Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội bổ sung, phát triển năm 2011, một trong những nội dung quan trọngđược thông qua tại Đại hội XI là Đảng ta đã nêu lê
Trang 1VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT VIỆT NAM
TÊN HỌC PHẦN
LỊCH SỬ VĂN HÓA VIỆT NAM
TÊN TIỂU LUẬN
Phát huy tiềm năng sức mạnh của văn hóa Việt Nam
trở thành sức mạnh mềm trong hội nhập và phát triển
Chuyên ngành : Quản lý văn hóa
Mã số : 62310642
Tên giảng viên : GS.TS Nguyễn Chí Bền Tên NCS : Hoàng Thị Bình
Hà Nội, 2016
Trang 2LỜI MỞ ĐẦU
Việt Nam có một nền văn hóa đặc sắc, phong phú, đa dạng hợp thànhbởi nền văn hóa của các tộc người sinh sống trên cùng một lãnh thổ, quốc giarất lâu đời được thừa hưởng của cha ông những giá trị văn hóa tinh thần vôgiá và để lại những giá trị lớn Trải qua hàng nghìn năm Bắc thuộc, văn hóaViệt Nam không bị đồng hóa Ngược lại, nó tiếp thu, sáng tạo ra những giá trịmới phù hợp với điều kiện và hoàn cảnh của Việt Nam, có khả năng tạo rasức mạnh mềm không thua kém quốc gia nào
Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa
xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011), một trong những nội dung quan trọngđược thông qua tại Đại hội XI là Đảng ta đã nêu lên định hướng về văn hóa
với nội hàm toàn diện, sâu sắc:“Xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, phát triển toàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ; làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ
và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển” Văn hóa biểu hiện sức sống, sức sáng tạo, sức mạnh
tiềm tàng và vị thế, tầm vóc dân tộc Thực tế đã chứng minh, một quốc giamuốn phát triển bền vững, ngoài dựa vào các “yếu tố cứng” như quân đội, tàinguyên thiên nhiên, tiền vốn, cơ sở vật chất,…thì cần phải biết tận dụng, khaithác “yếu tố mềm”, đó chính là nguồn nhân lực con người với vai trò là nhâncách văn hóa năng động, sáng tạo nhất, đóng góp quyết định nhất đến sựhùng mạnh, phồn vinh của xã hội Hay nói cách khác, văn hóa là một “nguồnlực mềm” làm động lực và đòn bẩy thúc đẩy kinh tế phát triển và làm “hàihòa hóa” các mối quan hệ xã hội và “lành mạnh hóa” môi trường xã hội
Quan điểm của Đảng ta luôn quan tâm xây dựng văn hóa thực chất
là coi trọng và đề cao “sức mạnh mềm” của đất nước “Sức mạnh mềm” là
Trang 3sức mạnh bắt nguồn, xuất phát điểm từ bên trong được kết tinh từ trí tuệ, ýchí, tâm hồn, cốt cách, truyền thống lịch sử vẻ vang, tinh thần anh dũng, quậtcường, mưu trí, sáng tạo của dân tộc Việt Nam từ hàng ngàn đời nay Đểđánh thức những “tiềm năng” còn tiềm ẩn trong dân tộc và mỗi người VN vàkết nối những tiềm năng ấy thành sức mạnh vật chất trong cuộc chiến chốngđói nghèo, lạc hậu; trong xây dựng xã hội văn minh; trong tôi luyện thànhnhững con người mới XHCN chính là nhiệm vụ của văn hóa; đồng thời thểhiện sức mạnh nội sinh của văn hóa thúc đẩy sự phát triển kinh tế- xã hội.
Vậy, cần phải làm gì, làm như thế nào để văn hóa thực sự “trở thành sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển”theo tinh thần Nghị quyết Đại hội
XI của Đảng
Với ý nghĩa đó, trong khuôn khổ của học phần “Lịch sử Văn hóa Việt
Nam” nghiên cứu sinh chọn vấn đề “Phát huy tiềm năng sức mạnh của văn hóa Việt Nam trở thành sức mạnh mềm trong hội nhập và phát triển” nhằm
đề xuất một số ý kiến góp phần phát triển mạnh mẽ sức mạnh văn hóa ViệtNam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc để ngày càng nâng cao vị thế của ViệtNam trên trường quốc tế trong xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu
rộng của đất nước ta hiện nay
Trang 4PHÁT HUY TIỀM NĂNG SỨC MẠNH CỦA VĂN HÓA VIỆT NAM TRỞ THÀNH SỨC MẠNH MỀM
TRONG HỘI NHẬP VÀ PHÁT TRIỂN
1 Các khái niệm
I.1 Khái niệm Văn hóa Việt Nam
Văn hóa Việt Nam được hiểu và trình bày dưới các quan niệm khác nhau:
- Quan niệm thứ nhất: đó là đồng nhất văn hóa Việt Nam với văn hóa
của người Việt, trình bày lịch sử văn hóa Việt Nam chỉ như là lịch sử vănminh của người Việt
- Quan niệm thứ hai: Văn hóa Việt Nam là toàn bộ văn hóa các dân
tộc Việt Nam cư trú trên mảnh đất Việt Nam, chỉ có văn hóa từng tộc người,không có văn hóa dân tộc/quốc gia
- Quan niệm thứ ba: Văn hóa Việt Nam là cộng đồng văn hóa dân
tộc/quốc gia, đây là nền văn hóa dân tộc thống nhất trên cơ sở đa dạng sắcthái văn hóa tộc người Khái niệm dân tộc/quốc gia chỉ một quốc gia có chủquyền, trong đó phần lớn công dân gắn bó với nhau bởi những yếu tố tạo nênmột dân tộc Quan niệm thứ ba này hiện nay đang là quan niệm chiếm sốđông bởi các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý trong lĩnh vực văn hóa ViệtNam, vì vậy nội dung về văn hóa Việt Nam sẽ được trình bày theo quan niệm
thứ ba, văn hóa Việt Nam theo hướng văn hóa dân tộc (Một hướng tiếp cận văn hóa Việt Nam, Hồ Liên, NXB Văn Học 2008)
Văn hóa Việt Nam dưới quan niệm là văn hóa dân tộc thống nhất trên
cơ sở đa sắc thái văn hóa tộc người được thể hiện ở ba đặc trưng chính:
Đặc trưng thứ nhất: Việt Nam có một nền văn hóa phong phú và đa
dạng trên tất cả các khía cạnh, người Việt cùng cộng đồng 54 dân tộc cónhững phong tục đúng đắn, tốt đẹp từ lâu đời, có những lễ hội nhiều ý nghĩa
Trang 5sinh hoạt cộng đồng, những niềm tin bền vững trong tín ngưỡng, sự khoandung trong tư tưởng giáo lý khác nhau của tôn giáo, tính cặn kẽ và ẩn dụtrong giao tiếp truyền đạt của ngôn ngữ, từ truyền thống đến hiện đại của vănhọc, nghệ thuật.
Đặc trưng thứ hai: Sự khác biệt về cấu trúc địa hình, khí hậu và phân
bố dân tộc, dân cư đã tạo ra những vùng văn hoá có những nét đặc trưngriêng tại Việt Nam Từ cái nôi của văn hóa Việt Nam ở đồng bằng sôngHồng của người Việt chủ đạo với nền văn hóa làng xã và văn minh lúa nước,đến những sắc thái văn hóa các dân tộc miền núi tại Tây bắc và Đông bắc Từcác vùng đất biên viễn của Việt Nam thời dựng nước ở Bắc Trung bộ đến sựpha trộn với văn hóa Chăm Pa của người Chăm ở Nam Trung Bộ Từ nhữngvùng đất mới ở Nam Bộ với sự kết hợp văn hóa các tộc người Hoa, ngườiKhmer đến sự đa dạng trong văn hóa và tộc người ởTây Nguyên
Đặc trưng thứ ba: Với một lịch sử có từ hàng nghìn năm của người
Việt cùng với những hội tụ về sau của các dân tộc khác, từ văn hóa bản địacủa người Việt cổ từ thời Hồng Bàng đến những ảnh hưởng từ bên ngoàitrong trong hàng nghìn năm nay Với những ảnh hưởng từ xa xưa của TrungQuốc và Đông Nam Á đến những ảnh hưởng của Pháp từ thế kỷ 19, phươngTây trong thế kỷ 20 và toàn cầu hóa từ thế kỷ 21 Việt Nam đã có những thayđổi về văn hóa theo các thời kỳ lịch sử, có những khía cạnh mất đi nhưngcũng có những khía cạnh văn hóa khác bổ sung vào nền văn hóa Việt Namhiện đại
Một số yếu tố thường được coi là đặc trưng của văn hóa Việt Nam khinhìn nhận từ bên ngoài bao gồm tôn kính tổ tiên, tôn trọng các giá trị cộngđồng và gia đình, thủ công mỹ nghệ, lao động cần cù và hiếu học PhươngTây cũng cho rằng những biểu tượng quan trọng trong văn hóa Việt Nam baogồm rồng, rùa, hoa sen và tre
Trang 6I.2 Khái niệm Sức mạnh mềm
1 Quyền lực, hiểu một cách đơn giản, là quyền năng chỉ huy, saikhiến, gây ảnh hưởng lên người khác để đạt được hiệu quả mình mong
muốn Có nhiều cách để tác động lên hành vi của người khác: như đe dọa, cưỡng ép hay dụ dỗ, mua chuộc, hoặc là kết hợp cả hai.
2 Theo GS Joseph Nye - giáo sư Đại học Harvard của Hoa kỳ-người
được coi là cha đẻ của thuyết “sức mạnh mềm”, thì sức mạnh tổng hợp của một quốc gia gồm có “sức mạnh cứng” (hard power, gồm sức mạnh quân sự, kinh tế, khoa học- công nghệ,…) và “sức mạnh mềm” (soft power, gồm sức mạnh của văn hóa, thể chế xã hội và các chính sách đối nội, đối ngoại của
quốc gia đó)
3 Sức mạnh cứng chi phối, tác động, chinh phục các quốc gia khác bằng cây gậy hay củ cà rốt Sức mạnh mềm là khả năng lôi cuốn, thu phục, cảm hóa người khác bằng sức hấp dẫn của cácgiá trị về văn hóa, về thể chế, chính sách được thực thi hiệu quả ở nước mình, thông qua đó mà nhận được
5 Ở thời đại hiện nay, sức mạnh mềm đang là nhân tố cơ bản để nâng cao
sức cạnh tranh quốc gia cũng như để mở rộng phạm vi ảnh hưởng của một nước
trong khu vực và trên thế giới; nếu chỉ dựa vào sức mạnh cứng về quân sự để
thực hiện đường lối đối ngoại, theo “chủ nghĩa đơn phương”, theo chính sách
Trang 7“ngoại giao pháo hạm” như trước đây thì dù sức mạnh cứng có ưu việt đến đâu,
cũng sẽ không thể giải quyết được vấn đề mà có khi còn để lại những hậu quảphức tạp, khó lường Vì vậy, để đạt thắng lợi trên bàn cờ liên quốc gia hiện nay,
đòi hỏi các nước phải biết phát huy sức mạnh mềm của mình.
2 Mối quan hệ giữa sức mạnh cứng và sức mạnh mềm
Là mối quan hệ giữa cái hữu hình và cái vô hình Sức mạnh mềm là thể hiện sự nối dài và mở rộng của sức mạnh cứng Một quốc gia đã yếu kém về
kinh tế và quốc phòng sẽ khó có thể có sức mạnh mềm đáng kể; ngược lại, sức
mạnh mềm sẽ làm tăng sức mạnh cứng, ví như tính thống nhất dân tộc, sự đồng thuận quốc gia, sự ổn định chính trị của đất nước, sức hấp dẫn về văn hóa và thể chế xã hội,…là những yếu tố quan trọng tạo nên sức mạnh mềm, nó
sẽ góp phần làm tăng sức mạnh cứng, nhờ đó mà “bất chiến tự nhiên thành”
Ngược lại, nếu sức mạnh cứng khỏe, nhưng sức mạnh mềm yếu kém,không có sức hấp dẫn về thể chế, chính sách và văn hóa,…thì cũng không
gây được cảm tình, không cạnh tranh được với ai Nói cách khác, sức mạnh cứng và sức mạnh mềm phải dựa vào nhau, thúc đẩy lẫn nhau để tạo ra sức mạnh tổng hợp quốc gia, nên cần phải tăng cường cả hai Hiện nay, các nước
lớn trong khi tăng cường sức mạnh cứng vẫn đang rất chú trọng phát huy sứcmạnh mềm của mình, nhất là về văn hóa
Có thể minh chứng điều này qua hình ảnh của đất nước Nhật Bản vàHàn Quốc
Nhật Bản cũng đất hẹp người đông, tài nguyên không có, thiên nhiênkhắc nghiệt (động đất, sóng thần), lại không nằm trên trục giao thông đườngbiển như nước ta,…thế mà đã từng là một cường quốc quân sự, hiện đang là
cường quốc kinh tế, vươn lên từ sức mạnh mềm: tinh thần võ sĩ đạo, ý chí
mãnh liệt, tinh thần kỷ luật, tính cộng đồng cao, lòng trung thành, ý thức tôntrọng truyền thống, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc (là một quốc gia hiện đại
Trang 8kiểu phương Tây mà có bản sắc dân tộc đậm nét phương Đông: từ nhà ở, yphục đến ẩm thực, trà đạo,…)
Để quảng bá sức mạnh mềm của mình, Nhật Bản đã có rất nhiều nỗ lực:
- Viện trợ kinh tế ODA cho các nước đang phát triển, như cho Việt Nam ta, mỗi lần hàng trăm tỷ Yên; viện trợ cho Quỹ tiền tệ IMF để giúp các
nước đang gặp khó khăn
- Nhật Bản tham gia tích cực vào các hoạt động giữ gìn hòa bình của LHQ, như ở Afganistan, ở Irak; vào các chương trình phát triển của LHQ,
như đầu tư giúp các nước châu Phi về thay đổi khí hậu, đem tàu tuần dương
hộ tống tàu buôn các nước chống lại bọn hải tặc Somalie,…
- Thực hiện chiến lược ngoại giao công chúng thông qua các hoạt động
truyền thông, văn hóa đại chúng, qua các sản phẩm công nghệ văn hóa mangnhãn hiệu Japanese
- Phát huy quyền lực mềm văn hóa: họ mở hàng trăm trung tâm dạy
tiếng Nhật cho người nước ngoài, tài trợ cho sinh viên các nước sang du họctại Nhật Bản, tăng số sinh viên Nhật ra nước ngoài học, đưa sản phẩm vănhóa Nhật sang phương Tây: như truyện tranh Đôremôn, búp bê Hello Kitty,
- Thực hiện đường lối ngoại giao đa cực, v.v
Kết quả là Nhật Bản đã lột xác từ một tên quân phiệt trong thế chiến 2trở thành nhà từ thiện, nhà buôn, nhà ngoại giao với hình ảnh đẹp đẽ, hấpdẫn, in dấu ấn sâu đậm trong tâm trí người nước ngoài
Hàn Quốc vào những thập niên 50, 60 thế kỷ trước cũng là một nước
nghèo như ta, nay đã vươn lên như một cường quốc châu Á, thông qua xuấtkhẩu văn hóa và các sản phẩm công nghiệp văn hóa, như:
- Điện ảnh Hollywood: họ tiếp thu tinh hoa điện ảnh thế giới để sáng
tạo ra một phong cách làm phim riêng Do nắm bắt được tâm lý giới trẻ trongnước đã chán ngán dòng phim xã hội đen, phim chính luận khô khan,…Hàn
Trang 9Quốc tung ra những bộ phim có nội dung nhẹ nhàng, lấy bối cảnh chính từ xãhội hiện đại, giải quyết những mâu thuẫn gần gũi với cuộc sống đời thường,xoay quanh chữ hiếu, tình yêu chung thủy và các giá trị gia đình châu Á,song họ lại rất chú trọng đến ngoại hình của diễn viên, cảnh quay đẹp, nhạcphim hay, có sức cạnh tranh với phim nước ngoài, đã biến Liên hoan phimPusan trở thành một dạng Liên hoan phim Cannes của châu Á.
- Truyền thông: được coi là một phương tiện quảng bá hình ảnh Hàn
Quốc ra toàn cầu, trở thành một ngành kinh tế truyền thông mũi nhọn HànQuốc có rất nhiều hãng truyền hình tư nhân, cạnh tranh quyết liệt với Đàitruyền hình TƯ KBS của Chính phủ Các thông tin truyền tải trên các hãngnày không bao giờ lấy lại của nhau, nhưng nội dung đều nhằm mục tiêuquảng bá ra thế giới hình ảnh văn hóa, đất nước và con người Hàn Quốc -vừa truyền thống, vừa hiện đại
- Ngành công nghiệp giải trí rất phát triển, như âm nhạc, gam-show,
talkshow,…với hình ảnh các ca sĩ, diễn viên đẹp nhờ công nghệ lăng xê
-tạo ra các thần tượng, góp phần Hàn hóa thanh thiếu niên nhiều nước, trong
đó có cả Trung Quốc và Việt Nam
- Thời trang và mỹ phẩm của Hàn Quốc đều có sức cạnh tranh mạnh
mẽ, bỏ xa nhiều đối thủ, như Nhật Bản, mang lại lợi nhuận lớn với cácthương hiệu như De Bon, E 100, Double Rich,…
- Du lịch: do ảnh hưởng của phim ảnh Hàn Quốc, du khách đổ sang
Hàn Quốc ngày càng nhiều, để được thăm các cảnh đẹp trong phim, thăm cáctrường quay, các danh thắng,…Trong năm 2011, họ thu hút được 8,8 triệu dukhách nước ngoài, nhất là từ Trung Quốc
Điều đó cho thấy vai trò quan trọng của văn hóa trong chiến lược
“ngoại giao sức mạnh mềm” trên thế giới hiện nay
Trang 103 Văn hóa là một “nguồn lực mềm” làm động lực và đòn bẩy thúc đẩy kinh tế phát triển và làm “hài hòa hóa” các mối quan hệ xã hội và
“lành mạnh hóa” môi trường xã hội.
Một trong những nội dung quan trọng trong Cương lĩnh xây dựng đấtnước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm2011) thông qua tại Đại hội XI là Đảng ta đã nêu lên định hướng về văn hóa
với nội hàm toàn diện, sâu sắc: “Xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, phát triển toàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ; làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ
và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển”
Đây là thành quả của tư duy không ngừng tìm tòi, sáng tạo và ngàycàng hoàn thiện lý luận về văn hóa trong lịch sử hơn 80 năm của Đảng Cộng
sản Việt Nam Đó là: Từ việc xác định “văn hóa là một trong ba mặt trận mà người cộng sản phải quan tâm” (Đề cương văn hóa Việt Nam năm 1943),
“một trong ba cuộc cách mạng phải tiến hành đồng thời” (Đại hội IV), cho đến “Văn hóa là nền tảng tinh thần xã hội, vừa là động lực vừa là mục tiêu thúc đẩy sự phát triển kinh tế- xã hội” (Hội nghị Trung ương 5, Khóa VIII),
và được nâng tầm “xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học Văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” đến khẳng định “Đảm bảo sự gắn kết giữa nhiệm
vụ phát triển kinh tế là trung tâm, xây dựng, chỉnh đốn đảng là then chốt vớikhông ngừng nâng cao văn hoá- nền tảng tinh thần của xã hội; tạo nên sựphát triển đồng bộ cả ba lĩnh vực trên chính là điều kiện quyết định để bảo
Trang 11đảm cho sự phát triển toàn diện bền vững của đất nước” (Hội nghị Trung
ương 10, Khóa IX) và chỉ rõ “Văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển” (Cương lĩnh bổ sung, phát triển năm 2011).
Văn hóa biểu hiện sức sống, sức sáng tạo, sức mạnh tiềm tàng và vịthế, tầm vóc dân tộc Thực tế đã chứng minh, một quốc gia muốn phát triểnbền vững, ngoài dựa vào các “yếu tố cứng” như tài nguyên thiên nhiên, tiềnvốn, cơ sở vật chất,…thì cần phải biết tận dụng, khai thác “yếu tố mềm”, đóchính là nguồn nhân lực con người với vai trò là nhân cách văn hóa năngđộng, sáng tạo nhất, đóng góp quyết định nhất đến sự hùng mạnh, phồn vinhcủa xã hội Hay nói cách khác, văn hóa là một “nguồn lực mềm” làm độnglực và đòn bẩy thúc đẩy kinh tế phát triển và làm “hài hòa hóa” các mối quan
hệ xã hội và “lành mạnh hóa” môi trường xã hội Không phải ngẫu nhiên mà
Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO)
từng khuyến cáo các nước trên thế giới: “Tiếp thêm sức mạnh của nền văn hóa đương thời và nâng nó lên ngang tầm với sự phát triển kinh tế và sự phồn vinh của xã hội” (Trích theo cuốn sách: Phạm Văn Đồng- Đổi mới và văn hóa, Nxb CHTG, HN, 1995, trang 14) Và: “Từ nay trở đi văn hóa cần coi mình là một nguồn bổ sung trực tiếp cho phát triển và ngược lại phát triển cần thừa nhận văn hóa giữ một vị trí trung tâm, một vai trò điều tiết xã hội” (Ủy ban quốc gia về Thập kỷ quốc tế phát triển văn hóa: Thập kỷ thế giới
phát triển văn hóa Bộ Văn hóa -Thông tin và Thể thao, HN, 1992, trang 23)
Sinh thời, Thủ tướng Phạm Văn Đồng là người rất quan tâm đến vai
trò của văn hóa Ông khẳng định: “Cách mạng là đổi mới, một quá trình đổi mới cho đến đích cuối cùng cho nên cách mạng càng cần văn hóa…Văn hóa
là cội nguồn sức mạnh và tài năng làm nên chiến thắng” (Phạm Văn Đổi mới và văn hóa, Nxb CHTG) Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng cũng nhấn mạnh: Văn hoá không chỉ là kết quả của phát triển nhanh, bền vững mà còn