Vai trò của tiếp xúc, giao lưu văn hóa đối với sự phát triển của văn hóa Việt Nam theo tiến trình lịch sử

- Sự tiếp xúc và cưỡng bức giao lưu văn hóa còn được thể hiện rõ trên 1 số lĩnh vực như : Cách ăn mặc, ở, đi lại, phương thức sản xuất, quan hệ xã hội, chữ viết, tiếng nói… - Tuy nhiên c

Bài điều kiện Vai trò của tiếp xúc, giao lưu văn hóa đối với sự phát triển của văn hóa

Việt Nam theo tiến trình lịch sử

I Cấu trúc:

- Văn hóa Việt Nam thời kì Bắc thuộc (179 TCN – 938)

- Văn hóa Việt Nam thời kì đấu tranh chống ngoại xâm (938 – 1858)

- Văn hóa Việt Nam thời kì Pháp thuộc (1858 – 1945)

- Văn hóa Việt Nam thời kì trước đổi mới (1945 – 1986)

- Văn hóa Việt Nam thời kì hội nhập (1945 – nay)

Văn Hóa VN thời kì Bắc thuộc (179 TCN – 938)

A Văn hóa ở Châu thổ Bắc Bộ thời Bắc thuộc

I Bối cảnh lịch sử

179 TCN Triệu Đà đánh An Dương Vương chiếm nước Âu LẠc

111 TCN Nhà Hán chiếm nước Nam Việt đặt ách đô hộ suốt 10 thế kỉ Trong diễn trình lịch sử văn hóa, bên cạnh xu hướng Hán hóa là xu hướng chống Hán hóa mạnh mẽ, giữ gìn bản sắc của dân tộc Việt, văn hóa Việt Đồng thời với việc xâm lược, Nhà Hán và các triều đại sau này đã tiến hành đồng hóa

về mặt dân tộc và văn hóa.Chúng muốn sớm biến nước t thành 1 bộ phận chủa Trung Hoa đại lục, tuy nhiên điều đó đã không xảy ra Trong thời kì này, đặc trưng cơ bản của văn hóa VN là đấu tranh để bảo vệ bản sắc văn hóa của mình, bảo vệ dân tộc mình, chống lại chính sách đồng hóa, đồng thời vẫn tiếp tục cố gắng phát triển, cố gắng duy trì và quyết tâm giải phóng đất nước, giải phóng dân tộc

Như vậy, có 3 đăc trưng cơ bản trong bối cảnh văn hóa-lịch sử giai đoạn này :

a Tiếp xúc cưỡng bức và giao lưu văn hóa Việt-Hán

b Giao lưu văn hóa Việt-Ấn

c Giữ gìn, bảo tồn và phát triển bản sắc dân tộc

II Tiếp xúc và giao lưu văn hóa.

1 Tiếp xúc cưỡng bức và giao thoa văn hóa Việt-Hán

-Tại sao lại là “Tiếp xúc cưỡng bức” mà không phải tiếp xúc tự nhiên ? Vì khi đó chúng ta đang bị xâm lược, bị đàn áp, chúng đang thực hiện hang loạt các chính sách để đồng hóa chúng ta, cho nên cả về mặt văn hóa chúng ta cũng bị bắt buộc theo, chứ không phải hoàn toàn do chúng ta tự tiếp xúc : ăn mặc, để tóc dài, làm ruộng, tổ chức xã hội…

-Ngoài ra còn có những cuộc di dân của người Hán xuống phương Nam để đồng hóa người Việt (dân Mã Lưu)

- Sự truyền bá các học thuyết , các tôn giáo của Phương Đông, sự du nhập Đạo Nho, đạo Lão-Trang vào VN

- Sự tiếp xúc và cưỡng bức giao lưu văn hóa còn được thể hiện rõ trên 1 số lĩnh vực như : Cách ăn mặc, ở, đi lại, phương thức sản xuất, quan hệ xã hội, chữ viết, tiếng nói…

- Tuy nhiên chính sách biến người Việt thành người Hán, xã hội Việt thành

xã hội Hán không thành công khi chính sách chống Hán hóa được hình thành và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Đồng thời tiếp thu nét đẹp của văn hóa Hán, hòa cũng với văn hóa Việt để hình thành nên các đặc điểm văn hóa mới, tiến bộ hơn

2 Tiếp xúc giao lưu văn hóa tự nhiên Việt - Ấn.

-Ngay từ những thế kỉ đầu của công nguyên, Phật giáo đã được du nhập vào nước ta, từ rất sớm Và Phật giáo là sự giao thoa rõ nét nhất của sự giao lưu văn hóa tự nhiên Việt - Ấn

- Phật giáo vào nước ta đã có biến dạng khá nhiều (do đạo Balamon) để phù hợp với cư dân bản địa

3 Giữ gìn, bảo tồn và phát triển bản sắc văn hóa dân tộc.

Trên cơ sở một vốn liếng văn hóa bản địavững chắc, sự hấp thụ các yếu tố văn hóa ĐNÁ, Ấn Độ, …có tác dụng trung hòa những ảnh hưởng to lớn của văn hóa Trung Hoa, khiến cho văn hóa Việt thời Bắc thuộc vẫn mang tính chất độc đáo, đặc thù Nhân dân ta đã biết biến những cái hay cái đẹp của các nền văn hóa khác thành tài sản dân tộc mình

Ví dụ: Trung Quốc biết làm giấy nên nước ta học theo, kết hợp với các nguyên liệu địa phương sản xuất ra loại giấy tốt hơn, chất lượng hơn

Chịu sự ảnh hưởng của làm gốm từ TQ, chúng ta đã áp dụng làm các sản phẩm mới lạ: sanh 2 tai, ống nhổ

-Tiếng Việt : Đã có nhiều biến đổi, đặc biệt là sự xuất hiện của nhiều từ gốc Hán, làm giàu và phong phú hơn cho vốn từ

-Sự tiến bộ trong văn hóa gia đình so với văn hóa TQ : Người phụ nữ được

đề cao hơn

- Về văn học nghệ thuật: Ngay từ thời Hán thì văn học TQ đã đạt đến đỉnh cao và có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến các nước trong khu vực trong đó có nước ta

Trogn khi đó nền văn học nước ta lúc đó còn khá hạn chế, đa số là tồn tại dưới dạng các truyện thần thoại, truyền thuyết, cổ tích và được truyền miệng Sự

du nhập nền VHNT TQ đã có 1 tác dụng tích cực nhất định đối với đời sống văn hóa VN

Tóm lại nền văn hóa VN không co lại để tự vệ 1 cách bảo thủ và cô lập Nó không chối từ những đóng góp của những yếu tố bên ngoàimà còn tỏ ra có khả năng thunạp và dung hóa mạnh những cái hay, cái đẹpcủa các nền văn hóa ngoại lai Hình thành nên 2 khuynh hướng đối lập:

Khuynh hướng Hán hóa: là mưu đồ có ý thức của bọn đô hộ vàtay sai, phần nào có tác động gần như vô thức về phía dân gian

Khuynh hướng Việt hóa: nhằm giữ lại và phát huy tinh hoa văn hóa cổ truyềnđã được định tính, định hình từ thời đại dựng nước, hấp thu hội nhập các yếu tố bên ngoàitheo yêu cầu của cuộc sống và thời đại sao cho phù hợp

B Văn Hóa Cham-pa

Nền văn hóa Chăm-Pa được hình thành ở khu vực Miền Trung VN, có ảnh hưởng rất sâu sắc từ nền văn hóa Ấn Độ Sự tiếp biến và giao lưu văn hóa giữa 2 nền văn hóa đa phần diễn ra thông qua con đường thương mại bằng những phương thức hòa bình nên những ảnh hưởng mà Ấn Độ để lại là rất sâu sắc -Mô hình của Ấn độ về tổ chức chính trị và vương quyền đã đuwọc người Chăm-pa áp dụng triệt để

-Mô hình tôn giáo của Ấn Độ cũng được áp dụng, Chăm-pa dung hòa các tôn giáo chứ không kì thị,bài trừ…Tính chất Siva giáo là đặc trưng chả đạo trong đời sống tôn giáo Đồng thời hình thành các tín ngưỡng: thờ cúng tổ tiên, linga…

-Ngôn ngữ: tiếp nhận hệ thống văn tự cổ Ấn độ để tạo ra chữ viết cho riêng mình

-Âm nhạc và múa là những những thứ có vai trò rất quan trọng trong đời sống tinh thần của người Chăm, đặc biệt là những nghi lễ, lẽ hội đều mang tính chất tiin giáo : Lễ tết Katê, lễ mở cửa Thánh…

-Kiến trúc: Tháp Chăm đuwọc xây dựng theo mẫu số chung và thể hiện biểu trưng của tôn giáo Ấn Độ, tuy nhiên đã được Chăm hóa

Ngoài ra Chăm pa còn tiếp thu rất nhiều nghề thủ công như gốm, kim hoàn…để tự làm giàu đời sống của mình Không quá khi nói rằng Chăm-Pa chính là 1 Ấn Độ thu nhỏ, tuy nhiên người dân Chăm Pa vẫn giữ được những nét độc đáo của riêng mình, những nét được Chăm hóa

C Văn Hóa Óc Eo

Nói về tiếp xúc và giao lưu văn hóa của khu vực cư dân văn hóa Óc Eo, ta nhận thấy nơi đây sự tiếp xúc giữa cư dân trong vùng với các nước có phần kém

sôi động hơn so với 2 nền văn hóa Đồng bằng Bắc Bộ và Chăm pa, tuy nhiên khu vực định cư của cư dân văn hóa nơi đây là rất rộng, tạo điều kiện thuận lợi

để giao lưu văn hóa giữa các vùng trong cùng 1 nền văn hóa để tạo ra và làm nổi bật lên nền văn hóa đặc sắc của mình

-Nơi đây đa số cư dân sinh sống trong các nhà sàn, đồng thời xây dựng rất nhiều công trình phục vụ cho tôn giáo như ma chay, đền thờ, tháp, mộ…Những dấu hiệu cho thấy nơi đây là 1 khu vực có đời sống tôn giáo khá rõ rệt

-Nghề buôn bán phát triển (thương cảng Óc Eo), biết sử dụng đồng tiền vàng, tiền thiếc để trao đổi Dấu hiệu cho thấy hoạt động thương mại với các khu vực bên ngoài khá phát triển

-Tín ngưỡng đa thần: Có sự ảnh hưởng và giao lưu giữa Balamon và Phật giáo

- Nghề thủ công nơi đây khá phát triển, đa dạng và tinh xảo: Chế tác trang sức, gia công kim loại

Theo như nghiên cứu trước đây cho rằng nguồn gốc của cư dân cũng như nền văn hóa Óc Eo là bắt nguồn từ người Khơme, tuy nhiên sau này nghên cứu lại chỉ ra những đặc điểm đặc trưng cho các nền vănn hóa của vùng bán đảo Mã Lai và Giava Nơi đây có sự ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ tuy nhiên ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đến văn hóa Óc Eo

chỉlà sự tăng cường các ảnh hưởng có từtrước

Kết luận 1: Tóm lại, thiên niên kỉ đầu công nguyên đi qua trên đất VN với

3 nền văn hóa : Văn hóa Châu thổ Bắc bộ, Văn hóa Chăm pa, Văn hóa Óc Eo Diễn trình văn hóa VN là sự tổng hòa của 3 nền văn hóa này, tuy nhiên do điều kiện lịch sử cũng như tính chất đặc thù của mỗi vùng vẫn tạo nên những nét riêng biệt, những điều đặc sắc riêng của mỗi vùng

Văn hóa Việt Nam thời kì đấu tranh chống ngoại xâm (938 – 1858)

I Bối cảnh lịch sử

 Sau chiến thắng Bạch Đằng, Đại Việt bước vào thời kì xây dựng quốc gia độc lập

1407 Thuộc Minh

 Nhận xét:

 Đặc trưng là liên tục chống giặc ngoại xâm

 Đây là thời kỳ văn hóa Việt trỗi dậy, vươn lên, đạt tới đỉnh cao

 Văn hóa Việt Nam thay đổi cả lượng lẫn chất qua từng giai đoạn

II Giao lưu văn hóa qua các thời kỳ

1 Thời Lý - Trần

 Thời kỳ tam giáo đồng nguyên: sự dung hòa tam giáo Nho – Phật - Đạo cùng các tín ngưỡng khác trong dân gian

 Phật giáo chiếm ưu thế hơn, có những bước phát triển mạnh mẽ, đã tác động đến tư tưởng, tâm lý, phong tục và nếp sống của đông đảo nhân dân ở các làng xã như tư tưởng bác ái, từ bi hỷ sả, thương người,…

 Phật giáo có ảnh hưởng to lớn đến kiến trúc, điêu khắc, thơ văn và nghệ thuật như chùa, tượng rồng…

 Giáo dục Nho học cũng bắt đầu được phát triển: nhà Lý mở quốc tử giám, xây dựng văn miếu; nhà Trần mở rộng thêm các trường lớp

 Nhận xét: Nho – Phật – Đạo thời kỳ này đã ảnh hưởng sâu sắc đến con người và xã hội người Việt: Phật giáo và Đạo giáo ảnh hưởng mạnh mẽ đến tư tưởng và tâm linh của người Việt, Nho giáo thì ảnh hưởng sâu sắc đến các tín

ngưỡng, phong tục, nghi lễ của đời sống người dân Việt Nam Thời kì này cũng

là thời kì đánh dấu sự phát triển, là nền tảng quan trọng trong nghệ thuật, kiến trúc của văn hóa Việt Nam

 Điều đặc biệt nhất là trong thời kì này, văn học chữ Nôm đã xuất hiện,

sự xuất hiện 1 nền văn học chữ viết với cả 2 hình thức sáng tác : chữ Hán và chữ Nôm đều là bước phát triển cả về số lượng và chất lượng của nền văn hóa

2 Thời kì thuộc Minh và Hậu lê

 Thời thuộc Minh: thủ tiêu nền văn hóa Đại Việt bằng mọi cách: đập phá các văn bia, đốt sạch tất cả những sách, tài liệu do người Việt viết hoặc thu nhặt đem về Trung Quốc, bắt ăn mặc theo kiểu Trung Quốc, đưa về Trung Quốc những thợ thủ công tài giỏi

 Đây là thời kỳ được coi là sự giao thoa văn hóa cưỡng bức, cả dân tộc ta phải giữ gìn bản sắc văn hóa của mình trước sự tiêu diệt văn hóa và đồng hóa của nhà Minh, ý thức tự chủ của người Việt được khơi dậy, tự chủ, bảo vệ nền văn hóa bấy lâu của ông cha để lại

 Thời Hậu Lê: văn hóa dân tộc bước vào thời kì phục hung

 ứng xử với tự nhiên: cho xây dựng đê điều kiên cố, đặt chức Hà Đê Sứ

 Giáo dục: lấy Nho học làm tư tưởng chính thống, đào tạo chính quy, thi

cử khá quy củ song tư tưởng của Nho giáo vẫn phấp phải sự phản kháng của Văn học dân gian

 Văn hóa: luật Hồng Đức ra đời đánh dấu sự phát triển của triều đình, sự phát triển của lịch sử pháp quyền Việt Nam

 Ngôn từ, chữ Nôm chiếm ưu thế với nhiều nhân vật nổi tiếng như Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông…

 Nghệ thuật: có bước phát triển vượt bậc về mọi mặt

 Đây là thời kì phát triển rực rỡ của Văn Hóa Việt Nam trên mọi lĩnh vực Mặc dù thời kì này, sự giao lưu văn hóa khá mạnh mẽ trong thời kì thuộc Minh, nhưng văn hóa Việt Nam vẫn giữ đc bản sắc dân tộc trước sự đồng hóa

của Nhà Minh Đây cũng là thời kì nền văn hóa Việt Nam có sự hồi phục rõ nét nhất với nhiều bước phát triển về mọi mặt văn hóa.Tuy rằng Nho giáo vãn không được người dân Việt chấp nhận nhưng nó đã càng ngày từng bước thấm sâu vào nền phong kiến Việt Nam, thấm sâu vào ý thức, tư tưởng con người Việt Nam

3 Văn hóa từ thế kỉ XVI – năm 1858

Đây là thời kì văn hóa Việt có một diện mạo khá đa dạng

 Tư tưởng Nho giáo bị tan vỡ kéo theo là tầng lớp quan lại tha hóa, tầng lớp nho sĩ phân hóa

 TK XVI, 1 tôn giáo mới xuất hiện được du nhập vào Việt Nam thông qua con đường thương mại là đạo Kito Giáo, sau này thành đạo Thiên Chúa Giáo nhưng thời kì này đã vấp phải sự ngăn cấm truyền đạo của các vương triều phong kiến

 Cùng với sự xuất hiện 1 tôn giáo mới trong đời sống tư tưởng của người dân thì chữ quốc ngữ cũng bắt đầu hình thành Đây là thành của của sự kết hợp giữa các giáo sĩ truyền đạo và người dân Việt nam, sự kết hợp, giao lưu văn hóa phương Tây và Văn hóa Việt

 Đây cũng là thời điểm, lãnh thổ nước ta được mở rộng cùng với sự tiếp xúc văn hóa, giao lưu văn hóa của người dân bản địa vùng đất mới

 Văn học nghệ thuật cũng có bước phát triển vượt bậc: văn học chữ Nôm, văn học dân gian ( phát triển mạnh mẽ)

 Kiến trúc với sự trỗi dậy của Phật giáo và Đạo giáo, nghệ thuật tạc tượng đạt đến trình độ điêu luyện

 Nhận xét: Đây là thời kỳ có nhiều sự chuyển biến khác biệt Sự giao lưu văn hóa được thể hiện rõ nhất với sự xuất hiện của đạo Thiên chúa đã nhanh chóng được người dân Việt Nam chấp nhận cùng đó là 1 loại chữ viết mới ra đời.Văn hóa Việt với sự dung hợp của tam giáo, tín ngưỡng dân gian và sự giao hòa của Thiên chúa giáo đã làm nên 1 nền văn hóa Việt đa dạng nhưng vẫn

không mất đi cái bản sắc vốn có của nó.Sự ra đời chữ Quốc ngữ đã khẳng định văn hóa Việt đã đạt đến 1 trình độ nhất định để ra đời 1 thành tố mới

III Kết luận 2

Giao lưu văn hóa thời kì tự chủ 938- 1858 đã phát triển với nhiều nét đặc biệt Sự phát triển cả về số lượng và chất của các thành tố văn hóa đã làm cho văn hóa Việt Nam đạt đến trình độ rực rỡ nhất Ba lần văn hóa dân tộc phục hưng đã khẳng định bản sắc và bản lĩnh của 1 dân tộc đã trưởng thành, 1 quốc gia văn hiến, là 1 sức mạnh để dân tộc ta hội nhập vào thế giới hiện đại

Giao lưu văn hóa thời Pháp thuộc (1858-1945)

I Bối cảnh lịch sử

Từ thế XVI, các nhà truyền giáo phương Tây đã đến Việt Nam, một mặt để truyền đạo và mặt khác thăm dò cơ địa Việt Nam, nghiên cứu về địa lý, xã hội phong kiến bấy giờ, người dân Việt Nam Đến 8/1858, liên quân Pháp và Tây Ban Nha đổ bộ lên bán đảo Sơn Trà, đánh dấu sự xâm lược của người Pháp vào Việt Nam

II Chính sách cai trị văn hóa của Pháp

 Xã hội: chính sách chia để trị, phân Việt Nam thành 3 miền Bắc Trung Nam, nhưng chỉ tác động tới phần nổi – tức là bộ máy cai trị Người Pháp vẫn duy trì bộ máy xã hội cơ sở làng – xã nhằm sử dụng bộ máy phong kiến làm tay sai cho chính quyền thuộc địa

 Giáo dục: duy trì Nho học với chế độ khoa cử lỗi thời nhằm duy trì trật

tự xã hội Mở các trường Tây học nhằm đào tạo đội ngũ công chức phục vụ cho chính quyền bảo hộ

 Chữ viết: dân ta bị cưỡng chế học chữ Quốc ngữ nhằm dễ bề cai trị và đồng hóa văn hóa

 Truyền thông: cơ quan ngôn luận của chính quyền thực dân, cấy những

tư tưởng “công ơn khai hóa, truyền bá văn minh Đại Pháp”

III Nội dung giao lưu tiếp xúc văn hóa

a Văn hóa vật chất:

i Đô thị: chuyển từ mô hình cổ truyền với chức năng chính trị sang đô thị công nghiệp – thương nghiệp với chức năng kinh tế Kiến trúc kết hợp tài tình giữa phong cách phương tây và dân tộc

ii Công nghiệp: các ngành công nghiệp ra đời như khai mỏ, chế biến nông lâm sản, công nghiệp thực phẩm Xuất hiện những cây công nghiêp từ nước ngoài như cao su, phát triển những cây trông nghiệp trong nước như đay, cói… iii Giao thông: hệ thống đường bộ, đường sắt, sân bay, bến cảng phát triển mạnh mẽ Những phương tiện giao thông hiện đại thay thế những phương tiện giao thông truyền thống, tất cả đều nhằm một mục đích duy nhất: tạo điều kiện cho sự khai thác thuộc địa

b Văn hóa tinh thần

i Tôn giáo: Kitô giáo được truyền vào Việt Nam đã có một sự khúc xạ lớn, gặp nhiều mâu thuẫn do tính chất của việc truyền đạo gắn với xâm lược, khác biệt về địa lý, văn hóa, hệ tư tưởng

ii Chữ viết, ngôn ngữ: chữ Quốc ngữ là một ngôn ngữ dùng chữ cái latinh

và dấu để ghi âm lại tiếng nói người việc, mặc dù được dùng để phục vụ cho việc truyền giáo của giáo sĩ nhưng do dễ học và là một ngôn ngữ tiến bộ nên được một bộ phận nhà Nho truyền bá để phổ cập giáo dục và nâng cao dân trí

iii Văn học nghệ thuật: văn học chữ Quốc ngữ phát triển, các thể loại văn học khác bằng chữ Quốc ngữ như kí sự, tiểu thuyết Văn học cách mạng phát