SKKN Sử Dụng Tranh Ảnh, Kênh Hình Và Tích Hợp Di Sản Trong Dạy Học Môn Lịch Sử Ở Trường THPT ( 2014 - 2015)

Học sinh được sự hướng dẫn của giáo viên tìm hiểu nội dung kênh hình, khai thác triệt để kênh hình qua đó nhận thức được sự kiện đang học một cách hứng thú, sinh động, sâu sắc mà nhớ lâu

MỤC LỤC

IV NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU Trang 3

V THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU Trang 3

I Thực trạng dạy và học ở trường THPT Thới Long Trang 3,4

III NỘI DUNG GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN HỌC SINH KHAI THÁC KÊNH HÌNH VÀ TÍCH HỢP DI SẢN Trang 5 - 14

IV KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC Trang 15

I Kết luận Trang 15

II Bài học kinh nghiệm Trang 16

III Kiến nghị Trang 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO Trang 17

CHUYÊN ĐỀ

"SỬ DỤNG TRANH ẢNH, KÊNH HÌNH VÀ TÍCH HỢP DI SẢN TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT"

A PHẦN MỞ ĐẦU

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Lịch sử là một môn khoa học xã hội Lịch sử là những sự kiện, hiện tượng đã xảy ra trong quá khứ của xã hội loài người, nó tồn tại độc lập khách quan với ý muốn của con người Do đặc trưng của hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử, học sinh không thể tiếp xúc trực tiếp với sự kiện lịch sử Việc nhận thức lịch sử phải đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn Do đó việc tạo biểu tượng lịch sử là một điều kiện để nhận thức lịch sử đúng như nó tồn tại Trên cơ sở biểu tượng mới hình thành được khái niệm và hiểu biết lịch sử một cách khoa học

Có nhiều phương tiện, phương thức để tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh, trong đó đồ dùng trực quan có vị trí đặc biệt quan trọng đối với việc khôi phục, tái tạo lại quá khứ lịch sử

Đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông bao gồm nhiều loại: hiện vật lịch sử, tranh ảnh, các phương tiện trực quan quy ước như bản đồ, đồ thị, niên biểu, sơ đồ,… Các loại đồ dùng trực quan này góp phần không nhỏ vào việc tạo biểu tượng, hình thành khái niệm, phát triển tư duy, cung cấp kiến thức, bồi dưỡng tình cảm, nâng cao nhận thức lịch sử, khả năng thực hành… Vì vậy, sách giáo khoa lịch sử hiện nay đã dành cho phần kênh hình một tỉ lệ khá cao Đây vừa là nội dung minh họa bài học vừa là một bộ phận kiến thức cần hình thành cho học sinh Kênh hình không chỉ sử dụng khi trình bày kiến thức mới mà còn dùng để ôn tập, tổng kết, kiểm tra, hoạt động ngoại khóa và thực hành

Trong sách giáo khoa lịch sử, kênh hình bao giờ cũng gắn liền với nội dung bài viết, câu hỏi, bài tập Do đó kênh hình đã thay thế một phần nội dung đáng kể của bài học Học sinh được sự hướng dẫn của giáo viên tìm hiểu nội dung kênh hình, khai thác triệt để kênh hình qua đó nhận thức được sự kiện đang học một cách hứng thú, sinh động, sâu sắc mà nhớ lâu, học sinh sẽ yêu thích lịch sử từ đó sẽ nâng cao được hiệu quả dạy học lịch sử

Trong những năm gần đây, Bộ GD-ĐT đã thực hiện đổi mới và đẩy mạnh đổi mới phương pháp dạy học theo chủ đề tích hợp Tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp được ngành giáo dục chính thức đưa vào nội dung nhiệm vụ năm học trong nhà trường phổ thông Chủ trương đó được sự hưởng ứng rộng khắp trong đội ngũ nhà giáo với các hình thức phong phú và

đa dạng Tuy nhiên, vì nhiều lí do khách quan và chủ quan nên vẫn còn nhiều giáo viên chưa thật sự nắm rõ mục đích, nội dung của phương pháp dạy học này

Để giúp giáo viên trong Tổ Sử - Địa trường THPT Thới Long nói riêng

và các đồng nghiệp khác có quan tâm nói chung, chúng tôi cố gắng tìm hiểu

và hệ thống lại chuyên đề với các nội dung thực sự cần thiết. Đó là lý do tôi chọn chuyên đề “ Sử dụng tranh ảnh, kênh hình và tích hợp di sản để nâng

cao hiệu quả dạy học lịch sử ”

II ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU:

- Tiến hành nghiên cứu ở học sinh lớp 10A1 và 10A2

- Trong phạm vi chuyên đề “ Sử dụng tranh ảnh, kênh hình và tích hợp di sản để nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ” tôi tập trung khai thác những nội dung kênh hình đã cung cấp cho học sinh trong sách giáo khoa lịch sử lớp 10

cơ bản phần lịch sử trung đại

III MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:

Tôi thực hiện chuyên đề này nhằm góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy bộ môn lịch sử ở trường THPT, tạo hứng thú học tập cho học sinh và thông qua nội dung kênh hình giáo dục cho học sinh kỹ năng quan sát, khai thác tranh ảnh để nhận thức lịch sử

Việc khai thác và phát huy giá trị di sản trong dạy học cần tạo điều kiện cho học sinh tích cực tham gia các hoạt động học tập trực tiếp trải nghiệm với

di sản, học sinh phải được khám phá, khai thác các di sản có liên quan đến nội dung bài học, giúp các em vừa có những hiểu biết về di sản, vừa hiểu sâu sắc hơn nội dung bài học, từ đó học sinh trân trọng và gìn giữ phát huy được giá trị của di sản Từ những nhận thức lịch sử, giáo viên giáo dục tư tưởng tình cảm, đạo đức cho học sinh biết quý trọng, giữ gìn và phát huy những giá trị lịch sử, văn hóa dân tộc

IV NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Để đạt được hiệu quả mang tính khả thi, giáo viên phải thực hiện tốt các bước sau:

- Bước 1: khảo sát về nhận thức và khả năng vận dụng phương pháp dạy học theo chủ đề tích hợp

- Bước 2 : từng bước giới thiệu và hướng dẫn học sinh làm quen với phương pháp dạy học theo chủ đề tích hợp

- Bước 3: Đưa ra tính hiệu quả và ưu việt của chuyên đề khi áp dụng trong quá trình thực hiện trên lớp

V THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU

- Trong năm học 2013v- 2014, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài, khảo sát về nhận thức và khả năng vận dụng hương pháp dạy học theo chủ đề tích hợp

- Trong năm học 2014 – 2015, chia làm 2 giai đoạn

+ Giai đoạn 1: từ ngày 05 tháng 09 năm 2014 đến tháng 12 năm 2014,

khảo sát tình hình đối tượng học sinh, từng bước giới thiệu và hướng dẫn học sinh làm quen với cách học theo chủ đề tích hợp

+ Giai đoạn 2: từ tháng 01 năm 2015 đến tháng 04 năm 2015, tiến hành

các giải pháp, trải nghiệm vào thực tiễn, hoàn thành đề tài

B PHẦN NỘI DUNG

I THỰC TRẠNG DẠY VÀ HỌC Ở TRƯỜNG THT THỚI LONG

1 Thuận lợi:

Giáo viên có nhiều cố gắng thay đổi phương pháp giảng dạy của mình theo định hướng phát triển năng lực thông qua các phương pháp dạy học như: phương pháp giải quyết vấn đề, miêu tả, kể chuyện, nêu đặc điểm nhân vật, thảo luận nhóm … Trong quá trình giảng dạy, giáo viên kết hợp và khai thác triệt để các đồ dùng và phương tiện dạy học như tranh ảnh, bản đồ, sơ đồ,

mô hình, ứng dụng công nghệ thông tin…

Học sinh có chú ý nghe giảng, tập trung suy nghĩ trả lời các câu hỏi giáo viên đặt ra, một số em có chuẩn bị bài mới ở nhà Đa số học sinh tham gia tích cực trong việc thảo luận nhóm và đã đưa hiệu quả cao trong quá trình lĩnh hội kiến thức Học sinh yếu, kém đã và đang nắm bắt kiến thức trọng tâm

cơ bản thông qua các hoạt động như thảo luận nhóm, đọc sách giáo khoa, vấn đáp… các em đã mạnh dạn trả lời các câu hỏi ghi nhớ các sự kiện, nhân vật, một quá trình cách mạng trong việc chiếm lĩnh kiến thức của mình

2 Khó khăn:

Vấn đề đặt ra ở đây là làm thế nào để sử dụng tốt “ kênh hình và

phương pháp dạy học theo chủ đề tích hợp di sản trong học tập lịch sử” thay cho phương pháp dạy học “thầy nói, trò nghe’, “thầy đọc, trò chép” Do đó nhiều học sinh chưa nắm kiến thức mà chỉ học thuộc một cách máy móc, trả lời câu hỏi thì nhìn sách giáo khoa hoàn toàn Thực tế giảng dạy ở phổ thông cho thấy: không ít giáo viên đã coi nhẹ việc khai thác “ kênh hình và phương pháp dạy học theo chủ đề tích hợp di sản trong học tập lịch sử”, nếu có chăng phải sử dụng thì chủ yếu là minh họa một cách tẻ nhạt, cho học sinh xem qua loa, mang tính chất hình thức chứ không dùng trong khi giảng

Học sinh chưa có tinh thần học tập, một số em vừa học vừa làm, việc tiếp thu bài chậm, đặt câu hỏi phải cụ thể, lặp lại nhiều lần Các em chưa xác định được động cơ học tập, học như thế nào? học cho ai? học để làm gì? Vì thế các em chưa phát huy hết vai trò và trách nhiệm của người học sinh Học sinh chưa xác định nội dung của bài học, tiếp thu bài một cách máy móc, các

em luôn có tư tưởng lịch sử là môn phụ nên không cần thiết

3 Điều tra cụ thể:

Trong quá trình vừa giảng dạy vừa nghiên cứu đặc điểm tình hình học tập bộ môn của học sinh vừa tiến hành rút kinh nghiệm qua mỗi tiết dạy.Việc điều tra được thực hiện thông qua những câu hỏi phát triển tư duy trên lớp, kiểm tra 15 phút, kiểm tra 1 tiết …

Qua điều tra, đa số học sinh chỉ trả lời những câu hỏi mang tính chất trình bày, còn những câu hỏi giải thích tại sao, so sánh, đánh giá nhận thức thì trả lời chưa được tốt, chưa biết vận dụng và liên hệ kiến thức giữa các bài các chương, chưa nắm rõ các sự kiện lịch sử qua các giai đoạn hay lẫn lộn giữa sự kiện này với sự kiện khác Cụ thể kết quả HK I

Lớp Sĩ

số

II GIẢI PHÁP THỰC HIỆN

1 Đối với giáo viên:

- Giáo viên là người tổ chức tiết học, dẫn dắt học sinh chinh phục tri thức, nhất là với đặc điểm môn lịch sử, bên cạnh việc đổi mới phương pháp, đưa phương tiện hiện đại vào giảng dạy thì việc khai thác kênh hình vận dụng khi

sử dụng di sản trong dạy học là việc cần thiết vừa làm phong phú bài giảng vừa giúp học sinh khắc sâu kiến thức Đồng thời chủ trương của Bộ GD-ĐT

đã được Sở GD-ĐT quán triệt từng năm học, đến từng đơn vị giáo dục và đặc biệt trong hè năm học 2007-2008 đã tổ chức triển khai tập huấn cho đội ngũ giáo viên cốt cán về phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

- Để tiết học đạt hiệu quả và nâng cao được hiệu quả học tập, giáo viên cần làm những việc sau đây:

+ Yêu cầu học sinh chuẩn bị bài học, đọc và trả lời các câu hỏi sách giáo khoa Cập nhật Internet

+ Hướng dẫn học sinh tìm tư liệu và hình ảnh liên quan đến bài học và tự khai thác kênh hình (quan sát, mô tả, nhận xét)

+ Trong tiết học, giáo viên hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình SGK và

tư liệu cùng những hình ảnh HS tự tìm và hình ảnh do giáo viên cung cấp để

HS chủ động tiếp nhận kiến thức bài học và mở rộng thêm những nội dung có liên quan

2 Đối với học sinh:

Trước tiên học sinh cần có thái độ học tập nghiêm túc, có cái nhìn đúng đắn đối với môn học, có sự chuẩn bị cho bộ môn trước khi bài học bắt đầu như trả lời trước câu hỏi trong sách giáo khoa, trong bài có những kênh hình nào, có nhắc đến những địa danh nào thì học sinh tự tìm tư liệu tham khảo để khai thác kênh hình đó, chủ động tiếp nhận tri thức

III NỘI DUNG GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN HỌC SINH KHAI THÁC

KÊNH HÌNH VÀ TÍCH HỢP DI SẢN (Phần Lịch sử trung đại trong Sách

giáo khoa Lịch sử lớp 10 cơ bản ):

1 Bài 17: Quá trình hình thành và phát triển của nhà nước phong kiến dân tộc (từ thế kỉ X đến thế kỉ XV):

- Không có kênh hình trong SGK

- GV hướng dẫn HS tìm hiểu thêm:

+ Các hình ảnh và tư liệu về thành Thăng Long, thành nhà Hồ

+ Tư liệu về các triều đại phong kiến Việt Nam, các nhân vật lịch sử từ thế

kỷ X-XV

+ Tư liệu về các bộ luật phong kiến Việt Nam thời Lý, Trần, Lê sơ, đặc biệt

là bộ luật Hồng Đức thời Lê sơ

+ Để minh họa cụ thể cho phương pháp dạy học nhằm định hướng năng lực học sinh, phát huy tính tích cực của học sinh khi sử dụng sản văn hóa tiêu biểu như : " Thành nhà Hồ"

Thành nhà Hồ được xây dựng vào đầu thế kỷ 14, là kinh đô nước Đại Ngu Công trình được xây dựng theo nguyên tắc phong thủy, là minh chứng cho sự

ra đời và phát triển của tân Nho giáo dưới triều đại nhà Hồ và ảnh hưởng ra khắp Đông Nam Á Theo những nguyên tắc đó, một công trình đồ sộ bằng đá trên dãy núi Tường Sơn và Đốn Sơn giữa sông Mã và sông Bưởi Đây là tòa thành kiên cố với kiến trúc độc đáo bằng đá có quy mô lớn hiếm hoi ở Việt Nam, có giá trị và độc đáo nhất, duy nhất còn lại ở Đông Nam Á và là một trong rất ít những thành lũy bằng đá còn lại trên thế giới

2 Bài 18: Công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế trong các thế kỉ X-XV:

- GV và học sinh khai thác hình 36 SGK trang 93: Hình rồng và hoa dây (chùa Phật Tích – Bắc Ninh) (GV tham khảo “Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử 10”)

- GV hướng dẫn HS tìm hiểu thêm:

+ Các làng nghề thủ công và hình ảnh về các sản phẩm thủ công

+ Liên hệ các làng nghề thủ công ở Trà Vinh

+ Các hoạt động thương nghiệp thời phong kiến thế kỷ X-XV và so sánh, liên hệ, tìm kiếm hình ảnh về hoạt động buôn bán, thương mại hiện nay

+ Để minh họa cụ thể cho phương pháp dạy học nhằm định hướng năng lực học sinh, phát huy tính tích cực của học sinh khi sử dụng di sản văn hóa tiêu biểu: " Khu vực Trung tâm của Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội."

Bia Lý Thái Tổ bên sông Sào Khê tại cố đô Hoa Lư, nơi vua ban chiếu dời đô

- Chiếu dời đô (Hán văn) Từ Hoa Lư tới Thăng Long Khác với các kinh đô chính thống khác ở Việt Nam, kinh đô Hoa Lư có một vai trò lịch sử đặc biệt: là nơi đánh dấu sự ra đời kinh thành Thăng Long - Hà Nội, thủ đô hiện tại của đất nước Việt Nam Mốc son Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long mà bằng chứng là chiếu dời đô được xác định là thời điểm khai sinh lịch sử thủ đô mặc dù với việc mở rộng diện tích phần lớn các vùng đất

đế đô của Việt Nam có trước Hoa Lư như Mê Linh (Hai Bà Trưng), Long Biên (nhà Tiền Lý), Cổ Loa (nhà Ngô) nay đều thuộc về Hà Nội

- Hoa Lư gắn liền với sự nghiệp của 2 vua đầu triều đại nhà Lý Vua Lý Thái Tổ được triều đình Hoa Lư tiến cử lên ngôi thaynhà Tiền Lê Vì thế mà

hệ thống chính trị và cơ sở vật chất của kinh thành Thăng Long sau này đều thừa hưởng từ kinh đô Hoa Lư trước đó Để tưởng niệm công lao đặt nền móng xây dựng độc lập tự chủ của đất nước và nhớ đến Cố đô Hoa Lư, nhà

Lý đã xây dựng nhiều công trình kiến trúc giống ở Hoa Lư tại khu vực ở Thăng Long mà chúng vẫn tồn tại đến tận nay như: Ô Cầu Dền, phố Tràng Tiền, phố Cầu Đông, chùa Một Cột, ngã ba Bồ Đề, cống Trẹm, tháp Báo

Thiên, phố Đình Ngang Sách Đại Nam nhất thống chí quyển XIV tỉnh Ninh Bình, mục cổ tích chép: "Đô cũ nhà Đinh, nhà Lê ở xã Trường Yên Thượng

và Trường Yên Hạ về phía tây bắc huyện Gia Viễn, có nội thành và ngoại thành, có cửa xây bằng đá, lại có các danh hiệu: cầu Đông, cầu Dền, cầu Muống, Tràng Tiền, chùa Tháp, chùa Nhất Trụ, nền cũ vẫn còn Về sau Lý Thái Tổ dời đô đến Thăng Long đều dùng theo các danh hiệu ấy "

Hành cho xây dựng

Phố Cầu Đông ở Hoa Lư, nơi có nhà thầy bói và chợ Cầu Đông

Chùa Bà Ngô ở cố đô Hoa Lư được xây dựng

từ thời Vua Đinh Tiên Hoàng

Chùa Một Cột ở Thăng

Long do Vua Lý Thái

Tông cho xây dựng

Phố Cầu Đông ở Thăng Long nay chỉ còn chợ Đồng Xuân

Chùa Bà Ngô ở Hà Nội được xây dựng vào thời vua Lý Thần Tông

3 Bài 19: Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X-XV:

- GV và học sinh khai thác hình 37 SGK trang 100: Lược đồ các địa danh diễn ra trận đánh lớn (thế kỉ X-XV) (GV tham khảo “Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử 10”)

- GV hướng dẫn HS tìm hiểu thêm:

+ Lược đồ và mô tả diễn biến các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thế

kỉ X-XV

+ Tư liệu về các nhân vật lịch sử đấu tranh vì độc lập dân tộc và xây dựng đất nước

+ Tìm hiểu thêm tư liệu về văn học sử: Nam quốc sơn hà, Bạch Đằng giang phú, Bình Ngô đại cáo

4 Bài 20: Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong các thế kỉ X-XV:

- GV và học sinh khai thác hình 38 Bia Tiến sĩ trong Văn Miếu – Hà Nội SGK trang 102, Hình 39 Chùa Một Cột (Hà Nội), Hình 40 Tháp chùa Phổ Minh (Nam Định), Hình 41 Lan can đá chạm rồng tại thềm điện Kính Thiên (Hà Nội) trang 104 (GV tham khảo “Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử 10”)

- GV hướng dẫn HS tìm hiểu thêm:

+ Sự ra đời và phát triển của giáo dục Việt Nam

+ Sự du nhập và phát triển của Phật giáo ở Việt Nam

+ Kiến trúc và điêu khắc thời phong kiến

Để minh họa cụ thể cho phương pháp dạy học nhằm định hướng năng lực học sinh, phát huy tính tích cực của học sinh khi sử dụng sản văn hóa tiêu biểu như

"Thánh địa Mỹ Sơn"

Giữa 4 và thế kỷ thứ 13 là một nền văn hóa độc đáo có nguồn gốc từ Ấn Độ giáo phát triển bên bờ biển của Việt Nam ngày nay Điều này được minh họa qua phần còn lại của một loạt các đền tháp vô cùng ấn tượng nằm tại Mỹ Sơn, thủ đô tôn giáo và chính trị của Vương quốc Champa trong hầu hết thời gian tồn tại

5 Bài 21: Những biến đổi của nhà nước phong kiến trong các thế kỷ XVI-XVIII:

- GV và học sinh khai thác hình 42 SGK trang 107: Di tích thành nhà Mạc (Lạng Sơn) (GV tham khảo “Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử 10”)