Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du (LV thạc sĩ)

Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du (LV thạc sĩ)Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du (LV thạc sĩ)Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du (LV thạc sĩ)Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du (LV thạc sĩ)Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du (LV thạc sĩ)Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du (LV thạc sĩ)Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du (LV thạc sĩ)Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du (LV thạc sĩ)Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du (LV thạc sĩ)Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du (LV thạc sĩ)

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

TháiNguyên– 2016

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

TháiNguyên - 2016

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Khoa Văn – Xã hội trường Đại học Khoa học – Đại học Thái Nguyên, cùng toàn thể các thầy cô giáo đã tham gia giảng dạy và hướng dẫn nghiên cứu khoa học cho tập thể lớp Cao học K8C - Văn học Việt Nam đã tạo điều kiện để tôi có cơ hội học tập và nghiên cứu khoa học

Xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới TS Nguyễn Thị Bích Hồng - người thầy rất nghiêm khắc, tận tình trong công việc đã truyền thụ cho tôi nhiều kiến thức quý báu cũng như kinh nghiệm nghiên cứu khoa học trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu đề tài

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình đã luôn động viên, khuyến khích và tạo điều kiện cho tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và thực hiện luận văn này

Thái Nguyên, ngày 29 tháng 9 năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Dương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là hoàn toàn trung thực, chưa từng được công bố trong một công trình khoa học nào khác

Thái Nguyên, tháng 9 năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Dương

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

LỜI CAM ĐOAN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu 10

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 12

5 Phương pháp nghiên cứu 12

6 Đóng góp mới của luận văn 13

7 Cấu trúc luận văn 13

NỘI DUNG 15

CHƯƠNG 1 15

ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ VỚI VIỆC 15

XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM 15

1.1 Khái niệm “Điểm nhìn trần thuật” 15

1.1.1 Điểm nhìn 15

1.1.2 Điểm nhìn bên ngoài 18

1.2 Vai trò của điểm nhìn trần thuật 25

1.2.1 Điểm nhìn trần thuật tạo nên những góc nhìn đa chiều 25

1.2.2 Điểm nhìn trần thuật tạo nên những hiệu ứng cảm xúc đa dạng 29

CHƯƠNG 2 33

ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT VỚI VIỆC XÂY DỰNG 33

NHÂN VẬT KIM TRỌNG 33

2.1 Điểm nhìn bên ngoài về nhân vật Kim Trọng 33

2.1.1 Cách mô tả ngoại hình 33

2.2 Điểm nhìn bên trong và sự di chuyển điểm nhìn với nhân vật Kim Trọng trong tương quan so sánh với nguyên tác 43

2.2.1 Điểm nhìn bên trong khi mô tả nhân vật Kim Trọng 43

2.3 Đánh giá hiệu quả của sự di chuyển điểm nhìn với nhân vật Kim Trọng

so với nhân vật cùng tên trong nguyên tác và những nhân vật khác trong

cùng tác phẩm 59

2.3.1 Sự dụng công của Nguyễn Du trong tái tạo nhân vật Kim Trọng 59

2.3.2 Thể hiện quan điểm sáng tác, quan điểm nhân sinh của Nguyễn Du 60

2.3.3 Tạo sự gần gũi sâu sắc, đồng cảm với người đọc 61

CHƯƠNG 3 65

HIỆU QUẢ THẨM MĨ CỦA VIỆC ĐỔI MỚI ĐIỂM NHÌN 65

3 1 Xây dựng thành công Kim Trọng thành nhân vật chủ động có khả năng tự biểu đạt 65

3.2 Xây dựng thành công nhân vật đa diện 68

3.3 Xây dựng thành công nhân vật có đời sống nghệ thuật sinh động 72

KẾT LUẬN 79

TÀI LIỆU THAM KHẢO 81

PHỤ LỤC 1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Truyện Kiều của Nguyễn Du là một “suối nguồn” lớn văn hoá dân

tộc vàlà phần kiến thức cơ bản trong chương trình Ngữ văn bậc Trung học cơ

sở và Trung học phổ thông ở Việt Nam Vì thế, khai thác tác phẩm với người làm đề tài này là giấc mơ khám phá một mảng màu văn hoá đa diện và lâu đời,được tự mình tiếp biến và trải nghiệm trong tác phẩm văn học cổ tầm cỡ nhân loại

Nguyễn Du (1766-1820) là một nhà thơ lớn không chỉ của văn học dân tộc Việt Nam mà còn của văn học nhân loại với những cống hiến xuất sắc Tên

tuổi của đại thi hào gắn liền với tác phẩm Truyện Kiều - “Một ngọn tháp sừng

sững và toả sáng”[45, tr 25]trong thể loại truyện Nôm Việt Nam vào nửa cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX

Kiệt tác Truyện Kiều của Nguyễn Du là tác phẩm truyện thơ nôm lục bát viết dựa trên cốt truyện Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm tài nhân.Mượn bối cảnh xã hội Trung Quốc đời nhà Minh nhưng Truyện Kiều chính là bức

tranh rộng lớn về cuộc sống thời đại lúc nhà thơ đang sống Tác phẩm gồm

3254 câu lục bát kể về cuộc đời 15 năm lưu lạc, chìm nổi của Thúy Kiều, người con gái tài sắc vẹn toàn nhưng vì gia biến phải bán mình chuộc cha, rơi vào

cảnh “Thanh y hai lượt, thanh lâu hai lần”, bị các thế lực phong kiến dày xéo,

chà đạp

Tác phẩm Truyện Kiều có giá trị hiện thực phơi bày bộ mặt xã hội phong

kiến bất công, tàn bạo, đồng thời phản ánh nỗi khổ đau, bất hạnh của con người, đặc biệt là người phụ nữ trong xã hội phong kiến Việt Nam.Về giá trị nhân đạo,

Truyện Kiều là tiếng nói đề cao tình yêu tự do, khát vọng công lí và ngợi ca vẻ đẹp của con người TrongTruyện Kiều, Nguyễn Du gửi gắm ước mơ đẹp đẽ về

một tình yêu tự do, trong sáng, chung thủy trong xã hội mà quan niệm về tình yêu, hôn nhân còn hết sức khắc nghiệt Mối tình Kim - Kiều được xem như là

bài ca tuyệt đẹp về tình yêu lứa đôi trong văn học dân tộc.Truyện Kiều còn là

bài ca ca ngợi vẻ đẹp của con người, đó là vẻ đẹp của tài, sắc, tình, lòng hiếu thảo, trái tim nhân hậu, đức tính vị tha, thủy chung, chí khí anh hùng và khát vọng công lí tự do, dân chủ giữa một xã hội bất công, tù túng

Cùng với đó, Truyện Kiều còn là tiếng nói lên án các thế lực tàn bạo, chà

đạp lên quyền sống con người Thế lực đó được điển hình hóa qua các nhân vật như Mã Giám Sinh, Sở Khanh, Tú Bà, qua bộ mặt quan tham như Hồ Tôn Hiến Đó còn là sự tàn phá, hủy diệt của đồng tiền trong tay bọn người bất lương tàn bạo, nó có sức mạnh đổi trắng thay đen, biến con người thành thứ hàng hóa để mua bán, chà đạp

Về giá trị nghệ thuật, Nguyễn Du đã kết hợp tài tình tinh hoa của ngôn

ngữ bác học với tinh hoa của ngôn ngữ bình dân.Với Truyện Kiều, tiếng Việt

và thể thơ lục bát dân tộc đã đạt tới đỉnh cao rực rỡ của nghệ thuật thi ca, là sự kết tinh thành tựu nghệ thuật văn học dân tộc trên các phương diện ngôn ngữ, thể loại.Công đóng góp của Nguyễn Du về phương diện ngôn ngữ là có một không hai trong lịch sử

Nghệ thuật tự sự trong Truyện Kiều cũng đã đã có bước phát triển vượt

bậc, từ nghệ thuật dẫn chuyện đến nghệ thuật miêu tả thiên nhiên, khắc họa tính cách nhân vật và miêu tả tâm lí con người

Với những giá trị to lớn ấy, hàng trăm năm nay, Truyện Kiều luôn được

lưu truyền rộng rãi và có sức chinh phục lớn đối với mọi tầng lớp độc giả từ trí thức tới người bình dân, làm lay động trái tim của bao thế hệ người Việt Nam,

là cảm hứng sáng tác cho rất nhiều những tác phẩm thi ca, nhạc họa sau này

Truyện Kiều của Nguyễn Du cũng đã góp phần đưa văn học Việt Nam

vượt ra khỏi bờ cõi của một quốc gia, trở thành một phần của tinh hoa của văn

hóa nhân loại, ghi dấu ấn văn học Việt Nam trên thi đàn quốc tế Với Truyện Kiều nói riêng và toàn bộ trước tác của Nguyễn Du nói chung, ông được các

thế hệ người Việt Nam tôn vinh là Đại thi hào dân tộc, Hội đồng Hòa bình thế giới vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới

Tác phẩmTruyện Kiềulà đỉnh cao của truyện Nôm, được viết bằng nghệ

thuật điêu luyện, chứa đựng những giá trị hiện thực, nhân đạo vô cùng sâu sắc

và khẳng định được vị thế của mình trong tâm hồn người Việt, đã trở thành mảnh đất lí tưởng cho nhiều nhà nghiên cứuthoả niềm đam mê khoa học và tình yêu văn chương: khảo đính, chú giải, tìm hiểu khám phá những giá trị nội dung

và nghệ thuật, dịch và giới thiệu ra nước ngoài Đó là niềm say mê lớn trong hàng trăm năm, đối với hàng triệu người từ xưa đến nay

1.2 Khai thác Truyện Kiều là một hướng đi quen nhưng không cũ, là sự

thuận dòng lịch sử trong nguyên lý nghiên cứu văn chương xưa và nay: Văn học so sánh luôn là xu hướng phổ biến trong nghiên cứu văn học trên thế giới, trong đó đặc biệt cần là văn học trung đại Với phương Đông, khi văn hóa Trung Hoa là nguồn ảnh hưởngchủ yếu trong sáng tác của các nhà văn, nhà thơ Việt Nam nói riêng và các nước đồng văn nói chung, nên khi nghiêncứu văn học Việt Nam cổ, đặc biệt là văn học viết, không thể không có cái nhìn của văn học

so sánh, gia tăng khả năngkhẳng định mức độ sáng tạo, trình độ văn hoá, bản

sắc dân tộc thể hiện trong tác phẩm Truyện Kiều của Nguyễn Du, đặt trong

nghiên cứu so sánh và nghiên cứu từ điểm nhìn nghệ thuật, chính là sự thuận dòng lịch sử này

1.3 Điểm nhìn nghệ thuật là một điểm sáng xứng đáng được khai phá

trong văn bản Truyện Kiều

Truyện Kiều là một truyện thơ, một văn bản tự sự - trữ tình Trong đó,

“tự sự”là cốt lõi của tác phẩm, “trữ tình”như chất dẫn nối khiến cho việc nghe (kể) diễn ra một cách dễ dàng.Tương tự như cốt truyện, sự việc, nhân vật, điểm nhìn nghệ thuật là một trong những thành phần chi phối hầu hết các yếu tố văn bản, trên các cấp độ văn bản…

Bằng cách chỉ ra sự khác biệt về điểm nhìn nghệ thuật trong hai văn

bảnKim Vân Kiều truyện và Truyện Kiều, đồng thời, thông qua nghiên cứu so

sánh, bám sát điều kiện văn hóa…chúng tôi mong muốn trải nghiệm thực sự

trong Truyện Kiều, đặt mình vào tác giả để hiểu điểm nhìn nghệ thuật đã giúp

Nguyễn Du thấu cảm với nhân vật như thế nào

1.4 Trong Truyện Kiều,Kim Trọng là một nhân vật ít được các nhà

nghiên quan tâm đến Đặc biệt, trong chừng mực của đề tài luận văn, chúng tôi cũng thấy đề tài tìm hiểu nhân vật Kim Trọng dưới góc độ điểm nhìn trần thuật phù hợp với năng lực của mình

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Về Truyện Kiều

Truyện Kiều, kiệt tác được Nguyễn Du khiêm nhường gọi là “lời quê góp nhặt”, “mua vui”,ngay từ khi ra đời, đã trở thành nguồn cảm hứng lí tưởng cho

nhiều thế hệ nghiên cứu Sáng tạo trên cơ sở vay mượn câu chuyện nước ngoài,

“Nguyễn Du đã làm nên một chuyển dịch có giá trị bước ngoặt, kết tinh ngôn

ngữ và hình thức văn chương dân tộc, để theo đó, định vị được phẩm chất đặc tuyển của mình trong các diễn giải về truyền thống dân tộc ở các thời đoạn sau”[23, tr 54]

Cho đến nay, trong khối lượng đồ sộ các công trình nghiên cứu về Truyện Kiều thì số công trình có sử dụng phương pháp so sánh văn học không phải là

ít

Từ những năm 40 của thế kỉ XX, Dương Quảng Hàm, Đào Duy Anh,

Hoài Thanh trong khi nghiên cứu Truyện Kiều đã chú ý so sánh với Kim Vân Kiều truyện

Những năm 60 của thế kỉ XX cho đến nay, có rất nhiều công trình đã

bước đầu nghiên cứu Truyện Kiều với Kim Vân Kiều truyện như:“Những sáng tạo của Nguyễn Du qua việc so sánh Truyện Kiều với Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân” của Lê Hoài Nam (1964), Thông báo khoa học, Đại học

Sư phạm Vinh “Đọc lại Truyện Kiều” của Vũ Hạnh (1966).“Truyện Kiều và chủ nghĩa hiện thựccủa Nguyễn Du” của Lê Đình Kỵ (1970).“Truyện Kiều và thể loại truyện Nôm” của Đặng Thanh Lê (1979).“Giảng văn Truyện Kiều” của Đặng Thanh Lê (1979).“Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều” của Phan Ngọc (1985).“Tiếp nhận Truyện Kiều của Nguyễn Du trong sự

so sánh với Kim Vân Kiều truyện”của La Sơn Nguyễn Hữu Sơn (1990), Báo Văn nghệ, (số 4).“Thử nhìn lướt qua tính cách nàng Kiều của Nguyễn Du và trong Truyện Kiều của Thanh Tâm Tài Tử” của Trọng Lai (1998), Tạp chí Văn học, (số 2).“Lí luận văn học so sánh” của Nguyễn Văn Dân (1998).“Bình giảng

10 đoạn trích trong Truyện Kiều” của Trương Xuân Tiếu.“Thi pháp Truyện Kiều” của Trần Đình Sử (2002).“Văn học so sánh Việt Nam – Nghiên cứu và dịch thuật” của NXB Đại học quốc gia Hà Nội (2003) Ngoài ra còn có một số bài viết và sách nghiên cứu của người nước ngoài như: “So sánh Kim Vân Kiều Truyện Trung Quốc và Việt Nam” của Đổng Văn Thành.“Nghiên cứu câu chuyện Vương Thúy Kiều”của Trần Ích Nguyên.“Nguyễn Du, nhà thơ kiệt xuất Việt Nam và Truyện Kiều của ông” của Lưu Thế Đức và Lý Tu Chương …

Qua sự khảo sát, thống kê, chúng tôi thấy trước năm 1990, các công trình

nghiên cứu về Truyện Kiều có so sánh với Kim Vân Kiều truyện còn để ngỏ

nhiều hướng so sánh thực dụng Nguyên nhân sâu xa là do phần lớn những công trình này còn đi theoxu hướng ngợi ca điểm này và hạ thấp điểm kia, nghiên cứu theo “kinh nghiệm chủ nghĩa”.Đến năm 1990, La Sơn Nguyễn Hữu Sơn

cho đăng bài “Tiếp nhận Truyện Kiều của Nguyễn Du trong sự so sánh với Kim Vân Kiều Truyện của Thanh Tâm Tài Nhân”, đã đánh dấu một mốc mới trong lịch sử nghiên cứu Truyện Kiều Lần đầu tiên tác giả đã chỉ ra rằng: “Khi so sánh Truyện Kiều của Nguyễn Du với Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm

Tài Nhân trên tất cả phương diện như về cốt truyện, hệ thống nhân vật, nội dung

xã hội, màu sắc triết lý, các phân đoạn và thứ tự biến động của các chi tiết, tình

tiết… đều thấy sự khác biệt không đáng kể.”[47] Vì thế, theo tác giả, cần: “Đi

sâu nghiên cứu so sánh văn bản, giải mã đặc điểm sáng tạo trong sự chuyển hóa

từ loại hình văn xuôi tự sự tới thi ca, từ tiểu thuyết chương hồi vốn nghiêng về

sự kiện tới loại truyện thơ với ưu thế phân tích, khái quát, nhấn mạnh yếu tố tâm lý, tâm trạng và đặc biệt là sự chuyển tải nội dung tâm hồn dân tộc, ngôn ngữ dân tộc, lối cảm dân tộc (…) sẽ góp phần phát hiện sâu sắc, khách quan,

khoa học hơn về giá trị Truyện Kiều – những cống hiến đích thực là Nguyễn

Du.”[47] Có thể nói, đặt trong bối cảnh nghiên cứu văn học thế kỉ XX, nhận xét của Nguyễn Hữu Sơn không thể không thừa nhận là mới mẻ

Năm 1991, Phạm Đan Quế cho xuất bản cuốn Truyện Kiều đối chiếu,

trong đó, tác giả so sánh đơn thuần văn bản hai tác phẩm trên cùng một bản in Theo tác giả, công trình này có ý nghĩa về mặt tư liệu.Ông muốn để người đọc

tự đánh giá, tự mình xác định những điểm giống, khác nhau giữa hai tác phẩm.Việc làm của Phạm Đan Quế giúp người đọc tự có những đánh giá riêng

về sự khác nhau giữa hai tác phẩm, nhưng chỉ gợi đến sự khác biệt về cách viết của hai tác giả

Đến năm 1999 trở về sau, một loạt công trình nghiên cứu, bài báo về

Truyện Kiều dưới góc độ thi pháp học của Trần Đình Sử, như:Dẫn luận thi pháp học (1999), Mấy vấn đề về thi pháp văn học trung đại Việt Nam (1999), Thi pháp Truyện Kiều (2001)… Định hướng nghiên cứu Truyện Kiều của Trần Đình Sử là xoáy sâu vào giá trị nghệ thuật nội sinh của Truyện Kiều thông qua

tầm cỡ tư duy sáng tác lớn của Nguyễn Du.Đặc biệt, Trần Đình Sử trong công

trình Thi pháp Truyện Kiều, đã chứng minh Truyện Kiều là sự kế thừa và phát triển của lối kể chuyện đã có từ trong Chinh phụ ngâm, Hoa Tiên thế kỉ XVIII

Nêu các vấn đề như không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, cái nhìn nghệ thuật về con người, quan hệ giữa chủ đề, quan niệm con người và cách kể

chuyện của Nguyễn Du, nghiên cứu mô hình tự sự của Truyện Kiều khác với

mô hình tự sự của Thanh Tâm tài nhân trong Kim Vân Kiều truyện, thể hiện ở

chỗ thay đổi điểm nhìn trần thuật, sử dụng ngôn ngữ độc thoại nội tâm, lời nửa trực tiếp

Trong quá trình tìm tài liệu để tham khảo cho luận văn của mình, người viết nhận thấy rằng “điểm nhìn trần thuật” là một trong những thủ pháp nghệ thuật quan trọng của Nguyễn Du trong xây dựng nhân vật để làm nên sự khác

biệt giữaTruyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện

2.2 Về điểm nhìn trần thuật

Điểm nhìn trần thuật vốn là xuất phát điểm của cấu trúc nghệ thuật trong văn bản tự sự.Việc tổ chức kết cấu tác phẩm phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố điểm nhìn Rõ ràng không thể hiểu được sâu sắc tác phẩm văn học nếu ta không tìm hiểu điểm nhìn nghệ thuật, bởi lẽ khi miêu tả, trần thuật, nhà văn buộc phải xác định, lựa chọn cho tác phẩm điểm nhìn hợp lý Đó chính là khởi nguồn cho việc xây dựng cấu trúc nghệ thuật trong tác phẩm tự sự.Điểm nhìn nghệ thuật trong văn học đã được các nhà lí luận quan tâm, nghiên cứu từ rất sớm

Quan niệm điểm nhìn trong văn xuôi lần đầu tiên được Henry James trình

bày trong tiểu luận “nghệ thuật văn xuôi” (1884) Tại Anh và Mĩ điểm nhìn

cũng được đề cập khá sớm, theo M.H Abrahams (Từ điển thuật ngữ văn học – A.Glossary of literature terms), “điểm nhìn chỉ ra những cách thức mà một câu chuyện được kể đến – một hay nhiều phương thức được thiết lập bởi tác giả bằng ý nghĩa mà độc giả được giới thiệu với những cá tính, đối thoại, những

hành động, sự sắp đặt và những sự kiện mà trần thuật cấu thành trong một tác phẩm hư cấu”.[5]

Nói đến điểm nhìn trần thuật, các nhà lí luận, phê bình sử dụng rất nhiều thuật ngữ khác nhau như: phương thức trần thuật, quan điểm trần thuật, cái nhìn trần thuật…

Trong từ điển Thuật ngữ văn học, tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi có nêu một số khái niệm về điểm nhìn.Và ở đây cũng chỉ nêu khái niệm chứ không có một minh họa cụ thể nào cho khái niệm điểm nhìn

Trong giáo trình Lí luận văn học do Phương Lựu chủ biên, cũng có bài viết đề cập đến vấn đề điểm nhìn trần thuật Nhưng cũng chỉ chiếm một dung lượng nhỏ trong giáo trình và chủ yếu nêu lên tầm quan trọng của việc xác định đúng điểm nhìn và khái quát những bình diện của điểm nhìn

Trong quyển Chủ nghĩa cấu trúc và văn học của Trịnh Bá Đĩnh cũng có

đề cập đến điểm nhìn trần thuật với tên gọi “Cái nhìn của văn bản”.Trong phần này, vấn đề điểm nhìn cũng được chú ý khai thác về khái niệm, hệ thống điểm nhìn, nhưng tác giả chủ yếu mới chỉ dừng lại ở việc khảo sát điểm nhìn trần thuật trong thơ

Trong bài viết “Quan điểm về điểm nhìn nghệ thuật của R.Choles và R Kellogg và một số vấn đề khi áp dụng mô hình lí thuyết phương tây vào nghiên cứu tác phẩm tự sự” của Cao Kim Lan cũng có nhắc đến điểm nhìn như một cách thức trần thuật nhằm tạo sự thu hút cho độc giả

Trong cuốn Lí luận và thi pháp tiểu thuyết của M.Bakhtin, cũng có đề cập đến điểm nhìn trần thuật Trên cơ sở lí thuyết giao tiếp, ông đã đưa ra vấn

đề người kể chuyện được đặt trong quan hệ với người đọc giả định, với vấn đề

“điểm nhìn”, các loại hình, cấp độ và tình huống trần thuật

Việc vận dụng lý thuyết điểm nhìn trần thuật để khám phá tác phẩm văn học Việt Nam đã được nhiều nhà nghiên cứu sử dụng, đặc biệt ở các tác phẩm

văn học hiện đại như: Điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, Điểm nhìn nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú, Điểm nhìn của chủ thể trần thuật trong truyện ngắn Nam Cao trước năm 1945, điểm nhìn trần thuật

trong Chiếc thuyền ngoài xa… Trong tác phẩm Truyện Kiều, ta cũng thấyrất nhiều các nhà văn, nhà nghiên cứu đã so sánh Truyện Kiều với Kim Vân Kiều truyện dưới góc độ điểm nhìn trần thuật, tuy nhiên mới chỉ dừng lại ở mức độ

khái quát, điểm qua một số chi tiết, một số nhân vật điển hình để thấy sự khác nhau về giá trị giữa hai tác phẩm

Trong khoảng từ năm 2002 đến năm 2006, Chuyên luận Truyện Kiều và

mô hình tự sự Nguyễn Du của Nguyễn Thị Bích Hồng đưa ra những kiến giải mới góp vào lịch sử nghiên cứu về Truyện Kiều Vượt khỏi cách so sánh giá trị

để tiến hành so sánh loại hình giữa Truyện Kiều của Nguyễn Du và Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, nhà nghiên cứu không những tránh được

tâm lí hơn thua trong so sánh nảy sinh bởi chủ nghĩa dân tộc vốn hiện diện không ít trong các nghiên cứu đi trước, mà từ xuất phát điểm đó đã đặt hai tác phẩm vào bối cảnh văn hóa và mạch nguồn văn học mỗi dân tộc, tìm ra điểm

riêng, nét chung, căn cớ thúc đẩy quá trình Nguyễn Du “tái tạo” Kim Vân Kiều truyện trong Truyện Kiều Từ góc nhìn này, không gian văn học được kiến tạo

bởi môi trường đô thị phong kiến phương Đông, nơi sinh thành con người cá nhân mới thị tài đa tình, và các nhu cầu cùng cung cách thụ hưởng văn học nghệ thuật của họ đã làm thành “văn bản văn hóa”, phông nền in dấu trên nó những

sáng tạo cá nhân của thiên tài Nguyễn Du ở văn bản nghệ thuật Truyện Kiều

Đặc biệt, nhà nghiên cứu đã chỉ ra sự khác nhau về điểm nhìn trong việc thể hiện nhân vật giữa hai tác phẩmmột cách chi tiết và cụ thể.Tuy nhiên, sự khai thác của chuyên luận cũng mới chỉ dừng ở nhân vật trung tâm là Thúy Kiều.Trong khi đó, kiệt tác của Nguyễn Du mãi mãi là sự thách đố đầy hấp dẫn của các thế hệ độc giả cùng những cách đọc khác nhau

2.3 Về nhân vật Kim Trọng

Trong Truyện Kiều, Kim Trọng là một nhân vật ít được các nhà phê bình,

nghiên cứu văn học quan tâm, mặc dù suốt mười lăm năm lưu lạc của Thúy Kiều, Kim Trọng vẫn luôn luôn trong tâm trí Thúy Kiều

Trong các tài liệu, công trình nghiên cứu khoa học, nhân vật Kim Trọng

đã được nói đến nhưng mới chỉ là lướt qua cùng hệ thống các nhân vật trong

Truyện Kiềukhi so sánh hệ thống nhân vật giữa Kim Vân Kiều truyện với Truyện Kiềuhay trong tâm trí, nỗi nhớ của Thúy Kiều khi đánh giá về nhân vật nữ chính này.Ví như: trong cuốn Tìm hiểu phong cách nguyễn Du trong Truyện Kiều của

GS Phan Ngọc, cuốn Từ Kim Vân Kiều truyện đến Truyện Kiều của Vũ Nho, Tranh luận về Truyện Kiều của nhiều tác giả, Thi pháp Truyện Kiều của Trần Đình Sử, Truyện Kiều đối chiếu của Phạm Đan Quế, bài báo Kim Trọng – nhân vật văn chương vĩ đại của Nguyễn Du – của Đinh Bá Anh, đăng trên tạp chí

Văn hóa Nghệ An…

Với đề tài“Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du”, chúng tôi muốn cùng người đọc trải

nghiệm một nghiên cứu thực dụng và tạo thêm điểm nhấn trong điểm nhìn nghệ

thuật của tác giả Nguyễn Du trong Truyện Kiều, đó là điểm nhìn trần thuật của

Nguyễn Du khi xây dựng nhân vật Kim Trọng Từ trải nghiệm nhân vật như vậy, chúng tôi mong muốn tìm ra những đặc sắc riêng trong sáng tạo nghệ thuật

của Nguyễn Du so với Kim Vân Kiều truyện nhìn từ chính bản thể sáng tạo của

tác giả - nghệ sĩ lớn của thời đại

3 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu:

Qua lịch sử vấn đề, chúng ta thấy ở những mức độ khác nhau, nhân vật Kim Trọng của Nguyễn Du đã từng được so sánh với Kim Trọng của Thanh Tâm tài nhân Song để góp phần cung cấp thêm một điểm nhìn tổng quan và thấu tỏvề nhân vật này, chúng tôi tự xác định các mục đích nghiên cứu khi làm

đề tài “Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du” là:

3.1.1 Góp phần cung cấp thêm tư liệu nghiên cứu về điểm nhìn trần thuật

trong sự tái tạo nhân vật trong tác phẩm Truyện Kiều của Nguyễn Du

3.1.2 Triển khai việc nghiên cứuvề Kim Trọngthông qua số liệu thống

kê từ tác phẩm, sử dụng lý thuyết nghiên cứu văn học hiện đại để đánh giá lại cách xây dựng nhân vật Kim Trọng Phác họa cơ bản những luận điểm về điểm nhìn nghệ thuật của Nguyễn Du đối với nhân vật Kim Trọng trong kiệt tác

Truyện Kiều, qua đó, đánh giá mức độ đầu tư nghệ thuật và quan điểm nhân

sinh của tác giả với nhân vật này

3.1.3 Tìmhiểu tư tưởng, tình cảm và tài năng của thi hào Nguyễn Du trong bối cảnh văn hóa, để chứng minh tác giả không chỉ xuất sắc và chia sẻ trong việc miêu tả các nhân vật nữ, mà ông còn có điểm nhìn sâu và thấu đáo tính cách đối với những nhân vật nam Điều này cũng là yếu tố minh chứng chi tiết, góp phần thể hiện chữ Tâm của nhà văn với thế giới, với con người –một trái tim yêu cuộc đời sâu sắc

3.1.4 Cung cấp thêm tư liệu tham khảo giúp người dạy có sự đánh giá đa diện hơn trong bài giảng về nhân vật Kim Trọng Đồng thời từ hoạt động dạy, người giáo viên sẽ giúp học sinh hình thành kĩ năng sống nhìn nhận, đánh giá

sự vật, sự việc từ nhiều góc độ, điểm nhìn khác nhau

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.2.1 Lựa chọn, liệt kê những dẫn chứng tiêu biểu về điểm nhìn trần thuật của Nguyễn Du trong xây dựng nhân vật Kim Trọng Thống kê, đưa ra số liệu

cụ thể, đồng thời, khai thác, phân tích để làm sáng tỏ phần tiếp thu cũng như sáng tạo của Nguyễn Du đối với nhân vật Kim Trọng khi tạo lập điểm nhìn mới

về nhân vật

3.2.2 Qua số liệu, dẫn chứng cụ thể đánh giá được hiệu quả thẩm mĩ của

việc đổi mới điểm nhìn khi tái tạo nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Văn bản Truyện Kiều của Nguyễn Du, do Trương Sỹ Hùng chỉnh lý

theo bản phiên âm và chú thích của Nông Sơn Nguyễn Can Mộng, NXB Văn học, năm 2010

- Văn bản Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm tài nhân, do Nguyễn

Đức Vân, Nguyễn Khắc Hanh (dịch), Nguyễn Đăng Na (giới thiệu và hiệu đính), NXB Đại học Sư phạm, năm 2008

- Đọc và tham khảo một số sách lí thuyết, lí luận văn học làm cơ sở lí

luận cho đề tài

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Với mức độ là một luận văn Thạc sĩ, cùng với khả năng và thời gian

cho phép, khi nghiên cứu đề tài “Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du”, chúng tôi chủ yếu đi sâu

vào tìm hiểu điểm nhìn trần thuật của Nguyễn Du khi xây dựng nhân vật Kim Trọng Trong quá trình nghiên cứu, có sự vận dụng và so sánh nhân vật trong

sự tương đồng với một số nhân vật liên quan khác ở nguyên tác Kim Vân Kiều truyện và trong cả tác phẩm Truyện Kiều

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp hình thức (Tiếp nhận thi pháp học)

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp liên ngành

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Vận dụng một số thao tác nghiên cứu: Thống kê, tổng hợp, xử lý tài

liệu, phân tích và đánh giá số liệu…

6 Đóng góp mới của luận văn

6.1 Hình thành những luận điểm cơ bản về điểm nhìn nghệ thuật Nguyễn

Du đối với nhân vật Kim Trọng trong kiệt tác Truyện Kiều, qua đó đánh giá

mức độ đầu tư nghệ thuật và quan điểm cá nhân của Nguyễn Du với nhân vật Kim Trọng trong tác phẩm

6.2 Làm sáng tỏ phần tiếp thu văn bản gốc Kim Vân Kiều truyệncũng

như sáng tạo của Nguyễn Du trong việc xây dựng nhân vật Kim Trọng thông qua điểm nhìn nghệ thuật và sự tiếp biến văn hóa sâu sắc

7 Cấu trúc luận văn

Luận văn gồm:

Phần 1: MỞ ĐẦU

Phần 2: NỘI DUNG: Gồm 3 chương

Chương 1: Điểm nhìn trần thuật và vai trò của nó với việc xây dựng nhân vật trong tác phẩm

1.1 Khái niệm “Điểm nhìn trần thuật”

1.2 Vai trò của điểm nhìn trần thuật

Chương 2: Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng 2.1 Điểm nhìn bên ngoài về nhân vật Kim Trọng

2.2 Điểm nhìn bên trong và sự di chuyển điểm nhìn với nhân vật Kim Trọng trong tương quan so sánh với nguyên tác

2.3 Đánh giá hiệu quả của sự di chuyển điểm nhìn với nhân vật Kim Trọng so với nhân vật cùng tên trong nguyên tác và những nhân vật khác trong cùng tác phẩm

Chương 3: Hiệu quả thẩm mĩ của việc đổi mới điểm nhìn

3.1 Xây dựng thành công Kim Trọng thành nhân vật chủ động, có khả năng tự biểu đạt

3.2 Xây dựng thành công nhân vật đa diện

3.3 Xây dựng thành công nhân vật có đời sống nghệ thuật sinh động Phần 3: KẾT LUẬN

Phần 4: TÀI LIỆU THAM KHẢO

Phần 5: PHỤ LỤC

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT VÀ VAI TRÒ CỦA NÓVỚI VIỆC

XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM

1.1 Khái niệm “Điểm nhìn trần thuật”

1.1.1 Điểm nhìn

“Điểm nhìn”là khái niệm được đề xướng bởi H James trong công trình

"Nghệ thuật tiểu thuyết", về sau thành một phạm trù đặc biệt quan trọng của lĩnh vực Phê bình mới và được áp dụng rộng rãi trong Tự sự học

Trước hết cần phải xác định rõ rằng, điểm nhìn là điểm xuất phát của một cấu trúc nghệ thuật chứ không phải là bản thân cấu trúc đó.“Điểm nhìn nghệ thuật chiếu cái nhìn vào các yếu tố được lựa chọn, thêm bớt hoặc nhấn mạnh và chỉ được suy ra từ cái nhìn tổng thể đối với tác phẩm nghệ thuật, theo

yêu cầu của người tiếp nhận.”[35].Khi Henry James trong Nghệ thuật văn xuôi (1884) xác lập điểm nhìn chính là “mô tả cách thức tồn tại của tác phẩm

như một hành vi mang tính bản thể hoặc một cấu trúc hoàn chỉnh, tự trị đối với

cá nhân nhà văn” và “Điểm nhìn là sự lựa chọn cự li trần thuật nào đó loại trừ được sự can thiệp của tác giả vào các sự kiện được miêu tả và cho phép văn

xuôi trở nên tự nhiên hơn, phù hợp với cuộc sống hơn”đánh dấu một bước phát

triển đáng kể trong nghiên cứu nghệ thuật kể chuyện, kể từ đó điểm nhìn nghệ thuật được coi là một nhân tố bộc lộ kỹ thuật tiểu thuyết của nhà văn, một mắt xích khách quan, nội tại, duy nhất mà theo đó chúng ta có thể đánh giá được

“tay nghề” của tác giả

Từ những nhận định mang tính khái quát, sơ lược về điểm nhìn trong các

từ điển, ta có thể định nghĩa:

“Điểm nhìn” là “vị trí từ đó người kể nhìn ra và miêu tả sự vật trong tác phẩm”[25, tr.113].“Điểm nhìn” là khởi điểm cho trần thuật trải ra trong thời gian và không gian của văn bản và tác giả, nhờ đó, có được cái nhìn toàn diện

về mối quan hệ của các sự kiện

Theo Thi pháp học kết cấu của nhà kí hiệu học Nga Boris Uspenski thì

điểm nhìn tự sự còn bao gồm điểm nhìn tư tưởng hệ, điểm nhìn không gian, thời gian, điểm nhìn tâm lí, điểm nhìn ngôn ngữ (hoặc quán ngữ, phrazeologie) Theo chúng tôi, cần xem xét điểm nhìn thể loại, bởi mỗi thể loại có một kiểu điểm nhìn riêng.Ví như tự sự sân khấu chỉ cho người xem nhìn thấy một phía trước, là phía người ngồi xem, không được xem từ phía cánh gà.Như thế diễn viên dù nói với ai cũng đều không thể quay lưng về phía người xem Truyện phật thoại, truyện giáo huấn chỉ được nhìn theo đối lập thiện ác, kẻ ác dù ác thế nào đều có thể “phóng hạ đồ đao, lập địa thành phật” (buông dao sát sinh, lập tức thành phật), nhưng không thể có chuyện ngược lại, người đã thành phật

không thể trở thành kẻ ác Tam quốc diễn nghĩa cũng chỉ có chuyện trung vua

nhất quán, không có điểm nhìn ngược lại Điêu Thuyền chỉ biết hi sinh cho liên hoàn kế của Vương Tư đồ, không có mảy may suy nghĩ riêng tư, thiếu hẳn điểm nhìn cá thể

Xét về mặt này Truyện Kiều là một tác phẩm tự sự đặc biệt, tự sự đa điểm

nhìn hay điểm nhìn nhiều chiều Mới nhìn thì có vẻ mâu thuẫn, những xem kĩ

thì lại thống nhất rất tinh vi Truyện Kiều trước hết là một tác phẩm truyện thơ Nôm, sáng tác trên cơ sở một tiểu thuyết văn xuôi chương hồi của Trung Quốc,

cho nên trước hết nó mang trong mình vừa con mắt thơ của truyện thơ, vừa con

mắt văn xuôi đậm chất tiểu thuyết Thứ hai, Truyện Kiều vừa mang quan điểm

đạo đức quan phương trung hiếu tiết nghĩa, vừa mang quan điểm của người dân

bị chà đạp và khao khát muốn tháo cũi sổ lồng, cho nên chứa đựng nhiều mâu

thuẫn mới lạ, sảng khoái Thứ ba, Truyện Kiều mang tư duy tu từ của lối sáng

tác theo câu chữ, hình ảnh có sẵn, vừa mang tư duy có tính cá thể hiện đại tươi

mới Thứ tư, Truyện Kiều vừa tao nhã, quý phái vừa thế tục, suồng sã Truyền Kiều vừa kết tinh tinh hoa tiếng Việt dân dã, trữ tình, vừa bao gồm tinh hoa ngữ liệu Hán với rất nhiều điển cố thơ văn cổ điển Thứ năm, Truyện Kiều về triết

lí, vừa có quan điểm nho gia, vừa có phật gia, đạo gia.Chính nhờ có nhiều điểm nhìn trái chiều phối xen mà thế giới tác phẩm đa nghĩa, đa chiều, thẩm mĩ phong phú thỏa mãn những cách cảm thụ và diễn giải khác nhau

Theo Cuddon, có thể phân định điểm nhìn thành 3 kiểu cơ bản:

+ Kiểu thứ nhất: Tính thông suốt – có nghĩa là tác giả đi từ nhân vật này đến nhân vật khác, từ nơi này đến nơi khác, từ chương này đến chương khác, hoàn toàn tự do, cho phép mình tiếp cận với suy nghĩ cũng như cảm xúc của nhân vật ở bất cứ thời điểm nào và đưa ra các thông tin vào bất cứ thời điểm nào mong muốn Tính thông suốt là quan điểm chung nhất và bền vững nhất

+ Kiểu thứ hai: Nhân vật ở ngôi thứ 3 – có nghĩa là tác giả chọn một nhân vật và câu chuyện có liên quan đến nhân vật đó được kể ra theocách cảm nhận

từ quan điểm riêng của nhân vật được chọn

+ Kiểu thứ ba: Người kể chuyện trong vai ngôi 1 – câu chuyện sẽ được

kể bởi một nhân vật trong chuyện – phương pháp này được sử dụng phổ biến trong thế kỉ XX

Cuộc sống thiếu nghệ thuật sẽ khô cứng và tẻ nhạt, ngược lại cuộc sống làm nghệ thuật trở nên phong phú, "Giá trị của sáng tạo nghệ thuật một phần không nhỏ là do đem lại cho người thưởng thức một cái nhìn mới đối với cuộc sống”[25, tr.113].Sự thay đổi giá trị của một tác phẩm nghệ thuật bắt đầu từ sự đổi thay điểm nhìn của người tạo ra nó Có thể nói trong tác phẩm văn học, điểm nhìn nghệ thuật chi phối tất cả các cấp độ của tổ chức tác phẩm, “ngôi kể, cách xưng gọi sự vật, cách dùng từ ngữ, kiểu câu…” hành vi, tâm lí, động cơ hành động của nhân vật và cả điểm nhìn hệ tư tưởng

Tóm lại, đơn giản là trong đời sống cũng như trong nghệ thuật, khi chúng

ta kể về những sự kiện, con người thì sẽ có hai khả năng xảy ra: hoặc ta kể lại những sự việc ta nhìn thấy được từ bên ngoài, hoặc ta phải tưởng tượng, tái tạo trạng thái tình cảm, suy nghĩ, động cơ bên trong của nhân vật, điều ta không thể quan sát trực tiếp Sự mô tả quan sát từ bên ngoài là điểm nhìn bên ngoài;

sự hình dung tái tạo nội dung thế giới tình cảm, suy nghĩ của nhân vật là điểm nhìn bên trong Điểm nhìn, vì thế, là một khái niệm tự sự học nhưng cũng là một yếu tố gần gũi với đời sống là ở chỗ đó Khi nhìn Nguyễn Du bằng cách nhìn này, chúng ta dễthấu cảm hơn với nghệ sĩ, khoảng cách lịch sử văn hóa nhờ đó đã ngắn lại

1.1.2 Điểm nhìn bên ngoài

Điểm nhìn bên ngoài, người kể trần thuật, miêu tả sự vật từ phía bên ngoài nhân vật, kể những điều nhân vật không biết, thường để mô tả hành vi, dáng vẻ, diện mạo của nhân vật, điểm nhìn bên ngoài đã tạo ra tính khách quan tối đa cho trần thuật Các sự kiện diễn ra tự nhiên như cuộc đời vốn thế, nó giúp nhà văn bao quát nhiều phương diện và góc độ của hiện thực cuộc sống Người

kể chuyện ẩn mình để câu chuyện được kể đạt mức độ khách quan cao nhất: cho phép người kể chuyện đứng từ bên ngoài quan sát truyện thuật lại sự việc bằng một cái nhìn khách quan, thâu tóm các sự kiện tình tiết, thúc đẩy diễn biến các tình tiết của truyện phát triển

- Theo lí luận văn học - có thể có ba trường hợp:

+ Trường hợp thứ nhất: Người quan sát mô tả chính là cá nhân của người

kể chuyện trực tiếp

Ví dụ:

Trong tiểu thuyết Đội gạo lên chùa, Nguyễn Xuân Khánh đã vận dụng

điểm nhìn trần thuật bên ngoài với lời kể trực tiếp của người kể chuyện tái hiện lại cho ta thấy hình ảnh một ông già, nhỏ bé: “Sư cụ lúc ấy khoảng sáu mươi tuổi Trông cụ như một lão nông.Cái đầu nhẵn thín.Lông mày dài đã bạc.Cái mũi to.Đôi mắt hơi xuôi xuống hai gò má.Răng đen.Đôi môi dày lúc nào cũng như thoáng cười.Người gầy gò tưởng như yếu đuối.” [34]

Trong tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao, nhân vật Chí Phèo được người

kể chuyện trực tiếp mô tả: “Hắn về lớp này trông khác hẳn, mới đầu chẳng ai biết hắn là ai Trông đặc như thằng săng đá… Cái đầu thì trọc lốc Cái răng cạo trắng hớn, cái mặt thì đen mà lại rất cơng cơng, hai mắt gườm gườm trông gớm chết! Hắn mặc cái quần nái đen với cái áo tây vàng.Cái ngực phanh, đầy những nét chạm trổ rồng phượng với một ông tướng cầm chuỳ, cả hai cánh tay cũng thế.”[11]

Hay như trong tác phẩm Truyện Kiều, Nguyễn Du trực tiếp đánh giá về

vẻ đẹp của Thúy Kiều:

“Làn thu thủy, nét xuân sơn, Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh

Một hai nghiêng nước nghiêng thành Sắc đành đòi một, tài đành họa hai”[21, tr.18]

Nguyễn Du mô tả Từ Hải:

“Râu hùm hàm én mày ngài, Vai năm tấc rộng, thân mười thước cao

Đường đường một đấng anh hào, Côn quyền hơn sức, lược thao gồm tài

Đội trời, đạp đất ở đời,

Họ Từ tên Hải vốn người Việt - đông.[21, tr.117]

Nguyễn Du mô tả Kim Trọng:

“Nguyên người quanh quất đâu xa,

Họ Kim, tên Trọng vốn nhà trâm anh

Nền phú hậu, bậc tài danh, Văn chương nết đất thông minh tính trời

Phong tư tài mạo tót với, Vào trong phong nhã ra ngoài hào hoa.”[21, tr.24]

Nguyễn Du mô tả Thúy Vân:

“Vân xem trang trọng khác vời, Khuôn trăng đầy đặn, nét ngài nở nang

Hoa cười ngọc thốt đoan trang, Mây thua nước tóc, tuyết nhừng màu da.”[21, tr.18]

+ Trường hợp thứ hai: Qua sự mô tả của một hay nhiều nhân vật khác

Ví dụ:

Trong tác phẩm Lặng lẽ Sa pa của Nguyễn Thành Long, bức chân dung

của anh thanh niên được hiện ra qua sự nhìn nhận, suy nghĩ và sự đánh giá của các nhân vật: bác lái xe, ông họa sĩ, cô kĩ sư

Qua lời kể của nhân vật bác lái xe, ông họa sĩ và cô gái trong truyện cũng như người đọc được kích thích sự chú ý, đón chờ sự xuất hiện của anh thanh niên Qua lời kể của bác, anh thanh niên là một chàng trai hai mươi bảy tuổi, làm công tác khí tượng kiêm vật lí địa cầu.Anh sống một mình trên đỉnh núi và rất “thèm” được gặp người

Ngay từ những phút đầu gặp anh thanh niên, bằng sự từng trải nghề nghiệp và niềm khao khát của người nghệ sĩ đi tìm đối tượng nghệ thuật, ông

đã xúc động và bối rối: “Vì họa sĩ đã bắt gặp một điều thật ra ông vẫn ao ước được biết, ôi, một nét thôi đủ khẳng định một tâm hồn, khơi gợi một ý sáng tác…”.[10] Qua suy nghĩ của người họa sĩ “Người con trai ấy đáng yêu thật, nhưng làm cho ông nhọc quá Với những điều làm cho người ta suy nghĩ về anh Và về những điều anh suy nghĩ…”, [10] người đọc thấy được ở người thanh niên không chỉ sự cởi mở, chân thành, quý trọng tình cảm của mọi người

…mà anh còn là một con người khiêm tốn, thành thực cảm thấy công việc và những đóng góp của mình chỉ là nhỏ bé

Với nhân vật cô kĩ sư, cuộc gặp gỡ bất ngờ với chàng thanh niên, những điều anh nói, cả chuyện anh kể về những người khác đã khiến cô bàng hoàng, hiểu thêm về cuộc sống một mình, dũng cảm tuyệt đẹp của người thanh niên.Cùng sự bàng hoàng ấy là một tình cảm hàm ơn với nhân vật anh thanh niên

Tóm lại, thông qua những cảm xúc và suy nghĩ cùng thái độ cảm mến của các nhân vật phụ, hình ảnh nhân vật anh thanh niên được hiện ra càng rõ nét và đẹp hơn

Tương tự, trong Truyện Kiều, Nguyễn Du đã để cho nhân vật người họ

Đô đánh giá về Kiều với Kim Trọng:

“Thúy Kiều tài sắc ai bì?

Có nghề đàn, lại đủ nghề văn thơ

Kiên trinh chẳng phải gan vừa, Liều mình thế ấy, phải liều thế kia.” [21, tr.147 - 148]

Nhân vật Từ Hải qua sự nhìn nhận của Thúy Kiều:

“Khóc rằng: “Trí dũng có thừa,

Bởi nghe lời thiếp nên cơ sự này!”

…Rằng: “Từ là đấng anh hùng, Dọc ngang trời rộng vẫy vùng bể khơi.”[21, tr.132 - 133]

+ Trường hợp thứ ba: Điểm nhìn bên ngoài có thể đơn giản là theomột

mô thức sẵn có của truyền thống như: “râu hùm, hàm én, mày ngài" (tả Từ Hải), “một hai nghiêng nước nghiêng thành” (tả Thúy Kiều), “hoa cười ngọc thốt” (tả Thúy Vân)…

1.1.3 Điểm nhìn bên trong

“Điểm nhìn bên trong” là việc mô tả thế giới tình cảm, suy nghĩ, động

cơ bên trong của nhân vật

“Điểm nhìn bên trong” có thể được sử dụng trong hai trường hợp sau: + Trường hợp thứ nhất: Là từ cái nhìn của chính nhân vật, nhân vật tự bộc lộ Trong các tác phẩm tự sự, từ điểm nhìn này, nhân vật thường xưng

“tôi”.Ở điểm nhìn này, các nhân vật thường được kết hợp giữa việc miêu tả hành động, lời nói với những diễn biến tâm lý phức tạp bên trong của nhân vật

Khảo sát tiểu thuyết Việt Nam thời kì sau đổi mới, thống kê qua một số tác giả tiêu biểu có thể thấy tiểu thuyết trần thuật từ ngôi thứ nhất chiếm một tỉ

lệ không nhỏ Tiểu thuyết Thiên sứ của Phạm Thị Hoài; Tiểu thuyết Thuận ;

Tiểu thuyết Đoàn Minh Phượng, Tiểu thuyết Tạ Duy Anh, Nguyễn Việt Hà Đây là hệ quả của những đổi mới trong tư duy nghệ thuật, khi văn học vốn từ quan niệm con người tập thể chuyển thành con người cá thể, quan tâm nhiều hơn đến chủ thể sáng tạo và sự sống cá nhân Với ngôi trần thuật này, người kể chuyện xưng tôi có vai trò to lớn trong việc quyết định cấu trúc tác phẩm cũng như toàn quyền miêu tả những nhân vật khác từ điểm nhìn của bản thân

Mặc dù nhân vật “tôi” không nhất thiết phải là tác giả, nhưng với cách

kể này, câu chuyện vẫn trở nên gần gũi, chân thực, có độ tin cậy cao hơn, kéo người đọc cùng nhập cuộc, cùng sống với các nhân vật trong tác phẩm

Đoạn trích Hai cây phong, trích Người thầy đầu tiên của Ai - ma - tốp đã

thể hiện rõ nét điều này Với mạch kể xưng tôi và mạch kể xưng chúng tôi, hình ảnh hai cây phong hiện lên hết sức sinh động, người đọc như được sống trong tác phẩm, cảm nhận được rõ nét cái cảm giác “mong sao cho chóng về tới làng”,

“nghe mãi tiếng gió reo cho đến khi say ngây ngất” và cái sửng sốt khi “nín thở

ngồi lặng đi trên một cành cây” Hay với đọan trích Trong lòng mẹ trích Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng, ta thấy bằng điểm nhìn bên trong, nhân vật chú

bé Hồng đã tự bộc lộ những suy nghĩ, tâm trạng của mình một cách trực tiếp,

đó là tâm trạng đau đớn, uất ức đến cùng cực “Giá những cổ tục đã đày đọa mẹ tôi là một vật như hòn đá hay cục thuỷ tinh,đầu mẩu gỗ, tôi quyết vồ ngay lấy

mà cắn,mà nhai,mà nghiền cho kì nát vụn mới thôi”…

Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du hay sử dụng các từ “rằng”, “nghĩ mình"…để mô tả nội tâm nhân vật, điểm nhìn bên trong là ở những từ khóa

+ Trường hợp thứ hai: Từ “người kể chuyện toàn thông” - người biết hết mọi sự, thấy hết mọi vật, nhà văn có thể dùng những động từ phổ biến như

“Hắn nghĩ”, “Nàng cảm thấy" đó chính là các dấu hiệu hình thức, là từ khóa

của cái nhìn “người kể chuyện toàn thông” trong tác phẩm văn học

Ví dụ:

Trong tác phẩm Chí Phèo, đoạn mô tả cảnh Chí Phèo đến ăn vạ nhà bá

Kiến, hắn được bá Kiến xử nhũn và mời hắn vào nhà, nhà văn đã sử dụng lời

kể của người kể chuyện toàn thông, người biết hết sự việc: “Nhưng bỗng hắn lại hơi ngần ngại, biết đâu cái lão cáo già này nó chả lại lừa hắn vào nhà rồi lôi thôi? Thôi dại gì mà vào miệng cọp, hắn cứ đứng đây này, cứ lăn ra đây này, lại kêu toáng lên xem nào Nhưng nghĩ ngợi một tí, hắn lại bảo:…”[11, tr

9]

Với lối mô tả này đã giúp người đọc có cái nhìn thấu đáo, sâu sắc hơn về nhân vật Chí Phèo Đó không phải một kẻ chỉ biết rạch mặt ăn vạ để được mấy hào bạc mua rượu, hắn cũng biết suy nghĩ, biết tính toán, lo lắng cho số kiếp của mình

Hay nhưtrong tác phẩm Truyện Kiều, Nguyễn Du nhiều lần dùng vai

người kể chuyện toàn thông như vậy:

“Hạ - công chén đã quá say,

Hồ - công đến lúc rạng ngày nhớ ra

Nghĩmình phương diện quốc gia,

Quan trên trông xuống, người ta trông vào

Phải tuồng trăng gió hay sao,

Sự này biết tính thế nào được đây?”[21, tr 135]

Hay như:

“Bẽ bàng mây sớm đèn khuya, Nửa tình, nửa cảnh như chia tấm lòng

Tưởng người dưới nguyệt chén đồng,

Tin sương luống những rầy trông mai chờ.”[21, tr 66 - 67]

Nhìn từ tổng thể, các khái niệm “điểm nhìn bên trong”, “điểm nhìn bên ngoài” chỉ có ý nghĩa tương đối và được nhận biết một cách uyển chuyển,

“trong hệ thống này thì một cái nhìn nào đó được coi là cái nhìn từ bên ngoài, song nếu đặt chính nó trong hệ thống khác thì có thể nó đã trở thành cái nhìn

từ bên trong.” [33,tr.189] Chẳng hạn, với nhân vật Thúy Kiều được mô tả trong

Truyện Kiềuthì những lời bình luận của Nguyễn Du xuất phát từ điểm nhìn bên

ngoài, nhưng nếu đặt tác phẩm vào hệ thống văn hóa Việt Nam ở thế kỉ XVIII

- XIX và xem hệ thống này như một văn bản thì những lời bình luận của Nguyễn

Du, trong bối cảnh văn hóa ấy, lại xuất phát từ điểm nhìn bên trong

1.2 Vai trò của điểm nhìn trần thuật

1.2.1 Điểm nhìn trần thuật tạo nên những góc nhìn đa chiều

Tự sự ở nhiều tác phẩm lớn, chúng ta rất dễ dàng nhận ra không chỉ có một điểm nhìn mà điểm nhìn còn có sự di chuyển từ bên trong ra bên ngoài và ngược lại Đồng thời, cũng thường có sự phối hợp các kiểu nhìn khác nhau trong việc miêu tả nhân vật như: kiểu nhìn theo mô thức truyền thống, kiểu nhìn

cá nhân nhà văn, kiểu nhìn của người kể chuyện toàn thông, v.v Nhờ đó,

“nhân vật sẽ được soi rọi từ nhiều góc nhìn, trở nên phong phú và tiềm ẩn sự

đa nghĩa khiến nhu cầu khám phá của người đọc thêm mạnh.”[33, tr.189].Đây

là biểu hiện của góc nhìn đa chiều

a Sự phối hợp các kiểu nhìn khác nhau tạo nên những góc nhìn đa chiều:

* Trong Lặng lẽ Sa pa, nhờ được soi rọi qua nhiều điểm nhìn của các nhân vật khác nhau: bác lái xe, ông họa sĩ và cô kĩ sư, hình ảnh nhân vật anh thanh niên hiện ra càng rõ nét và đẹp hơn, nhờ đó chủ đề tác phẩm được mở rộng thêm, gợi ra nhiều ý nghĩa như là đã được lọc qua thứ ánh sáng tâm hồn trong trẻo và rực rỡ khiến hình ảnh ấy rạng rỡ hơn, ánh lên nhiều sắc màu hơn

* Trong Kim Vân Kiều truyện:

Thanh Tâm tài nhân sử dụng một số điểm nhìn của nhân vật khác để

miêu tả nhân vật Thúy Kiều: Qua cái nhìn của tác giả, Thúy Kiều có “Vẻ người tha thướt, phong lưu, tính chuộng hào hoa, lại thích âm luật, rất thạo ngón hồ cầm”[42, tr.11], qua cái nhìn của Kim Trọng thì đây là một trang tuyệt sắc đa tình: “mày nhỏ mà dài, mắt trong mà sáng, mạo như trăng thu, sắc tựa hoa đào"[42, tr.17], qua đôi mắt si mê của chàng họ Thúc thì “dung mạo nàng mơn mởn như hoa, thân hình nàng nõn nà tựa ngọc”[42, tr.124]

* Trong tác phẩm Truyện Kiều cũng để cho những nhân vật khác nói về

Kiều Nhưng số lần, số nhân vật khác nói về Kiều nhiều hơn hẳn so với Thanh Tâm tài nhân

Hoạn Thư nói về Kiều:

“Khen rằng: “Bút pháp đã tinh,

So vào với thiếp Lan - đình nào thua!

Tiếc thay lưu lạc giang hồ, Nghìn vàng thật cũng nên mua lấy tài!”[21, tr.109]

Người họ Đô nói về Kiều:

“Thúy Kiều tài sắc ai bì,

Có nghề đàn lại đủ nghề văn thơ

Kiên trinh chẳng phải gan vừa, Liều mình thế ấy, phải lừa thế kia.”[21, tr.147]

Thúc Sinh nói về Kiều:

“ Gặp nàng khi ở Châu Thai,

Lạ gì quốc sắc thiên tài phải duyên

Vẫy vùng trong bấy nhiêu niên, Làm nên động địa kinh thiên đùng đùng.”[21, tr.148]

Người Hàng Châu nói về Kiều:

“Nàng Kiều công cả chẳng đền, Lệnh quan lại bắt ép duyên thổ tù

Nàng đà gieo ngọc trầm chu, Sông Tiền Đường đó, ấy mồ hồng nhan.”[21, tr.150]

Vãi Giác Duyên nói về Kiều:

“Sư rằng: “Nhân quả với nàng, Lâm Truy buổi trước, Tiền Đường buổi sau

Phật tiền ngày bạc lân la, Đăm đăm nàng cũng nhớ nhà khôn khuây.”[21, tr.151]

Kim Trọng nói về Kiều:

““Thương ôi! Không hợp mà tan, Một nhà vinh hiển, riêng oan một nàng!”[21, tr.150]

Tất cả các nhân vật đều chung tiếng nói kể về Kiều với những lời ca ngợi hoặc những lời bày tỏ lòng trân trọng về sắc, về tài, về đức, về tâm của nàng

b Sự di chuyển luân phiên điểm nhìn tạo nên những sắc thái đa chiều:

* Trong tiểu thuyết Kim Vân Kiều truyện, Thanh Tâm tài nhân chủ yếu

sử dụng điểm nhìn bên ngoài để miêu tả nhân vật Thúy Kiều:“Mày nhỏ mà dài, mắt trong mà sáng, mạo như trăng thu, sắc tựa hoa đào."[42, tr.17],ông tập

trung miêu tả đường nét ngoại hình nhân vật thật chi tiết, cụ thể

* Trong tác phẩm Truyện Kiều, khác hẳn với nguyên tác vay mượn,

Nguyễn Du đã di chuyển điểm nhìn khi trần thuật, sự di chuyển rất rõ trong mạch văn, thể hiện sự chủ động của tác giả trong quá trình tái tạo tác phẩm

Khi miêu tả ngoại hình nhân vật Kim Trọng, Nguyễn Du đứng ngoài nhân vật mà miêu tả rất khách quan:

“Trông chừng thấy một văn nhân, Lỏng buông tay khấu bước lần dặm băng

Đề huề lưng túi gió trăng, Sau chân theo một vài thằng con con

Tuyết in sắc ngựa câu giòn,

Cỏ pha màu áo nhuộm non da trời.”[21, tr.23-24]

Có khi tác giả là người bình luận về sự đời từ cái nhìn của một con người

“minh triết”:

“Ngẫm hay muôn sự tại trời, Trời kiađã bắt làm người có thân Bắt phong trần phải phong trần, Cho thanh cao mới được phần thanh cao.”[21, tr.162]

Có những đoạn miêu tả, Nguyễn Du di chuyển điểm nhìn trần thuật vào bên trong nhân vật, người đọc có thể thấy nhân vật như đang tự bộc lộ, tự quan sát thế giới xung quanh, tự chiêm nghiệm và tự nói lên cảm quan của mình, ví như đoạn nói về tình cảm của Thúy Kiều khi ở lầu Ngưng Bích:

“Tưởng người dưới nguyệt chén đồng,

Tin sương luống những rày trông mai chờ

Bên trời góc bể bơ vơ, Tấm son gột rửa bao giờ cho phai.”[21, tr.67]

Như vậy, thông qua một số ví dụ trong tác phẩm Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm tài nhân và Truyện Kiều của Nguyễn Du, người đọc cảm nhận

được việc sử dụng đa dạng điểm nhìn và sự kết hợp hài hòa giữa điểm nhìn bên ngoài với điểm nhìn bên trong của ngòi bút Nguyễn Du đã biểu lộ những sắc

thái đa chiều, tinh tế và sinh động khi miêu tả nhân vật trong Truyện Kiều.Có

lẽ, trong sự tái tạo của nghệ sĩ, ngoài những “kĩ năng, kĩ xảo” ngôn từ, Nguyễn

Du đã thực sự sống với nhân vật nên mới làm được điều như thế

1.2.2 Điểm nhìn trần thuật tạo nên những hiệu ứng cảm xúc đa dạng

Mỗi nhân vật trong tác phẩm, nếu được miêu tả qua nhiều góc nhìn sẽ tạo dựng nhiều hiệu ứng cảm xúc đa dạng dựa vào tình cảm của mỗi người đọc

* Trong tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, hình

ảnh nhân vật người đàn ông dưới cái nhìn của mỗi nhân vật lại tạo cho người đọc những cảm xúc, những đánh giá khác nhau

Người đàn ông đánh vợ chỉ xuất hiện hai lần trong tác phẩm

+ Lần thứ nhất: Hình ảnh người đàn ông hiện lên dưới con mắt của Phùng, một phóng viên đi săn ảnh bắt gặp cảnh người đàn ông đánh vợ với vẻ giận dữ và người đàn bà nhẫn nhục chịu đựng Với Phùng, đó là một người đàn ông hung dữ, thô bạo với những lời lẽ thô lỗ, cộc cằn: “cứ ngồi nguyên đấy, động đậy là tao giết cả mày đi bây giờ, chúng mày chết đi cho ông nhờ…” Dưới

sự mô tả, nhận xét của nhân vật Phùng, người đọc có thể cảm nhận một kẻ đang bước vào đường cùng, mới mở miệng ra là đòi giết, là muốn người ta chết Một

kẻ đáng lên án, phải lên án trong xã hội

+ Lần thứ hai: Hình ảnh người đàn ông hiện lên dưới lời kể của người đàn bà, nạn nhân của sự bạo hành kia Người đàn ông trước kia là một người con trai cục tính nhưng hiền lành lắm, quyết không theo làm lính Ngụy đánh thuê để kiếm tiền nuôi vợ con, chấp nhận cuộc sống đói khổ Chính vì sự đói khổ đó khiến người đàn ông cùng quẫn tìm đến rượu và đánh vợ để giải thoát tâm lí.Ở đấy, người đọc lại đồng cảm với nhân vật mà thương thay cho một số phận, kiếp người cơ cực

Với thủ pháp xây dựng nhân vật bằng cách kết hợp linh hoạt nhiều điểm

nhìn khác nhau khi miêu tả nhân vật cũng đã tạo nên sự thành công trong Truyện Kiều của Nguyễn Du.

Khi miêu tả tâm trạng Thúy Kiều, Nguyễn Du đã trần thuật nội tâm nhân

vật từ điểm nhìn bên trong với các tổ hợp từ “Nàng rằng”, “Kiều rằng”… sau

đó là các đoạn với lời trực tiếp của nhân vật, nói khác đi, ông đã để nhân vật tự suy xét, tự bộc lộ suy nghĩ là chính Đây là lối độc thoại nội tâm đặc sắc của

Truyện Kiều

Trong tác phẩm Truyện Kiều, Nguyễn Du đã để Thúy Kiều độc thoại nội

tâm trước sau 13 lần:

+ Sau buổi chiều đi chơi thanh minh

+ Sau khi bán mình, trước lúc trao duyên

+ Sau khi về đến trú phường cùng Mã Giám Sinh

+ Sau khi thất thân với họ Mã

+ Sau khi tự vẫn không chết ở lầu xanh của Tú Bà

+ Sau khi nghe mấy câu “họa vần” của Sở Khanh và quyết định nhờ cậy hắn “ra tay tế độ”

+ Sau khi mắc mưu họ Sở, bị đòn của Tú Bà

+ Sau khi nghe Tú Bà dạy “kĩ năng nghề nghiệp”

+ Sau những đêm tiếp khách

+ Sau khi nhận ra chước ghen của Hoạn Thư

+ Sau khi bị Hoạn Thư rình nghe cuộc nói chuyện với Thúc Sinh và trước khi quyết định trốn khỏi nhà Hoạn Thư

+ Trước khi khuyên Từ Hải ra hàng

+ Trước khi tự vẫn trên sông Tiền Đường

Với sự thống kê này, chúng ta nhận thấy Kiều thường độc thoại nội tâm

sau khi xảy ra một sự kiện nào đó có tác động mạnh đến tâm lý cũng như tình cảm của nàng.Đó đều là những sự kiện quan trọng trong cuộc đời của

Thúy Kiều và nàng đều trăn trở nội tâm mãnh liệt:

“Phận dầu dầu vậy cũng rầu, Xót lòng đeo đẳng bấy lâu một lời!

Nợ tình chưa trả cho ai, Khối tình mang xuống tuyền đài chưa tan!”[21, tr.51-52]

Như vậy, trong những cảnh ngộ của Kiều, Nguyễn Du đã trao cho nhân vật quyền tự bộc lộ trạng thái tâm lý của nàng – nghĩa là tác giả dùng hoàn toàn điểm nhìn bên trong

Nguyễn Du không chỉ miêu tả, không chỉ dẫn dắt độc giả đến với cuộc đời nhân vật Thúy Kiều, mà ông còn sử dụng với một số nhân vật khác, đặc biệt là Kim Trọng Sử dụng điểm nhìn bên trong để nhân vật tự bộc lộ và tự đến với người đọc không chỉ Kiều mà còn Kim Trọng, nhờ vậy độc giả rung động sâu sắc với tâm trạng của hai người Nhờ thế, người đọc không chỉ xót xa, thương cảm, đau đớn,có khi cònchê trách nhân vật như họ đang hiển hiện trước mắt.“Hiệu ứng nghệ thuật đa dạng ấy có được khả năng sáng tạo nghệ thuật, hay đúng hơn, nhờ linh cảm thấu hiểu về nội tâm con người tuyệt diệu của Nguyễn Du.”[33, tr.200]

* Tiểu kết chương 1

Với những thành tựu của ngành tự sự học nói chung và điểm nhìn nghệ thuật nói riêng mở ra nhiều triển vọng cho nghiên cứu phê bình văn học Việc ứng dụng những lý thuyết mới vào nghiên cứu văn học là hướng đi tất yếu và giải pháp tối ưu cho sự phát triển của ngành nghiên cứu văn học nói riêng và

sự phát triển của lịch sử văn học nói chung Với mỗi điểm nhìn trần thuật khác nhau sẽ giúp bạn đọc tiếp cận với tác phẩm nghệ thuật ở một khía cạnh mới, khám phá những tinh tuý ẩn dấu đằng sau mã ngôn từ tác phẩm Điều này cũng

lý giải vì sao con đường đến với tác phẩm văn chương nghệ thuật luôn hấp dẫn người đọc

Có thể nói, từ chương một, lấy một vài nhân vật chính trong một vài tác phẩm làm điểm nhìn, người viết muốn sơ thảo về lí thuyết điểm nhìn, về điểm nhìn bên trong, điểm nhìn bên ngoài

Đồng thời, từ số liệu thống kê, từ việc định vị lại thuật ngữ điểm nhìn

nghệ thuật vào nhân vật Thúy Kiều trong tác phẩm Truyện Kiều, chúng tôi có

thêm căn cứ khoa học và căn cứ văn bản để xác định thủ pháp nghệ thuật của Nguyễn Du trong xây dựng nhân vật Kim Trọng