹp trong truyền thống văn hóa của các dân tộc vùng cao mà những con người nơi đây vẫn luôn mong muốn được gìn giữ Trong cuộc sống hiện đại với nhiều thay đổi, cả trong tư duy của con người, nhưng những giá trị văn hóa truyền thống đó vẫn luôn được bảo vệ và phát huy

Đời sống vùng cao trong những chuyển đổi trước tác động của cuộc sống thành thị thời hiện đại cùng nền kinh tế thị trường đã ít nhiều được phản ánh trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy Những chàng trai cô gái từ miền xuôi lên

“cắm bản” dạy chữ cho đồng bào; phong trào xây dựng bản làng văn hóa mới;

điện về thị trấn mới hình thành; làng quán và cả những tệ nạn xã hội … Tất cả

đã được hiện hình và có những tác động lên nếp sống nếp nghĩ trầm tĩnh bao

đời của những con người vùng cao Thị trấn, Ngoài cửa trời chưa sáng, Mặt trời lên - quả còn rơi xuống, Con dê bốn mắt…là những truyện miêu tả khá

sinh động về những chuyển đổi đó

Những trang viết của Đỗ Bích Thúy luôn mang đậm hơi thở của hiện thực cuộc sống vùng cao từ khung cảnh thiên nhiên, đời sống sinh hoạt đến tâm hồn, nếp nghĩ suy của con người qua giọng văn bình dị nhưng đầy sức lôi cuốn, đặc biệt là ở cách sử dụng ngôn ngữ ví von, so sánh giàu biểu tượng-một đặc trưng trong tư duy của người miền núi Mảnh đất Hà Giang với núi rừng làng bản hùng vĩ nên thơ, những chàng trai cô gái với nụ cười rạng rỡ trong những phiên chợ rộn ràng, những đêm trăng nồng nàn hò hẹn có tiếng đàn môi réo rắt gọi mời, cả những cố gắng khát vọng của những con người muốn nâng niu gìn

giữ những vẻ đẹp của quê hương, gìn giữ những giá trị truyền thống của dân tộc tất cả đều đi vào những trang văn của Đỗ Bích Thúy hồn nhiên, gợi cảm…

Nó tạo nên sức hấp dẫn, nét riêng độc đáo trong ngòi bút của nhà văn nữ trẻ tài hoa của núi rừng Tây Bắc

Không chỉ miêu tả về hiện thực miền núi, Đỗ Bích Thúy cũng có những trang viết về hiện thực miền xuôi, về cuộc sống đô thị hiện đại Những đổi mới trong tư duy của con người nhằm bắt kịp với với xu hướng hiện đại hóa của đất nước đã xuất hiện những vấn đề phức tạp ngay cả ở chính bản thân của mỗi con

người Những truyện ngắn như: Đàn bà đẹp, Trong đám đông có một ánh mắt… là những truyện ngắn như thế Nhà văn nói về hoàn cảnh của những

người phụ nữ trong cuộc sống hiện đại Người đọc như thấy thấp thoáng có hình ảnh của mình trong hiện thực đó Người phụ nữ khi không phải lo toan nhiều về miếng cơm manh áo thì lại phải đối diện với sự cô đơn, trống trải trong tâm hồn, với những lo lắng con người không thể giữ được những giá trị tinh thần tốt đẹp Trong truyện là hình ảnh của người đàn bà đẹp sống trong nhung lụa luôn khao khát hạnh phúc yêu đương nhưng người chồng không bao giờ thấu hiểu và sẻ chia và cho nàng hạnh phúc, và truyện người phụ nữ mới sinh con lo sợ chồng không còn chung thủy với mình nữa

Hay đó còn là cuộc sống giản dị nhưng cũng không kém phần tinh tế và

sâu lắng của những con người đô thị, người Hà Nội trong truyện ngắn Chiếc hộp khảm trai và Sương khói mịt mờ Người đọc hiểu hơn về tâm hồn của họ,

tâm hồn ấy bộc lộ những nét đẹp của nền văn hóa truyền thống lâu đời

1.2.2 Hiện thực cuộc sống đa chiều, đa diện

Đỗ Bích Thúy sáng tác nhiều về đề tài miền núi, về hiện thực cuộc sống

và con người miền núi Nhưng người đọc vẫn luôn thấy ở trong đó không chỉ là hình ảnh của miền núi mà là hiện thực của cả một xã hội đương thời với nhiều vấn đề trong hiện thực cuộc sống đa sự Đó là những mối quan hệ phức tạp giữa con người và con người với nhau, là sự đấu tranh giữa cái thiện và cái ác

để vượt qua chính mình ở trong mỗi con người Với tư duy nhận thức về cuộc sống một cách nhanh nhạy, tinh tế, nhà văn đã có cách phản ánh muôn mặt cuộc sống một cách sinh động, chân thực và phong phú nhất

Những trang văn của Đỗ Bích Thúy luôn phản ánh hiện thực cuộc sống

đa dạng, đa chiều Chị luôn ngợi ca những điều tốt, những mặt tích cực đồng thời cũng lên án những điều xấu, những mặt tiêu cực trong xã hội Nhân vật trong truyện ngắn của chị có thể rất đa dạng nhưng nhìn chung vẫn là tập hợp cho hai tuyến nhân vật điển hình: tốt - xấu, thiện – ác, chấp nhận số phận đau khổ - dũng cảm vượt lên số phận…

Người đọc bắt gặp những nhân vật trong truyện ngắn của chị như người

mẹ già (Tiếng đàn môi sau bờ rào đá), Súa (Lặng yên dưới vực sâu), Người chị dâu (Sau những mùa trăng), Người mẹ chồng (Chiếc hộp khảm trai), Nhân vật Nàng (Đàn bà đẹp)…là hình ảnh của những người phụ nữ có cuộc

đời nhiều vất vả, bất hạnh nhưng tốt bụng, giàu lòng vị tha, khao khát tình yêu

và hạnh phúc Nhà văn viết về những người phụ nữ ấy với một tình yêu thương, lòng cảm thông và sự chia sẻ sâu sắc, đồng thời ngợi ca những phẩm chất nhân cách đáng quý, đáng trân trọng của họ Bên cạnh đó, những nhân vật như Thò

(Mèo đen), Đứa gái lớn (Khách quý)…là những nhân vật đáng phê phán, đáng

lên án, những nhân vật bộc lộ những mặt khuất tối của cuộc sống Họ không vững vàng để vượt qua được những cám dỗ của cuộc đời và rồi tự đẩy mình vào những bước đường cùng không có lối thoát

Như vậy có thể nói, quan niệm nghệ thuật về hiện thực cuộc sống của nhà văn Đỗ Bích Thúy khá phong phú và đa dạng Tuy tập trung chủ yếu vào

đề tài miền núi, về cuộc sống của con người miền núi nhưng đằng sau đó vẫn là những hiện thực về cuộc sống nhiều phức tạp, đa sự của con người trong thời hiện đại nói chung Ngòi bút của nhà văn đi sâu vào khai thác những hiện thực cuộc sống đó để giúp cho người đọc nhận thức được cuộc sống ở góc độ đa chiều nhằm mục đích hướng tới những giá trị chân, thiện, mĩ đích thực của con người trong thời đại mới

1.3 Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy

Chúng ta đều biết “Văn học là nhân học”, là nghệ thuật miêu tả biểu

hiện con người Con người là đối tượng chủ yếu của văn học, là nơi bắt đầu của mọi sự khám phá của văn học Bởi vì thông qua việc xây dựng hình tượng con người, nhà văn đã thể hiện mọi suy nghĩ của mình về thế giới xung quanh

Có thể nói con người là trung tâm của mọi hoạt động trong cuộc sống, thông qua con người nhà văn phản ánh cuộc sống Có những con người cô đơn,

có những con người hạnh phúc hay con người khổ đau Tất cả những hình tượng về con người đó đều được tác giả văn học miêu tả một cách độc đáo trong những trang văn của mình, từ đó tác giả bày tỏ những suy nghĩ, những tình cảm của mình về con người, về cuộc sống

Theo Từ điển Thuật ngữ văn học quan niệm nghệ thuật về con người:

“là hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với các phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật làm thành thước đo của hình thức văn học và là cơ sở của tư duy nghệ thuật” [9,tr.275] Giáo sư Trần Đình Sử nói một cách rõ ràng hơn: “Quan niệm nghệ thuật về con người là một cách cắt nghĩa, lí giải tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình” [28, tr41]

Vậy quan niệm nghệ thuật về con người là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trị nhân văn vốn có của văn học Nghệ sĩ là người suy nghĩ về con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu về con người Do đó người nghiên cứu tác phẩm văn chương càng khám phá sâu quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn thì càng đi sâu vào thực chất sáng tạo của họ, càng đánh giá đúng về thành tựu của họ

Nếu ở văn học thời kì 1945-1975 quan niệm về con người có phần đơn giản thì từ sau 1975, đặc biệt từ sau đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người phức tạp hơn nhiều Trong thời kì chiến tranh con người cùng chung chí hướng,

chiến đấu vì lí tưởng của Tổ quốc, tâm hồn họ đồng điệu cùng chung ý chí Các tác giả văn học cổ vũ họ ngợi ca vẻ đẹp tâm hồn ấy theo một sự thống nhất chung về giọng điệu và xây dựng những mô týp quen thuộc về các hình tượng văn học Chẳng hạn nhà văn Nguyên Ngọc khi sáng tác về cuộc chiến đấu chống giặc Mĩ xâm lược của người dân Tây Nguyên đã xây dựng lên những hình tượng nhân vật rất đẹp, rất điển hình Những nhân vật trong các tác phẩm

của ông như anh hùng Núp trong tác phẩm Đất nước đứng lên hay nhân vật TNú trong tác phẩm Rừng xà nu đều được lấy từ nguyên mẫu có thực trong

cuộc sống, nhưng với giọng điệu ngợi ca và nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật điển hình theo xu hướng lí tưởng hóa, các tác phẩm đó thực sự đã gợi lại trong tâm trí người đọc không khí của thời đại chiến đấu đầy oanh liệt và vẻ vang của dân tộc Hòa bình lập lại, con người trong cuộc sống hiện đại với biết bao nhiêu những bộn bề lo toan, con người vì thế mà bộc lộ rõ nét cả những mặt tốt, mặt xấu Hình tượng nhân vật không còn đẹp một vẻ đẹp hoàn hảo và không được uốn theo tinh thần ngợi ca nữa, mà có cả những điều phê phán,

những điều đáng lên án trong cuộc sống Chẳng hạn trong tác phẩm Mùa lá rụng trong vườn của nhà văn Ma Văn Kháng, cuộc sống của các nhân vật trong

một gia đình hiện đại như một xã hội thu nhỏ với những con người mang những phẩm chất tính cách khác nhau đã được nhà văn phản ánh sâu sắc trong tác phẩm Có những người giữ được những nét văn hóa truyền thống của dân tộc;

có những người nhân cách bị tha hóa trước những cám dỗ của cuộc sống hiện đại; có những con người giàu lòng vị tha nhân hậu, có những con người xấu xa

tệ bạc…Tất cả được tác giả dựng lên trong tác phẩm khiến cho người đọc có nhiều những cung bậc cảm xúc khác nhau để có thể soi chiếu vào bản thân mình một cách sâu sắc

1.3.1 Con người bi kịch

Nhà văn Đỗ Bích Thúy sáng tác văn chương theo nhu cầu nội tâm, vì nhu cầu nội tâm của mình Cuộc sống muôn hình vạn trạng nhưng không bao giờ

nhà văn ép mình phải viết Chị viết văn như sự thúc giục của tâm hồn, như trái tim của một nhà văn muốn được viết, cần phải viết về cuộc sống và con người hiện đại Đó là con người với những số phận éo le trắc trở Điều này thể hiện rõ nhất qua hình tượng nhân vật người phụ nữ Dường như Đỗ Bích Thúy có phần

“thiên vị” cho dạng nhân vật này trong sáng tác của chị thì phải Hầu như

truyện nào cũng là hình ảnh của những người phụ nữ với những bi kịch khác nhau trong cuộc sống, nhưng ở họ luôn toát lên những phẩm chất tính cách cao đẹp dù cho cuộc sống có bộn bề đến đâu Con người trong truyện ngắn của chị luôn đấu tranh để dành cho mình những hạnh phúc đời thường, với những khát

khao cháy bỏng được yêu thương Trong truyện ngắn Lặng yên dưới vực sâu,

bi kịch tình yêu có ở cả ba nhân vật Súa khao khát có được tình yêu đích thực trong cuộc đời mặc dù nó chẳng thể có được khi Súa phải làm vợ Phống, nhưng tận sâu trong trái tim Súa vẫn luôn ước mơ có một hạnh phúc trọn vẹn Vừ mất Súa và Vừ luôn đợi chờ dù chỉ một lần được gặp lại người yêu Còn Phống cũng mong mỏi được Súa đáp lại tình yêu Dù hàng ngày Súa ở bên cạnh Phống, nhưng sự chiếm hữu của Phống càng ngày càng đẩy những ước mơ đó của Phống ra xa và cuối cùng Phống phải chấp nhận sự thật mình là kẻ thua cuộc và phải tìm đến cái chết Cứ thế, họ cứ đi tìm trong cuộc sống những khát khao hạnh phúc, nhưng họ hiểu rằng họ sẽ chẳng bao giờ tìm được

Nét độc đáo vẻ đẹp đời sống hiện thực cùng chiều sâu tâm hồn của người dân tộc thiểu số được nhà văn Đỗ Bích Thúy thể hiện giản dị mà sâu sắc Người

đọc bắt gặp trong Những buổi chiều ngang quan cuộc đời tâm sự tình cảm của

người phụ nữ nghèo cùng chồng con vất vả, vật lộn, bươn trải kiếm sống trong một gia đình đằm thắm chan chứa tình yêu thương Năm tháng qua đi với những buổi chiều dịu buồn thấm thía nhiều ưu tư, tha thiết với cuộc đời bao gian nan nhọc nhằn

Truyện ngắn Gió không ngừng thổi là tình vợ chồng mộc mạc nhưng cao

thượng khi người chồng không thể sinh con đành lòng để vợ có con với người

khác Người vợ thật thà thủy chung sống trong dằn vặt mặc cảm tội lỗi đến tận

cuối đời mà không hề nghĩ rằng chồng mình đã biết sự thực từ lâu Truyện Cái ngưỡng cửa cao kể lại tình yêu vời vợi sâu thẳm của Sính với người vợ trẻ bỏ anh về xuôi Còn với Tiếng đàn môi sau bờ rào đá lại thấm thía nỗi buồn về

cuộc đời âm thầm nhẫn nại đầy hy sinh của người “mẹ già” không sinh nở được Mỗi nhân vật của Đỗ Bích Thúy là một cảnh đời, một tâm trạng dù phức tạp hay đơn giản thì cũng đều được tái hiện và khắc họa một rõ nét

1.3.2 Con người đánh mất nhân cách trước tác động của hoàn cảnh

Trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy những nhân vật tha hóa, đánh mất nhân cách trước hoàn cảnh cũng được nhà văn phản ánh sâu sắc Cuộc sống hiện đại nhiều thay đổi đã có những người không đủ bản lĩnh để vượt qua những cám dỗ Họ sa vào những dục vọng thấp hèn như dùng mọi thủ

đoạn để chiếm đoạt tình yêu (nhân vật Đinh trong truyện Trong thung lũng)

hay nghiện ngập trích hút đến mức nhẫn tâm mang một con vật duy nhất (con mèo) trong nhà còn sót lại mang đi bán để lấy tiền mua thuốc hút (nhân vật Thò

trong truyện Mèo đen)…

Giọng văn nhẹ nhàng bình thản nhưng thấm thía, nhà văn Đỗ Bích Thuý luôn mang đến cho người đọc nhiều cung bậc cảm xúc khác nhau Cảm thương cho những số phận bi kịch gặp nhiều bất hạnh trong cuộc đời nhưng cũng phẫn

nộ và lên án những con người tha hoá Họ đã không giữ được những phẩm chất nhân cách tốt mà mắc vào nhiều tội lỗi, mắc vào những thói hư tật xấu của cuộc

đời Ví như trong truyện ngắn Khách quý, Chỉ vì tham tiền, ham cuộc sống

giàu sang nhàn hạ mà người con gái sẵn sàng từ bỏ gia đình, từ bỏ những người thân yêu để ra đi không một lời từ biệt Để ngày đêm người mẹ già mong ngóng đợi chờ Người con gái ấy đã trở thành một người con bất hiếu với cha

mẹ Cô bỏ ra đi vì những cám dỗ của cuộc sống vinh hoa, phú quý nhưng cô đã

vô tình để lại nỗi đau đớn khôn nguôi trong trái tim của những người thân yêu trong gia đình

Ngòi bút của nhà văn luôn tinh tế và sâu sắc khi khắc hoạ những số phận, những cảnh đời để khiến cho người đọc cảm thấy nhức nhối, xót xa Và người đọc không chỉ cảm thấy xót xa cho số phận những con người bất hạnh gặp nhiều ngang trái trong cuộc đời mà còn xót xa cho cả những con người đã đánh mất nhân cách trước tác động của hoàn cảnh, của cuộc sống

Mặc dù đây chỉ là một bộ phận nhân vật nhỏ trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy nhưng giá trị phản ánh lại rất nhiều Đó là phản ánh về những khía cạnh tiêu cực của cuộc sống Cuộc sống luôn tồn tại cả những điều tốt đẹp, cả những điều xấu xa Những điều đó được bộc lộ rõ nét trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thuý Những điều đó cũng giúp cho người đọc có được cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về truyện ngắn của nhà văn nói riêng và văn xuôi đương đại nói chung Đồng thời thấy được quan niệm nghệ thuật về con người

đa chiều, đa diện của nhà văn

1.3.3 Con người mang những giá trị văn hóa truyền thống

Con người với những số phận éo le trắc trở và con người với những khát khao hạnh phúc, và cuối cùng họ lại trở lại với những giá trị nhân bản vốn có

Đó là tình yêu chân thành, là đức hy sinh cao đẹp, là lòng vị tha, là tình nghĩa thủy chung… Điều này hầu như sáng tác nào của Đỗ Bích Thúy cũng có, sâu sắc và trọn vẹn Chính vì thế mà thật không ngoa khi nói rằng những áng văn chương của Đỗ Bích Thúy thực sự “rất đẹp” Dù con người có bất hạnh đến mấy thì họ cũng vẫn luôn cố gắng để vượt qua, để khẳng định những giá trị

nhân văn một cách trọn vẹn Chẳng hạn như truyện ngắn Lặng yên dưới vực sâu kết thúc Phống chết, chỉ Súa mới hiểu tại sao Phống chết, Vừ chờ đợi Súa

đến nhưng Súa chẳng bao giờ đến…Cái kết xót xa, cảm giác nhức nhối trong trái tim người đọc gieo vào đó cảm xúc nuối tiếc đến ngỡ ngàng Điều đó đã khẳng định được tài năng thực sự và tinh thần nhân đạo sâu sắc của nhà văn Đỗ Bích Thúy

Bên cạnh những nhân vật có số phận bất hạnh, trong nhiều truyện ngắn của mình, Đỗ Bích Thúy cũng chú ý khai thác tâm tư, tình cảm của lớp thanh niên, trí thức trẻ nơi vùng cao Họ là những người ít nhiều được học “cái chữ”, được tiếp xúc với những kiến thức mới mẻ

Những con người này luôn bộc lộ tình yêu tình yêu quê hương, lòng nhân

ái và khát khao tạo dựng cuộc sống mới ấm no, hạnh phúc Đó là những nhân vật giáo viên trẻ miền xuôi lên miền núi dạy học như Sương của Cái ngưỡng cửa cao, Liêu của Mần tang mọc trong thung lũng, cô giáo trong câu chuyện Vết chân ngựa trên đường mòn…Họ còn là những cán bộ bản làng trong thời kì

đổi mới Những cán bộ trẻ tuổi này được thể hiện qua hình ảnh của Dân (Ngải đắng trên núi, Mặt trời lên, quả còn rơi xuống), Phín ( Thị trấn )… Họ đang

từng bước tìm cách vận động dân bản xóa đi những nếp nghĩ cũ kĩ lạc hậu, bỏ

đi những tập tục không văn minh với mục mong muốn cuộc sống ấm no hơn, hạnh phúc hơn

Ngoài những nhân vật quyết tâm ở lại gắn bó với mảnh đất quê hương còn nghèo nàn với khát vọng xóa đi những tăm tối, lạc hậu, trong một vài truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy còn xuất hiện nhóm nhân vật là những đứa con xa quê

Đó là Din (Ngải đắng ở trên núi ), là Páo (Đêm cá nổi ), là Lìn (Sau những mùa trăng)… Những nhân vật thuộc nhóm này vẫn là những thanh niên miền

núi nhưng đã sớm thoát li quê hương, tìm đến những miền đất mới để có cơ hội học tập, phát triển Song tất cả đều có chung một niềm đau đáu nhớ quê xa

Ở mỗi nhà văn khác nhau, quan niệm nghệ thuật về con người được bộc lộ khác nhau Trong cuộc sống, con người là trung tâm của mọi hoạt động, và trong văn học cũng vậy Để bày tỏ những quan điểm tư tưởng tình cảm của mình, các nhà văn đều gửi gắm qua các nhân vật tiêu biểu Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy sâu sắc và thể hiện rõ giá trị nhân văn

Những nhân vật trong truyện ngắn của chị đều có những số phận, những cuộc đời

cụ thể, nhưng từ đó nhà văn đã khái quát lên thành những số phận, những cuộc đời chung Với Đỗ Bích Thúy, dù chị có viết về con người thế nào, khai thác ở những khía cạnh nào thì tư tưởng nhân văn vẫn luôn bộc lộ rất rõ ràng Vì thế Đỗ Bích Thúy đã thực sự mang lại cho cuộc đời những áng văn đẹp về cuộc sống miền núi

và cuộc sống đô thị hiện đại

Trong dòng chảy của nền văn học Việt Nam đương đại, Đỗ Bích Thúy đã

có những sáng tạo độc đáo và những đổi mới đáng kể Đặc biệt là quan niệm nghệ thuật về con người Nhà văn miêu tả con người ở góc độ đời tư cá nhân với cảm hứng nhân sinh thế sự Với góc độ đó, Đỗ Bích Thúy khám phá con người ở bề rộng lẫn bề sâu trong tâm hồn, soi chiếu con người ở nhiều thang bậc giá trị khác nhau Đồng thời nhà văn cũng đặt nhân vật trong những môi trường nhiều thử thách, từ đó miêu tả một cách đầy đủ những phẩm chất tính cách khác nhau của con người: thiện-ác, tốt-xấu, cao cả-thấp hèn…và cả những miền tâm linh sâu kín nhất bên trong tâm hồn của con người

Như vậy, quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn của nhà văn Đỗ Bích Thúy chân thực và sâu sắc Các nhân vật trong truyện ngắn của chị

đa dạng, nhiều cảnh ngộ khác nhau và chủ yếu vẫn là những số phận éo le, trắc trở Họ luôn nỗ lực vươn lên vượt qua những thử thách của cuộc sống để hoàn thiện nhân cách; để thực hiện những khát khao hay những mơ ước của cuộc đời

Vì vậy, họ luôn là những nhân vật để lại ấn tượng sâu đậm trong trái tim người đọc Thái độ nghiêm túc sáng tạo văn chương của Đỗ Bích Thúy để tiến tới xây dựng một quan niệm nghệ thuật về con người ngày càng hoàn thiện hơn thực sự

đã cho thấy nội lực mạnh mẽ của cây bút truyện ngắn xuất sắc của văn học Việt Nam đương đại Chân thực, sâu sắc và ý nghĩa trên từng trang viết, Đỗ Bích Thúy cùng những tác phẩm của chị luôn nhận được sự quan tâm chờ đợi của

Tiểu kết:

Quan niệm nghệ thuật của nhà văn Đỗ Bích Thúy về hiện thực và con người trong truyện ngắn của mình đa dạng, phong phú và sâu sắc Hiện thực của cuộc sống hiện đại đa sự dù có phức tạp đến đâu thì những giá trị nhân văn của con người vẫn luôn luôn được gìn giữ và tỏa sáng Truyện ngắn của chị cũng luôn thể hiện được tình yêu thương con người bao la rộng lớn Tình yêu

đó giúp con người vượt qua mọi khó khăn, thử thách để tin vào cuộc sống tốt đẹp hơn, tươi sáng hơn

Chương 2 CÁI NHÌN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN

CỦA ĐỖ BÍCH THÚY

2.1 Khái niệm “Cái nhìn nghệ thuật”

Nghệ thuật không thể thiếu cái nhìn, đặc biệt là với nghệ thuật văn

chương Nhà văn Pháp Maxen Pruxt có nói: “Đối với nhà văn cũng như đối với nhà họa sĩ, phong cách không phải là vấn đề kĩ thuật mà là vấn đề cái nhìn” Vì thế, cái nhìn chính là một biểu hiện đặc biệt và quan trọng nhất

của tác giả

Cái nhìn nghệ thuật là yếu tố làm nên hình tượng một tác giả Giáo sư

Trần Đình Sử trong cuốn “Dẫn luận thi pháp học” đã nêu ý kiến: “Theo một cách nhìn hợp lí thì hình tượng tác giả biểu hiện chủ yếu ở cách nhìn riêng, độc đáo nhất quán có ý nghĩa tư tưởng, đạo đức, thị hiếu…” [28, tr109]

Mỗi nhà văn đều có cái nhìn nghệ thuật riêng của mình Khi nhà văn trình bày cái họ nhìn thấy cho ta thì tức là họ đang dần gợi dẫn ta bước vào tìm hiểu cùng, khám phá cùng hệ ý thức và tư tưởng của họ, để rồi sau đó ta sẽ từng bước nhận ra con người nghệ sĩ của họ, phong cách văn chương của họ Khi xây dựng thế giới nhân vật trong các sáng tác văn học, mỗi nhà văn đều xuất phát từ cái nhìn riêng ấy của mình

Trong văn học Việt Nam hiện đại với những thành tựu nở rộ, đặc sắc gắn với những tác giả văn học tài hoa nghệ sĩ, ta luôn thấy xuất hiện những cái nhìn nghệ thuật độc đáo Chẳng hạn dưới con mắt của nhà văn Thạch Lam, hình ảnh con người luôn hiện lên giản dị, gần gũi yêu thương, luôn hài hòa với thiên nhiên Nhưng từ những điều cảm giác như rất mong manh đó lại

ẩn sâu một cái nhìn sâu sắc và tinh tế của nhà văn về cuộc sống và con người Ngược lại với cái nhìn của nhà văn Thạch Lam là cái nhìn của nhà văn Nguyễn Tuân Dưới con mắt của Nguyễn Tuân, con người luôn được nhìn ở phẩm chất tài hoa tài tử Đó là ông Nghè, ông Cử với tài nghệ thưởng thức thú

vui tao nhã một thời (Vang bóng một thời), là những anh bộ đội , những người lái đà (Sông Đà)… Nguyễn Tuân đã thành công với cái nhìn nghệ thuật

độc đáo để tạo nên phong cách riêng độc đáo, bởi các nhân vật của ông đều là

những người nghệ sĩ mang trong mình “chất vàng mười” của tâm hồn con

người Tây Bắc Với Tô Hoài, cái nhìn về con người của ông cũng mang những nét riêng, rất bình dị và nhẹ nhàng Theo ông con người trước hết phải

là chính mình bởi đó mới là cốt lõi để làm nên sự trọn vẹn một con người

Cái nhìn nghệ thuật chính là một năng lực tinh thần đặc biệt của con người ,

nó có thể thâm nhập phát hiện đặc điểm mà vẫn ở bên ngoài sự vật, bảo lưu sự toàn vẹn thẩm mĩ của sự vật Do đó cái nhìn được sử dụng muôn vẻ trong nghệ

thuật, và nghệ thuật không thể thiếu cái nhìn M.Khrapchenco nhận xét: “Chân lí cuộc sống trong sáng tác nghệ thuật không tồn tại bên ngoài cái nhìn nghệ thuật

có tính cá nhân đối với thế giới, vốn có ở từng nghệ sĩ thực thụ”

Cái nhìn là biểu hiện đặc biệt của tác giả, cái nhìn biểu hiện trong tri giác, cảm giác, quan sát do đó nó thể phát hiện ra cái đẹp, cái xấu, cái hài, cái bi… Cái nhìn bao quát không gian, bắt đầu từ điểm nhìn trong không gian và thời gian và bị không gian, thời gian chi phối Cái nhìn xuất phát từ một cá thể mang thị hiếu và tình cảm yêu ghét Cái nhìn gắn với liên tưởng, tưởng tượng, cảm giác nội tâm,biểu hiện ví von, ẩn dụ… Cái nhìn có thể đem các thuộc tính

xa nhau đặt bên cạnh nhau, hoặc đem tách rời thuộc tính khỏi sự vật một cách trừu tượng

Cái nhìn nghệ thuật được thể hiện qua rất nhiều yếu tố như chi tiết, hình ảnh, ngôn ngữ, giọng điệu Những yếu tố đó như những phương tiện để các tác bộc lộ rõ cái nhìn nghệ thuật của mình Mỗi tác giả đều có những cách thức lựa chọn riêng phù hợp với sở trường của mình để biểu hiện

Cái nhìn thể hiện trong chi tiết nghệ thuật vì chi tiết nghệ thuật chính là điểm rơi của cái nhìn Khi nhà văn trình bày cái họ nhìn thấy cho ta cùng nhìn thấy thì tức là ta đã tiếp thu cái nhìn của họ, ta đã bước vào cái phạm vi ý thức của họ, chú ý cái mà họ chú ý

Đỗ Bích Thúy cũng có cái nhìn nghệ thuật riêng của mình Nhà văn lựa chọn các chi tiết rất điển hình phù hợp với các nhân vật được tạo dựng để tạo nên sự hấp dẫn trong các tác phẩm của mình Có những chi tiết thực sự người đọc cảm thấy đầy bất ngờ thú vị Giọng văn của chị nhẹ nhàng, bình tĩnh nhưng

chan chứa tình đời, tình người

2.2 Cái nhìn nghệ thuật trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy

2.2.1 Cái nhìn hiện thực giàu tính phân tích, giàu giá trị nhân văn

Khi cho ra đời “Những đứa con tinh thần”, mỗi nhà văn trước hết đều định hình cho nó “diện mạo” và “tính cách” riêng Bằng sự trải nghiệm, khả

năng quan sát tinh tế, tư duy sắc bén, kết hợp với những phẩm chất trí tuệ, tâm hồn nhà văn Đỗ Bích Thúy đã sáng tác nên những đứa con tinh thần ấy của mình độc đáo và hấp dẫn người đọc Các tác phẩm truyện ngắn của nhà văn đều bắt nguồn từ cái nhìn hiện thực cuộc sống đa chiều, giàu tính phân tích

Trước hết là cái nhìn hiện thực về miền núi Đỗ Bích Thúy sinh ra và lớn lên ở Hà Giang rồi sau này chị cũng có nhiều năm làm việc ở đây Nhờ đặc thù công việc làm báo đi nhiều để lấy tư liệu, chị càng hiểu sâu sắc về cuộc sống và con người miền núi Không phải ngẫu nhiên mà đề tài miền núi lại là sở trường

của chị bởi đó là tình yêu, là “nơi về” theo đúng nghĩa Chị đã sáng tác “những đứa con tinh thần” về đề tài miền núi thực sự sâu sắc và lắng đọng Nhà văn Sương Nguyệt Minh từng nói: “Nếu văn học miền núi không có những Nguyên Ngọc, Ma Văn Kháng, Đỗ Bích Thúy thì không biết mảng đề tài này sẽ thiếu vắng biết bao Họ làm đẹp hơn, sang hơn cho văn học đề tài miền núi” [18, tr34]

Cái nhìn về hiện thực miền núi của nhà văn Đỗ Bích Thúy sâu sắc và giàu tính phân tích Mỗi nhân vật trong truyện ngắn của chị là một số phận riêng đầy ám ảnh Nhân vật chính trong các tác phẩm của chị chủ yếu là những người phụ nữ dân tộc Mông Từ những người mẹ, sau là những người vợ rồi đến những người con gái mới lớn chẳng mấy chốc lại bước vào cái vòng làm

vợ, làm mẹ Ngải đắng ở trên núi cùng lúc có 3 nhân vật nữ, nhân vật xưng

“Tôi” đi từ xa về, bà mẹ vùng cao và nhân vật người chị dâu,rồi sau này là

hàng loạt các truyện ngắn khác:Tiếng đàn môi sau bờ rào đá, Khách quý, Lặng yên dưới vực sâu, Cạnh bếp có cái muôi gỗ, Trong thung lũng…đều

nhất loạt hiện lên hình ảnh những người phụ nữ với nhiều hình nét và cảnh ngộ khác nhau

Những người phụ nữ ấy đều lặng thầm và quyết liệt Lặng thầm trong đi lại, cử chỉ, điệu bộ nói năng thậm chí rơi vào tình trạng mỏi mòn, nhưng ẩn sâu trong tâm hồn là những tính khí quyết liệt, dứt khoát đến ương bướng, bất chấp

Trong truyện ngắn Tiếng đàn môi sau bờ rào đá mẹ Mao được gọi là mẹ già,

tuy không còn trẻ nữa nhưng trước một đời sống riêng tư, ông chồng có vẻ đi ngang về tắt với mẹ Hoa, bà đã lần trở về với người yêu cũ trong phiên chợ tình Và tiếng đàn môi đêm sương hôm đó đứa bé gái mới lớn tưởng của bạn trai mình hóa ra lại chẳng phải Đó là tiếng của một mối tình xưa tuyệt vọng Một kết thúc đẹp nhưng buồn

Hiện thực cuộc sống đôi khi khắc nghiệt khiến con người muốn vùng vẫy thoát ra Người mẹ già sau những âm thầm chịu đựng bà muốn tìm về với quá khứ để tìm niềm an ủi, sẻ chia, nhưng rồi sau đó người phụ nữ ấy lai quay trở

về với những quy luật của cuộc sống Lại hy sinh và cam chịu Và bà coi đó là niềm hạnh phúc của cuộc đời bà

Trong truyện ngắn Mẹ kế số phận người phụ nữ cũng rất đáng thương

Cùng nói về quan niệm “dì ghẻ con chồng” nhưng nhà văn Đỗ Bích Thúy có cách kể của riêng mình Xây mặc cảm về thân phận của mình: “Người không

có mẹ như tôi, mùa đông đến ăn miếng cơm như ăn miếng cám, mặc quần áo thì mặc miếng rách Còn người có mẹ như cô em, ăn cơm thì ăn miếng trắng, mặc quần áo thì mặc cái đẹp” [42,tr 13] Xây cũng muốn bố hạnh phúc nhưng

bản thân thì không thể vượt qua những định kiến xưa nay, nhưng có lẽ hơn hết Xây sợ sự cô đơn, sợ sự ghẻ lạnh Giọng văn bình thản như những lời kẻ

chuyện tâm tình mà chua xót cay đắng: “Đêm, tôi không ngủ, tôi ngồi canh

bếp Tôi thổi lửa trong lò cháy thật to Tôi gõ cái đua vào miệng chảo cám cành cạch Tôi băm ngọn bí suốt đêm Dao bập phầm phập xuống thớt Băm đi băm lại ngọn bí, lá bí nát nhừ Lợn đang ngủ tôi khua dậy, tôi bắt phải ăn cám

Ăn hết để tôi còn lấy chảo nấu tiếp Vừa băm dây bí tôi vừa nghe thấy tiếng thở dài của bố trên gác dành riêng cho khách”[42, tr14]

Cái tài trong cách viết của Đỗ Bích Thúy chính là giọng văn bình thản ấy Không cần phải gợi tả nhiều mà để cho người đọc tự cảm nhận, tự hình dung ra được sự việc và tâm lí nhân vật Nhân vật Xây trong truyện đã thực sự khiến cho

người đọc cảm thấy xót xa về thân phận “con chồng” trong xã hội Cuối cùng thì

bố Xây chết, nhưng có phải ông chết vì lặn xuống sâu gỡ chài hay không chỉ có

Xây biết, y tá (mẹ kế) biết: “Tôi gục đầu vào ngực mẹ kế, nghe tiếng khóc như vọng về từ đâu đó rất xa…[42, tr19] Người cha tìm cho mình một giải thoát sau

sự tù túng và bế tắc của cuộc sống Kết thúc một phần xác để giữ lại một phần hồn đẹp đẽ, đau xót nhưng lại ngọt ngào Dù không hạnh phúc nhưng chắc chắn tình yêu thương sẽ còn mãi mãi với những người ở lại

Nếu như Xây và y tá trong Mẹ kế gây xúc động mạnh cho người đọc bởi định kiến về thân phận “dì ghẻ con chồng” thì Súa và Nhí trong Lặng yên dưới vực sâu lại gây ám ảnh cho người đọc bởi hình ảnh của những người phụ nữ

miền núi với những khát vọng và bi kịch tình yêu mãnh liệt

Cả Súa và Nhí đều là những người phụ nữ có tâm hồn đẹp và ước mơ có một cuộc sống hạnh phúc bên người mình yêu thương, nhưng điều đó mãi

không thể là sự thực với họ: “Tiếng sáo bên ngoài vẫn réo rắt Đấy là tiếng sáo của người trên núi cao Bên trong nó ngoài sự trầm bổng còn có cả tiếng gió, mùi gió… Nhưng tiếng sáo mà Súa nghe đêm nay lại có mùi của nước mắt đang khô”[42,tr 58] Tình yêu đẹp của Súa và Nhí đều không đến được hạnh

phúc cuối cùng Phống đã cướp Súa khỏi tay Vừ trong ngày cưới để rồi từ đó

Súa biết mình cuộc đời như đã chết: “Cha ơi, đó không phải Vừ Vừ ơi, sao Vừ lại để người yêu của mình chết nửa người thế này Còn cái đầu này nữa, sao

không chết luôn để khỏi phải hỏi mình đang mơ hay đang tỉnh đây?” [ 39, tr

60] Súa đã muốn chết bởi làm sao có thể sống đời với một người mình chẳng bao giờ yêu Nhưng Súa đã chẳng thể chết, trái tim Súa tan nát bởi hiện thực

cuộc sống phũ phàng “Chẳng lẽ người con gái Mông này không được sống như ý của mình, chết cũng không như ý của mình nốt? Chẳng lẽ lại thế hả đứa

em chồng?”.[42, tr 75]

Súa lặng lẽ sống một cuộc sống như bao người phụ nữ khác sau khi chẳng thể chết Súa làm dâu, làm vợ và làm mẹ trong tủi hờn cay đắng Súa trách Phống, hận Phống nhưng Phống vẫn là chồng Súa đẹp nhất vùng nhưng Súa chẳng thể hạnh phúc vì chồng Súa chẳng phải là người mà Súa yêu Thực

tế là tục cướp dâu đã khiến cho cuộc đời Súa đau khổ và Súa phải chấp nhận Tận sâu trong tâm hồn Súa vẫn luôn khát khao, nhưng Súa hiểu Súa phải vùi tắt

những khát khao ấy để tiếp tục một cuộc sống khác: ‘’Tuyết đã phủ kín hai bàn chân Súa Đứa bé lại cựa quậy Nó không nhìn thấy tuyết đang rơi, nhẹ bỗng như những quả bông nở bị gió thổi đi tứ phía Giá mà nó cứ ở yên trong bụng

mẹ thế này thì tốt quá Nhưng không được đã sắp đến ngày nó nhìn thấy sương

mù rồi”.[42, tr78]

Đứa bé sắp chào đời, có lẽ đó là nguyên nhân khiến cho Súa muốn được sống dù đứa bé ấy chẳng phải là kết quả của tình yêu, nó là kết quả của sự cưỡng bức chà đạp Nhưng có lẽ là một thực tế mà Đỗ Bích Thúy muốn khéo léo thể hiện cho người đọc biết là Phống yêu Súa Phống giàu nhất làng, xấu xí thủ đoạn nhưng thực lòng Phống muốn được có Súa Súa đẹp nhất vùng, khát vọng đó của Phống đâu có sai Chỉ có hành động mà Phống làm đã sai thực sự

Phống đã phải trả giá bằng cái chết Và chỉ có Súa biết: “Không phải chồng Súa bị ngã Người đàn ông Mông sinh ra, tập đi, cưỡi ngựa, chăn bò và chết đi trên những mép vực, không bao giờ bị trượt chân”[42, tr140] Phống đã là

người thứ ba thua cuộc, dù mình là chồng, là cha Hiện thực éo le không phải chỉ có ở Súa, mà có ở rất nhiều nhân vật trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy

Nhà văn đã khéo léo và tài tình khi viết về hiện thực ấy Ở đây có một câu hỏi được đặt ra: Như vậy Phống có đáng trách không? Ở một góc độ nào đó có lẽ Phống còn đáng thương hơn là đáng trách Chất nhân văn thấm sâu trong những trang viết của Đỗ Bích Thúy là ở điều ấy Nó nhức nhối, nhói buốt người đọc cũng là ở điều ấy

Đứa em chồng của Súa là Nhí cũng chẳng khác chị dâu là mấy… Từ khi sinh ra, Nhí đã chẳng thể nói Mọi cảm xúc Nhí chỉ có thể biểu cảm được trên ánh mắt, khuôn mặt Thế rồi cô gái ấy cũng có cảm giác như cuộc sống này dừng lại khi tuổi đời mới chỉ mười sáu Tân - người đàn ông cũng đã trải qua bao sóng gió, bất hạnh của cuộc đời, cũng chính là người đàn ông duy nhất hiểu Nhí mong muốn được mang lại niềm hạnh phúc cho Nhí cũng đã ra đi Ước mơ

của Nhí rất giản dị: “Đúng là Nhí đã nghĩ, sau này Tân sẽ làm một ngôi nhà nhỏ tí, trên ngọn cây lim to nhất phía sau nương ngô kia, và hai người sẽ sống

ở trên đó Hàng ngày Nhí ôm con ngồi vắt vẻo ở cửa, buông hai chân thõng xuống chờ Tân đi làm về…” [42, tr113] Nhưng ước mơ giản dị đó của Nhí sẽ

chẳng bao giờ trở thành hiện thực vì Tân không còn trên cõi đời này nữa Nhí bất hạnh, Súa bất hạnh, và những người phụ nữ trong các tác phẩm của Đỗ Bích Thúy đều bất hạnh như vậy

Khi chuyển đề tài sang cuộc sống đô thị hiện đại, những trang viết của

Đỗ Bích Thúy cũng vẫn “ưu ái” cho những người phụ nữ Truyện ngắn Đàn

bà đẹp là hình ảnh của người phụ nữ giàu có, thành đạt nhưng lẻ loi cô đơn đến

tột cùng: “Rồi có lúc nàng thấy mình đẹp, càng đẹp thì càng vô duyên biết mấy Trong lúc mình như một đóa sen trắng muốt, thì chồng mình càng giống hệt một con tôm khô trong túi hút chan không, còn gì vô duyên hơn” [42, tr165]

Người phụ nữ ấy mang nỗi bi kịch của người phụ nữ trong cuộc sống hiện đại

Đỗ Bích Thúy đã nói hộ nỗi buồn ấy, đã chia sẻ nỗi buồn ấy với người phụ nữ hiện đại bằng một trái tim chân thành

Khác với Đàn bà đẹp truyện ngắn Chiếc hộp khảm trai lại viết về một

khía cạnh khác của cuộc sống Truyện ngắn cho người đọc thấy được vẻ đẹp của những trái tim đôn hậu, giàu tình yêu thương con người Mãi đến khi mẹ chồng qua đời Bình mới biết nguyên nhân tại sao vợ chồng Bình chẳng thể có con, đó chẳng phải là do Hải chồng của Bình… Câu chuyện nhẹ nhàng nhưng thâm thúy sâu sắc và ở đó ta thấy tình người thật đẹp Hình ảnh của người mẹ

chồng “… một người phụ nữ nhỏ bé, tóc vấn gọn gàng, mặc áo dài nhung, cổ đeo chuỗi hạt ngọc màu lục bảo…thư thái, an nhàn trên chiếc xích lô có cái ghế ngồi bọc da màu đỏ…” [42, tr195] in đậm trong trái tim người đọc Hình

ảnh đó giúp người đọc nhận ra rằng, tình yêu thương giữa con người với con người thật đáng quý biết bao, và đúng như nhà văn Vichto Huygô đã khẳng

định: “Trên đời chỉ có một điều ấy thôi đó là yêu thương nhau”

Ở một góc nhìn hiện thực khác, nhà văn Đỗ Bích Thúy đã viết về những mặt trái trong cuộc sống Vẫn giọng văn bình thản, nhẹ nhàng nhưng người đọc luôn hiểu được cặn kẽ từng hình ảnh, số phận và cuộc đời Trong truyện ngắn

Khách quý nhân vật Khách là trung tâm của truyện Khách mang bao ngô đến

và mang theo nhiều thứ khác nữa Rồi khi Khách đi Khách đã mang theo đứa gái lớn, cả đứa cháu ngoại nữa Khách để cho mẹ đứa gái buồn đau tê tái

Khách để cho đứa gái nhỏ nhớ thương chị vô cùng: “Mùa xuân hoa đua nở tươi, nở nhiều/ Chị như mẹ sao chị bỏ em đi/ Nhìn vết chân chị đi nương trồng bông, kéo sợi/ Em chết nửa lá gan…”[42, tr27]

Trong truyện ngắn Mèo đen, Hầu Thìa Nhò đã mang con mèo đi bán Sở

dĩ phải mang mèo vì trong nhà chỉ còn mỗi nó có thể bán được Thò nghiện thuốc phiện, Thò đã bán hết tất cả mọi thứ rồi, chỉ còn con mèo này, thế là Thò cũng mang nó đi bán nốt Những câu văn miêu tả sự tha hóa của một con

người khiến người đọc thấy nhức nhối: “Đêm tối om, Thò khoác cái túi đựng mèo trên vai, chốc chốc lại ngoái lại phía sau Không phải Thò sợ bố mẹ đuổi theo, bố mẹ đã từng đuổi theo Thò để cố giữ lại con bò, con dê, nhưng cuối

cùng thì cũng đành để cho Thò dắt đi, vì lần nào Thò cũng rút con dao găm nhọn hoắt dí vào cổ mình, dọa chết” [42, tr32] Thò mang con mèo ra chợ bán,

vì buộc chặt quá nên con mèo đã bị chết “Thò ngồi thừ ra Con mèo nằm còng queo cứng đơ dưới chân Tự dưng lúc này cơn thèm thuốc không thấy đâu nữa,

mà Thò lại nhớ tới hai con mắt đen láy, sưng húp, mọng nước của em gái Thò Chả lẽ Thò mang con mèo này về trả cho nó? Không được Thò loạng choạng đứng dậy nhìn thấy con mèo vẫn nhe hàm rang trắng nhởn như cười cợt Con mèo còn nằm ở đấy, dưới gốc cây gạo đã rụng hết lá, kể cả khi Thò đã đi khuất rồi, con mèo vẫn còn nhe rang cười mãi”[41] Thò đáng lên án, đáng phê phán,

một con người tha hóa về nhân cách đạo đức Nhưng cuối cùng thì Thò đã nhận

ra, quá muộn để lấy lại những giá trị đạo đức của một con người, nhưng ít nhất thì cũng một lần Thò tỉnh ngộ, đó là cái giá cho sự sa ngã, cho những con người không đủ bản lĩnh để vượt qua những cám dỗ của cuộc sống Truyện nhắn gửi tới người đọc những ý nghĩa tư tưởng đúng đắn, tránh xa những cám dỗ của cuộc sống, xây dựng một cuộc sống với những giá trị đạo đức chuẩn mực

Như vậy, với cái nhìn hiện thực giàu tính phân tích giàu giá trị nhân văn, người đọc thấy được nhiều điều trong cuộc sống của con người miền núi cũng như con người miền xuôi trong thời hiện đại qua những trang viết sâu sắc của nhà văn Đỗ Bích Thúy Cuộc sống với cả những mặt tích cực và cả những mặt tiêu cực đã được chị tái hiện và đã giúp cho người đọc có cái nhìn toàn diện về đời sống để từ đó tự hoàn thiện nhân cách của chính mình

2.2.2 Cái nhìn tinh tế, nhạy cảm, giàu chất thơ

Đỗ Bích Thúy là nhà văn nữ xuất sắc viết về miền núi Đến với những trang viết của chị về miền núi người đọc có thể thấy được rất rõ cái nhìn tinh tế nhạy cảm và giàu chất thơ Khung cảnh thiên nhiên miền núi Tây Bắc hiện lên qua các tác phẩm của chị mênh mang xao xuyến lòng người Những dòng sông, những ngôi nhà, những con đường…như những bức tranh phong cảnh hữu tình mộng mơ Những số phận, những cuộc đời, những kiếp người như những câu chuyện cổ tích thời hiện đại