Sử dụng phần mềm iMindMap 5 lập sơ đồ tư duy trong hoạt động củng cố kiến thức môn học – Vật lí 10

Trong thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chỉđơn thuần là nhớ kiến thức một cách máy móc mà chưa rèn luyện kỹ năng tư duy.Học sinh chỉ học bài nào biết bài đấ

SỬ DỤNG PHẦN MỀM iMINDMAP 5 LẬP SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG HOẠT ĐỘNG CỦNG CỐ KIẾN THỨC

MÔN HỌC – VẬT LÍ 10

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Hưởng ứng công cuộc đổi mới trong giáo dục ở nước ta hiện nay mà trọngtâm của đổi mới chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông là tập trungđổi mới phương pháp dạy học, thực hiện dạy học dựa vào hoạt động tích cực, chủđộng, sáng tạo của học sinh với sự tổ chức và hướng dẫn thích hợp của giáo viên,nhằm phát triển tư duy độc lập, góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu, khảnăng tự học, tự bồi dưỡng hứng thú học tập, tạo niềm tin và vui thích trong họchành

Để thực hiện mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề đổi mới phương phápdạy học theo triết lý lấy người học làm trung tâm được đặt ra một cách bức thiết.Bản chất của dạy học lấy người học làm trung tâm là phát huy cao độ tính tự giác,tích cực, độc lập, sáng tạo của người học

Để làm được điều đó thì vấn đề đầu tiên mà người giáo viên cần nhận thức

rõ ràng là quy luật nhận thức của người học Người học là chủ thể hoạt động chiếmlĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ chứ không phải là “cái bình chứa kiếnthức” một cách thụ động

Trong thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chỉđơn thuần là nhớ kiến thức một cách máy móc mà chưa rèn luyện kỹ năng tư duy.Học sinh chỉ học bài nào biết bài đấy, cô lập nội dung của các môn, phân môn màchưa có sự liên hệ kiến thức với nhau vì vậy mà chưa phát triển được tư duy logic

và tư duy hệ thống Mặc khác, hiện nay không chỉ phần đông học sinh mà giáoviên phổ thông đều nhận định là nội dung chương trình Vật lí phổ thông khá nhiều

và rộng vì thế việc tiếp thu và nhớ bài của các em rất khó khăn Sử dụng sơ đồ tưduy không chỉ giúp học sinh giải quyết được các vấn đề trên mà còn giúp giáo viênđổi mới phương pháp giảng dạy – lấy học sinh làm trung tâm Qua đó giúp họcsinh nâng cao hiệu quả học tập và giảng dạy

Từ thực trạng trên, tôi thực hiện đề tài “Sử dụng phần mềm iMindMap 5

lập sơ đồ tư duy trong hoạt động củng cố kiến thức môn học – Vật lí 10” để có

thể phát huy tối đa năng lực của mỗi cá nhân cũng như hiệu quả học tập của họcsinh trong việc học Vật lí

II TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

1 Cơ sở lý luận

Sau khi tìm hiểu và nghiên cứu về sơ đồ tư duy được phát minh bởi TonyBuzan, tôi nhận thấy rằng Sơ đồ tư duy là công cụ tư duy mang tính tự nhiên, nếuvận dụng vào dạy học sẽ gây cảm hứng và niềm say mê học tập cho học sinh Đặcbiệt, Sơ đồ tư duy rất phù hợp cho việc đọc, ôn tập, ghi chú Có thể nói, đây làcông cụ vô giá không những giúp cho học sinh mà cả giáo viên trong việc thu thập,phân loại thông tin Điều này giúp tiết kiệm thời gian làm việc trong học tập Sửdụng sơ đồ tư duy giúp cho học sinh hiểu được nội dung bài học một cách rõ ràng

và hệ thống Việc ghi nhớ cũng như vận dụng cũng sẽ tốt hơn, chỉ cần nhìn vào sơ

đồ tư duy, học sinh có thể thuyết trình được nội dung bài học

Sơ đồ tư duy cung cấp cho ta cái nhìn chi tiết và cụ thể về một vấn đề, giúpđưa ra các hướng tiếp cận và giải quyết vấn đề

Tony Buzan trong chương trình Người đương thời

2 Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài

2.1 Sơ đồ tư duy là gì? Và tại sao nên sử dụng sơ đồ tư duy?

 Sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ýtưởng, tóm tắt những ý chính của một nội dung, hệ thống hóa một chủ đề…bằng cách kết hợp việc sử dụng hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết… Đặcbiệt đây là một sơ đồ mở, việc thiết kế sơ đồ là theo mạch tư duy của mỗingười

 Việc ghi chép thông thường theo từng hàng chữ khiến chúng ta khó hình dungtổng thể vấn đề, dẫn đến hiện tượng đọc sót ý, nhầm ý Còn sơ đồ tư duy tậptrung rèn luyện cách xác định chủ đề rõ ràng, sau đó phát triển ý chính, ý phụmột cách logic

Sơ đồ tư duy có ưu điểm:

• Dễ nhìn, dễ viết

• Kích thích hứng thú học tập và khả năng sáng tạo của học sinh

• Phát huy tối đa tiềm năng ghi nhớ của bộ não

• Rèn luyện cách xác định chủ đề và phát triển ý chính, ý phụ một cách logic

Sử dụng Sơ đồ tư duy sẽ giúp:

2.2 Những nguyên tắc và lời khuyên khi lập Sơ đồ tư duy

Những lời khuyên: Điều cần tránh khi ghi chép trên sơ đồ tư duy

•Ghi lại nguyên cả đoạn văn dài dòng

•Ghi chép quá nhiều ý vụn vặt không cần thiết

•Dành quá nhiều thời gian để ghi chép

2.3 Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học:

Để thực hiện việc củng cố nội dung bài học thông qua Sơ đồ tư duy tôi thựchiện 2 giai đoạn sau:

Giai đoạn 1: Hướng dẫn học sinh cách ghi chép bài một cách hệ thống theo

định hướng mới “chống đọc chép” tạo tiền đề cho việc vận dụng sơ đồ tư duy hệ thống hóa kiến thức và tăng cường khả năng tự học.

Hai biện pháp được tiến hành trong giai đoạn 1:

+ Biện pháp 1: Giới thiệu cho học sinh các kiểu ghi bài trong và ngoài lớp học

Qua tìm hiểu nhiều tài liệu, tôi biết được có những cách ghi chép như sau:

 Ghi chép theo kiểu đề mục

 Ghi chép theo kiểu trích dẫn

 Ghi chép theo kiểu luận đề

 Ghi chép theo kiểu tự do

Từ đầu năm học, theo định hướng của ngành chống đọc chép, tôi đã giớithiệu đến học sinh các kiểu ghi chép trên Thực tế, các kiểu ghi chép này các emcũng đã thực hiện rồi nhưng ít được biết đến tên và tác dụng cũng như hiệu quảcủa từng kiểu ghi Thông thường, tôi nhận thấy ở trường học sinh thường được

hướng dẫn ghi chép bài học theo kiểu đề cương, trích dẫn và luận đề còn cách ghichép theo kiểu tự do dành cho việc dự hội thảo hay chuyên đề…

Điều đáng quan tâm là các kiểu ghi chép trên nếu được kết hợp với việc hệthống kiến thức bài học củng cố bài học theo kiểu Sơ đồ tư duy sẽ giúp học sinhnhớ lâu hơn, gây hứng thú và niềm đam mê học tập hơn cho học sinh

+ Biện pháp 2: Hình thành thói quen ghi chép có hệ thống

Biết cách ghi chép bài sẽ giúp học sinh vừa ghi nhận lại thật tốt những kiếnthức giáo viên cung cấp, vừa giúp cho các kiến thức ấy "đi thẳng vào đầu" học sinhmột cách nhanh chóng, hiệu quả hơn Để cải thiện việc ghi chép của mình, tôi đãyêu cầu học sinh cần lưu ý:

 Làm bài tập về nhà trước khi đến lớp, xem trước bài học mới

 Đi học đầy đủ, nếu bạn bỏ một buổi học thì bạn phải mượn vở của bạn cùnglớp để ghi lại

 Hãy để mỗi bài ghi chép ở một trang giấy riêng

 Ngoài các loại bút thông thường, học sinh cần trang bị thêm các loại bút dạquang để làm nổi những thông tin quan trọng

 Dùng các ký hiệu để ghi bài nhanh hơn

 Chú ý lắng nghe những lời giảng của giáo viên

 Không cần ghi lại mọi lời giảng của giáo viên mà hãy tư duy để ghi nhữngđiều quan trọng nhất Luôn động não chứ đừng chỉ ghi chép như một cái máy

 Nếu bỏ lỡ thông tin nào, hãy cách ra vài dòng để bổ sung sau, bằng cách hỏilại giáo viên hay các bạn khác

 Dành khoảng thời gian để xem xét lại những ghi chép

 Ghi chép khi đọc một thông tin, một bài học mới nào đó ở sách giáo khoa sẽgiúp bạn nhớ được các thông tin đó

Qua việc hướng dẫn cách ghi bài nói trên, tôi nhận thấy học sinh dần dần

có những thay đổi đáng kể Cụ thể, các em đã tự tin hơn trong việc ghi chép ở lớp

và chuẩn bị bài soạn ở nhà thông qua sự hướng dẫn của tôi Và, tôi nghĩ rằng việc

hệ thống kiến thức sẽ rất dễ dàng với các em khi các em đã quen với việc viết bài

có hệ thống như trên

Giai đoạn 2: Thay đổi cách củng cố bài học thông qua lập Sơ đồ tư duy

Để tổ chức hiệu quả, tôi phải chuẩn bị như sau:

a Chuẩn bị của giáo viên và học sinh

 Đối với giáo viên:

 Chuẩn bị các sơ đồ ôn bài sao cho phù hợp nhất với từng bài, từng chủ đề haytừng chương

 Phân nhóm: 2 hoặc 4 học sinh/nhóm

 Phần hướng dẫn các bước tiến hành vẽ một Sơ đồ tư duy (vẽ trên giấy và sửdụng phần mềm iMindMap 5)

Chú ý: Giáo viên có thể thiết kế bằng bảng vẽ trên giấy, hoặc hệ thống kiến thức

bằng sơ đồ trên bảng, hoặc có thể dùng phần mềm iMindMap 5 Đối với phần mềm này giáo viên có thể thực hiện thành một giáo án hay một bài giảng điện tử

với kiến thức được xây dựng thành một sơ đồ, qua đó còn có thể kết hợp để trình chiếu những nội dung cần lưu ý hay những đoạn phim có liên quan được liên kết với sơ đồ Qua đó có thể giúp học sinh hệ thống được kiến thức vừa học, khắc sâu được kiến thức trọng tâm.

 Đối với học sinh:

 Chuẩn bị giấy A4, bút chì màu, các mẫu giấy nhỏ, bút dạ quang (nếu vẽ trêngiấy); biết cách sử dụng phần mềm iMindMap 5

 Cần nắm vững nội dung kiến thức của bài đã học

b Hướng dẫn trình tự vẽ một Sơ đồ tư duy hệ thống kiến thức

Để vẽ một Sơ đồ tư duy gồm 6 bước cơ bản sau:

Bước 1: Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề, hay có thể với một từ

khóa được viết in hoa, viết đậm Một hình ảnh có thể diễn đạt được cả ngàn từ và

giúp ta sử dụng trí tưởng tượng của mình Một hình ảnh ở trung tâm sẽ giúp ta tậptrung được vào chủ đề và làm cho ta hưng phấn hơn

Bước 2: Luôn sử dụng màu sắc Bởi vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não

như hình ảnh

Bước 3: Nối các nhánh chính (cấp một) đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánh

cấp hai đến các nhánh cấp một,… bằng các đường kẻ, đường cong với màu sắc

c Phân phối thời gian hợp lý: Thời gian 1 tiết học 45 phút, nên vấn đề cần quan

tâm để đạt hiệu quả là việc phân phối thời gian hợp lý

 Khoảng 3 đến 5 phút: Các em tự do sáng tạo ý tưởng riêng của mình và traođổi với các bạn cùng nhóm

 Khoảng 2 - 3 phút tiếp theo: Đại diện nhóm lên trình bày sơ đồ của nhómmình

 Thời gian còn lại, tôi cùng các học sinh góp ý, đánh giá, trình chiếu sơ đồ màtôi đã vẽ sẵn bằng phần mềm và cả bản vẽ Sơ đồ tư duy trên giấy để các emđối chiếu, so sánh, chỉnh sửa lại cho hợp lí.

 Qua Sơ đồ tư duy hệ thống kiến thức, tôi chốt lại những kiến thứ cần nhớ, đặcbiệt là các từ khóa và để học sinh hiểu và nắm vững kiến thức nhờ hình ảnhtrên sơ đồ Có thể nói, đây là một phương pháp giúp người học lưu kiến thứctrong trí nhớ được sâu và dài hơn so với các phương pháp khác

Sau đây, tôi xin giới thiệu một vài Sơ đồ tư duy hệ thống kiến thức chương

II – Động lực học chất điểm và chương IV – Các định luật bảo toàn trong chươngtrình Vật lí 10 (vẽ tay và dùng phần mềm iMindMap 5, xem hướng dẫn sử dụngphần mềm iMindMap 5 trong phần phụ lục)

III HIỆU QUẢ CỦA ĐỀ TÀI

Qua việc sử dụng Sơ đồ tư duy trong hoạt động củng cố bài học tôi nhậnthấy các em:

 Rất hứng thú trong học tập: Không khí lớp học vui tươi giúp các em thoải mái,

tự tin hơn trong việc trình bày ý kiến của mình và biết lắng nghe ý kiến đóng gópcủa những thành viên khác

 Nhớ bài nhanh hơn, từng bước xây dựng được kỹ năng diễn giải

 Kết quả và thành tích học tập cao hơn:

+ Kiến thức của HS sẽ giảm bớt tính chủ quan, phiến diện, làm tăng tính kháchquan khoa học

+ Kiến thức trở nên sâu sắc, bền vững dễ nhớ và nhớ nhanh hơn do được giaolưu học hỏi giữa các thành viên trong lớp

Sau đây là số liệu thống kê so sánh kết quả học tập trước và sau khi sử dụng Sơ đồ

tư duy trong hoạt động củng cố kiến thức

Trước khi áp dụng phương pháp: Kết quả khảo sát chất lượng giữa học kì I

Kết quả khảo sát chất lượng giữa học kì II

Nhận xét: Sau thời gian áp dụng phương pháp mới, kết quả đạt được (giữa học kì

II) như sau:

 Tỉ lệ học sinh giỏi từ 12,3% lên 21,3%, tăng 9%

 Tỉ lệ học sinh trung bình từ 29,2% xuống 23,65%, giảm 5,55%

 Tỉ lệ học sinh yếu từ 4,5% xuống 3,35%, giảm 1,15%

IV ĐỀ XUẤT, KHUYẾN NGHỊ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG

1 Bài học kinh nghiệm:

a Kết quả thu được: Từ quá trình áp dụng đề tài và qua kết quả thu nhận được tôi

có một số đánh giá sau:

 Đề tài có tính khả thi, do Sơ đồ tư duy là một sơ đồ mở nêntạo cho học sinh thoải mái hơn trong giờ học, phát huy được tính sáng tạo củahọc sinh, kích thích học sinh suy nghĩ tích cực hơn, tăng khả năng tư duy củahọc sinh và rèn kỹ năng trình bày kiến thức theo một hệ thống logic: Qua sơ

đồ tư duy học sinh đã xác định được trọng tâm vấn đề dễ dàng hơn, ghi nhớkiến thức được lâu hơn và tiết kiệm được nhiều thời gian ôn tập Việc sử dụngphương pháp thuyết trình dựa trên sơ đồ tư duy đã phát huy được tính tích cực,chủ động sáng tạo của học sinh, rèn kỹ năng mạnh dạn và tự tin khi trình bàytrước đám đông

 Mặt khác, trong quá trình giảng dạy, việc sử dụng sơ đồ tưduy kết hợp linh hoạt với nhiều phương pháp học khác sẽ tạo hứng thú tronggiờ học, phát huy tính chủ động của học sinh sẽ giúp học sinh ghi nhớ bàinhanh hơn và tiết kiệm thời gian trong quá trình ôn tập và củng cố kiến thức

 Sử dụng thành thạo và hiệu quả Bản đồ Tư duy sẽ mạng lạinhiều kết quả tốt và đáng khích lệ trong Phương pháp học tập và giảng dạy củagiáo viên Học sinh sẽ tiếp thu kiến thức chủ động sáng tạo và tư duy pháttriển Giáo viên sẽ tiết kiệm được thời gian, tăng sự linh hoạt trong bài giảng,giúp học sinh nắm bắt được kiến thức qua một bản đồ thể hiện các liên kết chặtchẽ của tri thức Hơn nữa,việc áp dụng một công cụ học tập tiện ích như Sơ đồ

tư duy cho môn Vật lí − môn bị coi là “khó nuốt” với nhiều học sinh phổ thôngtrong tương lai sẽ đem lại nhiều hy vọng lạc quan cho nền giáo dụcc nước ta

b Tồn tại cần khắc phục:

 Một số học sinh còn lười biếng, chưa thật sự tập trung và đầu tư cho sơ đồ tưduy của mình, chỉ vẽ lại theo một sơ đồ phân nhánh, chưa xác định được vấn

đề trọng tâm và những vấn đề liên quan còn trình bày dài dòng, chưa thực sự

có ý tưởng để xây dựng một sơ đồ tư duy để củng cố và hệ thống lại kiến thức

mà vẫn muốn dùng phương pháp học thuộc lòng

 Đề tài chỉ nghiên cứu áp dụng trên một số bài ở một số chương, chưa thực sựđánh giá hết được tính khả thi của nó một cách triệt để Một số học sinh lạilạm dụng nhiều hình vẽ trong sơ đồ theo ý tưởng của mình, như vậy có thể làmmất thời gian và bị chi phối cho việc tập trung triển khai các ý trong nội dungbài cần thể hiện trên sơ đồ

2 Hướng phổ biến, áp dụng đề tài:

Với tính khả thi đã đạt được của đề tài qua quá trình áp dụng, trong nhữngnăm sắp tới, tôi sẽ tiếp tục thực hiện phổ biến trong toàn bộ chương trình Vật lí lớp

10, 11, 12 và có thể áp dụng ở các môn học khác

3 Đề xuất, khuyến nghị:

 Về phía phụ huynh học sinh: Kiểm tra đôn đốc việc chuẩn bịbài, học bài của học sinh ở nhà Tạo điều kiện và khuyến khích học sinh tíchcực trong việc vẽ sơ đồ tư duy trong học tập

 Về phía trường: Hỗ trợ tích cực cho giáo viên trong việc ápdụng phương pháp mới này vào trong thực tiễn

 Về phía ngành: Hỗ trợ thêm về phương diện thiết bị nhằmphục vụ tốt hơn cho công tác dạy học của giáo viên

Phụ lục: HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG PHẦN MỀM iMindMap 5

I KHỞI ĐỘNG PHẦN MỀM :

Click đúp chuột vào biểu tượng chương trình iMindMap trên màn hình desktophoặc vào menu Start->All Programs->iMindMap 5->iMindMap 5

Màn hình làm việc của iMindMap

II TẠO BẢN ĐỒ MỚI :

1 Tạo biểu tượng cho “ý tưởng trung tâm” (Central Idea) :

Click chuột vào nút New

Click chọn 1 hình nền cho Central Idea

Central Idea xuất hiện trên bản đồ

2 Chỉnh sửa Central Idea :

a Thay đổi tiêu đề :

Click đúp chuột vào Central Idea,

gõ tiêu đề mới vào rồi gõ enter

Central Idea với tiêu đề mới

b Định dạng cho tiêu đề :

Click chuột vào Central Idea để chọn

Tiêu đề sau khi đã định dạng

c Thay đổi hình nền :

Click nút phải chuột vào Central Idea, rồi chọn Edit Central Idea Trong hộp thoại Open, chọn tập tin hình rồi click nút Open

Sử dụng các nút trên thanh công cụ Formatting

để định dạng (tương tự như trong Word)

d Di chuyển :

Click chuột vào Central Idea để chọn

(khi Central Idea đang được chọn sẽ có hình chữ nhật

màu xanh bao xung quanh)

Kéo chuột để di chuyển Central Idea

e Thay đổi kích thước :

Dùng chuột kéo một trong 8 hình