Sự phát triển và biến đổi không gian làng nghề Vạn Phúc, Hà Nội

Vì vậy trong quá trình phân tích, đề tài chủ yếu tập trung nghiên cứu những yếu tố chính liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp, tích cực lẫn tiêu cực đến quá trình phát triển của làng như:

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài: 3

2 Mục đích nghiên cứu của đè tài: 6

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu: 6

4 Phương pháp nghiên cứu: 7

Chương 1 THỰC TRẠNG HÌNH THÀNH, XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ VẠN PHÚC 8

1.1.Lịch sử hình thành làng nghề Vạn Phúc: 8

1.2.Đặc điểm tự nhiên: 8

1.3.Đặc điểm sử dụng đất: 9

1.4 Đặc điểm dân cư và lao động: 10

1.4.1Dân số: 10

1.4.2 Cơ cấu lao động: 11

1.5 Không gian cảnh quan: 12

2.1.Phân tích sự phát triển và biến đổi không gian làng nghề Vạn Phúc: 12

2.1.1.Văn hóa vật thể: 12

2.1.2.Không gian hoạt động văn hóa công cộng: 13

2.1.2.Không gian sản xuất và phục vụ sản xuất: 17

2.1.3.Không gian hoạt động thương mại: 17

2.1.4 không gian khác: 18

2.2.Văn hóa phi vật thể: 18

3.1.Phân tích sự phát triển và biến đổi hình thái không gian công cộng làng nghề Vạn Phúc: 21

3.1.1.Quá trình phát triển: 21

Chương 2 ĐỀ XUẤT PHƯƠNG ÁN PHÁT TRIỂN VÀ BẢO TỒN LÀNG

NGHỀ VẠN PHÚC 31

2.1.Giải pháp tổng thể: 31

2.1.1.Cơ sở khoa học: 31

2.1.2.Các nguyên tắc của giải pháp tổng thể: 31

2.1.3.Nội dung của giải pháp tổng thể: 31

2.2.Đề xuất phương án cụ thể: 32

2.2.1.Các mục tiêu kinh tế kĩ thuật cần đạt được: 32

2.2.2.Đề xuất phương án: 34

Kiến nghị 39 Đánh giá Error! Bookmark not defined

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Qua quá trình học tập và nghiên cứu thực tế, tôi đã được làm việc và tiếp thu di sản và các khía cạnh khác nhau của khái niệm phát triển bền vững: quá trình phân tích, đánh giá thực trạng, áp dụng các khái niệm mới, đến việc đề xuất định hướng giải pháp… điều này thực sự mang tính thực tiễn rất cao, nhất

là đối với một nước đang trên đà phát triển như Việt Nam, một quá trình phát triển với nhiều sự tác động có thể làm mất đi những nét đặt trưng của dân tộc Hơn nữa qua việc tìm hiểu về sự phát triển và biến đổi tại làng nghề Vạn Phúc, thị xã Hà Đông, tỉnh Hà Tây, tôi nhận thấy đây thực sự là một làng nghề với rất nhiều bất cập trong quá trình phát triển dặc biệt trong những năm gần đây Một làng nghề truyền thống đang có dấu hiệu mất dần bản sắc riêng của mình

Vạn Phúc là một làng nghề truyền thống nổi tiếng đã được biết đến từ rất sớm, và trở thành một trong những biểu trưng về kỹ nghệ và văn hóa dân gian Việt Nam Nó đã trở thành một mặt hang truyền thống được nhiều người ưa chuộng không những trong nước mà còn cả ở nước ngoài Tuy nhiên trong những năm gần đây, Vạn Phúc đang đứng trước nguy cơ phát triển không bền vững, đó là do quá trình phát triển không có định hướng.Việc phát triển tùy tiện mang tính tự phát triển của các thành phần và kinh tế

Góp phần vào việc phá vỡ cảnh quan kiến trúc, gây ô nhiễm môi trường, mất đi bản sắc dân tộc Hơn nữa đối với bất kỳ làng nghề truyền thống Việt Nam, không gian cộng đồng lun mang những nét đặc trưng của từng làng, có thể coi bộ mặt của mỗi làng đều thông qua không gian công cộng của từng làng Ngay cả những làng cùng một nghề nhưng ở những nơi khác nhau, điều kiện khác nhau cũng tạo nên những đặc thù khác nhau.Vì vậy có thể nói, khi một làng nghề phát triển và biến đổi thì không gian công cộng là một thành phần

chịu tác động rất lớn từ các yếu tố chủ quan lẫn khách quan, tích cực lẫn tiêu cực.Và làng nghề Vạn Phúc cũng không phải là một ngoại lệ

Trích dẫn bài báo trên báo điện tử “ trang du lịch ”

Mong manh lụa Hà Đông

Làng nghề Vạn Phúc đang đứng trước nguy cơ mai một

Xã Vạn Phúc ( Hà Đông – Hà Tây ) mảnh đất một thời hưng thịnh với những vạt lụa gấm, vân, đũa… giờ đây đang đứng trước nhiều khó khăn: lụa rẻ, người làm không có công, nợ ngân hàng không trả được Nghệ nhân Nguyễn Hữu Chính, Chủ tịch Hiệp hội làng nghề cho biết, xã Vạn Phúc có 650 hộ dệt lụa với 1.030 máy, nhưng trong năm 2002 này, 40% số máy đành bỏ không Theo ông Chính cuối năm 2001,một tư thương ở Hà Nội ký được hợp đồng xuất khẩu lụa tiếu ngạch, nên đã đến Vạn Phúc đặt tiền trước với từng nhà cao hơn thị trường vài giá Lụa bỗng dưng khan hiếm, Vạn Phúc dệt lụa thâu đêm suốt sang Thế rồi không ai bảo ai, người làng vay tiền đổ xô vào miền Nam lung mua máy dệt, thuê người làm, mở rộng quy mô sản xuất Thường ngày máy dệt chỉ khoảng 6 – 7 triệu đồng một chiếc, lúc ấy vọt lên 18 triệu đồng, nhưng máy vẫn ùn ùn kéo về Vạn Phúc, tăng gần gấp đôi, số hộ cũng tăng từ 400 đến

650 Nhưng, ngày vui ngắn chẳng tày gang.Năm 2001 qua đi, thị trường chùng xuống.Người Vạn Phúc dệt xong đóng kiện chở tới tận đại lý bán rẻ để gở vốn nhưng người ta vẫn lắc đầu Tư thương ra sức ép giá và dụng vốn, bán hàng xong 5 – 6 tháng cũng chẳng chịu trả tiền, Vạn Phúc thành con nợ của ngân hàng, với số tiền 9 tỷ đồng Do tiền công không đủ trả lãi ngân hang, nên nhà nào vốn ngắn không nổi không có tiền mua nguyên liệu đành để không máy, số còn lại hoạt động cầm chừng

Giữa lúc người Vạn Phúc lung túng không biết xoay sở ra sao thì hang Trung Quốc lại tràn vào Lụa tơ tằm của Trung Quốc chất lượng kém, nhưng do lụa Hà Đông không có thương hiệu, không dán nhãn mác, nên người bán lập “ lờ đánh lận con đen “ khiến người mua nhầm lẫn “ con sâu bỏ rầu nồi canh “, lụa

Hà Đông bị lây tiếng xấu Trong khi đó, người Vạn Phúc quanh năm chỉ quanh quẩn bên khung cửi máy dệt, chưa bao giờ biết maketting hay tiếp cận thị trường

là gì Từ xưa đến nay, Vạn Phúc chỉ biết giao hàng cho 20 cửa hàng ở hàng Gai – Hà Nội và khoảng chừng chục đại lý khác trên toàn quốc Hàng giao như ký gửi, đại lý bán xong mới trả tiền, nhưng họ lại có quyền tự quyết định giá bán Theo ông Chính, trong lần đi hội chợ festival Huế, ông ghé thăm đại lý lụa Hà Đông bên khách sạn Hương Giang thì được biết, giá 1 mét lụa hoa ở đây là 30.000 đồng, gấp 3 lần giá mà Vạn Phúc cung cấp tận nơi cho đại lý Giá lụa vân, lụa đũa, gấm… cũng tương tự

Mặc dù Hiệp hội làng nghề đã được thành lập vào cuối năm 2001, nhưng vì mới ra đời nên cũng chưa giúp gì được cho Vạn Phúc Lụa Vạn Phúc đã vài lần tham gia hội chợ, nhưng chỉ bán được một ít, giải thưởng hay huy chương thì không đến lượt, có lẽ vì kinh phí eo hẹp không quảng cáo khuếch trương tốt HTX Vạn Phúc chỉ đơn thuần giúp thợ dệt khâu sấy nhuộm, mà không làm gì được hơn

Cũng là làng nghề truyền thống, nhưng Vạn Phúc chưa nhận được bất cứ chính sách ưu đãi nào, quy hoạch phát triển làng nghề cũng không có.Người làng cũng nghe nói về chính sách hỗ trợ làng nghề với việc cho vay vốn dài hạn lãi xuất thấp, nhưng cho đến nay tất cả cũng chỉ trên giấy tờ, người dân chưa nhận được gì

Lụa Hà Đông kiêu sa là thế mà nay rẻ rúng và không đến được với đời tất

cả đành chịu để tư thương mối lái xoay vần, thao túng Chủ trương khôi phục và phát triển làng nghề của Nhà nước đã rõ rang Thế nhưng, bao giờ cho đến ngày xưa, cái thời mà gấm lụa Hà Đông được chọn cung tiến cho các bậc vua chúa.Nghề lụa Vạn Phúc liệu có đứng trước nguy cơ bị thất truyền?

Với những lý do đó thì việc bảo tồn và phát triển làng nghề này là rất cần thiết

2 Mục đích nghiên cứu của đè tài:

Qua đề tài này tôi muốn chỉ ra được nhũng điểm mạnh cũng như thách thức của làng nghề Vạn Phúc trong quá trình đổi mới đi lên đô thị hóa và qua đó đưa ra được giải pháp mang tính tích cực giúp cho quá trình phát triển của làng nghề này luôn ổn định trong quá trính đô thị hóa

3 Đối tƣợng và mục tiêu nghiên cứu:

Trên thực tế, làng nghề Vạn Phúc được hình thành và chịu tác động bởi rất nhiều yếu tố khác nhau Vì vậy trong quá trình phân tích, đề tài chủ yếu tập trung nghiên cứu những yếu tố chính liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp, tích cực lẫn tiêu cực đến quá trình phát triển của làng như: yếu tố kinh tế, xã hội, lối sống, phong tục tập quán… Và một trong những yếu tố tác đọng rất mạnh mẽ tới quá trình phát triển đó là quá trình đô thị hóa.Mặc dù nó là một quy luật phát triển nhưng nó lại có tác động tiêu cực tới không gian và môi trường rất nhanh, làm cho thay đổi diện mạo của các làng nghề truyền thống

Trong mỗi thời điểm khác nhau, vai trò của các yếu tố khác nhau.Việc phân

ra các giai đoạn phát triển nhằm phản ánh rõ quá trình biến đổi và phát triển cũng rất cần thiết thể hiện nhịp độ phát triển giữa các giai đoạn khác nhau.Có thể nói yếu tố thời gian lun là một yếu tố đan xen cùng với các yếu tố khác tham gia vào quá trình biến đổi và phát triển của cảnh quan không gian làng Vạn Phúc

Để tập trung đi sâu phân tích quá trình biến đổi mạnh mẽ của làng nghề Vạn Phúc, tôi đã chọn một giới hạn cụ thể làm phạm vi nghiên cứu cho đồ án Phạm vi này được xác định một cách tương đối về thời gian và không gian nhưng không có ý tách biệt độc lập nó với các yếu tố xung quanh hoặc với lịch

sử chung của làng:

- Về mặt không gian: chọn trục không gian công cộng dọc theo trục đường giao thông chính nối dài từ đường 72 theo lối vào chính đến hết không gian đình

làng Trục không gian này bao gồm cả tuyến đường giao thông chính, các không gian phụ trợ khác và các công trình dọc theo hai bên tuyến đường này

4 Phương pháp nghiên cứu:

Quá trình nghiên cứu và phân tích cần sự bao quát, bao gồm 4 giai đoạn sau:

- Quan sát

- Nghiên cứu các bản vẽ và tài liệu có liên quan

- Điều tra thực tế, nhất là việc xây dựng cải tạo thông qua các hình ảnh, các đối tượng nghiên cứu trong trí nhớ của người dân địa phương

Việc nghiên cứu các bản vẽ và tài liệu cũng được thực hiện song song với khâu quan sát để thu thập các số liệu, thông tin lịch sử nhằm mục đích làm rõ quá trình biến đổi và phát triển của làng nghề Vạn Phúc nói chung và trục không gian công cộng nói riêng

Điều tra thực tế bằng cách tiếp cận, tìm hiểu phỏng vấn người dân nhất là các cụ già địa phương Từ các câu chuyện của hộ bằng trí nhớ có thể hình dung được quá trình hình thành, phát triển và biến đổi của làng trong các giai đoạn trước Qua đó xây dựng tài liệu từ các tư liệu đã thu thập và quá trình điều tra Giai đoạn tổng hợp là quá trình quan trọng nhằm phân tích đánh giá quá trình phát triển, xu hướng phát triển và biến đổi dựa trên những lý thuyết và những quan điểm khoa học.Qua đó tìm ra được một giải pháp hợp lý để giúp cho làng nghề này được phát triển một cách bền vững

Chương 1 THỰC TRẠNG HÌNH THÀNH, XÂY DỰNG

VÀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ VẠN PHÚC

1.1.Lịch sử hình thành làng nghề Vạn Phúc:

Theo lịch sử, làng nghề dệt lụa Vạn Phúc được phát triển từ rất sớm vào giữa hai thế kỉ 7-8 trong thời kỳ nước ta bị nhà Đường đô hộ.Theo thần tích từ thời nhà Lê, Phường cửi Vạn Phúc thờ bà tổ nghề tên là Lã Thị Nga (hiệu ả Lã) được phong làm Dường cảnh thành hoàng.Bà là người địa phương thuộc tỉnh Tuyên Quang Vào năm 865, bà cùng chồng là tiết độ sứ đi kinh lí, thấy địa danh Vạn Bảo là đất lành bà xin ở lại lập ấp và dạy người dân cấy cày, xe tơ dệt lụa Làng Vạn Phúc từ đó trải qua thăng trầm lịch sử, làng vẫn tồn tại và phát triển đến ngày nay Đối với người dân Vạn Phúc, nghề dệt và những sản phẩm làm từ Lụa là một niềm tự hào của người dân trong vùng, nó là kết tinh của nền văn hóa, xương máu, là tâm hồn, là lối sống và truyền thống của người dân

1.2.Đặc điểm tự nhiên:

Làng Vạn Phúc nằm ở phía Tây Bắc thị xã Hà Đông (nay là phường Vạn Phúc), cách trung tâm thị xã Hà Đông 1km và cách trung tâm Hà Nội 10km, là một dải đất hình thoi:

Phía Tây giáp với xã Văn Khê

Phía Đông giáp với sông Nhuệ và xã Văn Yên

Phía Nam giáp với hai phường Quang Trung và Yết Kiêu

Phía Bắc giáp với làng Ngọc Trụ và Đại Mỗ huyện Từ Liêm – Hà Nội

Xã Vạn Phúc nằm trê trục đường 430 nối thị xã Hà Đông với tuyến đường Láng Hòa Lạc (đoạn đầu quốc lộ Bắc Nam 1B) và đường 32

Với những thuận lợi về địa lý và giao thông đó, Vạn Phúc sẽ có điều kiện phát triển kinh tế thực sự mạnh mẽ trong thời gian tới

Xã Vạn Phục có mối liên hệ với con sông Nhuệ cho nên có thuận lợi về giao thông đường thủy

Đặc biệt nơi đây gần đường 430 là con đường lớn thông với đường Nguyễn Trãi đi qua trung tâm thành phố Hà Nội cho nên rất thuận tiện cho giao thông buôn bán và các hoạt động dịch vụ khác

Khí hậu:

Nằm trong vùng khí hậu Hà Nội, chịu ảnh hưởng của khí hậu nhiệt đới gió mùa: nhiệt độ trung bình trong năm vào khoảng 23,60C, độ ẩm trung bình cao 82 -> 88%, lượng mưa trung bình năm là 1707mm

Những nơi cạnh sông Nhuệ do ảnh hưởng của hơi nước nên độ ẩm cao hơn các nơi khác vì vậy mà việc bảo quản vải không cẩn thận sẽ rất dễ bị ẩm mốc làm cho chất lượng vải kém đi

Cảnh quan:

Được thiên nhiên ưu đãi: có con sông Nhuệ hiền hòa thơ mộng và đặc biệt còn giữ được những công trình cổ kính có giá trị văn hóa và lịch sử cao như Đình, chùa, cổng làng,…Điều này giúp cho Vạn Phúc không những có điều kiện phát triển văn hóa một cách rực rỡ còn có một giá trị về thương mại dịch vụ lớn nhất là trong việc thu hút khách du lịch

1.3.Đặc điểm sử dụng đất:

Đường 430 đi qua trung tâm xã và chia xã làm hai phần:

+ Phần phía Đông Nam chủ yếu là làng Vạn Phúc cũ và một phần là ruộng canh tác ở phía Bắc Làng

+ Phần phía Tây Bắc là khu vực ruộng canh tác của xã, khu vực này có một

số công ty, xí nghiệp đóng trên địa bàn, và ba khu nghĩa trang: nghĩa trang thị xã

Hà Đông, nghĩa trang Vạn Phúc và nghĩa trang liệt sĩ Xã

Vạn Phúc xưa bao gồm 5 xóm nhỏ: xóm Ngoài, xóm Trong, xóm Giữa, xóm Lẻ, xóm Quán Ngày nay đổi thành Đoàn Kết, Quết Tiến, Bạch Đằng, Hồng Phong, Hạnh Phúc, Chiến Thắng và Độc Lập

Toàn xã có tổng diện tích tự nhiên là: 143,9744 ha, trong đó:

Đất Nông Nghiệp: 62,1259 ha (chiếm 43,1 %)

Đất chuyên dung: 46,3029 ha (chiếm 32,2 %)

Đất ở : 30,8835 ha (chiếm 21,5 %)

Đất chưa sử dụng: 4,6620 ha (chiếm 3,2 %)

Nhận xét:

Với cơ cấu sử dụng đất trên ta thấy:

+ Diện tích đất nông nghiệp quá lớn (chiếm 43,1 %)

+ Diện tích đất ở chỉ chiếm 21,5 % đây là một tỷ lệ rất nhỏ nếu đem ra so sánh với tiêu chuẩn (vào khoảng 35–45 %)

+ Mật độ dân số vào khoảng 6700 người/km2 nó là một tỷ lệ hợp lí nếu đem so với các đô thị ở Việt Nam

1.4 Đặc điểm dân cƣ và lao động:

1.4.1Dân số:

Trước cách mạng tháng 8 năm 1945 Vạn Phúc đã có 670 hộ gia đình với

3000 nhân khẩu Hiện nay đã tăng lên gần gấp 3 với 2760 hộ gia đình, dân số lên tới 9754 người, số lao động vào khoảng 3500 người

Thành phần dân số Số lượng

(người)

Tỷ lệ (%)

Nhận xét: có thể nói trong những năm đổi mới người dân đã có ý thức hơn

về việc KHHGĐ cho nên tỷ lệ trẻ là tương đối thấp, tỷ lệ những người ở độ tuổi lao động cao cho nên trong thời gian tới nó sẽ cung cấp cho quá trình phát triển kinh tế một lượng lao động lớn và đó là một thuận lợi của Vạn Phúc

1.4.2 Cơ cấu lao động:

là rất lớn Ngoài ra Vạn Phúc còn thu hút một số lượng lao động ở các vùng lân cận đến học nghề và làm việc

1.5 Không gian cảnh quan:

Một trong những dặc trưng tạo ra sự riêng biệt giữa đô thị và nông thôn, giữa làng này với làng khác, đó chính là những yếu tố khác nhau tạo nên không gian cảnh quan tạo nên từng làng.Vạn Phúc là một làng nghề truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ đã hình thành và phát triển từ rất lâu đời Hệ thống cảnh quan làng bao gồm các yếu tố đặc trưng như: cổng làng, hệ thống đường làng, đình, chùa, đền, miếu, quán lá, cây đa, giếng nước, ao chuôm, cánh đồng làng và không gian ở

Tuy nhiên, với các tác động của xu hướng đô thị hóa, làng Vạn Phúc đang chuyển đổi cơ cấu, chức năng và không gian cảnh quan mạnh mẽ với những mặt tích cực lẫn tiêu cực Hệ quả của sự chuyển đổi cấu trúc một cách tự phát do nền kinh tế thị trường và tốc độ đô thị hóa ồ ạt, thiếu kiểm soát về không gian cư trú, mật độ xây dựng, ngành nghề, lối sống, chất lượng môi trường sống… Nét đẹp của cảnh quan làng Vạn Phúc và môi trường sống bị xâm hại nặng nề không chỉ

do các yếu tố áp lực bên ngoài mà do chính các yếu tố bên trong gây ra, bản than Vạn Phúc đang chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố do chính mình tự điều chỉnh:

- Những năm gần đây, diện tích mặt nước bị thu hẹp rất nhanh bởi một số

ao, hồ, sông ngòi bị lấp và lấn chiếm dẫn đến hiện tượng úng, lụt mùa mưa làm

mất đi vẻ đẹp của cảnh quan và ô nhiễm môi trường

- Không gian cảnh quan trở nên chật hẹp bởi mật độ xây dựng rất cao mang tính tự phát tạo ra sự lộn xộn trong không gian cảnh quan Hiện tượng lấn

chiếm, lấp đầy các không gian xanh và không gian trống diễn ra phổ biến

- Cảnh quan xung quanh lấn át nên giữa các công trình mất dần sự cách ly cần thiết, mất dần đi chất ảo và sự thoáng đãng của không gian mặt nước, mất đi

những không gian lớn, thiếu điểm nhìn…

2.1.Phân tích sự phát triển và biến đổi không gian làng nghề Vạn Phúc:

2.1.1.Văn hóa vật thể:

* Không gian truyền thống làng nghề Vạn Phúc:

Cho tới nay làng nghề Vạn Phúc là một trong số rất ít làng còn giư được một số không gian truyền thống Với hình ảnh than quen, cây đa, đường gạch quanh co, mái đình rêu phong cổ kính, cảnh quan làng nghề Vạn Phúc tạo cho

du khách được sống lại trong không gian điển hình của một làng quê Bắc Bộ truyền thống xưa kia Một số công trình kiến trúc văn hóa và tôn giáo vẫn được giữ gìn khá nguyên vẹn: cổng, đình chùa, miếu thờ, giếng nước, chợ làng…Cảnh quan làng nghề là một di sản văn hóa quý báu của làng Vạn Phúc Không gian truyền thống của làng nghề Vạn Phúc được cấu thành bới nhiều loại không gian mang chức năng khác nhau đảm bảo các nhu cầu sử dụng khác nhau của cộng đồng dân cư Tuy nhiên không thể tách biệt một cách rạch ròi chúng với nhau, bởi trên thực tế có sự hòa trộn, đan xen cả về mạt chức năng lẫn không gian giữa chúng tạo nên những nét đặc trưng rất riêng, rất có hồn của không gian cảnh quan nói chung và không gian công cộng nói riêng

Về mặt chức năng, không gian công cộng làng nghề Vạn Phúc bao gồm một số không gian chính như:

- Không gian hoạt động văn hóa công cộng

- Không gian sản xuất và phục vụ sản xuất

- Không gian hoạt động thương mại

- Một vài không gian đặc biệt khác

Tuy nhiên, các không gian truyền thống đã bị biến đổi rất nhiều dưới tác động của quá trình phát triển kinh tế và sự đô thị hóa đặc biệt trong vài năm gần đây.Các kiểu kiến trúc nhà vườn Bắc Bộ xưa đang dần được thay thế bởi các trào lưu kiến trúc mới, ảnh hưởng lớn đến cảnh quan của làng

2.1.2.Không gian hoạt động văn hóa công cộng:

Là không gian công cộng diễn ra các hoạt động văn hóa làng xã như: lễ hội, đình đám, sinh hoạt tập thể, vui choi giải trí… là dạng không gian đặc trưng của làng nghề truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ, thể hiện bản sắc văn hóa, cái hồn đầy tính biểu cảm Hệ thống các yếu tố thân quen, gần gũi cuộc sống, gắn

liền với tuổi thơ, ký ức của mỡi người dân như: cây đa, quán nghỉ, đường làng, ngỏ xóm, đình, chùa, đền miếu, cổng làng, giếng khoan, cầu ao, hàng dậu…

 Không gian hoạt động tín ngưỡng: là không gian diễn ra các hoạt động văn hóa tín ngưỡng như: lễ hội, lễ rước…Các hoạt động văn hóa tín ngưỡng này thường được tổ chức tại các không gian như: đình, chùa và các không gian xung quanh như sân chùa, ao đình, sân kho HTX hay trên các bãi đất trống dọc theo trục tuyến đường này Ngoài chức năng là giao thông, không gian đường làng là nơi tập trung rât đông người tham gia các hoạt động văn hóa tín ngưỡng trong các ngày lễ hội

 Không gian hoạt động giải trí: là không gian linh hoạt và dễ gặp nhất trong không gian cộng đồng Khác hẳn với đô thị, ở làng quê nói chung ở làng Vạn Phúc nói riêng, các hoạt động vui chơi, giải trí có thể diễn ra trên bất kỳ một khoảng trống nào trong làng từ gốc đa, giếng nước, sân đình, các khoảng trống trong ngõ nhỏ…đến các bãi đất trống ven làng Hầu như bất cứ nơi đâu đều có thể tìm thấy một không gian vui chơi cho trẻ em, sinh hoạt câu lạc bộ ngoài trời cho các người lớn, diễn ra các hoạt động văn hóa hằng ngày như tập thể dục buổi sang, sinh hoạt văn hóa văn nghệ thường nhật tại sân kho, tại các khoảng đất trống lớn trên các trục đường giao thông chính, các thửa ruộng công…

 Đình làng Vạn Phúc:

Đình làng Vạn Phúc là bộ mặt văn của làng.Đây là nơi thờ Đức thành hoàng làng A Lã Nương Thị Đây là công trình kiến trúc truyền thống rất có giá trị, được giữu gìn khá nguyên vẹn Ngôi đình được bố cục theo chữ “Quốc”, gồm Hậu Cung, Trung đình, Phương đình, nhà Quan cư phía sau và hai dãy tả

vu, hữu vu chạy suốt hai bên chiều sâu của Đình, sân Đình rộng Bức bình phong phía trước được đắp rất công phu.Bốn cột trụ rồng phượng cách điệu vươn cao, phân cách hữu môn và tả hữu môn.Phía trước Đình là một hồ nước hình vuông, bờ hồ xây cao gắn liền với Bình phong là bể núi non bộ và vườn

hoa Hai con đường rộng nối ra đường làng, có dãy bang xanh che nắng Kiến trúc ngôi Đình bề thế, hoành tráng, tạo vẻ uy nghi và vẫn trang nhã, gần gũi với tâm hồn của con người Với bố cục kiến trúc như vậy, đình làng Vạn Phúc không chỉ đơn thuần là nơi thờ tự mà thực sự nó là nơi lý tưởng cho các hoạt động văn hóa, lễ hộ cộng đồng của nhân dân làng Vạn Phúc.Vì vậy, đình làng có một ý nghĩa rất quan trọng không thể thay thế trong các hoạt động sinh hoạt công cộng của làng Vạn Phúc

 Một trong những yếu tố tạo nên không gian cảnh quan của đình làng là không gian xanh và không gian mặt nước Trước đây, khi nền kinh tế và sự đô thị hóa chưa phát triển thì tỷ lệ diện tích cây xanh và mặt nước xung quanh làng Vạn Phúc khá cao tạo nên sự thoáng đãng, tôn nghiêm và rộng rãi của đình làng Tuy nhiên cho đến nay, diện tích mặt nước bị thu hẹp và được kè đá xung quanh Mực nước trong hồ không còn ổn định, nước hồ không còn sạch như trước đây do hiện tượng ứ đọng không có hệ thống đối lưu nước trong hồ thường xuyên Diện tích cây xanh cũng bị thu hẹp hơn Hiện nay chỉ còn lại chủ yếu là phần cây xanh trong khuôn viên đình và cây xanh của khu vực trường học, bên cạnh UBND Phần cây xanh xung quanh đình cũng nhường chỗ cho nhu cầu xây dựng và mở rộng đường giao thông

 Chùa làng Vạn Phúc:

Ngôi chùa của làng Vạn Phúc nằm ngay bên trái lối vào chính của làng, cách một khoảng ao rộng, chùa có cảnh quan đẹp, mới được sửa chữa.Đây là nơi vào ngày lễ tết, rằm, mồng một, dân làng thường hay đến thắp hương khiến vái.Nằm trong khuôn viên của chùa còn có them một ngôi đền.Tương truyền đây

là nơi thờ vị phúc cho làng.Đền thờ lập ở bên cạnh chùa được gọ là đền Phường Cửi

 Trong thời gian vừa qua, chùa Vạn Phúc đã được trùng tu lại Tuy nhiên,

do việc cải tạo một cách tự phát thiếu khoa học và sự đồng bộ nên hiện nay cảnh

quan xung qanh chùa không còn giữ được vẻ thoáng đãng như trước Diện tích mặt hồ phía trước bị thu hẹp và rất gò bó bởi hệ thống kè đá và hàng rào sắt

 Đền làng Vạn Phúc:

Miếu thờ của làng nằm sát bên dòng sông Nhuệ, lưu truyền rằng đây là nơi hóa của bà A Lã Trước đây, khu vực này là một quần thể kiến trúc cảnh quan đẹp gồm miếu thờ và khu cây xanh bao quanh kết hợp với bến thuyền

Vào thời bao cấp do nhu cầu tăng diện tích giáo dục, xã đã cho xây dựng trường cấp một tại khu vực này và miếu thờ nằm gọn trong khuôn viên trường Điều này làm cho khu vực đền làng Vạn Phúc gần như bị tách biệt và bó hẹp với không gian bên ngoài.Sự lien hệ giữa Đình – Chùa – Đền – Miếu trong các hoạt động lễ hội, cũng như trong cuộc sống hàng ngày rất hạn chế.Hiện nay, xã đang

có dự kiến tôn tạo khu vực này.Hàng năm vào ngày giỗ bà (25 tháng chạp), dân làng thường tổ chức lễ dân hương bày tỏ lòng thành kính với bà tổ nghề tại đây

 Cổng làng Vạn Phúc:

Hệ thống cổng và đường làng Vạn Phúc mang một giá trị văn hóa cộng đồng, có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa…Cổng làng là một cái mốc quy ước không gian Do đó có thể coi cổng làng là biểu tượng của làng Cổng làng Vạn Phúc được xây dựng theo phong cách kiến trúc điển hình của cổng làng quê Việt Nam, qua nhiều lần cổng làng vẫn giữ được hình dáng ban đầu

 Các di tích lịch sử cách mạng:

Nhân dân Vạn Phúc có truyền thống yêu nước và sớm tham gia vào phong trào cách mạng, ở đây có rất nhiều di tích cách mạng, Vạn Phúc vinh dự đã từng nuôi giấu, bảo vệ các đồng chí: Nguyễn Văn Cừ, Hoàng Văn Thụ, Nguyễn Lương Bằng, Trường Chinh và nhiều thế hệ cán bộ ưu tú của Đảng, là “an toàn khu” của Xứ ủy Bắc Kỳ và tỉnh ủy Hà Đông (ngay từ thời kỳ mặt trận dân chủ

1936 – 1939) Đặc biệt căn nhà gác 2 tầng của ông Nguyễn Văn Dương nơi Bác

Hồ đã ở và làm việc 16 ngày, viết ra “lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” đã được phát đi ngày 19/12/1946 Hiện nay, ngôi nhà đã trở thành nhà lưu niệm

Bác Hồ với rất nhiều kỷ vật mà Bác đã sử dụng trong thời gian ở đây thuộc viện bảo tàng Hồ Chí Minh

 Trước đây trong quần thể công trình , các thành phần tạo nên không gian truyền thống như Đình - Chùa - Đền - Miếu - Chợ - Ao của làng liên hệ mật thiết thông qua hệ thống đường làng quanh co , có tính hỗ trợ và liên tục với nhau Mối liên hệ này đặc biệt thể hiện qua các hoạt động lễ hội , thông qua quá trình sử dụng và ý thức về "phong thủy " Hiện nay do sự phát triển và lấn át của các công trình mới, các di sản vật thể này bị chia cắt và co cụm lại độc lập với nhau Điều đó làm cho không gian cảnh quan truyền thống mất dần đi bản sắc , mất dần tính độc đáo , mất đi tính kiên tục dẫn dắt du khách trong quá trình t ham quan

2.1.2.Không gian sản xuất và phục vụ sản xuất:

Đối với làng nghề truyền thống Vạn Phúc, không gian công cộng để sản xuất và không gian phụ trợ trong quá trình sản xuất là một không gian rất đặc trưng và riêng biệt của làng.Đây là một loại hình không gian rất linh động cả về mặt chức năng, vị trí và quy mô diện tích.Tuy nhiên chức năng chính của không gian này là phục vụ sản xuất Không gian này thường là sự chuyển đổi chức năng từ đất canh tác hay đất trống sang, trong quá trình sản xuất, mỗi hộ gia đình đều có thể sử dụng vào công việc của mình một cách linh động như phơi, sấy thành phẩm hoặc bán thành phẩm, tập kết vật liệu,… Mọi người dân đều biết tận dụng các khoảng trống để phơi Lụa sau khi hấp, nhuộm… đi đến đâu, ta cũng nge được, thấy được các hoạt động sản xuất lụa truyền thống của làng, hay bắt gặp dưới những bóng cây, người dân vừa quay tơ vừa trò chuyện vui vẻ…Đó chính là nét rất riêng và dễ nhận biết của làng nghề truyền thống Vạn Phúc

2.1.3.Không gian hoạt động thương mại:

Là không gian diễn ra các hoạt động thương mại Không gian này chủ yếu tập trung trên các trục đường chính vào làng như: chợ làng, các cửa hàng trưng

bày và giới thiệu sản phẩm hau bên trục đường chính, nhất là tuyến không gian trung tâm Những năm gần đây do sự phát triển của kinh tế và làng nghề truyền thống nên nhu cầu giao lưu buôn bán không ngừng tăng cao Do vậy không gian hoạt động thương mại ngày càng phong phú về hình thức, phát triển mạnh mẽ về quy mô lẫn diện tích Chúng có xu hướng chuyển dịch tập trung, xen kẽ lấp đầy các khoảng trống không gian trống dọc theo các trục đường, lối vào làng và bám dọc theo tỉnh lộ 72

2.1.4 không gian khác:

Là không gian công cộng đặc thù do có sự đan xen của nhiều hình thức chức năng khác nhau trên cùng một không gian, hoặc có một chức năng riêng biệt

 Vạn Phúc là một trong những làng nghề truyền thống có nhiều di sản văn hóa vật thể còn lưu giữ được đến ngày nay Điều đó chứng tỏ chúng có một vai trò rất quan trọng đối với đời sống của người dân nơi đây Hơn nữa, chúng được trùng tu và tôn tạo để gìn giữ cho các thế hệ con cháu mai sau Các không gian văn hóa truyền thống và không gian sản xuất cũng có một vị trí hết sức quan trọng trong tâm niệm và ý thức người dân Tuy nhiên trong quá trình phát triển của nền kinh tế và sự đô thị hóa ngày càng mạnh và làng Vạn Phúc vẫn chưa có các chính sách chiến lược bảo vệ và tôn tạo các di tích này Nên ngày nay chúng đang có nguy cơ bị mai một và mất đi sự nguyên bản của các di sản văn hóa truyền thống

2.2.Văn hóa phi vật thể:

Làng được xem là cái nôi của nền văn hóa Việt Nam , là kho tàng lưu giữ các bản sắc văn hóa truyền thống như lễ hội , đình đám, phong tục tập quán Lối sống nông thôn mang tính cộng đồng cao thể hiện qua các quan niệm đời sống như các quan hệ trong gia đình , quan hệ hàng xóm láng giềng , quan hệ với mọi người trong cộng đồng và xã hội mang những nét rất riêng biệt so với các làng nghề khác và đặc biệt là so với lối sống đô thị hiện đại

Lễ hội: các lễ hội của làng Vạn Phúc cũng mang phong cách chung của các lễ hội ở làng quê Bắc Bộ , đồng thời cũng mang những nét đặc thù rất riêng của làng dễ dàng nhận biết với các làng quê khác Những nét văn hóa th ể hiện cái hồn, sự tự hào của người dân Vạn Phúc đối với quê hương Qua ba ngày hội , ta

có thể thấy hoàng làng A Lã Nương Thị có ảnh hưởng rất sâu sắc đối với đời sống sinh hoạt văn hóa của làng

Các phong tục , lệ làn g: làng Vạn Phúc còn giữ lại được nhiều phong tục truyền thống :

- Tăng lụa cho các cụ già trong làng trong các buổi lễ mừng thọ

- Trong ngày hội, làng quy định các cụ trên 60 tuổi, mỗi cụ đóng góp 1 yến gạo và một con lợn để khao cả làng

- Trai gái trong làng khi dựng vợ gả chồng phải đóng góp cho làng 1000 gạch để xây đường làng ngõ xóm

 Nghề dệt truyền thống:

Nghề dệt lụa là nét văn hóa đặc trưng của làng Vạn Phúc Qua quá trình lịch sử , nghề dệt lụa đã trở thành một nghề thự c sự và trở nên nổi tiếng khắp trong và ngoài nước

Đến thế kỷ XVIII , nghề dệt phát triển mạnh , đặc biệt vào cuối thế kỷ XĨ đầu thế kỷ XX với sự cải tiến của nghệ nhân , các mặt hàng trở nên phong phú đa dạng: lụa, the, gấn, vóc và các mẫu hàng cao cấp khác Sản phẩm lụa Vạn Phúc tham gia triển lãn và đạt nhiều giải thưởng tại nhiều hội chợ trên thế giới và thập niên 40 Trong những năm 40 - 50 của thế kỷ XX , lụa Vạn Phúc đã nổi ti ếng trên thị trường Đông Dương Cứ 6 ngày một phiên chợ Hà Đông lại họp bày bán lụa Vạn Phúc , thu hút khách hàng trong và nooài tỉnh Lụa Vạn Phúc mang tên lụa Hà Đông từ đó

Thực hiện chủ trương đổi mới , từ năm 1990 HTX đã chuyển giao công cụ sản xuất và giao quền kinh doanh cho từng hộ gia đình Kinh tế tập thể chỉ còn

đảm nhận những khâu quan trọng , có sự hỗ trợ phát triển , nghề dệt lụa truyền thống ở Vạn Phúc đã được duy trì và phát triển trong các hộ gia đình

Đến nay, trong địa phương có đến 998 máy dệt, nhiều hộ có đến 5-7 máy, sản lượng trung bình hàng năm lên tới 2.400.000m tăng lên gấp 10 lần so với thời bao cấp

 Giá trị sản xuất lụa:

Từ một sản phẩ m thủ công , lụa Vạn Phúc đã vượt qua giá trị hàng hóa đơn thuần, trở thành sản phẩm văn hóa được coi là biểu tượng của cái đẹp Lụa Hà Đông luôn đưa yếu tố thẫm mĩ lên hàng đầu Vạn Phúc nổi tiếng với cái sản phẩm tơ lụa đặc sắc phong phú về chủng loại , tổng số tới gần 70 thứ hàng the , lụa gấm, lĩnh khác nhau, phù hợp với thị yếu người tiêu dùng như : Băng hoa , Long phượng , Mây bay , Tứ quế , Sa trơn , The trơn , Đũi hoa , Vân thọ đỉnh Ngoài hàng trơn , Vạn Phúc còn dệt các lụa hoa với các họa tiết : hoa ngũ phúc , hoa lộc thọ, đỉnh Làng Vạn Phúc còn nổi tiếng với các nặt hàng tinh xảo

Một trong những bước tiến quan trọng gần đây là nghiên cứu sản xuất ra lụa giảm nhàu , không phai và đã trở thành một sản phẩm chiến lược thúc đẩy sự phát triển của làng nghề Làng nghề Vạn Phúc đã trở thành một trong số ít các làng nghề sống thực sự bằng chính những sản phẩm thủ c ông truyền thống của mình Lụa Vạn Phúc đã có mặt trở lại ở các thị trường Đông Âu trước kia như Nga, Mông Cổ, Séc được khách hàng Pháp , Nhật Bản ưa chuộng

 Văn hóa làng xã là sự kết tinh từ kinh nghiệm sống của người dân từ rất lâu đời và được thể hiện qua cuộc sống thường ngày của người dân Qua đó ta

có thể thấy mối quan hệ sâu sắc giữa cá nhân với cá nhân , giữa cá nhân vơi tập thể thông qua cách giao tiếp , qua các phong tục tậ p quán như lệ làng Hơn nữa Vạn Phúc với vai trò là làng nghề truyền thống rất phát triển , cùng với công nghiệp hóa , hiện đại hóa nên nghề dệt được cải tiến rất nhiều Sản phẩm hiện nay bắt đầu mang tính chất sản xuấ t công nghiệp chứ không hoàng toàn là sản xuất thủ công truyền thống như trước đây Với sự phát triển của nên kinh tế và

sự đô thị hóa , Vạn Phúc đang có những nguy cơ bị mất dần đi bản sắc văn hóa của mình

3.1.Phân tích sự phát triển và biến đổi hình thái không gian công cộng làng nghề Vạn Phúc:

3.1.1.Quá trình phát triển:

3.1.1.1.Các giai đoạn phát triển:

Quá trình phát triển và biến đổi hình thái không gian công cộng tại làng thủ công truyền thống Vạn Phúc đã bắt đầu từ lâu.Một trong những mốc thời gian có thể nói là bước ngoặc cho sự biến đổi này là sau khi có cải cách kinh tế của đất nước.Từ sau đổi mới đến nay sự phát triển và biến đổi hình tháy không gian

công cộng ở đây diễn ra mạnh mẽ nhưng không đ ều mà chỉ tập trung vào những năm gần đây Có thể chia là các giai đoạn sau đây :

a) Giai đoạn trước "Đổi mới ": quá trình phát triển và biến đổi hình thái

không gian công cộng tại làng nghề Vạn Phúc đã bắt đầu từ khá lâu , ngay trong thời kỳ bao cấp nhưng tốc độ rất chậm Việc hình thành Hợp tác xã lụa Vạn Phúc ban đầu chỉ mang mục đích giữ gìn , phát huy nghề dệt truyền thống đồng thời tạo nên việc làm cho xã viện Tuy nhiên trong giai đoạn này , đất nước trong thời kỳ khó khăn , kinh tế eo hẹp , chế độ bao cấp , chính sách cấn giao lưu buôn bán, nhu cầu tiêu thụ sản phẩm không cao là những yếu tố kiềm hãm sự phát triển tự nhiên của làng nghề Dọc theo trục đường, chưa có một cửa hàng bán và giới thiệu sản phẩm lụa nào mà chủ yếu là diện tích cây xanh của HTX và đất vườn của các hộ gia đình Sản phẩm chủ yếu được bán ở chợ hay thông qua sự thua mua của nhà nước Hầu như chưa có bất kỳ sự tác động của sự đô thị hóa , không gian công cộng gần như còn nguyên vẹn gồm nhiều không gia n trống và không gian cây xanh xen kẽ , đúng như không gian của làng nghề Bắc Bộ

 cho đến trước khi có chính sách đổi mới , Vạn Phúc hầu như vẫn giữ được nguyên là một làng nghề truyền thống Không gian cảnh quan làng quê truyền thống còn giữ nguyên các gia trị ban đầu vốn có Các di sản chưa bị xâm

chiếm hay lấn át Các không gian trống , không gian cây xanh , không gian mặt nước chưa bị xâm chiếm hay thay đổi

b) Giai đoạn “đổi mới” đến năm 2000:từ khi chuyển sang nền kinh tế thị

trường, kinh tế của Vạn Phúc có sự biến đổi đáng kể Tuy nhiên cho đến nhũng năm cuối giai đoạn này, Vạn Phúc mới có những thay đổi đáng kể trong kinh tế

và xã hội Nghề dệt lụa cũng được chú trọng phát triển nhưng dừng lại ở quy mô HTX, một số hộ gia đình đơn lẻ và cũng thu hút một lượng không nhỏ người tham gia sản xuất

Cùng với sự phát triển kinh tế, không gian công cộng cũng bắt đầu có sự biến đổi, mặc dù mức độ biến đổi chưa lớn và chỉ tập trung lác đác theo lối vào chính của làng Do người dân chỉ tập trung vào quá trình sản xuất mà chưa chú trọng đến khâu giới thiệu và bán sản phẩm nên chỉ có một số ít cửa hàng với quy

mô nhỏ Trong các cửa hàng này, chủ yếu là của HTX hay của một số hộ gia đình ở mặt đường Mặc dù ở các khu vực xung quanh cũng bắt đầu ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa, nhưng đối với Vạn Phúc tác động của yếu tố này chưa mạnh.Diện tích trống và cây xanh vẫn còn nhiều, không gian truyền thống vẫn giữ được các nét truyền thống cơ bản của nó

 Trong khoảng thời gian này, di sản văn hóa, không gian truyền thống vẫn chưa chịu tác động một cách sâu sắc của quá trình biến đổi của nền kinh tế Với các di sản văn hóa vật thể như Đình, Chùa, Đền, Miếu vẫn còn được giữ nguyên theo các giai đoạn trước, ở đây, sự biến đổi chủ yếu là sự biến đổi về mặt chức năng của một số nhà dân và HTX dọc hai bên đường Hình thức của cửa hàng kinh doanh, giới thiệu sản phẩm nhỏ lẻ xuất hiện nhưng rất ít Giai đoạn này đánh dấu một hướng đi mới, một bước ngoặc trong quá trình phát triển của nền kinh tế cũng như của nghề dệt lụa truyền thống Vạn Phúc

c) Giai đoạn từ năm 2002 đến cuối năm 2003:

Trong giai đoạn này, kinh tế Vạn Phúc phát triển mạnh Nghề dệt cũng thực

sự phát triển và trở thành một nghề quan trọng mang lại thu nhập chính cho