Tìm hiểu về loại hát giao duyên (hát tình yêu) dân tộc Mông

Sau đây tôi xin được giới thiệu về loại dân ca mông với những bài hát tình yêu hay còn gọi tiếng hát tình yêu, nó thường diễn ra vào các dịp lễ, tết, các phiên chợ…... Và trong những buổ

Đề bài: Tìm hiểu về loại hát giao duyen (hát tình yêu) dân tộc

Mông

MỞ ĐẦU

Dân tộc Mông là một trong 54 dân tộc anh em sinh sống trên đất nước Việt Nam Dân tộc Mông cũng như những dân tộc khác, có một nền văn hóa riêng Văn hóa của dân tộc mông được bảo tồn, làm giàu và trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Đó là một kho tàng văn hóa, văn học, nghệ thuật dân gian đặc sắc, độc đáo, bao gồm: thần thoại, truyện cổ tích, tục ngữ, ca dao trong đó phải

kể đến dân ca Người Mông gọi là "Hu gầu" Ta hiểu nôm na “hu gầu” là tiếng hát Mông hay dân ca của người dân tộc Mông "Hu gầu" có nhiều loại Mỗi loại lại có nội dung, đề tài khác nhau Ví như loại tiếng hát tình yêu hay giao duyên (nkauj nraug), loại tiếng hát cưới xin (nkauj tshoob), loại tiếng hát làm dâu (nkauj nyab), loại tiếng hát mồ côi hay than thân (nkauj ntsuag) hoặc loại tiếng hát cúng ma (nkauj tuag) Sau đây tôi xin được giới thiệu về loại dân ca mông với những bài hát tình yêu hay còn gọi tiếng hát tình yêu, nó thường diễn ra vào các dịp lễ, tết, các phiên chợ…

NỘI DUNG

I/.NGUỒN GỐC CỦA HÁT GIAO DUYÊN (HÁT TÌNH YÊU).

Như chúng ta đã biết, với dân tộc Mông, những đôi trai gái chỉ có thể gặp nhau vào những ngày hội, ngày xuân, những phiên chợ….nhất là các lễ hội được

tổ chức vào mùa xuân như lễ Hội Gầu tào tổ chức vào tết Nguyên Đán hàng năm Và trong những buổi gặp gỡ đó, họ thường hát giao duyên để thể hiện tình cảm của mình với đối phương Tất nhiên nói như vậy không có nghĩa là những bài hát dân ca Mông coi trọng về ca ngợi tình yêu nam nữ mà không coi trọng tình yêu quê hương đất nước Nhưng thực ra trong những lời ca, tiếng hát đó đã chứa đựng cả tình yêu thiên nhiên, con người và bản làng, quê hương cũng như những áng văn thơ của các nhà thơ trong các thời kỳ cách mạng, tình yêu luôn gắn liền với thiên nhiên hay quê hương đất nước

Những bài hát tình yêu hay hát giao duyên ra đời gắn với thiên nhiên, rừng núi và con người nơi đây từ khi con người mới xuất hiện, mới biết nói, rồi biết thể hiện tình cảm Theo lời kể của các già làng thì ngày xưa khi mà con người mới xuất hiện, cũng như thời nguyên thủy con người lúc bấy giờ chưa biết tình cảm cảm xúc mà họ chỉ sống theo bầy đàn và hoạt động của họ theo bản năng vốn có Sau này do thức ăn khan hiếm, phải tìm cách thích ứng với điều kiện sinh sống con người đã biết lao động Thông qua quá trình lao động thì ngôn ngữ ra đời, quan hệ giữa người với người cũng được chuyển biến đồng thời qua quá trình phát triển của con người thì quan hệ giữa nam – nữ không còn là bản năng nữa mà thay vào đó là tình cảm tự ý thức được của họ Rồi dần dần họ muốn thổ lộ tình yêu đó ra cho đối phương biết nên hát tình yêu hay giao duyên

ra đời Mà bài hát tình yêu hay giao duyên chủ yếu là tình yêu nam nữ thông qua

đó nói lên tình yêu quê hương, đất nước Những bài hát đó ra đời, phát triển và ngày càng được hoàn thiện trong quá trình phát triển của dân tộc Mông Khi đã phát triển về vật chất với những sản phẩm khai thác từ thiên nhiên, người Mông cũng nghĩ đến những hoạt giải trí sau thời gian lao động mệt mỏi và căng thẳng

như: hát giao duyên, múa khèn, múa sinh tiền, thổi sáo, đàn môi… vào những thời gian rảnh như phiên chợ, ngày tết (sau này gọi là lễ hội Gầu tào), …

Sở dĩ dân ca về hát giao duyên ra đời là do:

Thứ nhất, Người Mông xưa nay vốn quan niệm về tình yêu rất kín đáo nên

họ rất e thẹn, không dám nói ra những suy nghĩ và tình cảm thật của mình với người mình trộm thương, trộm nhớ

Thứ hai, nếu như có những bài hát giao duyên, con người dễ dàng thổ lộ

tình yêu qua từng lời ca, tiếng hát Đồng thời nó lại rất kín đáo và còn thể hiện tài năng của mình cho đối phương biết

Thứ ba, để thổ lộ được một cách kín đáo tình yêu của mình, các chàng trai,

cô gái Mông phải nghĩ ra cách để ẩn hóa lời nói bóng gió mà qua đó người ta tự hiểu ý nghĩa của bài hát Hay tự hiểu thành ý của đối phương dành cho mình Đây là kiểu thổ lộ tình cảm theo cách “ẩn dụ” mà xưa nay người ta đã dùng nhưng không hề biết đó là phương pháp “ẩn dụ” Chính vì vậy, những bài hát với lời hát về cỏ cây, hoa lá, chim muông … ra đời để thông qua đó nói lên tình yêu với đối phương

Chính vì những lý do trên đây mà các bài hát giao duyên của dân tộc Mông

đã ra đời, mặc dù không rõ thời gian cụ thể nhưng nó được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác với hình thức truyền miệng là chính

II/.QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA HÁT GIAO DUYÊN (HÁT TÌNH YÊU).

1/ Quá trình phát triển của hát giao duyên (hát tình yêu).

Những bài hát dân ca về tình yêu ngày càng trở nên phổ biến hơn và dần dần nó trở thành sản phẩm tinh thần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của dân tộc Mông Về vấn đề thống kê các thời kỳ phát triển thì tôi chưa thể đưa ra

số liệu cụ thể nhưng trong thực tế nó đã rất phổ biến trong dân chúng Vào những năm trước đây, những bài hát giao duyên hay đần môi, khèn, sáo… các

chàng trai, cô gái, hay những đứa trẻ đều biết đến, họ đều tự tập và luyện tập cho mình những bài hát được truyền miệng Với hình thức truyền miệng từ người này sang người khác và nó rất nhanh: họ thường học trong lúc đang cấy, đang đi nương, đi làm hay ở nhà, vào giờ nghỉ trưa ở nương… Cứ thế họ học trong mọi luc, mọi nơi nên những bài hát đó không bao giờ thất truyền mà nó luôn được lưu giữ, không bao giờ bị thất truyền Cứ một người biết đến là mọi người cùng biết

Tuy nhiên, qua các thế hệ những bài hát vì là truyền miệng nên nó không thể giữ nguyên bản gốc của những người sáng tác ra nó mà nó bị “dị bản” và thêm vào đó là ngày càng được sáng tạo, phong phú, đa dạng về thể loại và nội dung phù hợp với đời sống tinh thần của dân tộc Mông qua các thời kỳ phát triển Những tác phẩm ấy không phải là của riêng ai sáng tác mà nó là do toàn thể mọi thành viên của dân tộc Mông sáng tác, đúng với bản chất của nó là “dân ca” – những bài dân ca mà người ta chỉ truyền miệng, ai cũng có thể nói được hát được và thêm vào được

Tìm hiểu sâu thì loại tiếng hát tình yêu là loại có nhiều làn điệu Chúng thường xuyên xuất hiện vào các dịp lễ tết, hội hè, hay lao động trên nương rẫy, trong rừng, kể cả khi xuống chợ Tiếng hát tình yêu đôi khi không dùng lời mà

sử dụng giai điệu bài qua âm thanh của khèn, của đàn, của sáo

Quá trình sưu tầm, thống kê thể loại này hiện có (ở tỉnh Yên Bái) trên dưới

140 điệu Điệu nào cũng bố cục gọn, chặt chẽ Âm giai lúc uốn lượn, lúc vút cao, đổ trầm theo 5 âm rất đẹp, rất quyến rũ Cái chung thường thấy là kết cấu câu, đoạn tuy chưa rõ nhưng đều có điệp khúc nhắc đi nhắc lại Điển hình ở các bài: "Yêu anh mất rồi" (hlub koj lawm), "Nhớ anh" (nco koj), "Trong giấc mơ" (nyob hauv npau suav) hay "Yêu cô nàng" (leej muam kuv nyam koj), "Nhắn gửi" (xa xov), "Mong ước" (txoj kev npau suav), "Không lấy được nhau" (tsi tau sib yuav) Thông qua những lời ca tiếng hát đó có không ít những đôi trai gái đã trở thành bạn trăm năm của nhau mà họ sống rất hạnh phúc và chung thủy tuyệt

đối với người bạn đời của mình Tuy nhiên, không phải tình yêu hay giao duyên trong thể loại này đều "thuận buồm xuôi gió" Vì vậy, trai gái Mông cũng có rất nhiều đôi lứa không lấy được nhau Trường hợp ấy, họ chỉ còn biết sống bằng hoài niệm Lúc này, bài nhạc trở nên buồn thảm, giai điệu da diết ăn sâu vào lòng người như trong "Kỷ niệm" (puav pheej):

" Vì yêu anh, em dệt khăn này kỷ niệm.

Nhớ người em tặng, xa nhau bao tháng ngày

Khăn này bên người, người ơi ".

Trong thể loại tiếng hát tình yêu còn là những bài nói về tình yêu quê hương, đất nước; tình yêu lao động, sản xuất; tình yêu cha mẹ, con cái như "Quê hương em" (peb roob teb), "Bình minh trên núi" (hnub tawm hauv roob), "Xa quê" (deb tsev), "Ru con" (deev me nyuam)…

2/ Một số bài dân ca về hát giao duyên (hát tình yêu).

Với tâm thức vạn vật hữu linh, đời sống của con người hòa quyện gắn bó với trời đất, núi sông, mỗi bước trưởng thành của người Mông đều mang những nghi lễ thiêng liêng Đám cưới của người Mông cũng vậy Có người nói, người Mông lấy vợ cứ thích cô nào thì cướp về Thực tế, "cướp vợ" nếu có thì cũng rất hiếm ở thời phong kiến Thường thì, để đi đến lễ cưới, trai, gái người Mông có ít nhất một-hai năm, thường ba-bốn năm tìm hiểu Vào dịp tết, chàng trai tìm đến cánh rừng chơi xuân, đứng từ xa thổi khèn hoặc kèn lá (nếu đến gần thì thổi sáo, kéo nhị hoặc đánh đàn môi) Mỗi bản đàn có một tiếng nói mà chỉ người Mông mới biết, chỉ người có duyên với nhau mới hiểu Chàng đàn hoặc khèn rằng:

Em ơi

Tôi là con chim chưa có tổ

Cây rừng nhiều

Mà tôi là con khướu chưa có cành đậu

Từ rất xa

Gió mách tôi ở đây có em

Em đẹp, em xinh, siêng năng chăm chỉ

Má em như quả đào chín

Em thơm như hoa rừng

Có lòng thương anh hãy đến đây

Chàng trai cứ hát mãi, ứng tác mà hát ví von thân phận tình cảm của mình

Cô gái nào ưng thì cũng thổi kèn lá, hoặc đàn môi đáp lời:

Anh nghe ai nói không phải rồi

Em nghèo quanh năm mặc váy rách

Em lười biếng cả bản cười chê

Em xấu xí như bông hoa ong không thèm đến

Nếu anh không chê

Thì hẹn chợ phiên tới xuống chợ tìm nhau

Cứ như vậy, nhanh cũng hai mùa xuân, họ mới ước hẹn lấy nhau

Người ta có thể hát thành lời, hoặc gửi qua tiếng khèn, kèn lá, đàn môi… Mỗi thể loại, mỗi nhạc cụ đều có những sắc thái biểu cảm độc đáo, đặc biệt là những “giai điệu tình yêu” nồng nàn, say đắm Phải chăng, đó là sức lôi cuốn ở chất trữ tình, ở những cung bậc bất tận ở tình yêu, và trong mỗi nhịp điệu tiết tấu giản dị đã được những đôi trai gái thổi vào hơi thở của tình yêu chân thật, trong sáng, nồng cháy như chính cuộc đời của họ

Tình ca Mông có hành trăm bản, được truyền từ đời này sang đời khác, cội nguồn là cuộc sống, tình yêu nuôi những bản tình ca bất diệt

Ta hãy nghe chàng trai ngỏ lời với bạn tình :

Đêm nay đôi ta ngồi đã muộn

Gà gáy giục chín năm mười sáu tiếng

Đôi ta không có lòng thì thôi

Có lòng thì hãy mau cất tiếng lên giọng

Lời ca như lời thủ thỉ tâm tình, chân thật, thẳng thắn Song chỉ mới gặp nhau, chỉ nghe lời hát làm sao hiểu bụng nhau, bởi vậy cô gái không khỏi phân vân :

Giờ này trời đã về khuya

Sao đã lượn vòng đổi ngôi, sương phủ trắng

Em chỉ biết miệng anh nhưng chưa biết tim anh

Người Mông sống giữa thiên nhiên hùng vĩ, những ngọn núi mờ sương cao vút trong mây, những con thác tung bọt trắng xóa, gió ngàn lồng lộng tiếng chim

ca Họ sống, lao động, yêu nhau giản dị, chân thành và mãnh liệt :

Yêu nàng anh yêu lắm, lòng anh yêu nàng

Say đắm lắm cô nàng ơi,

Ra về thương nhớ vô cùng

Nhớ mãi ngày này năm sau…

Chắc là đôi trai gái bén duyên nhau qua tiếng sét ái tình, làm cho đôi lứa thổn thức nhớ mong khôn nguôi :

Em về em không ngủ, em nằm mơ nhớ tiếng anh

Kìa là anh, anh về bên em

Anh đứng bên giường, em yên giấc ngủ

Vị ngọt của tình yêu có sức hấp dẫn đến say lòng bởi những giai điệu nhẹ nhàng, tinh tế, da diết, bố cục gọn với nhịp điệu thay đổi diễn tả mọi trạng thái của con tim Khi đã hiểu và tin nhau, người con gái mạnh dạn tỏ bầy :

Đây là lời em dặn, người yêu ơi

Hôm gặp nhau dối lòng, hát rằng chỉ nhớ mẹ cha

Nhưng lòng em nhớ anh, bạn tình mong đợi

Người yêu ơi!

Rồi người con gái trao cho chàng trai của lòng mình chiếc khăn kỷ niệm :

Yêu anh em dệt khăn này

Lòng em nhớ người em tặng

Dù xa nhau bao tháng ngày, khăn bên người là em luôn bên anh

Người ơi!

Họ hẹn nhau :

Em chờ đến ngày anh trồng lúa

Trồng xong nương ngô anh đón em về

Tình yêu của họ nảy sinh trong cuộc sống lao động, hình tượng thơ giản dị, nhưng chuyển tải bao điều thầm kín, mộng mơ

Song tình yêu đâu phải chỉ có vị ngọt, nhiều đôi lứa yêu nhau không lấy được nhau, họ phải đối mặt với sự thật nghiệt ngã :

Vì anh đi xa, em phải lấy chồng

Giờ chồng em không còn nữa

Đời em cực khổ vô cùng

Còn đâu ngày xưa…

Và hàng năm, những mối tình không thành tìm đến với nhau nơi chợ tình Khâu Vai Họ ôn lại những ngày xa tươi đẹp mộng mơ, để rồi khi chia tay như được tiếp thêm nghị lực, niềm tin yêu trong sáng :

Không được làm ruộng thì làm nương

Không được làm vợ thì làm người tình

Trong phong tục hôn nhân của người Mông, người phụ nữ có quyền lựa chọ bạn tình Sau khi hai bên trao đổi ý kiến và thống nhất, nếu đồng ý họ sẽ tổ chức “kéo tay” Người con gái được “kéo tay” về nhà chồng, nếu ưng ý, cô gái ở lại ba ngày đêm, tỏ ý ưng thuận Nếu không vừa ý, cô gái bỏ về, duyên sẽ không thành Với dân tộc nào cũng vậy, hôn nhân tự nguyện là nền tảng của hạnh phúc Cũng chính vì vậy, với người Mông, họ luôn thẳng thắn bày tỏ :

Tay em biết cầm kim khâu áo

Anh yêu em

Em yêu anh

Em không có lòng thì thôi

Có lòng thì về, ta ở với nhau một đêm

Tay em biết xe sợi chỉ đen

Em không có lòng thì thôi

Có lòng thì về, ta ở với nhau một ngày…

Ôi lời thơ sao mà đẹp đến thế, vừa mạnh dạn bày tỏ, vừa tế nhị gửi vào đó những ước muốn về tài năng, đức hạnh của bạn tình…

Dân ca Mông với những “giai điệu tình yêu” thật phong phú và đặc sắc, phản ánh tâm tư, ước nguyện vươn tới hạnh phúc vẹn tròn, thấm đượm tình người và tình đời, chắp cánh cho con người vươn lên, phấn đấu vì những giá trị tốt đẹp của cuộc sống

III/ VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA HÁT GIAO DUYÊN (HÁT TÌNH YÊU) DỐI VỚI DÂN TỘC MÔNG NGÀY NAY.

Trong quá trình phát triển, như đã nói trên hát giao duyên đã trở thành sản phẩm tinh thần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của dân tộc Mông Nó chiếm một vị trí rất quan trọng trong kho tàng văn hóa của dân tộc Việt Nam nói chung và dân tộc Mông nói riêng

Đó là sản phẩm không thể thiếu trong các lễ hội đầu xuân, ở những phiên chợ, chợ tình ở vùng cao như huyện Sa Pa, Bắc Hà (tỉnh Lào Cai), Hà Giang, Nghệ An, Điện Biên, Lai Châu…

Nó góp phần làm cho dân tộc Mông gìn giữ bản sắc riêng của mình, đồng thời giúp giao lưu văn hóa giữa các dân tộc anh em với nhau trong cùng một tỉnh, huyện Ví dụ như trong những cuộc thi tổ chức văn nghệ dân gian, các dân tộc với những tiết mục hát giao duyên và cách biểu hiện tình yêu của họ để các dân tộc học hỏi của nhau, góp phần thúc đẩy hoàn thiện về những sản phẩm tinh thần đó và quan trọng hơn là thúc đẩy tình đoàn kết giữa các dân tộc anh em

Nhưng chúng ta thấy rằng trong gia đoạn hiện nay, với sự phát triển của đất nước với những bài nhạc trẻ về tình yêu phong phú, hơn nữa các bài nhạc trẻ của dân tộc Mông được truyền thụ từ các nước như Mỹ, Trung Quốc, Lào… vào Việt Nam, các thế hệ trẻ hầu như không còn quan tâm đến sự phát triển về hát giao duyên của dân tộc mình mà lại chạy theo những bài “nhạc trẻ” nói trên Hơn nữa, hiện nay ở những vùng sâu, vùng xa các dân tộc với sự tăng dân

số cũng như diện tích đất ngày càng thu hẹp mà đời sống của họ chủ yếu dựa vào nền nông nghiệp, dẫn đến sự đói nghèo là không thể tránh khỏi Theo triết học Mác – Lê nin, quan trong nhất ở con người là “ăn, mặc, ở” Khi con người chưa có đủ ăn, chưa đủ mặc thì con người đâu còn thời gian để nghĩ đến những sản phẩm tinh thần đó Và sự hiểu biết về các bản dân ca của các thế hệ hiện nay không nhiều, hiếm khi người ta mới tìm thấy một ai đó biết về dân ca nhưng những người đó chủ yếu là người già trong làng bản

KẾT LUẬN

Trong thời kỳ hội nhập kinh tế với thế giới, bên cạnh những cơ hội và thuận lợi để phát triển kinh tế, văn hóa với các nước trong khu vực và thế giới thì vẫn còn không ít những khó khăn thách thức cần phải vượt qua Trong đó, cần phải gìn giữ bản sắc dân tộc của dân tộc Mông Theo tôi, bản thân người Mông cũng phải có ý thức giữ gìn nhưng vì trình độ dân trí thấp, họ không thể hiểu hết ý nghĩa và tầm quan trọng về bản sắc dân tộc đang ngày một phai nhòa

Do vây, trước tiên, chúng ta cùng phải hợp sức giữ gìn, nhưng quan trọng nhất, phải tuyên truyền pháp luật hay chính sách khuyến khích dân tộc Mông phát triển nền văn hóa Hai là, khuyến khích dân tộc Mông ở các vùng khác nhau của