Tìm hiểu bộ sưu tập gốm Lý Trần (TK XI – XIV) tại Bảo tàng Lịch sử Quốc Gia Việt Nam

Sưu tập gốm thời Lý – Trần TK XI – XIV Là bảo tàng Quốc gai và là bảo tàng hang đầu về khoa học xã hội Bả tàng Lịch sử Quốc Gia lưu giữ và trưng bày hàng vạn hiện vật thuộc những bộ sưu

Đề Bài: Tìm hiểu nội dung, giá trị của sưu tập hiện vật bảo tành nơi

anh, chị khảo sát thu thập tài liệu.

Bài làm

Tìm hiểu bộ sưu tập gốm Lý – Trần (TK XI – XIV)

I.Khái quát về Bảo tàng Lịch sử Quốc Gia Việt Nam

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia được thành lập trên cơ sở sáp nhập giữa Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và Bảo tàng Cách mạng Việt Nam Đây là các bảo tàng thuộc hệ thống bảo tàng quốc gia Việt Nam được ra đời từ rất sớm

thành lập sớm nhất trên cơ sở kế thừa cơ sở vật chất của Bảo tàng Loui Finô (Louis Finot) - một bảo tàng thuộc Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp, xây dựng năm 1926, khánh thành năm 1932 Năm 1958, Chính phủ Việt Nam chính thức tiếp quản Ngày 3/9/1958 BTLSVN chính thức mở cửa đón khách tham quan

Hệ thống trưng bày của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam được các cán bộ bảo tàng đầu tiên của Việt Nam xây dựng và đi vào hoạt động phục vụ công chúng từ ngày 6-1-1959

Hệ thống trưng bày chính của bảo tàng

Đó cuốn sử sống của dân tộc Việt Nam từ thời Tiền sử (cách ngày nay

khoảng 30 - 40 vạn năm) đến ngày nay Với diện tích trưng bày gần 4.000 m2, với khoảng 10.000 tư liệu hiện vật, hệ thống trưng bày chính của bảo tàng được thể hiện theo nguyên tắc trưng bày niên biểu, lấy sự phong phú của sưu tập hiện vật làm ngôn ngữ biểu đạt chính, kết hợp giữa trưng bày phản ánh giai đoạn và sự kiện lịch sử với trưng bày sưu tập theo hướng trưng bày mở,

tạo điều kiện để có thể cập nhật những tư liệu hiện vật mới do công tác nghiên cứu sưu tầm đem lại, làm cho "diện mạo" trưng bày luôn mới mẻ, hấp dẫn người xem Cùng mục đích ấy, bảo tàng thường xuyên tổ chức các cuộc trưng bày chuyên đề và với hệ thống màn hình ti vi, màn hình cảm ứng hiện đại với hình ảnh phong phú, sống động, những dữ liệu khoa học chân xác ngày càng thỏa mãn nhu cầu khách tham quan, các nhà nghiên cứu khi đến bảo tàng

1 Phần trưng bày về lịch sử Việt Nam thời kỳ cổ trung đại:

Từ thời tiền sử (cách ngày nay khoảng 30 - 40 vạn năm) đến năm 1945 (Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời ) Giai đoạn này được trưng bày tại

số 1, Tràng Tiền, Hoàn Kiếm, Hà Nội

Việt Nam - thời tiền sử

rọng tâm phần trưng bày này giới thiệu quá trình hình thành và phát triển

xã hội con người sơ khai trên đất nước Việt Nam trong suốt thời đại đồ đá cách ngày nay từ 30 - 40 vạn năm đến 4.000 - 5.000 năm

Thời dựng nước đầu tiên đến triều Trần

Phần trưng bày này bao gồm các thời kỳ lịch sử:

- Thời dựng nước đầu tiên

- Mười thế kỷ chống Bắc thuộc

- Triều Ngô - Đinh - Tiền Lê

- Triều Lý

- Triều Trần

Việt Nam - từ triều Hồ đến Cách mạng tháng Tám, 1945

Phần trưng bày này bao gồm các thời kỳ lịch sử sau:

- Triều Hồ

- Triều Lê Sơ - Mạc - Lê Trung Hưng.

- Triều Tây Sơn

- Triều Nguyễn

- Các phong trào chống Pháp và Cách mạng tháng Tám - 1945

Sưu tập điêu khắc đá Chămpa

Phần Trưng bày ngoài trời

2 Phần trưng bày về lịch sử Việt Nam giai đoạn cận hiện đại từ thế kỷ

19 đến nay (tọa lạc tại địa chỉ 216 Tông Đản, Hoàn Kiếm, Hà Nội) gồm 3 nội

dung:

- Cuộc đấu tranh giành độc lập của dân tộc Việt Nam từ năm 1858 - 1945

- Ba mươi năm kháng chiến chống các thế lực xâm lược để bảo vệ độc lập và thống nhất đất nước từ 1945 - 1975

- Việt Nam trên con đường xây dựng dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ văn minh

II Sưu tập gốm thời Lý – Trần (TK XI – XIV)

Là bảo tàng Quốc gai và là bảo tàng hang đầu về khoa học xã hội Bả tàng Lịch sử Quốc Gia lưu giữ và trưng bày hàng vạn hiện vật thuộc những bộ sưu tập khác nhau Một trong những sưu tập hiện vật có giá trị tiêu biểu là sưu tập

đồ gốm Lý – Trần (TK XI – XIV)

Sưu tập gốm thời Lý – Trần được bảo tàng chia ra nhiều tiểu đề trưng bày như: Sưu tập gốm men ngọc thời Lý (TK XI - XII), Sưu tập gốm hoa nâu thời Trần (TK XIII – XIV) và các sưu tập về Phật giáo thời Lý – Trần (TK XI – XIV)

Tổng số hiện vật trong sưu tập gốm Lý – Trần được trưng bày trong Bảo tàng Lịch sử Việt Nam với hiện vật gốm đất nung, hiện vật gốm men trắng, đồ gốm kiến trúc và gia dụng gồm khoảng 250 hiện vật Ngoài ra còn có các tượng nhỏ và các đầu tượng Trong những hiện vật đó gốm kiến trúc chiếm hơn 100 hiện vật, gốm men trắng gần 40 hiện vật, men ngọc gần 49 hiện vật, men nâu 50 hiện vật

2.1.Sưu tập đồ gốm men ngọc, men trắng

*Đồ gốm men ngọc

Gốm men ngọc là loại sành trắng phủ lớp men mầu với nhiều sắc độ mầu khác nhau như màu nước biển , màu cỏ úa, màu da trời Gọi là men ngọc

vì mầu men gây ấn tượng là ngọc thạch Riêng ở Việt Nam thì loại gốm này chủ yếu được sản xuất trong thời Lý – Trần với những nét riêng, trở thành đặc trưng của Việt Nam về mầu sắc, kiểu dáng, kỹ thuật, hoa văn, trang trí Gốm men ngọc được trưng bày ở tủ số 31 của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam Đây là nhóm đồ gốm quan trọng trong sưu tập gốm Lý – Trần

Gốm men ngọc thời Lý – Trần nhờ chất đất làm gốm được lọc kỹ tạp chất nên xương gố thường mịn, rắn, chắc và nặng Ngoài cốt gốm được phủ một lớp men dày với những sắc độ như xanh thẫm, xanh nhạt, vàng, trắng đục Chính lớp men dày trong bong như thủy tinh nên mới gọi là gốm men ngọc

Có được màu men như vậy là do yếu tố men và xương đất có nhiều ô xit sắt và được nung tốt trong lửa hoàn nguyên (lửa không có oxy) Cùng một công thức men ngọc nhưng do tác động của lửa trong lò nung , nên cho ta những màu sắc khác nhau từ xanh lá đến xanh lá cây vàng úa Men của gốm men ngọc thời Lý – Trần là men đất và men tro, do đó độ trong và độ tinh khiết của men thường không cao Men được tráng dầy nên dễ bong ngay khi

chưa nung hoặc nung ở độ nung cao Men ngọc là do silicat cộng với kiềm và một số tạp chất với nhiều hàm lượng ô xít sắt mà thành

Đồ gốm men ngọc được trung bày ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam với nhiều sắc độ màu sắc khác nhau Cùng là loại hình vát nhưng có chiếc xanh thẫm , có chiếc mà lá úa, màu gạo rang, màu vàng chanh, màu vàng ngả xanh cốm Đĩa cũng như vậy

Ấm thì màu ngọc và rất phong phú về mầu sắc như xanh nhạt, canh sẫm,

da trời Đặc biệt có một chiếc ấm màu ngọc biến thể thật khác lạ chiếc ấm thuộc loại cỡ vừa, quai cong, vòi nhỏ, than chia múi đều nhau và có sự phối màu hết sức độc đáo

Các lọai bình, âu, liễn thể hiện được độ sắc độ trong, bóng

Gốm men ngọc trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam bao gồm các loại hiện vật phục vụ chủ yếu cho việc ăn uống như bát, đĩa, âu, liễn,

có một vài hiện vật là sản phẩm dùng trong việc thờ cúng và trưng bày như bình, lọ

Tổng số hiện vật trưng bày ở đây gốm 41 hiện vật trong đó

Bát có 17 hiện vật, đĩa có 4 hiện vật, ấm có 7 hiện vật, âu có 1 hiện vật, liễn có 2 hiện vật, bình có 3 hiện vật, lọ có 2 hiện vật, mảnh bánh có 3 hiện vật

Đồ gia dụng chiếm số lượng lớn trong tủ gốm men ngọc Với kích thước

là vừa và nhỏ

Bát và đĩa có chung đặc đểm là đáu nhỏ, miệng loe trên miệng có lượn sóng Dáng bát đĩ dựa theo hình tượng hoa sen thanh mảnh Bat và đĩa được

trưng bày có niên đại từ thời Lý (Thế kỷ XI – XIII) hoặc thời Lý – Trần ( Thế

kỷ XI – XIV) nên không co sự khác biệt lớn về kiểu dáng Đặc điểm chung là thường có 5 con dấu kê trong lòng sản phẩm Ấm các loại men ngọc trưng bày không nhiều nhưng mang đậm đặc trưng rất riêng của Việt Nam Chúng có kiểu dáng khác nhau với các loại kích vừa, nhỏ, dáng dấp tự nhiên

Âu – liến trưng bày tại Bảo tang Lịch sử Quốc gia có niên đại Trần (Thế

kỷ XIII - XIV ), Trần - Lê sơ ( Thế kỷ XIV – XV) Chúng có dáng tròn, bầu, chắc, khỏe Dáng liễn cũng được phỏng theo hình bông sen đang nở

Bình chiếm số lượng ít song cũng thể hiện được đặc điểm của bình cao

cổ và bình tròn Miệng hơi loe, trên thon dưới phình Có niên đại thời Lý – Trần (Thế kỷ XI – XIV)

Lọ hiện vật trưng bày không nhiều, cỡ nhỏ, miệng loe rộng, đế thon và phong phú về loại hình

Kỹ thuật trang trí Trang trí trên gốm men ngõ Lý – Trần qua hệ trưng bày chủ yếu thể hiện theo 3 cách: khắc, in và đắo nổi

Bát, đĩa trang trí theo lối khắc chìm, tạo độ nổi trong và lòng sản phẩm hoặc kỹ thuật in

Ấm sử dụng kỹ thuật đắp nổi kết hợp khắc chìm Kỹ thuật đắp nổi là chủ yếu do những bộ phận của sản phẩm qui định như quai, vòi

Âu – liễn sử dụng kỹ thuật khắc chìm Kỹ thuật đắp nổi chủ yếu do những bộ phạn của sản phẩm qui định như quai, vòi Âu liễn sử dụng kỹ thuật khắc chìm Bình khắc và đắp nổi Lọ sử dụng kỹ thuật khắc

Đề tài trang trí gốm men ngọc trưng bày ở Bảo tang Lịch sủ Quốc Gia Việt Nam thể hiện những đề tài trang trí như: hoa sen, hoa cúc, hình hoa dây, hình vẹt, đầu thú đắp nổi, hình người Ngoài ra hoa văn cũng có những hoa văn như chấm tròn, vân mây hình khánh, gờ lượn sóng Đặc biệt trên gốm men ngọc còn xuất hiện lối trang trí theo kiểu bồ ô Chia múi đều nhau nhưng không trang trí hoa văn như các loại ấm

Trên các loại gốm men ngọc còn có thêm chữ viết nơi sản xuất như ở phủ Thiên Trường Tùy theo sản phẩm mà hoa văn xuất hiện khác nhau, ở cả mặt ngoài lẫn trong lòng gốm Các hoa văn trang trí trên sản phẩm gốm men ngọc được thể hiện rất khéo léo, mềm mại và tươi tắn

*Đồ gốm men trắng

Gốm men trắng có từ trước thế kỷ XI do chứa nhiều tạo chất của sắt nên mầu trắng thường biến thành màu xanh, xám và ngà Những đồ gốm có xương đất rắn, chắc và đanh, men gốm phổ biến hơn vào cuối thế kỷ XI

Men của dòng gốm men trắng thường trắng và bóng Men của gốm Việt Nam được trưng bày ở bảo tàng thường bị biến sang màu ngà (sản phẩm gốm Lý) Riêng có một vài sản phẩm đời trần, Trần – Lê sơ có mà men trắng đục thể hiện được độ bóng nhất định, như bình, chân đèn Một vài sản phẩm phẩm gốm Lý như liễn có nắp, ấm có nắp cũng được xếp vào gốm men trắng tinh

Đồ gốm men trắng được trưng bày ở trong tủ 32 Một vài hiện vật ở tủ 30 trong hệ thống trưng bày gốm Lý – Trần của bảo tàng Gồm 36 hiện vật trong đó:

Bát có 2 hiện vật, đĩa hoa sen có 3 hiện vật, ấm óc 10 hiện vật, bình có 2 hiện vật, chân đèn có 1 hiện vật, liễn có nắp 2 hiện vật, chén có nắp 1 hiện vật,

lọ 3 hiện vật, khuôn gốm 7 hiện vật, đài sen có 1 hiện vật, âu có 1 hiện vật Các loại hình gốm men trắng được trưng bà cũng chủ yế là đồ gốm da dụng phục vụ cho việc ăn uống Đặc biệt ở phần trưng bày này có loại hình men trắng hiện vật là các loại khuôn gốm

Chủ yếu là những đồ vật có kích thươc nhỏ cới hình dáng mang phong cách của cả hai thời Lý, Trần

Dáng bát, đĩa miện loe, có chiếc lượn sóng hặc gờ cắt khấc, than cong, vát tròn nhỏ tạo dáng tựa bong sen

Hiện vật được trưng bày chiếm số lượng nhiều hơn cả, tạo dáng của các sản phẩm dựa theo nhữa loại hoa quả có trong thiên nhiên như: dáng quả dưa, quả hồng,…

Các loại âu liễn có nắp cũng là sản phẩm cỡ vừa và nhỏ

Trong tủ gốm men trắng, sản phẩm gốm dùng cho việc thờ cúng ngoài bình, lọ có dáng gần giống với gốm men ngọc còn xuất hiện thêm một số loại hình như đĩa hoa sen, các loại đài hoa sen

Kỹ thuật trang trí gốm men trắng thời kỳ này dung kỹ thuật in nổi, đắp

nổi, khắc chìm

Kỹ thuật đắp nối chủ yếu dung cho sản phẩm gốm là ấm, liễn, đài sen, đĩa hoa sen, chân đèn Kỹ thuật in nổi, khắc difng chủ yếu cho sản phẩm là bát

âu bình

Đề tài thực vật vẫn là mô típ chủ yếu được sử dụng trên trang trí gốm men trắng Đề tài động vật xất hiện nhiều hơn như hình vẹt, sấu đắo nổi trên

ấm thể hiện bằng các bộ phận quai, vòi Đặc biệt hình rồng theo từng đôi xoắn đuôi vào nhau

Đề tài nhân vật cũng nhận thấy trên sản phẩm gốm men trắng được trưng bày ở đây là những hình tượng vũ nữ nâng các lớp cánh sen được đắp nổi dưới chân đế đài sen

Một vài ấm, liễn cũng khắc đường chỉ vòng quanh than hooawjx chia ô, múi giống gốm men ngọc trong lòng sản phẩm cũng có 5 dấu con kê tương tự như các loại bát đĩa gốm men khác

2 Sưu tập đồ gốm hoa nâu

Gốm hoa nâu là tên gọi các loại gốm men trắng men ngà, các trang trí chủ yếu bằng hia văn màu nâu Nguyên liệu tạo ra màu men ngày là ỏ ô xít sắt Có một số sản phẩm xương gốm được tạo bằng đất sét thường nhưng phần nhiều , gốm hoa nâu là đồ đàn (sành, xốp), sành trắng (sành cứng) Nguyên liệu chính là cao lanh và đất sét trắng được lọc luyện ở mức vừa phải Được trưng bày với 50 hiện vật trong đó số lượng gốm hoa nâu thế kỷ XII – XIV chiếm số lượng nhiều và mang những nét đặc trưng hơn cả

Gốm hoa nâu Lý – Trần được thể hiện theo ba dạng: dạng thứ nhất sự xuất hiện của những sản phẩm trang trí bằng hoa văn màu nâu trên nền trắng ngà

Dạng hai: toàn bộ sản phẩm tráng men nâu

Dạng ba là giai đoạn mở đầu cho các loại gốm men nâu, men da lươn

Men gốm thường có một số men: vàng, ngà, trắng đục, nâu, xanh lá… Sưu tập gốm hoa nâu thế kỷ XI – XIV trưng bày ở bảo tàng có thể chia làm 2 nhóm: nhóm đồ gốm hoa nâu thế kỷ XI – XII và nhóm đồ gốm hoa nâu thế kỷ XII – XIV

Nhóm đồ gốm hoa nâu thế kỷ XI – XII là các loại đồ dung gia dụng và phục vụ tôn giáo Loại hình gồm các thạp, bình, lọ, đài sen, bát đĩa âu, liễn… Nhóm đồ gốm thế kỷ XIII – XIV: gồm các loại thạo, liễn hũ âu chậu bình, thống,…Phần lớn là đồ đựng nên dáng gốm thồi kỳ này nhìn chung thường mang hình ống mập mạp và có chiều cao đáng kể

Hoa văn chủ yếu kết hợp chạm khắc nổi, ngoài ra còn được tạo bằng nét chìm và tô nâu

Đề tài trang trí phong phú mô típ thông dụng là hình cây nhỏ mới nảy mầm, hoa sen hoa súng, hoa cúc Các con vật lông vũ thường gặp là cò, công Các con vật dưới nước: cá chép, cá mương được trang trí sinh động trong các

ô trang trí trên gốm Bên cạnh đó còn có hình ảnh người đấu giáo, phản ánh tinh thần thượng võ dân tộc

3 Các loại tượng và đồ gốm trang trí kiến trúc

Các loại tượng

Trong trưng bày sưu tập gốm Lý – Trần các loại tượng, gốm trang trí kiến trúc được trung bày trong một tủ Gồm các loại tượng nhỏ đọc lập trung bày ở đây có niên đại triều Lý, một vài tượng có niên đại Lý – Trần

Nhóm niên đại thời Lý bao gồm:

Gốm hoa nâu: Sư tử, tước hình vẹt, tượng vẹt, voi, mèo, cóc Gốm men ngọc: Sư tử Gốm đất nung: sư tử, đầu tượng ông lão, tượng nữ thần chim, tiên

nữ, tượng người cầu nguyện, tượng võ quan Gốm men xanh: tượng nghê, các loại tượng bùa: tượng đầu người, tượng đầu thú, ma quỷ

Nhóm tượng Lý – Trần gồm: Gốm đất nung: tượng đất nung, tượng mặt người, tượng phộng, các loại đầu tượng Gốm men trắng: các loại tượng đầu người Gốm men nâu: tượng người quỳ, các loại tượng đầu người, đầu thú

Đồ gốm trong trang trí kiến trúc

Đồ gốm trang trí kiến trúc Lý – Trần trưng bày tại Bảo Tàng chiếm một diện tích lớn Gốm trang trí trên kiến trúc gồm 44 hiện vật phong phú về loại hình, trang trí hoa văn như: Trang trí là các phù điêu đầu rồng, đầu phượng, các loại hình lá đề, hoa, lá, các tượng uyên ương từ hiện vật nguyên vẹn đến các hiện vật chỉ còn mình và đã bị mất đầu đuôi

Chất liệu hầu hết của gốm kiến trúc là đất nung, một số ít hiện vật phủ men như gạch tròn, gạch xây tháp cùng một số mảnh gốm ngói ống phủ men trkếtắng và xanh rêu

Đồ gốm trang trí kiến trúc được trưng bày trong các tủ 21, 22, 25, 26, 27,

29, 30 của Bảo tàng Gồm nhiều loại hình hiện vật khác nhau: đồ gốm là vật liệu xây dựng và đồ gốm dùng vào việc trang trí các bộ phận kiến trúc

Nhóm vật liệu xây dựng chiếm số lượng đông đảo Gạch phong phú về kiểu dáng cũng như hoa văn gồm 26 hiện vật Ngói gồm 15 hiện vật trưng bày cùng gạch loại hình tiêu biểu là ngói ống, ngói mũi hài các mảnh và đầu ngói ống