VỀ MÔ HÌNH CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở THẾ KỶ XXI CỦA KHU VỰC MỸ LATINH HIỆN NAY - GIÁ TRỊ VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA VỚI CHỦ NGHĨA XÃ HỘI

Bởi lẽ, trong bối cảnh chính trị phức tạp của thế giới hiện nay, khi mà cơn khủng hoảng của CNXH hiện thực khởi đầu bằng sự sụp đổ mô hình CNXH ở Liên xô và Đông Âu vẫn còn dư chấn; khi

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH

BÁO CÁO

TỔNG HỢP KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

ĐỀ TÀI KHOA HỌC CẤP BỘ NĂM 2010

MÃ SỐ: B.10-11

VỀ MÔ HÌNH “CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở THẾ KỶ XXI”

CỦA KHU VỰC MỸ LATINH HIỆN NAY - GIÁ TRỊ VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA VỚI CHỦ NGHĨA XÃ HỘI

Đơn vị chủ trì : Viện Chủ nghĩa xã hội khoa học Chủ nhiệm đề tài: PGS, TS Nguyễn An Ninh Thư ký đề tài : ThS Vũ Thị Xuân Mai

8263

HÀ NỘI – 2010

CÁC CỘNG TÁC VIÊN

1 PGS, TS Nguyễn Hoàng Giáp

2 ThS Nguyễn Thị Thu Huyền

3 TS Thái Văn Long

MỤC LỤC

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 13

2.2 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ về mô hình

"Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI"

24

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 26

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 28

I BỐI CẢNH MỸ LATINH THẬP NIÊN GẦN ĐÂY VÀ

NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA MÔ HÌNH “CHỦ NGHĨA

86

2.1 Những giá trị, đóng góp với chủ nghĩa xã hội từ mô hình

"Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI" của khu vực Mỹ Latinh hiện nay

86

2.2 Một số tình huống đặt ra với lý luận CNXH khoa học từ mô

hình "CNXH ở thế kỷ XXI" của khu vực Mỹ Latinh

92

III “CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở THẾ KỶ XXI” VỚI QUÁ

TRÌNH XÂY DỰNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM

105

3.1 Một số nhận định của Đảng Cộng sản Việt Nam về mô hình

"CNXH ở thế kỷ XXI" ở Mỹ Latinh

106

3.2 Ý nghĩa của mô hình “CNXH ở thế kỷ XXI” với sự nghiệp

xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

111

PHẦN MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Trong thập niên gần đây, kể từ năm 1998, khi chính phủ cánh tả đầu tiên của Mỹ Latinh - chính quyền của Hugo Chavez, lên nắm quyền lực ở Vênêxuêla, sự kiện này đã mở đầu cho “một làn sóng cánh tả” ở khu vực Hiện tượng các đảng cánh tả ở khu vực Mỹ Latinh, bằng con đường bầu cử dân chủ

đã giành được chính quyền và thực hiện nhiều cải cách tích cực mang khuynh hướng XHCN trong thập niên gần đây là rất đáng quan tâm Bởi lẽ, trong bối cảnh chính trị phức tạp của thế giới hiện nay, khi mà cơn khủng hoảng của CNXH hiện thực khởi đầu bằng sự sụp đổ mô hình CNXH ở Liên xô và Đông

Âu vẫn còn dư chấn; khi mà công cuộc cải cách, đổi mới ở các nước theo định hướng XHCN tuy đã đạt nhiều thành tựu ở tầm lịch sử song vẫn còn không ít khó khăn trong quá trình xây dựng CNXH thời kỳ đổi mới, khi mà các thế lực thù địch với CNXH vẫn đang tiếp tục công kích, phản bác… thì trong bối cảnh

ấy, hiện tượng cánh tả Mỹ Latinh và mô hình “CNXH ở thế kỷ XXI” của họ là dấu hiệu cho thấy đời sống chính trị thế giới vẫn đang có những chuyển động theo chiều hướng tích cực

Khu vực Mỹ Latinh đang khẳng định, bằng cách của mình, những cơ sở thực tế cho niềm tin vào sức sống mãnh liệt của cuộc đấu tranh vì hoà bình, độc lập dân tộc dân chủ và tiến bộ xã hội của thế giới hiện đại Hiện tượng Mỹ Latinh thập niên gần đây cũng góp phần chứng minh đặc điểm quan trọng nhất của thời đại ngày nay: thời đại quá độ đi lên CNXH trên phạm vi toàn thế giới

Chúng ta chú ý tới hiện tượng trên ở 3 điểm nổi bật sau đây:

Thứ nhất, nhiều cải cách của chính phủ cánh tả đã tích cực hoá đời sống chính trị ở khu vực Mỹ Latinh vậy, khả năng phát triển sẽ ra sao?

Tính từ năm 1998 cho đến nay, đã có 12 nước tại khu vực này có các đảng cánh tả nắm được chính quyền và tiến hành nhiều cải cách mang khuynh hướng tích cực Đó là các nước: Vênêxuêla (1998); Chilê (2000); Braxin (2000); Achentina (2003); Panama (2004); Urugoay (2004); Bôlivia (2005); Êcuađo

(2006) Nicaragoa và Goatemala (2007) Paragoay (2008) và gần nhất là En Xanvađo (3/2009)

Lực lượng cánh tả đã nắm quyền ở 12 nước với số dân chiếm hơn 70% trong tổng số 500 triệu dân, 80% tổng diện tích Mỹ Latinh và khu vực Caribe và đang là lực lượng giữ vai trò chủ đạo trong đời sống chính trị - xã hội của nhiều nước trong khu vực này

Kể từ khi nắm chính quyền, đa số các chính phủ cánh tả Mỹ Latinh đã tiến hành cải cách kinh tế - xã hội theo hướng tích cực Họ đã chuyển từ mô hình “chủ nghĩa tự do mới” sang thực hiện mô hình kinh tế thị trường kết hợp giải quyết các vấn đề xã hội: tích cực chống tham nhũng; thực hiện các chương trình xã hội như cải cách ruộng đất; giảm nghèo, cải thiện dịch vụ y tế, văn hóa cộng đồng; điều chỉnh một số luật theo hướng coi trọng lợi ích quốc gia và có lợi cho người lao động, quan tâm đến công ăn việc làm của người dân, cung cấp vốn tín dụng để phát triển khu vực kinh tế hợp tác Các chính phủ cánh tả cũng sử dụng hàng chục tỉ USD lợi nhuận thu được từ ngành công nghiệp dầu khí để tập trung vào việc tiến hành nhiều cải cách xã hội, như xóa nạn mù chữ, xóa đói, giảm nghèo, cải tạo nhà ở cho người nghèo, nâng cấp hạ tầng cơ sở, xây dựng thêm nhiều trường học, cải thiện dịch vụ y tế…

Những cải cách của các chính phủ cánh tả Mỹ Latinh đã thu được kết quả

bước đầu tích cực: kinh tế phục hồi và có bước tăng trưởng khá, chính trị đi

vào ổn định, đời sống nhân dân nhất là nhóm lao động nghèo đã được cải thiện Đời sống chính trị, kinh tế, xã hội các nước này đã có những thay đổi rõ rệt theo hướng xóa bỏ nghèo đói, bất công, và xây dựng một xã hội dân chủ, tiến bộ Vấn đề đặt ra là tính bền vững của mô hình này khi theo con đường dân chủ để giành chính quyền và thực thi cải cách xã hội? Triển vọng của cải cách

sẽ ra sao, khi thành quả đôi khi lại phụ thuộc vào uy tín chính trị nguyên thủ

và sự ủng hộ của người dân thường tỷ lệ thuận với những thành quả cụ thể của cải cách?

Nói cách khác: khi cánh tả còn tại vị, khi cải cách tương đối thuận lợi và tiếp tục tìm thêm được những sức mạnh mới từ nội sinh và liên kết khu vực, khi

mà chủ nghĩa đế quốc đứng đầu là Mỹ chưa tìm ra được cách đối phó, khống chế… thì khuynh hướng tích cực này còn tiếp tục vận động, phát triển

Vậy nó sẽ ra sao trong tương lai? Câu hỏi này đã được đặt ra từ sớm trong giới nghiên cứu nhưng chưa ngã ngũ vì thực tế còn đang vận động

Các phương án nêu ra là: Hoặc cải cách chỉ dừng lại ở khuôn khổ của chủ nghĩa xã hội dân chủ cánh tả, hoặc sẽ xuất hiện khuynh hướng tiệm tiến tới một trình độ cao hơn (một số quốc gia khu vực này đã gọi tên cuộc cải cách của mình là cách mạng, chẳng hạn, cách mạng Bolivar); hoặc cũng có thể sẽ lại tái hiện trường hợp Chilê năm 1973 với số phận chính phủ cánh tả của Salvader Allende và phái cực hữu lại tái hồi, cực đoan hơn với hiện tượng độc tài phát xít Pinôchê…

Đâu sẽ là phương án hợp lí và tối ưu?

Thứ hai, về mô hình “CNXH ở thế kỷ XXI”: nên đánh giá những đóng góp, giá trị cần tham chiếu, vấn đề và triển vọng của nó như thế nào?

Một ấn tượng khá rõ nét là các thuật ngữ “chống chủ nghĩa tư bản, chống chủ nghĩa tự do mới”, “chủ nghĩa xã hội”, xây dựng mô hình “CNXH ở thế kỷ XXI”… xuất hiện rất nhiều trong các tuyên bố của các nguyên thủ, các văn bản chính trị chính thống; thậm chí, có lúc ở mức dày đặc khi H.Chavez vận động tranh cử

Thêm vào đó, thực tế của quá trình cải cách theo khuynh hướng XHCN của nhiều nước Mỹ Latinh, những hành động thiện chí với các nước XHCN, thái độ ủng hộ tích cực của nhân dân trong nước với quá trình cải cách này… cũng đặt vấn đề cho những người nghiên cứu về CNXH khoa học phải quan tâm hiện tượng các đảng cánh tả cầm quyền ở MỹLatinh và khuynh hướng XHCN của họ

Với những gì đã diễn ra, chúng ta có thể có được những nhận định ban đầu

sau đây về khuynh hướng tích cực này:

Khuynh hướng XHCN ở khu vực Mỹ Latinh được thể hiện ra rất đa dạng

Nó gồm những tuyên bố - cam kết mạnh mẽ của một số nguyên thủ các đảng xã hội dân chủ (XHDC) cánh tả cầm quyền; nó đã thể hiện ra trong chương

trình hành động của cải cách, thậm chí cũng có quốc gia (như Vênêxuêla) cũng pháp định bằng văn bản cao nhất là Hiến pháp (hoặc dự thảo Hiến pháp) và tập

trung nhất là một mô hình xã hội mới mà nhiều nước đang đi theo là “CNXH ở thế kỷ XXI”… Đây là một khái niệm do Tổng thống Vênêxuêla - Hugo Chavez

đề ra vào 2005 với mục tiêu hướng tới lý tưởng bình đẳng, công bằng xã hội và xóa bỏ sự đói nghèo mà đại bộ phận nhân dân đất nước Nam Mỹ này phải gánh chịu

“CNXH ở thế kỷ XXI” đã được thực hiện đầu tiên ở nhóm các nước gồm Vênêxuêla, Bôlivia, Êcuađo… mà Vênêxuêla mang vai trò dẫn đầu Theo quan niệm của những người đang xây dựng, nó sẽ không giống với mô hình CNXH ở Liên Xô trước đây Nó vẫn coi chủ nghĩa Mác-Lênin là nền tảng, nhưng kết hợp với tư tưởng Simon Bolivar (anh hùng giải phóng dân tộc Vênêxuêla) và lấy các

tư tưởng tiến bộ khác ở Mỹ Latinh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động H.Chavez từng nhấn mạnh: “CNXH ở thế kỷ XXI” ở Mỹ Latinh phải xuất phát từ thực tế của Mỹ Latinh, nó khác so với CNXH của Liên xô, Đông Âu trước đây

Khuynh hướng XHCN ở mỗi nước khu vực này cũng có những mức độ

khác nhau Sự phân biệt được xác định chủ yếu trên hai phương diện là mức độ

cải cách dân chủ và mức độ thoát li khỏi những ảnh hưởng của các nước đế quốc

mà trước hết là Mỹ Về mức độ cải cách dân chủ ở các nước Mỹ Latinh, nhận xét từ những thành tựu đạt được và xu hướng vận động, có người đã phân thành hai loại “màu đỏ” (những cải cách mang tính chất XHCN) và “màu hồng” (những cải cách theo hướng tiến bộ song ít nhiều còn mang dấu ấn của dân chủ Phương Tây) Nhóm các nước cải cách “màu đỏ” gồm Vênêxuêla, Bôlivia, Êcuađo, Nicaragoa… mà Vênêxuêla là điển hình

Nét chung đều là sự từ chối mô hình “chủ nghĩa tự do mới”- biểu hiện cơ

bản và điển hình của CNTB hiện đại trong giai đoạn toàn cầu hoá hiện nay; là những nỗ lực của các nước trong khu vực để tạo ra các liên kết kinh tế hoặc đa chiều, hoặc song phương trên cơ sở mới ít nhiều mang tính phi thị trường; là quá trình quốc hữu hoá hoặc cổ phần hoá với ưu thế thuộc quốc gia sở tại với các doanh nghiệp tư bản đang chiếm đoạt tài nguyên quốc gia; là quá trình cải cách ruộng đất với mục tiêu trao đất đai cho nông dân; là quá trình xác lập sở hữu công cộng và thừa nhận vai trò to lớn của nó trong nền kinh tế; đó còn là những

tuyên bố đi lên CNXH theo kiểu của Mỹ Latinh mà một trong những cơ sở lý luận của quá trình ấy là chủ nghĩa Mác-Lênin…

Hiện tượng rất đáng chú ý là những quan hệ khá mật thiết và, cao hơn nữa

là sự hợp tác giữa các đảng cánh tả và các đảng cộng sản tại các quốc gia này

Quá trình xích lại gần nhau về tổ chức và cương lĩnh đang diễn ra giữa các đảng

xã hội dân chủ cánh tả cầm quyền với các đảng cộng sản tại một số nước như

mô hình PSUV (Partido Socialista Unido de Venezuela - Đảng Xã hội chủ nghĩa thống nhất Vênêxuêla); Sức mạnh quyền lực thì thuộc về các đảng cánh tả, nhưng lí tưởng XHCN, tác động của công bằng - dân chủ trên cơ sở mới và sự ủng hộ, liên minh giữa các đảng dân chủ xã hội với đảng cộng sản, đang tạo nên sắc thái rất riêng của bầu không khí chính trị các quốc gia này Sự liên minh này gồm “Phong trào Nền cộng hòa thứ 5” - tổ chức chính trị - xã hội lớn nhất do H Chavez lãnh đạo, Đảng “Chúng ta có thể” (Podemos), Đảng “Tổ quốc cho tất cả”, Đảng Cộng sản Vênêxuêla, Liên minh Nhân dân Vênêxuêla

Dấu ấn XHCN khá rõ trong nguyên tắc lý luận khi hình thành đảng và xây

dựng dự thảo Cương lĩnh PSUV Đại hội thành lập của PSUV và thảo luận dự thảo Cương lĩnh đã xác nhận: “nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hoạt động của PSUV là tư tưởng của C.Mác, Ph.Ăng-ghen, V.I.Lênin, Simôn Bolivar ”1 Một đại biểu công nhân phát biểu tại Đại hội thành lập Đảng rằng, “sự ra đời của PSUV đã làm hồi sinh hy vọng về chủ nghĩa xã hội trong khu vực Mỹ Latinh chất chứa đầy tiềm năng cách mạng và đấu tranh chống đế quốc”

Tuy ở mức độ còn chưa đồng đều ở từng nước, nhưng các đảng cộng sản

và công nhân Mỹ La-tinh đã thể hiện ngày càng rõ nét vai trò hạt nhân trong

phong trào đấu tranh của quần chúng lao động, bước đầu tập hợp được những lực lượng tiến bộ… Tại khu vực Mỹ Latinh, các Đảng Cộng sản và công nhân

và cánh tả từ đầu thập niên 90 đến nay đã có sáng kiến định kỳ hằng năm tổ chức gặp gỡ trong khuôn khổ Diễn đàn Sao Paolô (Braxin) nhằm đánh giá sự vận động, phát triển của phong trào cộng sản, cánh tả quốc tế nói chung và ở khu vực nói riêng, từ đó tìm kiếm các biện pháp phối hợp hành động chung

1 Nguyễn Viết Thảo: Sự ra đời của Đảng Xã hội chủ nghĩa thống nhất Vênêxuêla, Tạp chí Cộng sản số tháng

7/2008

Diễn đàn Sao Paolô sau 15 năm hoạt động và 13 kỳ hội nghị (với sự tham gia của hơn 140 Đảng Cộng sản và công nhân và cánh tả từ 46 nước Mỹ Latinh, Bắc

Mỹ, châu Âu, châu Á, châu Phi, châu Đại Dương) đã góp phần năng động hóa hoạt động của cánh tả Mỹ Latinh, thúc đẩy trào lưu cánh tả tại đây có bước phát triển mới Diễn đàn này ngày càng tiến gần đến lập trường có tính chất XHCN Điều này được thể hiện khi Diễn đàn khẳng định: giải pháp thay thế chủ nghĩa tự

do mới phải gắn với thực hiện cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, từng bước quá độ lên CNXH Động thái ấy chứng minh cho sự bắt đầu hồi phục và có bước phát triển mới của phong trào cộng sản và cánh tả ở đây

Khuynh hướng XHCN còn thể hiện ở việc thừa nhận vai trò ngọn cờ đầu

trong khu vực Mỹ Latinh của Cuba và sự tăng cường mối quan hệ nhiều chiều với quốc gia XHCN này Cuba là tác nhân khách quan tích cực cho những

chuyển biến tích cực của cải cách ở Mỹ Latinh hiện nay1 Chủ nghĩa quốc tế XHCN của Cuba, tinh thần Cheghevara xả thân vì nghiã vụ quốc tế, thái độ vừa nhiệt thành vừa tôn trọng bè bạn, uy tín của Fidel Castro, lòng tin và lối sống XHCN của nhân dân Cuba… là những chứng minh vừa gần gũi vừa hùng hồn cho sức hấp dẫn của CNXH hiện thực ngay trong khu vực

Các nhà lãnh đạo của 3 nước Mỹ Latinh là Bôlivia, Cuba và Vênêxuêla đã

ký Hiệp định thương mại ba bên, lập nên Khối ALBA để trao đổi thương mại và

hỗ trợ lẫn nhau cùng phát triển Đây là một mô hình mới của sự hợp tác kinh tế trong khu vực và là đối trọng của khu vực Mậu dịch tự do châu Mỹ (FATT) Hiệp định này không chỉ đơn giản chỉ có tính thương mại Nó là một trong những động thái xác nhận việc thúc đẩy khối đoàn kết Mỹ Latinh và quan hệ hữu nghị với tất cả các nước để đấu tranh cho một thế giới đa cực, dân chủ Chất lượng mới của kiểu hợp tác này là nó lấy liên kết thay thế cho cạnh tranh, lấy hội nhập bình đẳng thay cho kiểu bóc lột thâm hiểm và tàn bạo của

“chủ nghĩa tự do mới”; lấy tương trợ bổ sung cho nguyên tắc ngang giá chung của kinh tế thị trường… Nhiều liên kết khác cũng được thiết lập trong khu vực

và có vai trò như những đối trọng với các nước lớn Theo Tổng thống Chavez, Achentina, Braxin và Vênêxuêla cần tạo thành "hạt nhân thúc đẩy khối liên kết

1

Nam Mỹ, biến khu vực này trở thành một trung tâm hùng mạnh có thể đương đầu với mối đe dọa đến từ khu vực khác”

Đó còn là quá trình dân chủ hoá đời sống xã hội và nhiều cải cách hướng

về nhân dân lao động cùng hình thức “dân chủ cùng tham dự” rộng rãi Đây là một đặc sắc của nền chính trị khu vực Mỹ Latinh mà Cuba là nước dẫn đầu; Veneduela có chương trình “Alô Tổng thống” - một kênh đối thoại trên truyền hình thu hút rất nhiều sự quan tâm của công dân Chương trình này do H.Chavez chủ trì, truyền hình trực tiếp mỗi sáng chủ nhật và rất “ăn khách” Ông đối thoại với nhân dân mình về các ý tưởng chính trị, công bố các chính sách, chia sẻ những dự định tương lai, phỏng vấn khách mời Dân chủ cùng tham dự là như vậy V.I.Lênin từng nói: “Quần chúng có hàng triệu, mà chính trị bắt đầu ở nơi nào có hàng triệu người… mà ở đâu có hàng triệu người thì ở đó mới có chính trị nghiêm túc”1 Những sáng kiến dân chủ ấy ở khu vực Mỹ Latinh rất đáng

quan tâm

Các vấn đề lớn mà giới nghiên cứu đặt ra là:

Trước đây, CNXH khoa học và CNXH dân chủ tuy là hai nhánh song từ cùng một gốc của phong trào công nhân thế kỷ XIX, và ít nhiều đều gắn bó với

lý luận của Mác và Ăng ghen về CNXH, giai cấp công nhân, nhà nước của giai cấp công nhân… Song do biến thiên của lịch sử chính trị hiện đại, hai dòng tư tưởng này đã dần xa nhau về lập trường, quan điểm Điều này đặc biệt rõ trong thời kỳ chiến tranh lạnh và thập niên đầu tiên thời kỳ “hậu Liên xô sụp đổ” Hiện tượng xa nhau một thời gần giống như “tính tương cận, tập tương viễn” (tính chất thì gần nhau, nhưng tập quán, cách làm lại khiến cho người ta xa nhau) Gần đây, trong quá trình đổi mới tư duy và giải phóng tư tưởng, nhiều đảng cộng sản, trong đó có Đảng Cộng sản Việt Nam đã có cái nhìn khách quan hơn

và chủ trương: “Củng cố và tăng cường quan hệ với các đảng cộng sản công nhân, đảng cánh tả, các phong trào độc lập dân tộc, cách mạng và tiến bộ trên thế giới Tiếp tục mở rộng quan hệ với các đảng cầm quyền”2 Quan điểm mang tính đổi mới này sẽ giúp chúng ta có thể tiếp cận vấn đề nghiên cứu một cách cởi mở và thấu thị hơn

1 V.I Lênin Toàn tập, Nxb Tiến bộ Maxcơva, 1977, Tập 36, tr 20

2 Đảng Cộng sản Việt Nam - Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb CTQG, Hà Nội, 2006, tr 113

Vậy cần nhìn nhận những đóng góp, những giá trị cần tham chiếu từ mô

hình "CNXH ở thế kỷ XXI" này ra sao?

Tình huống nghiên cứu xuất hiện khá nhiều từ hiện tượng cải cách màu đỏ

của Mỹ Latinh: những dấu hiệu tích cực của cải cách là khá rõ Những lời tuyên

bố, những văn bản pháp lí của nhà nước và cả những hành động trên thực tế… cho phép ta xác nhận về một hiện tượng có tính chất XHCN đang diễn ra ở khu vực này Song cách đánh giá về mức độ của nó còn rất khác nhau: người gọi đó

là trào lưu XHCN, có người gọi đó là khuynh hướng XHCN, có người còn gọi là định hướng XHCN

Đánh giá về hiện tượng này, theo đó cũng rất khác nhau Cũng có những

điểm thống nhất: chẳng hạn coi đó là dấu hiệu tích cực của đời sống chính trị thế giới thập niên gần đây, hoặc khẳng định vai trò của ngọn cờ đầu của CNXH Cuba, sức hấp dẫn lớn của mô hình XHCN với các nước đang phát triển… Song cũng có khá nhiều nhận định rất khác nhau về tính chất XHCN của các quan niệm và cách làm từ mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI" Tính đặc thù của chủ thể quan niệm trên có lẽ là điểm nổi cộm đầu tiên - người xây dựng CNXH lại chưa phải là, chưa hoàn toàn là cộng sản mặc dù có thiện chí với CNXH, CNCS Tính đặc thù còn là ở quy trình đến với CNXH, hầu hết các nước đều từ lập trường cánh tả để sang lập trường mới gần gũi hơn với CNXH

Về triển vọng của "CNXH ở thế kỷ XXI" cũng có nhiều đánh giá khác nhau: có quan niệm cho rằng nó sẽ phát triển - điều chỉnh và có tương lai tốt đẹp

và sẽ có một mô hình mới về CNXH; có quan niệm cho rằng nó sẽ chỉ dừng lại

ở cải cách dân chủ chứ chưa thể là một cuộc cách mạng XHCN và sớm muộn,

do vị trí địa lí đặc thù là “cái sân sau của Mỹ” cho nên sẽ bị Mỹ kiềm chế trong quỹ đạo cải cách dân chủ, những bột phát hoặc vượt quỹ đạo sẽ bị níu kéo bởi cánh hữu và “diễn biến hoà bình”; lại cũng có quan niệm cho rằng sự kết hợp (cả về tổ chức, chính trị và tư tưởng) giữa cánh tả và các đảng cộng sản tại các nước trong khu vực, vai trò của Cuba, sự ủng hộ của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế sẽ cho phép tin ở tương lai XHCN của nhiều nước khu vực này… Theo đó, giá trị và ảnh hưởng tích cực của Mỹ Latinh sẽ không chỉ là tầm

mức khu vực Nó cũng có thể đóng góp cho lý luận CNXH thời kỳ cải cách đổi mới một điều gì đó, rất riêng và tích cực…

Có thể mô hình này có nhiều điều mang tính mới so với những nguyên lý của CNXH khoa học, song những biểu hiện trên thực tế ở khu vực này, đặc biệt

là những nước mà phương Tây gọi là “cải cách màu đỏ” lại là những tín hiệu lạc quan, tích cực và cho phép chúng ta tin vào một khuynh hướng XHCN đang định hình ở nhiều nước Mỹ Latinh Nó hoàn toàn phân biệt với những cải cách theo khuôn khổ dân chủ tư sản ở một số nước “đang chuyển đổi” thông qua

“cách mạng màu sắc” ở Đông Âu hay các nước thuộc Liên Xô trước đây

Vậy thì, những cải cách mang màu sắc XHCN của khu vực Mỹ Latinh hiện

nay có điểm gì gần gũi với lý luận macxit và thực tiễn xây dựng CNXH của các

nước đang phát triển theo định hướng XHCN? Tính chất XHCN của những khuynh hướng, quan niệm này, khả năng tìm tòi và hiện thực hoá mô hình “Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI” qua sự kết hợp các yếu tố trên ra sao?

Thứ ba, “Chủ nghĩa tự do mới”, bị phê phán, từ chối ngay tại “sân sau” của Hoa Kỳ, vậy mô hình “CNXH ở thế kỷ XXI” sẽ có triển vọng như thế nào tại vùng địa chính trị này?

- Trong những năm 80 và 90 của thế kỷ XX, việc thực hiện triệt để “chủ nghĩa tự do mới” tuy có đạt được một số kết quả “tức thời”, nhưng sau một thời gian, nhiều nước như Achentina, Braxin, Uruguay, Êcuađo, Paraguay… đã lâm vào khủng hoảng Các cuộc khủng hoảng đa diện và sâu sắc từng khuynh đảo

Mỹ Latinh kể từ thập niên 90 của thế kỷ trước, đều trực tiếp hoặc gián tiếp có nguyên nhân từ tác động tiêu cực của “chủ nghĩa tự do mới” Và cũng từ đó, thúc đẩy tư tưởng cánh tả phát triển Các vấn đề chính trị - xã hội bức xúc như đói nghèo, thất nghiệp, bất bình đẳng, tham nhũng, nợ nước ngoài và khủng hoảng xã hội diễn ra triền miên

Cũng cần nói thêm rằng, sự phân hóa xã hội theo hai cực giàu nghèo ở Mỹ Latinh không chỉ trong quan hệ đối kháng giai cấp, mà còn có gắn với vấn đề chủng tộc Tại Mỹ Latinh, 32% dân số là người da trắng, 44% dân số là người lai, 11% là người thổ dân Trong nhóm da trắng, đầu tiên là gốc Tây Ban Nha (Bồ Đào Nha ở Braxin), sau đó là gốc châu Âu, gốc Mỹ… Sự giàu nghèo có liên

quan đến vấn đề chủng tộc này kéo dài theo thời gian và với nhiều biểu hiện: sự chiếm dụng tài nguyên, ruộng đất, nắm giữ các đầu mối tài chính, công nghệ

và hầu như mọi sự ưu đãi đều thuộc về người da trắng Bần cùng nhất là người gốc thổ dân

Từ sự phân hóa đó, đầu thế kỷ XIX nổi lên cuộc cách mạng mang tên Simon Bolivar - nhà cách mạng giải phóng dân tộc và đấu tranh cho bình đẳng

xã hội Ảnh hưởng của ông đến nay vẫn rất sâu sắc Nước Bôlivia là quốc gia

đã mang tên ông; Venezuela, năm 2006 đổi tên là Republicca Bolivariana de Venezuela (Cộng hòa Bolivar ở Vênêxuêla) Cuộc cải cách hiện nay ở Vênêxuêla từng được mang tên là “cách mạng Bolivar” rồi hiện nay là “Sự lựa chọn Bolivar” và đây cũng là một hành động chung của nhiều quốc gia khu vực này (ALBA – Khối “Sự lựa chọn Bolivar của Mỹ Latinh”)…

Nếu như mục tiêu ban đầu của nhiều cuộc cách mạng giải phóng dân tộc khu vực Mỹ Latinh là nhằm thoát khỏi ảnh hưởng chính trị của “mẫu quốc”, giành độc lập, đã được giải quyết ở từng mức độ, thì những cuộc cách mạng ấy lại không giải quyết được vấn đề phân hóa giàu nghèo do phân biệt chủng tộc Nhà nghiên cứu chính trị - Noam Chomsky viết như sau về vấn đề này: “Lịch sử thực dân ở châu Mỹ Latinh để lại tại mỗi nước một sự phân hóa nội bộ nặng nề giữa một thiểu số tinh hoa giàu sụ và một đại đa số người nghèo Sự liên hệ với nhóm chủng là rất gần gũi Giới tinh hoa giàu có chủ yếu là da trắng, gốc Âu và phương Tây Mối liên hệ chặt chẽ đó còn tiếp tục đến tận bây giờ”1

Phân biệt chủng tộc cùng những hậu quả nặng nề của sự áp đặt mô hình chủ nghĩa tự do mới đã làm gia tăng sự lệ thuộc của các nước Mỹ Latinh vào tư bản độc quyền nước ngoài, nhất là tư bản Mỹ; lợi ích quốc gia và nền độc lập dân tộc bị phương hại

Do đó, ở Mỹ Latinh, đồng thời với sự thức tỉnh ý thức tự chủ, tự tôn dân tộc của các tầng lớp xã hội, đã dấy lên phong trào đấu tranh ngày càng mạnh mẽ của giai cấp công nhân và nhân dân lao động vì mục tiêu dân sinh, dân chủ, tiến bộ

và nhất là công bằng xã hội Họ đến với cánh tả như một niềm hi vọng vào sự thay đổi Đây là điều kiện thuận lợi để các lực lượng cánh tả đẩy mạnh hoạt

động và trở thành lực lượng đi đầu cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa tự do mới, chống sự lệ thuộc vào Mỹ, bảo vệ độc lập chủ quyền, bình đẳng trong quan hệ quốc tế và công bằng xã hội trong phát triển

- “Diễn biến hoà bình” của CNĐQ cũng đã từng coi nhiều nước khu vực

Mỹ Latinh là đối tượng Với cái quan niệm cho rằng, những nước nào “cứng đầu”, không tuân phục Mỹ, chống lại lợi ích của Mỹ, có xu hướng “thân cộng”, thoát khỏi ảnh hưởng của Mỹ và các nước đế quốc… đều là đối tượng tấn công của chiến lược này, mấy chục năm gần đây Mỹ đã sử dụng “diễn biến hoà bình” với phương thức chủ đạo là khuynh đảo chính trường, khống chế sự lệ thuộc về kinh tế, đưa các thế lực cực hữu, thân Mỹ lên nắm quyền lực ở nhiều nước Nó

đã nhiều lần coi Cuba là đối tượng song thất bại; nhưng nó đã thành công ở Chilê vào năm 1972-1973, khi lật đổ được chính phủ cánh tả của Tổng thống Xanvato Agienđê; nó đã góp phần dựng lên hàng loạt chính phủ cực hữu thân

Mỹ và phản động ở khu vực này 2 thập niên trước… Quả thật, “diễn biến hoà bình” là kẻ thù dấu mặt song trực tiếp là vật cản ngăn trở những tiến bộ xã hội của khu vực này1

Vài chục năm gần đây, CNXH hiện thực cũng đã chứng kiến sự thâm hiểm

và tác hại của chiến lược “diễn biến hoà bình” của CNĐQ đối với hệ thống XHCN và các nước đã từng có chế độ XHCN nhưng nay đang trong “giai đoạn chuyển đổi” Nhiều cuộc “cách mạng sắc màu” ở Đông Âu và các nước thuộc Liên Xô cũ trong thập niên gần đây đã vạch trần tính nguy hiểm của chiến lược này

Song điều thú vị là ngay tại cái mà Mỹ cho là “sân sau” của mình, cũng đã

và đang diễn ra một hướng “diễn biến hoà bình” khác, một quá trình mà qua

đó các đảng dân chủ xã hội cánh tả lật đổ quyền lực của các chính phủ cánh hữu thân Hoa Kỳ và tạo tiền đề chính trị cho một quá trình “cải cách màu đỏ, màu hồng” ở nhiều quốc gia Mỹ Latinh

Tiến trình cải cách và dân chủ hóa tại các nước này được phát động bằng

các cuộc bầu cử dân chủ Điểm đặc trưng của thắng lợi các đảng cánh tả là đều

thông qua bầu cử hợp hiến, được quốc tế công nhận và có được số phiếu tín

1 Xem thêm, TS Nguyễn An Ninh (Cb): “Về triển vọng của chủ nghĩa xã hội hai thập niên đầu thế kỷ XXI ”, Nxb CTQG, H 2006

nhiệm khá cao của cử tri Sự khởi đầu mang tính đột biến diễn ra tại Vênêxuêla vào năm 1998, người trúng cử tổng thống là ông Hugo Chavez, một chính khách cánh tả Tiếp đó, trong các cuộc bầu cử ở nhiều quốc gia các năm sau đó, các đảng cánh tả liên tục thắng lợi và đưa người của mình lên cầm quyền Có hai vị tổng thống đã tái đắc cử là Hugo Chavez (Vênêxuêla) và Lula Da Silva

(Braxin) Nhiều đại biểu đã dành thắng lợi “vang dội” với số phiếu áp đảo vượt trội đối thủ Chẳng hạn, thắng lợi của Tổng thống H.Chavez (với 62% số phiếu ủng hộ) tại cuộc bầu cử vào tháng 12- 2006, đã khiến cho đối thủ Manuel Rosales (được 38% số phiếu) nhanh chóng thừa nhận và không hề thắc mắc về một sự gian lận nào Thành công của H.Chavez và sự thừa nhận của đối thủ đã khiến cho một vài nước có ý định “can thiệp vì dân chủ” đã phải chùn tay vì không có nguyên cớ

Các lực lượng cánh tả ở các quốc gia này này đã tìm kiếm được hình thức

đấu tranh thích hợp trong tình hình mới - họ chuyển từ truyền thống hoạt động

vũ trang chuyển sang vận động quần chúng nhân dân, liên kết với các phong trào dân chủ và tiến bộ khác trong nước và khu vực, đấu tranh trên nghị trường với các chính sách, mục tiêu được lòng dân, giương cao ngọn cờ độc lập dân tộc, đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ, bình đẳng xã hội… Nhiều đảng phái lực lượng vốn có truyền thống đấu tranh vũ trang nay như Đảng Mặt trận giải phóng dân tộc Pharabunđô Macti (FMLN) ở En Xanvađo, các lực lượng kháng chiến ở Pêru, Côlômbia, Urugoay, Bôlivia cũng đã từng bước chuyển từ phương thức đấu tranh vũ trang sang đấu tranh nghị trường công khai hợp pháp

Vốn bị coi là “sân sau” của Mỹ, các nước Mỹ Latinh thời gian gần đây đang có cơ hội thuận lợi để có được một vị thế độc lập hơn Sa lầy tại Trung Đông, lo lắng về sự suy giảm vai trò tại châu Âu, dè chừng trước sự trỗi dậy của Trung Quốc Mỹ dường như đã khá bận rộn và mệt mỏi với tham vọng và buộc phải bộc lộ ra những “khâu yếu” của mình Khu vực Mỹ Latinh chính là một khâu như vậy

“Con bài dân chủ” mà Mỹ thường sử dụng đã “gậy ông đập lưng ông” Chính việc thông qua bầu cử đa đảng, hợp hiến, nhân dân đã lựa chọn và đưa cánh tả lên ngôi - điều mà Mỹ không hề muốn đối với nhiều quốc gia ở khu vực

này Có lẽ đây là điều thú vị và bất ngờ nhất trong chính trường thế giới những năm qua Ở Đông Âu “diễn biến hòa bình” có thể làm nên những cuộc cách mạng sắc màu và dựng nên một số chính phủ thân Phương Tây, nhưng ở khu vực Mỹ Latinh thì ngược lại, nó lại lật đổ các chính phủ cực hữu, thân Mỹ và tạo nên các chính phủ cánh tả Trạng thái “ngoài vòng kiểm soát” đang xuất hiện và

Mỹ, với “con bài dân chủ”, không khác gì gã “phù thủy non tay không trị nổi những âm binh mà y đã triệu lên”

Tựu chung, tình hình tích cực của khu vực Mỹ Latinh thập niên gần đây như một phản chứng về “chủ nghĩa tự do mới”, về “diễn biến hoà bình” Nói cách khác, các nước Mỹ Latinh đã cho thấy bộ mặt thật của “chủ nghĩa tự do mới” trong quá trình toàn cầu hoá kinh tế thế giới hiện nay và chỉ ra giới hạn và điểm yếu của “diễn biến hoà bình” mà đế quốc Mỹ là kẻ khởi xướng

Vấn đề đặt ra là, trước triển vọng tích cực của khu vực Mỹ Latinh và mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI" liệu “chủ nghĩa tự do mới”, “diễn biễn hoà bình” và

đế quốc Mỹ sẽ còn thủ đoạn đối phó nào khác? Theo đó mô hình mới này sẽ cần những điều chỉnh nào để tiếp tục phát triển thành quả của “cải cách màu đỏ”?

Ba khái quát trên cũng là tiêu biểu cho tình huống nghiên cứu và sức hấp

dẫn của đề tài: Về mô hình “Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI” của khu vực

Mỹ latinh hiện nay - giá trị và vấn đề đặt ra với chủ nghĩa xã hội

2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

2.1 Các thành tựu nghiên cứu có liên quan tới đề tài này

Có ba nhóm thành tựu nghiên cứu quan trọng phản ánh hoặc liên quan tới khuynh hướng XHCN và mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI" của Mỹ Latinh

2.1.1 Nhóm thành tựu thứ nhất là những nghiên cứu, tài liệu, thông tin

đa diện, đa cấp có liên quan tới Mỹ Latinh và các nước của khu vực này trong

quá trình cải cách thập niên gần đây

Tiêu biểu cho nhóm thành tựu này là các công trình sau đây:

phục vụ nghiên cứu của Ban Đối ngoại Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, là những tổng hợp thông tin, tài liệu về các đảng mà Đảng ta có quan hệ, đáng chú

ý là tài liệu về những đảng hiện đang cầm quyền tại khu vực Mỹ Latinh cùng

một số đánh giá từ góc độ nghiên cứu về vấn đề này Đây là bộ tài liệu tốt cho nghiên cứu song nó còn ít các phân tích, đánh giá về mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI"

GS.TS Lê Hữu Nghĩa, GS.TS Trần Hữu Tiến; Nxb CTQG, HN 2003, là một tập hợp các bài viết của nhiều nhà nghiên cứu, vừa mang tính phương pháp luận vừa phân tích về hiện trạng, vấn đề và xu hướng của thế giới đương đại Các tác giả đều khẳng định xu thế thời đại đi lên CNXH vẫn là xu thế chủ đạo của chính trị đương đại; nó hấp dẫn nhiều quốc gia - dân tộc vào dòng chảy của cuôc đấu tranh vì độc lập dân tộc, chủ quyền kinh tế quốc gia, công bằng trong phát triển

và hướng tới CNXH

3 “Chủ nghĩa tư bản hiện đại trong hai thập niên đầu thế kỉ XXI - khả

năng thích nghi, phát triển và khả năng khủng hoảng của nó” - đề tài KX 08- 07,

Đỗ Lộc Diệp chủ nhiệm, H 2006, là một công trình nghiên cứu và dự báo về CNTB hiện đại và triển vọng của nó trên một số phương diện và ảnh hưởng đối với CNXH Công trình này là một nghiên cứu khá toàn diện và tương đối chi tiết

về CNTB hiện đại, những biến đổi, những đặc điểm và tác động của nó với thế giới Khu vực châu Mỹ và Mỹ Latinh cũng được đề cập song đề tài chưa hướng quan tâm vào khu vực này cùng những động thái đời sống chính trị - xã hội của nó

1982 như là một tổng kết lịch sử - văn hoá - triết học của nhà văn Colombia nổi tiếng, về số phận của các quốc gia Mỹ Latinh trong thế giới cận đại và hiện đại Chúng ta chú ý tới một đoạn: “Bạo lực và nỗi đau vô hạn của lịch sử chúng tôi là kết quả của những sự bất công từ rất lâu đời và nỗi đắng cay chưa hề được kể, chứ không phải một âm mưu được bày ra cách quê hương chúng tôi ba ngàn hải

lý Nhưng nhiều nhà lãnh đạo và nhà tư tưởng châu Âu đã từng nghĩ như vậy, với

sự ngây thơ của những người cổ lỗ đã quên mất sự quá đà đầy thành quả của tuổi trẻ mình như thể [người ta] không thể nào tìm được một số phận nào khác hơn là phải sống dưới quyền sinh sát của hai ông chủ lớn của thế giới”

luận số 9/2000 là một nghiên cứu về sự trỗi dậy và tự chọn đường phát triển của

thế giới thứ ba, đặc biệt là “số phận của Mỹ Latinh” trong những thập niên gần đây dưới ảnh hưởng của chủ nghĩa tự do mới Nghiên cứu này như một cắt nghĩa

vì sao khu vực này đã tìm một sự lựa chọn mới trong quá trình phát triển của mình, song tác giả chưa đi sâu vào những lựa chọn của khu vực này

Hoàng Thụy Giang chủ nhiệm, đề tài KX 08-04, H 2005 Công trình cho ta một

cái nhìn toàn cảnh về vị thế và sự phân bổ cùng các xu hướng, trào lưu và dự báo

về cục diện của đời sống chính trị thế giới hai thập niên đầu thế kỷ XXI Tuy vậy, tác giả cũng chưa đi sâu vào xu hướng XHCN của khu vực Mỹ Latinh

hoá, TS Thái Văn Long, NXB chính trị quốc gia, 2006 Tác giả khẳng định vai

trò to lớn của các nước Mỹ Latinh trong bảo vệ độc lập, chủ quyền dân tộc và đoàn kết hợp tác Nam – Nam Tác giả phản ánh quan niệm về nội dung cơ bản của đấu tranh vì độc lập dân tộc trong bối cảnh chính trị hiện đại, gồm: “Xác lập

và giữ vững ổn định chính trị ; phát triển kinh tế quốc gia bảo vệ chủ quyền kinh tế; cải cách chính sách xã hội, phát triển nhân lực và, đoàn kết quốc tế, đẩy mạnh hợp tác Nam – Nam vì một trật tự quốc tế mới” Mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI" chính là sự phản ánh những nội dung cơ bản này

XXI, TS Nguyễn An Ninh (chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia, Hà nội 2006 Tác

giả đã đưa ra quan niệm về triển vọng của CNXH, các nhân tố tác động và có những đánh giá riêng về xu hướng đi lên CNXH ở từng khu vực, những thách thức và vấn đề đặt ra với các khu vực, trong đó có Mỹ Latinh Đáng chú ý là những nhận định về thế giới thứ ba và vai trò của nó, đặc thù chính trị - xã hội cùng những nét riêng quy định sắc thái CNXH ở khu vực này

PGS.TS Nguyễn Hoàng Giáp chủ biên, NXB chính trị quốc gia, Hà nội, 2008, có những bài viết đề cập tới hiện tượng cánh tả Mỹ Latinh chẳng hạn: “Bước phát triển của trào lưu cánh tả Mỹ Latinh hiện nay” gồm những thông tin và nhận định

về thực trạng và triển vọng của trào lưu này

10 Chủ nghĩa tư bản những bất ổn tiềm tàng, Harry Shutt; Nxb Chính

trị quốc gia, Hà nội, 2002 Chúng ta chú ý tới quan niệm về một trật tự bền vững của thế giới gồm: chủ nghĩa tập thể mới, một nền dân chủ mới và chủ nghĩa toàn cầu mới Tuy không trực tiếp mô tả về Mỹ Latinh nhưng tác giả lại cắt nghĩa đúng nguyên nhân căn bản nhất đã thúc đẩy cho “sự lựa chọn Bolivar”của khu vực này Chẳng hạn một nhận định về chủ nghĩa tự do mới: “CNTB kẻ đi tìm lợi nhuận tối đa, trong một phần ba cuối của thế kỷ XX đã không còn là một công cụ mang lại tiến bộ cho con người nữa… Một thảm hoạ như vậy có thể xoá sạch những thành quả to lớn mà nền văn minh phương Tây vất vả lắm mới giành được trong 5 thế kỷ qua, kể từ thời Phục hưng, và theo đó mở ra một kỷ nguyên hắc

ám mà Uynstơn Sơcsin đã tiên đoán từ năm 1940…” (tr 370-371)

Bergerron, NXB chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, là một công trình nghiên cứu vạch rõ hậu quả tầm vóc thế giới của CNTB hiện đại, rằng cách mà CNTB đang làm đã để lại nhiều hậu hoạ, nguy cơ với quá trình phát triển công bằng, bền vững và nhân bản Nó đã để lại cả một châu lục - châu Mỹ và khu vực Mỹ Latinh lút đầu trong nợ nần và sự phụ thuộc nhiều mặt vào các nước đế quốc Tình thế

ấy là một cách cắt nghĩa vì sao Mỹ Latinh hướng tới những sự phủ định con đường của “chủ nghĩa tự do mới”

Chí Minh, 2006, là một bản cáo trạng về “chủ nghĩa tự do mới”- kẻ đã dùng tiền bạc dưới chiêu bài đầu tư và các mưu mô chính trị để khống chế, kìm hãm sự phát triển của các quốc gia đang phát triển nhằm khai thác những nguồn tài nguyên và biến nhiều quốc gia trở thành những con nợ khổng lồ của IMB, WB - những tổ chức bị Mỹ và các tập đoàn xuyên quốc gia thao túng Mỹ Latinh cũng

là một trong những trường hợp điển hình được mô tả trong cuốn sách này

13 Phong trào cánh tả lan rộng ở Mỹ Latinh; www.http:

che-vietnam.com, ngày 26/2/2009; là một bài nghiên cứu có tính tổng quan về tình hình cánh tả Mỹ Latinh cùng những thành quả của họ trong tiến trình cải cách gần đây Đáng chú ý là nhận định về uy tín chính trị của các nguyên thủ cánh tả vẫn tiếp tục giữ vững và tăng lên trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế của thế giới

hiện nay Cải cách nơi đây đang tiếp tục vượt qua thử thách của khủng hoảng kinh tế và đang đi tới theo mô hình của mình Tuy vậy, bài viết cũng chỉ dừng lại

ở thông tin, bình luận chứ chưa đưa ra các nhận định sâu hơn về các chủ trương mới của chính phủ cánh tả nơi đây

Ngoài ra, còn nhiều công trình nghiên cứu và thông tin khác có liên quan tới khu vực Mỹ Latinh và tiến trình cải cách gần đây

2.1.2 Nhóm thành tựu thứ hai, những nghiên cứu, bình luận, đánh giá có

đề cập tới mô hình và con đường hiện thực hoá "CNXH ở thế kỷ XXI" của khu

vực Mỹ Latinh

Tiêu biểu cho nhóm thành tựu này là các công trình sau đây:

quan và Kỷ yếu đề tài cấp Bộ năm 2008 của Viện Quan hệ quốc tế Học viện CTHC quốc gia Hồ Chí Minh do TS Nguyễn Thế Lực chủ nhiệm Đây có thể coi

là công trình nghiên cứu khá công phu và gần nhất của giới lý luận Việt Nam về vấn đề mà đề tài này quan tâm Đáng chú ý là những phản ánh về thực trạng, đánh giá và tổng thuật về phong trào cánh tả Mỹ Latinh hiện nay, những quan điểm của Đảng ta về phong trào này Chiến lược xã hội chủ nghĩa ở Mỹ Latinh được nhìn nhận là mềm dẻo, linh hoạt và kiên trì với mục tiêu CNXH song vẫn còn nhiều khó khăn đang chờ phía trước Thậm chí có nhiều ý kiến khác nhau về một vấn đề ngay trong nhóm tham gia nghiên cứu đề tài này (chẳng hạn quan niệm về triển vọng), điều này cho thấy tính cần thiết nghiên cứu của vấn đề ta đang bàn Thêm vào đó, cũng cần có thêm những nghiên cứu sâu hơn về mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI"

khu vực Mỹ Latinh - những giá trị cần tham khảo”, TS Nguyễn An Ninh, 2008,

là một chuyên đề cho đề tài: “Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay - những quan điểm lý luận cơ bản” do PGS, TS Trần Thành (Viện Triết học, Học viện CTHC quốc gia Hồ Chí Minh) chủ nhiệm (2008-2010) Tác giả đã phân tích những đặc điểm về bối cảnh, chủ thể, đặc thù khu vực và những quan niệm cơ bản cùng một số đánh giá về giá trị, đóng góp của nó đối với lý luận về CNXH

hiện đại Hiển nhiên, với tư cách là một chuyên đề, tác giả chưa có dịp để bàn sâu hơn về mô hình này

2005 của tác giả Nguyễn Văn Thanh là một góc nhìn riêng vừa phản ánh về đặc sắc của toàn cầu hoá hiện đại vừa là một trong những cắt nghĩa khá xác đáng cho câu hỏi vì sao hàng loạt các nước Mỹ Latinh hiện nay lựa chọn mô hình

"CNXH ở thế kỷ XXI"

Văn Quang, Tạp chí Cộng sản số 127-7/2007 Đáng chú ý là nhận định: “nhiều đảng cầm quyền ở Mỹ Latinh có đường lối và định hướng đi lên chủ nghĩa xã hội” và những phân tích khá sâu về các loại cánh tả đang cầm quyền tại khu vực này Tuy vậy tác giả cũng chưa đánh giá về mức độ XHCN của những cải cách trên thực tiễn

Nguyễn Khắc Sứ, Tạp chí Cộng sản, 11/2007 Bài viết này là một tổng quan về tình hình cải cách của Mỹ Latinh gần đây Đáng lưu ý là hai nhận định: 1/Coi hiện tượng này là một “khuynh hướng XHCN bước đầu”- đây có thể coi là một nhận định có tính đóng góp cho việc nghiên cứu hiện tượng Mỹ Latinh 2/ Tác giả, với tư cách là người đã từng hoạt động thực tiễn tại khu vực này (nguyên là đại sứ Việt Nam tại Cuba) đã cung cấp nhiều thông tin, tư liệu và cả một phác thảo về mô hình "Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI" của Mỹ Latinh Tuy vậy, với phạm vi của một bài nghiên cứu, tác giả chưa có điều kiện để phân tích sâu hơn

về giá trị, đóng góp cũng như hạn chế của mô hình này

Vêneduela, TS Nguyễn Mạnh Hùng, Bản tin của Hội đồng lý luận Trung ương,

8/6/2008, là một nghiên cứu sâu về mô hình CNXH ở Vênêxuêla với những thông tin về quá trình phát triển và đặc trưng của mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI" Tuy vậy, tác giả cũng chưa cắt nghĩa vì sao có mô hình này

Nguyễn Khắc Sứ, bài tham gia Hội thảo tại học viện CT-HC quốc gia Hồ Chí Minh nhân dịp kỉ niệm 50 năm cách mạng Cuba (1959-2009) Tác giả đã trình

bày quan niệm của Cu ba về mô hình CNXH và chắc chắn nó sẽ có ảnh hưởng sâu đậm, ít nhất là trên phương diện thực tiễn, đến mô hình "CNXH ở thế kỷ

XXI"

thế kỷ XXI, PGS, TS Nguyễn Hoàng Giáp, TS Nguyễn Thị Quế, Tạp chí Cộng

sản số 3/2007, là một nghiên cứu về phong trào cánh tả Mỹ Latinh hiện nay Nhóm tác giả đã bước đầu lí giải vì sao cánh tả thắng lợi vang dội và dự báo về triển vọng của phong trào này

cứu khá công phu của James Petras - được đăng tải trên trang website Chê - Việt

Nam, đáng chú ý là những nhận định của tác giả về 4 chu kỳ cách mạng của khu vực Mỹ Latinh trong khoảng nửa thế kỷ gần đây, những tác nhân, bối cảnh đã hình thành các chu kỳ này Tác giả có nhận định: “Cả Che lẫn phong trào cách mạng mới đều không xây dựng một bộ khung lý thuyết chi tiết và tỉ mỉ, họ cũng không chỉ đơn giản là những người biết tùy cơ ứng biến trong hành động (hành động trước, lý thuyết sau) Đúng hơn, họ bắt đầu với những khái niệm cơ bản của phân tích giai cấp và sau đó áp dụng chúng để khẳng định thực tiễn quốc gia trong khi tiến hành các hoạt động xã hội Chủ nghĩa Mác “ứng dụng” vì thế có nội dung kinh nghiệm sâu sắc (không phải là cách nhìn không tưởng hay trừu tượng) được xây dựng trên bản chất vững chắc của các giai tầng xã hội (thổ dân, nộng dân…) mà các phong trào này có mối quan hệ mật thiết”

đây, TS Nguyễn An Ninh, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, 4/2007,

nghiên cứu về những thành tựu của cánh tả trên chính trường Mỹ Latinh thập niên gần đây Tác giả đặt vấn đề, như một gợi mở về nghiên cứu triển vọng của CNXH: “Điều đáng quý là, thông qua hiện thực Mỹ Latinh, chúng ta lại thấy sự phát triển mạnh mẽ của xu thế XHCN ở Tây bán cầu sau hơn 40 năm hạt giống đầu tiên nảy nở trên mảnh đất Cuba Lý luận CNXH có nên coi đây là tín hiệu chấm dứt thời kỳ khủng hoảng của CNXH hiện thực thời sau Liên xô Đông Âu?”

TS Nguyễn Viết Thảo, Tạp chí Cộng sản, số 3/2008 Tác giả đã chỉ ra đặc thù

của quá trình chuyển giao quyền lực ở Vênêxuêla là “bằng biện pháp hiến định

để tháo dỡ quyền lực tư sản” và ban hành đạo luật quy định quyền lực nhà nước phải được phi tập trung hóa, chuyển cho hệ thống quyền lực nhân dân chức năng

tổ chức và quản lý một số hoạt động dịch vụ Chỉ ra đặc trưng quản lý kinh tế của mô hình nhà nước xã hội chủ nghĩa là thực hiện kế hoạch hóa nền kinh tế quốc gia trên cơ sở phát huy sự tham gia trực tiếp của quần chúng Và “việc thành lập Đảng Xã hội chủ nghĩa thống nhất Vênêxuêla (PSUV) như đội tiền phong thống nhất và duy nhất trở thành yêu cầu sống còn của cách mạng Vênêxuêla”

Viện thông tin khoa học, Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh

số 5 và 6, 2/2008, là những nghiên cứu về đặc trưng của mô hình Vênêxuêla hiện nay Tác giả đã phân tích các dấu hiệu đặc trưng của kết quả cải cách và những vấn đề mà nó phải đối diện Có một cảnh báo về tốc độ và cách thức của cải cách đang diễn ra: “Những cải cách có thể thúc đẩy kinh tế đất nước tiến đến

mô hình XHCN Tuy nhiên, chúng có thể phá vỡ những bộ phận cấu thành quan trọng của CNTB và gây ra những hậu quả không mong muốn nếu như không áp dụng những cơ chế có tính chất lựa chọn”

báo của Thuỳ Vân trên bản tin VOV (Đài phát thanh tiếng nói Việt Nam) cũng phản ánh một khía cạnh thay đổi chính sách của Mỹ với khu vực này Mỹ đã buộc phải thừa nhận thực tế rằng vai trò cùng các giá trị kiểu Mỹ đang suy giảm mạnh mẽ tại Mỹ Latinh Ngày 29/3/2009, Phó Tổng thống Mỹ Joe Biden nói:

“Thời kỳ Mỹ đơn phương ra lệnh, thời kỳ chúng tôi chỉ nói mà không lắng nghe

đã chấm dứt Chuyến thăm của tôi đến đây chính là khởi đầu của sự đổi mới trong mối quan hệ đối tác với châu Mỹ" Thay đổi chính sách của Mỹ với Mỹ Latinh cũng báo hiệu rằng “sóng gió” chưa yên với tiến trình cải cách nơi đây

10/4/2009 là những thông tin về thành tựu và vấn đề của công cuộc cải cách ở nước này Thông qua cảm nhận của một nhà báo, chúng ta có được nhiều thông

tin bình luận và cả những vấn đề có tính lý luận mà mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI" nước này đang đặt ra

2.1.3 Nhóm thành tựu thứ ba, gồm những quan sát, đánh giá bình luận

nghiên cứu về các đảng dân chủ xã hội, “con đường thứ ba” và các đảng cánh

tả cầm quyền và liên minh giữa họ với các đảng cộng sản và công nhân trong

khu vực Mỹ Latinh trên con đường “cải cách màu đỏ” Đây chính là những chủ thể có vai trò quan trọng trong việc xây dựng và tổ chức để hiện thực hoá mô hình mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI"

Tiêu biểu cho nhóm thành tựu này là các công trình sau đây:

Một số công trình nghiên cứu về CNXH dân chủ - lý luận và thực tiễn

cứu chuyên đề của Viện thông tin Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh,

2004 Tương lai của nền dân chủ xã hội, của Thomas Mayer và Nicole Breyer –

Nxb Lý luận chính trị, Hà nội 2007, cung cấp cho ta về các mô hình xã hội dân chủ đương đại như những tư liệu để so sánh với mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI"

ở Mỹ Latinh Và “Chủ nghĩa xã hội dân chủ ý thức hệ của giai cấp công nhân

châu Âu” – một công trình nghiên cứu của Tào Á Phùng và Trương Phượng

Quyên được đăng trên “Những vấn đề chính trị - xã hội” của Viện thông tin khoa học Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh số 1/2008, cũng tiếp tục hướng nghiên cứu trên

Các nghiên cứu trên đã phân tích những giá trị và những hạn chế sai lầm và xác định một thái độ đúng đắn với nó Những mặt cần được nhìn nhận của CNXH dân chủ là: chịu ảnh hưởng sâu sắc của chủ nghĩa Mác, vẫn coi “việc diệt vong của GCTS và thắng lợi của GCCN đều là tất yếu như nhau”; nó vẫn tiếp tục đại diện cho lợi ích và nguyện vọng của tầng lớp dưới của xã hội; góp phần trực tiếp nâng cao đời sống của giai cấp công nhân của nhân dân và mở rộng quyền dân chủ; là một lực lượng có vai trò quan trọng trong duy trì và giữ hoà bình…

Nó cũng có những hạn chế sai lầm như: thiếu khoa học, tán dương tuyệt đối biện pháp cải cách trong khuôn khổ tư sản, ảo tưởng vào sự tiệm tiến dân chủ tư sản phủ nhận mục tiêu CNCS, cho rằng CNXH không có mục tiêu cuối cùng Những

nghiên cứu này giúp chúng ta một góc độ để tiếp cận cánh tả Mỹ Latinh và mô hình mà họ theo đuổi

tiễn, TS Nguyễn Văn Sáu, TS Cao Thái (đồng chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia

Hà Nội, 2006 Đây là công trình nghiên cứu về một trường hợp tiêu biểu của đảng xã hội dân chủ cầm quyền ở một nước châu Âu, qua nghiên cứu này chúng

ta có được những thông tin tham chiếu về một đảng dân chủ xã hội cầm quyền

để từ đó có những so sánh với các đảng cánh tả cầm quyền ở Mỹ Latinh

gian khổ Haron Swin và Tư Văn Tùng, bản dịch được đăng trên “Những vấn đề

chính trị xã hội” (đã dẫn), số 19 và 20 Bài nghiên cứu này nêu những vấn đề mà một đảng xã hội dân chủ được coi là khá thành công trên vị trí cầm quyền hơn nửa thế kỉ qua Hiện nay họ đang phải đối diện với những vấn đề chẳng hạn, CNXH dân chủ và thị trường, một nhà nước phúc lợi hiện đại với xu thế ngày càng tăng chất lượng dịch vụ xã hội; vấn đề của phân biệt chủng tộc trong xã hội… những vấn đề này sẽ tiếp tục đặt ra với mô hình mà Mỹ Latinh theo đuổi

“CNTB hiện đại những điều chỉnh mới”, Trung tâm KHXH & NVQG, Viện thông tin khoa học xã hội; H 2001, (tr 251- 259); là một góc nhìn về những giới hạn của một mô hình tiêu biểu của CNXH dân chủ mà một đảng cánh tả khá già dặn và nhiều kinh nghiệm cầm quyền ở châu Âu, theo đó, chúng ta có được những cơ sở để so sánh, phân tích các giới hạn của các đảng cánh tả Mỹ Latinh hiện nay

5 Cũng từ góc nhìn trên thông qua một nghiên cứu của Dương Khải

Tiên về Khảo sát đặc điểm mô hình kinh tế - xã hội Thuỵ điển, Lý luận chính trị

5- 2006 đã cung cấp thêm những thông tin về mô hình Thuỵ Điển và vai trò của đảng cánh tả nơi đây

tế từ đầu thập niên 90 của thế kỷ XX đến nay - Đề tài cấp Bộ, 2006 của Viện

Quan hệ quốc tế, Học viện CT-HC quốc gia Hồ Chí Minh; Chủ nhiệm TS Nguyễn Hoàng Giáp Đáng quan tâm là những thông tin và bình luận về một

hình thức tập hợp của các đảng cộng sản và công nhân quốc tế qua Diễn đàn Sao Paulo và ảnh hưởng tích cực của nó với Mỹ Latinh và cả trên bình diện quốc tế

tiến sĩ của Nguyễn Viết Thảo, Hà Nội 1998 Luận án đã đi sâu mô tả, phân tích

và nhận định quá trình hợp tác liên kết khu vực Mỹ Latinh như một tất yếu và cũng là một quá trình chủ động tạo ra một đối trọng của khu vực trước làn sóng toàn cầu hoá của CNTB Đáng chú ý là quan niệm về “chủ nghĩa Mỹ Latinh” - một khái quát về sắc thái riêng của sự vận động chính trị của khu vực này

Báo Nhân dân, 25/10/2007; Chúng ta chú ý tới một thông tin về lời tuyên bố của

Tổng thống Êcuađo - R.Correa rằng “tiến trình hội nhập Nam Mỹ đang tiếp tục vững bước và là xu thế không thể đảo ngược bởi nhiều chính phủ tiến bộ hiện nay trong khu vực đang có chung lý tưởng, đồng thời khẳng định khu vực này sẽ

có một Tổ quốc lớn trong tương lai vì sự công bằng xã hội và ít đói nghèo”

TS Nguyễn Viết Thảo, bài nghiên cứu đăng trên tạp chí Cộng sản, số 7/2008 phản ánh quá trình hình thành, vấn đề và thách thức với bộ tham mưu - người sẽ dẫn dắt cả dân tộc theo mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI"; đánh giá về vai trò này, tác giả phản ánh một nhận định rằng: “PSUV đã làm hồi sinh hy vọng về chủ nghĩa xã hội trong khu vực Mỹ Latinh chất chứa đầy tiềm năng cách mạng và đấu tranh chống đế quốc”

được đăng trên Bản tin Thông tin “Những vấn đề chính trị - xã hội”, số 6/2007 của Viện thông tin khoa học, Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, ngoài những nghiên cứu về ảnh hưởng sâu rộng của Cuba với đất nước của mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI" có một nhận định cần quan tâm “Bản thân các nhà lãnh đạo cao nhất của chính quyền ở Vênêxuêla cũng chưa hiểu rõ ràng

về mô hình CNXH ở Vênêxuêla” (tr 17)

Veneduela thực trạng và triển vọng, Đề tài khoa học 9/2008 của Ban đối ngoại

Trung ương, Đảng Cọng sản Việt Nam (KHBD-16), Chủ nhiệm Dương Minh,

đã cung cấp nhiều tư liệu về Vênêxuêla, đáng chú ý là những nguyên tắc cơ bản của tư tưởng Bolivar, một số đánh giá về cấu trúc lý luận và hiệu quả thực tiễn của "Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI"; những khó khăn bên trong (chưa thống nhất về tổ chức lãnh đạo, sự chống phá của các thế lực hữu…) và bên ngoài - chủ yếu là “Diễn biến hoà bình của Mỹ”, cùng triển vọng của mô hình này Ngoài ra còn nhiều công trình, bài báo khác có đề cập đến các vấn đề mà

đề tài này quan tâm

2.2 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ về mô hình "Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI"

Nhìn tổng quát, do tính hấp dẫn và tính đặc biệt của hiện tượng "CNXH ở thế kỷ XXI" cho nên trong thập niên gần đây, có khá nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này Chưa khi nào “CNXH ở thế kỷ XXI” của khu vực Mỹ Latinh lại được người ta nói nhiều đến vậy Song khi đi sâu nghiên cứu - tổng thuật thì cũng dần rõ một điểm là: chưa có những công trình lý luận, những nghiên cứu khoa học “dày dặn” mang tính tổng kết về khuynh hướng XHCN và những đánh giá về mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI" Đây đang là một khoảng trống lý luận cần được sớm bù đắp

Mặt khác, cũng có một thực tế là giới nghiên cứu cũng chưa có nhiều tài liệu, chưa có đủ thời gian đi sâu nghiên cứu lý luận - thực tiễn của vấn đề này Thời gian mới chỉ khoảng 10 năm cho việc xây dựng và triển khai một mô hình

xã hội, hiển nhiên là chưa thật sự đủ điều kiện vật chất để có tư liệu cho những khái quát toàn diện và chính xác

Bản thân các đảng cánh tả đi theo mô hình này cũng chưa thật rõ về

"CNXH ở thế kỷ XXI" của mình, quan niệm của họ về cơ bản là hợp thời đại nhưng cũng cần được chi tiết, cụ thể hơn Ông Alberto Muller, Chủ tịch Tiểu ban Tư tưởng - Ủy ban Thành lập Đảng XHCN thống nhất Vênêxuêla cho biết:

“Ý tưởng về CNXH của chúng tôi xuất phát từ tình hình thực tế của đất nước

Đó là kinh tế còn khó khăn, phân hóa giàu nghèo dữ dội với 40% nghèo khổ, trình độ dân trí thấp Chúng tôi sẽ tập trung vào việc nâng cao cuộc sống của người dân, cải thiện chất lượng giáo dục, y tế Việc quốc hữu hóa các ngành dầu lửa và luyện kim sẽ cho phép chúng tôi làm được việc này Về kinh tế, khái

niệm của chúng tôi về xã hội chủ nghĩa là một nền kinh tế nhiều thành phần bao gồm: Nhà nước, tư bản nước ngoài, hợp tác xã và doanh nghiệp vừa và nhỏ”1Hơn nữa, rất nhiều vấn đề các đảng cánh tả mới bắt tay thực nghiệm trong muôn vàn khó khăn, mâu thuẫn và phải đối phó hằng ngày với các mưu toan chống phá bên trong và từ bên ngoài từ các thế lực hữu và chủ nghĩa đế quốc

Hiện tượng "CNXH ở thế kỷ XXI" cùng tính đặc thù của quan niệm và cách thức hiện thực hoá của chính quyền cánh tả ở các nước Mỹ Latinh buộc giới nghiên cứu càng phải quan tâm hơn cả về thực tiễn và cả về lý luận

Theo đó, có ba vấn đề lớn đặt ra và đang cần làm rõ từ thực tiễn của Mỹ

Latinh hiện nay xung quanh vấn đề mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI":

Thứ nhất, tính chất CNXH khoa học của mô hình này ở mức độ nào?

Những đột phá tư tưởng của nó cùng sự kết hợp khá đặc biệt về cơ sở lý luận (là một hợp thể giữa Chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng giải phóng dân tộc của Bôlivar và chủ nghĩa nhân đạo Thiên chúa giáo) liệu có được thực tế chấp nhận? Đâu là sự sáng tạo khoa học và đâu là dấu hiệu của không tưởng, cải lương? Và, chính bản thân lý luận về CNXH khoa học có thể bổ sung hoàn thiện thêm những gì từ hiện thực này?

Thứ hai, về phương diện lý luận, CNXH khoa học khẳng định chủ thể quan

trọng nhất của quá trình xây dựng CNXH là GCCN và đội tiền phong của nó là Đảng Cộng sản; thực tiễn của Mỹ Latinh cũng có những nhân tố đó, song lại còn

là sự kết hợp với các đảng cánh tả - những lực lượng đang thực sự nắm quyền lực và có thiện chí với các đảng cộng sản Họ đang tìm kiếm sự liên minh Chẳng hạn tháng 3/2008 về tổ chức, Đảng PSUV của Vênêxuêla đã thành lập, song Cương lĩnh chính trị vẫn đang phải tiếp tục thảo luận Sự chưa thống nhất

về chính trị tư tưởng và tổ chức đang là một thực tế và cũng là lực cản lớn trên con đường thực hiện mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI" Vậy liệu sự kết hợp kia có chặt chẽ, bền vững và trở thành hạt nhân của quá trình xây dựng xã hội XHCN ở

Mỹ Latinh?

Hiện nay các đảng cánh tả ở đây chưa đề cập nhiều đến tính giai cấp của lực lượng cách mạng Có thể đây là một cách để tập hợp lực lượng nhưng trong

1 Chủ nghĩa xã hội ở Mỹ Latinh - website Việt báo, ngày 4/11/2007

tương lai, khi đấu tranh giai cấp ngày một quyết liệt, thực tiễn chính trị hiện đại chắc chắn sẽ đặt ra những đòi hỏi cao hơn về lập trường giai cấp và mối quan hệ giữa giai cấp và dân tộc với cải cách

Thứ ba, "CNXH ở thế kỷ XXI" và quá trình cải cách màu đỏ, màu hồng ở

Mỹ Latinh xét về đại cục dù chủ thể là cánh tả nhưng dấu hiệu của một chế độ khác về chất so với các chính thể tư sản hiện hành đang xuất hiện ở một số nước Nó đang mang lại nhiều lợi ích, quyền cho nhân dân lao động trong đó có GCCN; nó chống chủ nghĩa đế quốc, phấn đấu vì độc lập tự do, vì tiến bộ dân chủ và công bằng xã hội, vì một trật tự mới của khu vực và trên thế giới vì những mục tiêu cao cả của thời đại

Hạt nhân của tư tưởng Bôlivar là giải phóng, độc lập và phát triển đến hôm nay nó đang tìm cách tiếp hợp với lí tưởng CNXH Liệu có nên coi đây cũng là một biểu hiện của chân lí “Độc lập dân tộc gắn liền với CNXH”?

Và, mô hình và con đường đặc thù xây dựng "CNXH ở thế kỷ XXI" ở Mỹ Latinh hiện nay và trong tương lai có vai trò như thế nào và còn có những bất cập, hạn chế hoặc mặt nào cần điều chỉnh? Có điểm gì khác biệt giữa cánh tả của Mỹ Latinh với cánh tả của châu Âu? Và, các nước đang trong quá trình cải cách đổi mới để xây dựng CNXH trên thế giới có thể học hỏi được gì từ mô hình ấy? v.v

Những vấn đề trên đã khách quan đặt ra yêu cầu bức thiết cần có một công trình nghiên cứu đầy đủ hơn “Về mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI" của khu vực

Mỹ Latinh - các giá trị cần tham chiếu và những vấn đề đặt ra đối với lý luận CNXH hiện đại”

Đề tài này chính là một cách tiếp cận riêng để góp phần lí giải vấn đề trên

3 MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU Mục tiêu

Chỉ ra những giá trị, những vấn đề đặt ra với lý luận, thực tiễn của CNXH

và ý nghĩa, bài học từ mô hình “CNXH ở thế kỷ XXI” của khu vực Mỹ Latinh

Nhiệm vụ

Chỉ ra bối cảnh - những đặc điểm của “mảnh đất hiện thực” Mỹ Latinh, nơi nảy sinh mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI" hiện nay

Những nét cơ bản của mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI" và con đường, cách

thức mà các đảng cánh tả của khu vực này đang làm để hiện thực hoá nó

Đánh giá những giá trị và những tình huống lý luận cần được tiếp tục nghiên cứu thêm về mô hình này trong sự so sánh với lý luận CNXH khoa học

và quan niệm về CNXH thời kỳ cải cách, đổi mới

Ý nghĩa và bài học kinh nghiệm với CNXH thế giới và đổi mới ở Việt Nam

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Phương pháp nghiên cứu chung:

Đề tài quán triệt và tuân thủ phương pháp luận và các nguyên lí lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, đặc biệt là chủ nghĩa duy vật lịch sử và hệ thống lý luận - phương pháp nghiên cứu của CNXH khoa học để nghiên cứu, đánh giá về mô hình “Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI” của khu vực Mỹ Latinh

Đề tài cũng coi những quan điểm, chính sách, nhận định đánh giá của Đảng cộng sản Việt Nam về nội dung và đặc điểm của thời đại ngày nay, các đánh giá

về tình hình, đặc điểm và xu thế cách mạng thế giới, đường lối quan hệ quốc tế cùng những văn kiện ký kết giữa Đảng và Nhà nước ta với các đảng và chính phủ của khu vực Mỹ Latinh trong thời gian gần đây… là định hướng cơ bản và mang tính phương pháp luận cho quá trình nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu cụ thể

Trên cơ sở của phương pháp luận duy vật biện chứng về lịch sử, đề tài chủ yếu sử dụng phương pháp nghiên cứu cơ bản: tổng hợp - phân tích - so sánh - khái quát để thu thập và xử lí tài liệu

Thao tác thu thập tích luỹ tư liệu sẽ hướng tới trước tiên là những nguyên lí của chủ nghĩa Mác-Lênin về CNXH khoa học, CNXH dân chủ, những nhận định

về phong trào cộng sản và công nhân khu vực Mỹ Latinh Đây được coi là bộ khung lí thuyết cơ bản để đánh giá về mô hình "Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI" Các văn kiện, chủ trương chiến lược, chính sách… của Đảng và Nhà nước ta trong phạm vi của vấn đề nghiên cứu; các văn kiện chính thống của các đảng cánh tả và chính phủ cầm quyền của khu vực này, các tuyên bố của các lãnh tụ - nguyên thủ quốc gia Mỹ Latinh… cũng là hướng quan trọng để thu thập tư liệu

Những công trình nghiên cứu, những thông tin trong nước và quốc tế có liên quan tới vấn đề nghiên cứu sẽ được đề tài này tiếp thu có xử lí và kế thừa

Thao tác xử lí phân tích - khái quát thông tin sẽ được tiến hành bằng các phương pháp nghiên cứu cơ bản kết hợp với các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành, liên ngành cả về phương pháp và góc độ tiếp cận; chẳng hạn đề tài chú ý tiếp cận các vấn đề từ góc độ chính trị - xã hội của môn CNXH khoa học Hoặc phương pháp phỏng vấn chuyên gia là rất cần thiết và phù hợp với việc nghiên cứu đề tài này Thông tin có được từ các nhà hoạt động chính trị, các cán bộ ngoại giao, các chuyên gia nghiên cứu về Mỹ Latinh hoặc những người

đã từng công tác tại khu vực này… vừa là những tư liệu có ích lại vừa có thể là những phản biện độc lập giúp cho tăng tính chất khoa học của công trình này Theo đó, chúng tôi cho rằng, việc xây dựng một bộ khung lý thuyết nghiên cứu riêng cho đề tài này cũng sẽ là rất cần thiết và là một trong vấn đề phương pháp cần được quan tâm đầu tiên khi khai triển nghiên cứu Khung lí thuyết nghiên cứu này, về cơ bản phải thoả mãn được hai yêu cầu lớn nhất là: Một là, xác định được cơ sở và phương pháp để đánh giá tính chất XHCN của mô hình

"Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI"; Hai là, xác định được tính đặc thù và góc độ tiếp cận khoa học với hiện tượng đặc biệt này mà không khiên cưỡng trước thực

tế hoặc sa vào lệch lạc về lý luận

Nhìn chung, cũng như mọi công trình nghiên cứu khoa học khác, đề tài này

sẽ đầu tư kỹ lưỡng vào vấn đề phương pháp nghiên cứu Đó là yêu cầu tự thân

do đối tượng và mục tiêu nghiên cứu của đề tài này quy định

5 Ý NGHĨA LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

5.1 Về ý nghĩa thực tiễn của đề tài này

Việc nghiên cứu phong trào cánh tả và mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI" trước tiên là sự khai triển - trên bình diện thực tiễn nghiên cứu khoa học, góp phần thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước ta là “tăng cường tìm hiểu và hợp tác với các đảng cánh tả, các đảng cầm quyền trên thế giới” Những nghiên cứu của đề tài này góp phần nâng cao sự hiểu biết về một thực tiễn sống động, nhiều sức hấp dẫn, song còn khá mới mẻ với chúng ta ở khu vực Mỹ Latinh

Với thực tiễn xây dựng CNXH, những kết quả nghiên cứu của đề tài này vừa góp phần củng cố lòng tin vào xu hướng tất yếu đi lên CNXH trên phạm vi toàn thế giới, vừa góp phần nâng cao nhận thức về các biểu hiện đa dạng của các phong trào tiến bộ trên thế giới hiện nay Từ những thành tựu và đóng góp của

mô hình "Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI" chúng ta có thể rút ra những bài học kinh nghiệm trên một số lĩnh vực mà thực tiễn đổi mới của nước ta hiện đang rất quan tâm Chẳng hạn, cách thức mà một số quốc gia Mỹ Latinh quản lí hoặc quốc hữu hoá thông qua hình thức cổ phần hoá những doanh nghiệp nước ngoài

để bảo vệ chủ quyền kinh tế Hoặc những biểu hiện mới của chủ nghĩa quốc tế trong quan hệ kinh tế giữa các nước Mỹ Latinh được tiến hành trên những nguyên tắc tương trợ và phi thị trường Hiện nay, phát triển dân chủ XHCN ở nước ta cũng có thể học tập một số kinh nghiệm trong việc tích cực hoá đời sống chính trị thông qua hình thức dân chủ trực tiếp của “chế độ dân chủ cùng tham gia” đang khá phổ biến ở Mỹ Latinh hiện nay…

Thông qua quá trình nghiên cứu, đội ngũ những người tham gia đề tài cũng

có thêm được một lượng tri thức mới để phục vụ cho việc nâng cao chất lượng nghiên cứu và giảng dạy

5.2 Về ý nghĩa lý luận của đề tài này

Hai vấn đề lớn nhất của quá trình phát triển theo định hướng XHCN là mô hình và con đường đi lên CNXH vẫn đang tiếp tục đặt ra trước các nhà nghiên cứu CNXH Thông qua việc nghiên cứu một trường hợp cụ thể là vấn đề mô hình "Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI" của khu vực Mỹ Latinh, đề tài này mong muốn được góp một phần nhỏ vào sự nghiệp chung

Với lý luận CNXH khoa học và nhiều chuyên ngành khác của chủ nghĩa Mác - Lênin, đề tài này cũng đóng góp một phần làm rõ tính đúng của những nguyên lí lý luận từ một thực tiễn có thể được coi là mới mẻ và khá nhiều tình huống đặt ra cho giới nghiên cứu lý luận

Các nghiên cứu của đề tài này cũng góp phần vào nâng cao nhận thức và bước đầu góp phần tổng kết lý luận về CNXH trong giai đoạn hiện nay từ một địa bàn là khu vực Mỹ Latinh và thông qua mô hình "Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ

XXI" của nó

PHẦN NỘI DUNG

I BỐI CẢNH MỸ LATINH THẬP NIÊN GẦN ĐÂY VÀ NỘI DUNG

CƠ BẢN CỦA MÔ HÌNH “CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở THẾ KỶ XXI”

1.1 Về khái niệm mô hình "Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI"

Về vấn đề mô hình CNXH trong thời kỳ cải cách đổi mới

Khái niệm mô hình chủ nghĩa xã hội của đề tài này liên quan đến thành quả

đổi mới tư duy lý luận về CNXH trong vài thập niên gần đây Xây dựng chủ nghĩa xã hội là một quá trình tự giác tích cực, nhận thức được quy luật vận động của lịch sử, nhu cầu của thực tiễn để từ đó xác lập mô hình CNXH là một vấn đề

có tính quy luật trong cách mạng XHCN Theo đó, vấn đề mô hình liên quan tới nhận thức của chủ thể quá trình xây dựng CNXH

Về vai trò của nhận thức đối với hành động của con người, Mác có một hình ảnh so sánh giữa con ong và một người kĩ sư bình thường, rằng cái bản năng của loài động vật có thể hơn con người ở độ khéo léo, song nó thua xa con người ở chỗ đối với con người thì tư duy - nhận thức trước, sau đó mới là hành động Nhận thức của con người vạch ra mô hình, viễn cảnh rồi sau đó mới hiện thực hóa, theo đó mô hình logic có ảnh hưởng sâu sắc đến mô hình hiện thực và hiệu quả hoạt động thực tiễn Nó đóng vai trò là “bản vẽ thiết kế” xã hội, là sự hoạch định đường lối, chủ trương, biện pháp… để xây dựng CNXH hiện thực Tính đúng của nó, theo đó, trực tiếp ảnh hưởng nhiều mặt đến quá trình thực tiễn xây dựng CNXH

Cuộc khủng hoảng của một mô hình CNXH hiện thực đầu thập niên 90 đã thúc đẩy những người đang xây dựng chủ nghĩa xã hội đi tìm kiếm một mô hình mới phù hợp thực tiễn và khoa học hơn Theo đó, nhiều quan niệm mới về mô hình của CNXH trong cải cách đổi mới đã xuất hiện và ngày càng được hoàn

thiện Khái niệm mô hình CNXH dùng để chỉ những quan niệm về đặc trưng,

đặc điểm, các yếu tố cấu thành nên xã hội XHCN Nó được coi là bản thiết kế của xã hội XHCN sẽ được xây dựng ở một quốc gia

Chúng ta lấy trường hợp Việt Nam để cụ thể hóa quan niệm về mô hình CNXH Hiện nay, cách hiểu thuật ngữ “mô hình CNXH ở Việt Nam” có hai quan niệm tiêu biểu:

Quan niệm thứ nhất, theo nghĩa hẹp, mô hình CNXH ở Việt Nam được hiểu

là quan niệm về đặc trưng của CNXH ở Việt Nam, là xã hội XHCN mà toàn Đảng, toàn dân Việt Nam hướng tới xây dựng Quan niệm này phân biệt với

khái niệm “con đường xây dựng CNXH ở Việt Nam” – thường được hiểu là các

biện pháp, lực lượng, cách thức, nguồn lực… để xây dựng CNXH Theo nghĩa này, người ta phân biệt theo hai vấn đề lớn nhất vừa mang tính bản thể luận, vừa mang tính phương pháp luận về CNXH, rằng: CNXH ở Việt Nam là gì? và làm cách nào để xây dựng CNXH ở Việt Nam? Các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về CNXH và con đường đi lên CNXH ở Việt Nam được phản ánh trong “Cương lĩnh xây dựng đất nước thời kỳ quá độ lên CNXH” (năm 1991) và trong văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, được sử dụng theo nghĩa này Quan niệm thứ hai, theo nghĩa rộng – cũng là một quan niệm khá thịnh hành và được chấp nhận, đó là coi “mô hình CNXH ở Việt Nam” bao gồm cả 2 phương diện trên Nó vừa phản ánh quan niệm về CNXH và cả cách thức xây dựng nó ở Việt Nam Tiêu biểu là quan niệm “Như vậy, xác định đúng phương hướng cách mạng là rất cơ bản, nhưng vẫn chưa đủ để xây dựng được chủ nghĩa

xã hội Còn phải cụ thể hoá thành "mô hình" (bao gồm cơ cấu, cơ chế, hình

thức, bước đi ) và biết điều chỉnh, thay đổi mô hình khi điều kiện thực tế thay

đổi và đòi hỏi”1

Ở đề tài này, chúng tôi sử dụng khái niệm “mô hình” và khái niệm “con đường đi lên CNXH” theo nghĩa hẹp - tức là hai khái niệm này có những điểm phân biệt với nhau Nói khái quát là “mô hình CNXH” chỉ đặc điểm của CNXH;

nó trả lời câu hỏi CNXH là gì Khái niệm “con đường xây dựng CNXH” bao hàm những biện pháp để xây dựng CNXH; nó trả lời cho câu hỏi làm thế nào để xây dựng CNXH

Điều đáng lưu ý là quan niệm cởi mở hơn về vấn đề mô hình CNXH trong

xu thế đổi mới tư duy về CNXH và con đường xây dựng CNXH Đây là một nét

1 Nguyễn Đức Bình :Tiếp tục một cách kiên định và sáng tạo con đường XHCN, Báo Nhân dân, ngày 6/5/2008

rất đáng lưu tâm và cần khuyến khích tiếp tục tìm tòi Vài thập niên gần đây, giới lý luận và những người quan tâm đến chủ nghĩa xã hội đã thừa nhận rằng CNXH hiện thực là “thống nhất trong đa dạng” và chấp nhận nhiều đổi mới, tìm tòi về mô hình CNXH hiện thực Trên thực tế đã xuất hiện các khái niệm: mô hình CNXH kiểu Liên Xô, mô hình CNXH đặc sắc Trung Quốc, mô hình CNXH ở Việt Nam… Đổi mới tư duy và “khai phóng tư tưởng” đã mở đường cho nhiều phát hiện, sáng tạo trên cơ sở của CNXH khoa học và gắn liền với hoàn cảnh thực tiễn của mỗi nước Nó thoát khỏi trạng thái giáo điều, rập khuôn trước đây - rằng CNXH hiện thực dường như chỉ có mô hình CNXH kiểu Liên

Xô và là sự rập khuôn, tái bản nó sang các quốc gia khác Có thể, trạng thái vượt qua “khuôn thước” cũ, đổi mới và đa dạng hóa các mô hình chính là một nguyên nhân thành công của CNXH trong cải cách, đổi mới Nó có tính chất khuyến khích sự sáng tạo những quan niệm mới mẻ về CNXH trên thế giới Và cũng có thể, từ đây, nhiều nguồn năng lượng sáng tạo, nhiều cảm hứng từ hiện thực đã truyền dẫn và kích thích cho sự nảy sinh mô hình “CNXH ở thế kỷ XXI” ở khu vực Mỹ Latinh trong thập niên gần đây

Vài thập niên gần đây, tình hình thế giới đã có nhiều biến chuyển và đang tác động trực tiếp tới đổi mới tư duy về mô hình CNXH Nó đặt ra nhu cầu phải

có nhận thức mới về nhiều lĩnh vực Chủ nghĩa tư bản hiện đại nhờ tận dụng có hiệu quả những thành tựu của cách mạng khoa học - công nghệ, của công nghệ thông tin, và do có sự điều chỉnh cần thiết, nên đã có thêm tiềm lực phát triển và trên thực tế còn có nhiều sức mạnh trong kinh tế, kỹ thuật, quốc phòng Các mâu thuẫn lớn của thời đại và cuộc đấu tranh tư tưởng diễn ra gay gắt cùng với tác động của cách mạng khoa học - công nghệ, sự bùng nổ thông tin, sự xuất hiện kinh tế tri thức, toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế…

Sự kiện đáng chú ý là sự khủng hoảng và sụp đổ của một mô hình XHCN ở Liên xô và Đông Âu vào những năm 80–90 của thế kỷ XX Nó như một báo hiệu về tính chất tới hạn và cần phải cải cách, đổi mới mô hình CNXH theo tư duy cũ vốn nhiều khiếm khuyết Đây cũng là một trong những tác nhân góp phần thúc đẩy quá trình đổi mới quan niệm về mô hình CNXH

Có thể xác nhận những bất cập khiếm khuyết của mô hình ấy như sau:

Việc duy trì quá lâu quan niệm về một “CNXH trong sạch” (hàm nghĩa: chỉ

có thành phần kinh tế quốc doanh và tập thể, khước từ những biểu hiện đa dạng

và cần thiết của các thành phần kinh tế khác vốn tồn tại một cách khách quan theo sự quy định của lực lượng sản xuất) đã làm cản trở sự phát triển tự nhiên của sức sản xuất và làm xơ cứng nền kinh tế XHCN ở nhiều nước Việc không thừa nhận sản xuất và trao đổi hàng hoá trên cơ sở giá trị và giá cả của thị trường cũng làm triệt tiêu động lực của sản xuất và làm mù quáng nhãn quan quản lí kinh tế - xã hội Nó đã ảnh hưởng khá đậm: “quản lí chỉ chú trọng hiện vật”, hoặc những biểu hiện ngày càng đậm tính chất hình thức kiểu như: “đạt kế hoạch”, “hoàn thành chỉ tiêu”, mà ít quan tâm tới giá trị lỗ lãi, “mua như cướp, bán như cho” và đôi khi có thể rất nghịch lí1… Mô hình quản lí kinh tế xã hội theo kiểu kế hoạch hoá, quan liêu - mệnh lệnh và bao cấp cũng đã chấm dứt vai trò lịch sử Nó có thể thích hợp trong chiến tranh và một vài thời điểm khác, song trong bối cảnh hiện tại, thực tế đã xác nhận là không còn phù hợp Sự rập khuôn mô hình ấy từ Liên xô trở thành lực cản tư duy sáng tạo “trên mảnh đất hiện thực” của nhiều nước trong hệ thống XHCN Trạng thái “bao cấp” về tư duy ấy là có thật

Nhận thức về lợi ích và mối quan hệ giữa các lợi ích trong thời kì quá độ đi lên CNXH xã hội cũng vừa sai lầm về thứ hạng vừa lệch lạc khi nhìn nhận vai trò của từng loại lợi ích: Dường như lợi ích tập thể và lợi ích xã hội đã được ưu tiên và được đặt vào vị trí cao rộng hơn nhiều so với vị thế đáng có của nó Lợi ích chính đáng của cá nhân người lao động vừa bị nhận thức méo mó vừa bị trừu tượng hoá trong các lợi ích trên Điều nghịch lí là nguyên tắc phân phối theo lao động tuy vẫn được nêu cao nhưng lại chỉ được vận hành một cách hình thức bởi chế độ quan liêu bao cấp Chủ nghĩa quan liêu trong hoạt động chính trị cũng khiến cho nền dân chủ tồn tại trong những khoảng cách lớn với nhân dân Hiện tượng đặc quyền đặc lợi, bệnh hình thức chủ nghĩa, cơ chế chính trị cồng kềnh

và thiếu dân chủ… đã làm cho dân ngày càng xa rời Nhà nước và Đảng Chủ

1 Nhiều câu chuyện kể về việc đề lấy cảm tình của cấp trên, một số cán bộ cơ sở có thể tổ chức những hoạt động phi kinh tế như mượn lợn của dân để thả vào chuồng lợn tập thể cho đông đàn; trống dong cờ mở làm “thủy lợi” cho dù biết không thể điều tiết nước…

nghĩa thờ ơ chính trị hoành hành trong xã hội, tạo điều kiện thuận lợi cho sự len lỏi của các mưu mô của chiến lược “diễn biến hoà bình”

Hệ giá trị xã hội cũng có vấn đề khi triển khai trong mô hình CNXH cũ Hệ giá trị của giai cấp công nhân tuy vẫn được nêu cao, song nó đang bị các hệ giá trị phi vô sản khác như tác phong và lối sống quan liêu, chủ nghĩa thực dụng tầm thường, chủ nghĩa hình thức, bệnh nói dối, báo cáo láo, thói xu nịnh cấp trên… dần lấn át Nguyên tắc phân phối theo lao động vẫn được duy trì nhưng bị bóp méo, lệch lạc khá nhiều bởi cơ chế bao cấp, chủ nghĩa bình quân, theo đó động lực chính đáng là lợi ích của người lao động đã bị suy giảm, thui chột Đã có một thời, con người do CNXH mô hình cũ sản sinh ra theo những “khuôn đúc” còn nhiều khuyết tật như vậy Đây là những bất cập lớn có thật trên thực tế Những khiếm khuyết trên đã ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của CNXH hiện thực nhiều nước và cũng đã ảnh hưởng với các mức độ khác nhau tới thực tiễn và tư duy xây dựng CNXH thời kì trước khi cải cách, đổi mới Theo

đó, sáng tạo để xây dựng CNXH hiệu quả và bền vững hơn thông qua việc tìm kiếm những mô hình CNXH là một nhu cầu tự nhiên và cấp thiết

Hai câu hỏi lớn nhất trong lý luận về chủ nghĩa xã hội là nhận thức rõ chủ nghĩa xã hội là gì? và xây dựng chủ nghĩa xã hội như thế nào tiếp tục được đặt ra trong tư duy và hành động của những người xây dựng CNXH Những chủ thể của quá trình tư duy ấy là Đảng Cộng sản, các tổ chức chính trị xã hội tiến bộ và quần chúng nhân dân… Tính đa dạng của chủ thể tư duy về vấn đề này là rất quan trọng, như lời Lênin: “Chúng ta không kỳ vọng rằng Mác hay những người theo chủ nghĩa Mác đều hiểu biết mọi mặt cụ thể của con đường tiến lên chủ nghĩa xã hội Như thế sẽ là phi lý Chúng ta chỉ biết phương hướng của con đường đó và những lực lượng giai cấp nào dẫn đến con đường đó, còn như về cụ thể và trên thực tế con đường đó ra sao, thì kinh nghiệm của hàng triệu con người sẽ chỉ rõ, khi họ bắt tay vào hành động”1 Chính từ nguồn sáng tạo rộng lớn này, nhiều gợi ý về mô hình CNXH hiện thực đã ra đời Mô hình “CNXH ở thế kỷ XXI” của khu vực Mỹ Latinh là một trường hợp đáng quan tâm

Lý luận CNXH thời kỳ cải cách, đổi mới là một sự kết hợp giữa lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin và thực tiễn xây dựng CNXH ở mỗi quốc gia Những thành tựu to lớn và có ý nghĩa lịch sử của sự nghiệp này xác nhận tính đúng của nhiều

sự tìm tòi và là thước đo thực tiễn để tư duy lý luận chấp nhận và khuyến khích các hướng đột phá Cũng từ thực tiễn ấy, thái độ của các đảng cộng sản và của giới nghiên cứu cũng cởi mở hơn trước các hiện tượng như mô hình “CNXH ở thế kỷ XXI”

Cũng xin nói thêm, khái niệm này, ở Việt Nam hiện nay do cách chuyển ngữ khác nhau, cho nên có chỗ gọi là “CNXH ở thế kỷ XXI”, có chỗ là “CNXH của thế kỷ XXI” hoặc đơn giản hơn “CNXH thế kỷ XXI”… nhìn chung dù có khác nhau đôi chút về từ ngữ song đều nhằm chỉ đối tượng mà đề tài này đang nghiên cứu

Mô hình “CNXH ở thế kỷ XXI” là khái niệm dùng để chỉ một xu hướng tích cực trong quá trình cải cách dân chủ thập niên gần đây của một số đảng cánh tả

ở khu vực Mỹ Latinh, phản ánh một quan niệm riêng với tư cách là mục tiêu, đặc trưng kinh tế - chính trị - xã hội, các biện pháp, lực lượng…để tổ chức, xây dựng một xã hội mới theo sự kết hợp các nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin với một số yếu tố đặc thù của khu vực như tư tưởng tiến bộ của Bolivar và tinh thần nhân đạo của Thiên chúa giáo

Cải cách và đổi mới đã làm thay đổi quan niệm cũ về chủ nghĩa xã hội và đòi hỏi phải đồng thời nghiên cứu tìm ra quan niệm mới phù hợp với thời đại và thực tiễn của mỗi dân tộc Công việc ấy bắt đầu từ xác lập phương pháp luận biện chứng duy vật về lịch sử để nhận thức thời đại và phát hiện những vấn đề đặt ra cho dân tộc trong mỗi giai đoạn phát triển Lý luận của chủ nghĩa xã hội khoa học và cải cách đổi mới hiện nay đều khẳng định thực tiễn là thước đo của chân lý, mỗi mô hình CNXH đều được nảy sinh từ một điều kiện lịch sử cụ thể

và việc nghiên cứu nó một cách khoa học đòi hỏi phải được đặt trên “mảnh đất hiện thực” ấy

Vậy “mảnh đất hiện thực” Mỹ Latinh thời gian gần đây ra sao chính là điểm tiếp cận đầu tiên để nghiên cứu về mô hình "CNXH ở thế kỷ XXI"

1.2 Bối cảnh Mỹ Latinh - “mảnh đất hiện thực” của mô hình “Chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI”

1.2.1 Khát vọng phát triển bền vững, công bằng, dân chủ và chống sự lệ thuộc vào đế quốc là “mẫu số chung” của các nước Mỹ Latinh

Bị chủ nghĩa thực dân cũ và chủ nghĩa thực dân mới áp đặt mô hình phát triển là nét tiêu biểu nhất của các nước Mỹ Latinh trong vài thế kỷ qua

Các nước trong khu vực này hầu như cùng trải qua những chặng đường lịch

sử giống nhau và có bối cảnh kinh tế - chính trị - xã hội khá giống nhau: Đều là các quốc gia từng bị chủ nghĩa thực dân xâm chiếm, đô hộ và bóc lột; bị chế độ độc tài của các chính phủ cánh hữu thân Mỹ và phương Tây gây phân hóa giàu nghèo sâu sắc, bị kinh tế thị trường mà điển hình là “chủ nghĩa tự do mới” lũng đoạn nền kinh tế Hậu quả nổi bật có thể kể ra là:

Mỹ Latinh là miền đất của những tương phản và nghịch cảnh Với những nguồn lợi thiên nhiên vô cùng phong phú, theo tính toán của các chuyên gia kinh

tế, vùng đất này có thể bảo đảm cho một tỷ người hưởng thụ mức sống cao Nhưng hiện Mỹ Latinh mới có 560 triệu dân thì đã có đến 224 triệu rơi vào nghèo đói, 90 triệu dân sống dưới mức nghèo khổ với mức thu nhập dưới 2 USD/ngày; 50 triệu người mù chữ… Tại Vênêxuêla, trước khi cánh tả lên cầm quyền, một nghịch lý là đất nước có 30 triệu ha đất trồng trọt nhưng 70% lượng lương thực, thực phẩm lại phải nhập từ nước ngoài, 80% đất đai được canh tác lại nằm trong tay của 5% đại điền chủ Vênêxuêla có tiềm năng dầu mỏ thứ 6 trên thế giới và đứng thứ 5 về sản lượng khai thác, nhưng lại có tới 80% dân sống ở mức nghèo khổ

Tình trạng nghèo đói đi liền với tình trạng phân hoá giàu nghèo ngày càng trở nên sâu sắc khiến cho Mỹ Latinh bị coi là khu vực bất bình đẳng nhất trên thế giới Những người giàu nhất chỉ chiếm 10% dân số nhưng lại sở hữu 48% tổng thu nhập quốc dân (GDP), trong khi 10% người nghèo nhất chỉ có thu nhập bằng 1,6% GDP Hiện trạng này là hậu quả của chủ nghĩa thực dân - được diễn đạt dưới từ ngữ là “gốc gác chủng tộc” Mỹ Latinh có 32% dân số là người da trắng, 44% dân số là người lai, 11% dân số là người thổ dân nhưng tài sản, của cải đa số thuộc về người da trắng, chủ yếu là người châu Âu và Bắc Mỹ di cư