Thiết kế chuyên đề chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào, trong dạy học sinh học 10 theo định hướng phát triển năng lực của học sinh

2 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng nhu cầu công nghiệp hóa hiện đại hóa trong điều

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học

Người hướng dẫn khoa học

TS Ngô Văn Hưng

HÀ NỘI – 2016

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học

GVHD: TS NGÔ VĂN HƯNGhoa học

TS Ngô Văn Hưng

HÀ NỘI – 2016

LỜI CẢM ƠN

Đầu tiên em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới TS Ngô Văn Hưng, người

đã trực tiếp hướng dẫn, tận tình chỉ bảo và tạo mọi điều kiện để em hoàn thành khóa luận này

Em xin cảm ơn TS Hoàng Thị Kim Huyền đã giúp đỡ và chỉ bảo em để

em có thể hoàn thành khóa luận này

Em xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2, ban chủ nhiệm khoa Sinh – KTNN, Ban giám hiệu trường THPT Yên Lạc 2, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc cùng tập thể lớp 10A7 và thầy Nguyễn Xuân Tuấn đã nhiệt tình giúp đỡ, tạo mọi điều kiện trong suốt quá trình em thực hiện đề tài

Mặc dù đã có nhiều cố gắng song khóa luận có thể có những thiếu sót nhất định em mong sẽ nhận được sự chỉ bảo và đóng góp của các thầy cô giáo trong hội đồng phản biện

Em xin chân thành cảm ơn!

Xuân Hòa, tháng 05 năm 2016

Sinh viên

Trần Thị Quyên

LỜI CAM ĐOAN

Kính gửi:

- Phòng đào tạo trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

- Khoa Sinh – KTNN trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

- Hội đồng chấm khóa luận tốt nghiệp

Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu đề tài: “Thiết kế chuyên đề chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào, trong dạy học Sinh học 10 theo định hướng phát triển năng lực của học sinh” là kết quả nghiên cứu của

riêng tôi do TS Ngô Văn Hưng hướng dẫn và không trùng lặp với kết quả nghiên cứu của người khác

Xuân Hòa, ngày…tháng 5 năm 2016

Sinh viên thực hiện

Trần Thị Quyên

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN

LỜI CAM ĐOAN

DANH MỤC VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng nghiên cứu và khách thể 5

5 Phạm vi nghiên cứu 6

6 Giả thuyết khoa học 6

7 Phương pháp nghiên cứu 6

8 Dự kiến những đóng góp của đề tài 7

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 8

CHƯƠNG 1 8

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ “CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG TẾ BÀO” TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 10 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH 8

1.1 Lịch sử nghiên cứu 8

1.1.1 Ở nước ngoài 8

1.1.2 Ở Việt Nam 9

1.2 Cơ sở lí luận 10

1.2.1 Đặc điểm của dạy học chuyên đề với dạy học theo cách tiếp cận truyền thống hiện nay 10

1.2.2 Một số đặc trưng cơ bản của chương trình định hướng nội dung và chương trình định hướng phát triển năng lực 13

1.2.3 Những thuận lợi, khó khan khi tổ chức dạy học theo chuyên đề ở trường THPT 14

1.2.4 Quy trình xây dựng chuyên đề dạy học sinh học 15

1.3 Cơ sở thực tiễn 17

1.3.1 Thực trạng thiết kế và dạy học theo hướng chuyên đề dạy học môn Sinh học tại trường THPT 17

1.3.2 Nội dung và phương pháp điều tra 18

1.3.3 Kết quả khảo sát 18

1.3.3.1 Hứng thú của học sinh đối với PPDH theo chuyên đề 18

1.3.3.2.Thực trạng về thiết kế và sử dụng chuyên đề trong dạy học môn Sinh học 12 ở trường THPT 19

1.4 Kết luận 19

2.1 Phân tích nội dung chuyên đề chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào – chương III sinh học 10 21

2.1.1 Mô tả chuyên đề 21

2.1.2 Mạch kiến thức của chuyên đề dạy học 21

2.1.3 Thời lượng của chuyên đề 23

2.2 Tổ chức dạy học chuyên đề 23

2.2.1 Mục tiêu 23

2.2.1.1 Kiến thức 23

2.2.1.2 Kỹ năng 23

2.2.1.3 Giáo dục 24

2.2.2 Chuẩn bị của GV và HS 24

2.2.2.1 Chuẩn bị của GV 24

2.2.2.2 Chuẩn bị của HS 24

2.2.3 Tiến trình dạy học chuyên đề 26

2.3 Kiểm tra đánh giá 28

2.3.1 Bảng ma trận kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực 28

2.3.2 Kiểm tra đánh giá chuyên đề 31

CHƯƠNG III 33

THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 33

3.1 Mục đích thực nghiệm 33

3.2 Nội dung thực nghiệm 33

3.3 Phương pháp thực nghiệm 33

3.3.1 Chọn đối tượng tham gia 33

3.3.2 Phương pháp bố trí thực nghiệm 33

3.4 Kết quả thực nghiệm 33

3.4.1 Kiểm tra sau thực nghiệm 33

3.4.2 Nhận xét các giờ thực nghiệm 35

3.5 Kết luận 35

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 37

1 Kết luận 37

2 Kiến nghị 37

1 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Quan điểm chỉ đạo từ Đảng:

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy

và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang hình thức học tập đa dạng, chú

ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”; “đổi mới căn bản hình thức và phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo cần từng bước theo các tiêu chí tiên tiến được xã hội và cộng đồng giáo dục thế giới tin cậy và công nhận Phối hợp sử dụng đánh giá trong quá trình học với đánh giá cuối kỳ, cuối năm học; đánh giá của người dạy với tự đánh giá của người học; đánh giá của nhà trường với đánh giá của gia đình và của xã hội”

Nghị quyết số 44/NQ-CP, ngày 09/06/2014 Ban hành Chương trình của chính phủ thực hiện nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 Hội

2 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng nhu cầu công nghiệp hóa hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế: “Đổi mới hình thức, phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục theo hướng đánh giá năng lực của người học; kết hợp đánh giá cả quá trình với đánh giá cuối kỳ học, cuối năm học theo mô hình của các nước có nền giáo dục phát triển”

Năm 2014 bộ giáo dục và đào tạo đã ban hành công văn số GDTrH hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá; tổ chức và quản lí các hoạt động chuyên môn của trường trung học/trung tâm giáo dục thường xuyên qua mạng nêu rõ các giáo viên nên:

5555/BGĐT-“xây dựng các chuyên đề dạy học, biên soạn câu hỏi và bài tập, thiết kế tiến trình dạy học, tổ chức dạy học và dự giờ” để hỗ trợ các trường phổ thông, các trung tâm giáo dục thường xuyên triển khai có hiệu quả việc đổi mới đồng bộ PPDH và kiểm tra, đánh giá chất lượng giáo dục, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ quản lí, giáo viên về phát triển kế hoạch giáo dục nhà trường theo định hướng phát triển năng lực của học sinh

Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011-2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTG ngày 13/06/2012 của Thủ tướng Chính phủ “Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học”

Tại công văn số 4099/BGDĐT-GDTrH đã đề ra nhiệm vụ trọng tâm là tích cực triển khai Chương trình hành động Nghị quyết số 29-NQ/TW tiếp tục đổi mới, nâng cao hiệu lực và hiệu quả công tác quản lí đối với các cơ sở giáo dục trung học, đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, đa dạng hóa các hình thức học tập, chú trọng các hoạt động trải nghiệm sáng tạo, nghiên cứu khoa học của học

3 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

sinh Tiếp tục đổi mới hình thức, phương pháp thi, kiểm tra đánh giá kết quả học tập và rèn luyện của học sinh và quan trọng là tập trung phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lí giáo dục

Những quan điểm, định hướng nêu trên tạo tiền đề, cơ sở và môi trường pháp lý thuận lợi cho việc đổi mới giáo dục phổ thông nói chung, đổi mới đồng

bộ phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá theo định hướng năng lực của học sinh

1.2 Xuất phát từ thực tiễn học và dạy môn sinh học

1.2.1 Xuất phát từ thực tiên học

Đổi mới phương pháp dạy học và học theo hướng chuyên đề cần hướng tới phát triển năng lực chung mà mọi học sinh đều cần có trong cuộc sống như năng lực sáng tạo, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực hợp tác, năng lực tự học …ngoài ra còn phải hướng tới phát triển các năng lực chuyên biệt cho học sinh, liên quan đến từng môn học, từng lĩnh vực trong hoạt động giáo dục và thực nghiệm đời sống

Đảm bảo cho việc phát triển năng lực theo hướng chuyên biệt, các kĩ năng cần thiết phát huy cao độ tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

Việc đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng chuyên đề dạy học theo định hướng phát triển năng lực của học sinh phù hợp với đặc điểm tâm lí, khả năng học tập, nhịp độ học tập, phù hợp nhu cầu học tập của học sinh Tạo điều kiện cho học sinh phát triển hài hòa cả thể chất và tinh thần Trên cơ sở đó phát triển tối đa năng lực của từng học sinh, bắt kịp xu thế đổi mới phương pháp hiện đại, hình thành và phát triển năng lực học sinh

1.2.2 Xuất phát từ thực tiễn dạy

Dạy học hiện nay chủ yếu được thực hiện trên lớp theo bài/tiết trong sách giáo khoa Trong phạm vi một tiết học, không đảm bảo dù thời gian cho các hoạt động của học sinh theo tiến trình sư phạm của một số phương pháp dạy

4 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

học tích cực, làm giảm hiệu quả khai thác sử dụng, chưa thực sự phát huy được tính tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh

Hiện nay, một số giáo viên vẫn chủ yếu lệ thuộc vào tiến trình các bài học được trình bày trong SGK Mặt khác, SGK hiện hành được viết theo hướng tiếp cận nội dung coi trọng việc trang bị kiến thức, kĩ năng cơ bản cho hoc sinh, chưa thật sự quán triệt mục tiêu theo hướng phát triển năng lực của học sinh

Thực tế chương trình, SGK mói không có kiến thức mới mà chỉ cập nhật, tổng hợp, bổ sung dữ liệu Những thay đổi chỉ là về cấu trúc và phương pháp dạy học, do đó chủ yếu vẫn là sự thay đổi về ứng dụng và thực hiện đổi mới phương pháp dạy học ở giáo viên

1.3 Vai trò của chuyên đề dạy học

Để đảm bảo co tiến trình của dạy học tích cực đạt hiệu quả khai thác cao, thay cho việc dạy học đang được thực hiện trên lớp theo từng bài/tiết trong SGK như hiện nay, chúng ta có thể căn cứ vào chương trình và SGK hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dụng các chuyên đề dạy học phù hợp trong điều kiện thực tế của nhà trường

Ngoài ra, dạy học theo chuyên đề còn nâng cao khả năng khai thác sử dụng thiết bị dạy học và tài liệu bổ trợ trong quá trình tổ chức các hoạt động trên lớp và tự học ở nhà của học sinh, tăng hoạt động nhận thức tích cực, sáng tạo và bồi dưỡng phương pháp tự học cho học sinh, tăng cường hoạt động học tập cá thể và học tập hơp tác

Vì những lí do trên chúng tôi chọn đề tài “Thiết kế chuyên đề chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào, trong dạy học Sinh học 10 theo định hướng phát triển năng lực của học sinh”

2 Mục đích nghiên cứu

5 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

- Xây dựng chuyên đề dạy học: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” – Chương III SGK Sinh học 10 theo định hướng phát triển năng lực của học sinh

- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học

- Góp phần đổi mới hình thức tổ chức dạy học

- Góp phần phát triển năng lực tự học, tìm và giải quyết vấn đề trong cuộc sống

- Kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh

- Tập nghiên cứu khoa học

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cấu trúc nội dung phần II: Sinh học tế bào – Sinh học 10

- Hệ thống hóa kiến thức chương III: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” phần II Sinh học 10

- Đề xuất chuyên đề dạy học chuyển hóa vật chất và năng lượng trong

tế bào

- Thực nghiệm vận dụng chuyên đề dạy học chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào trong thời gian TTSP

- Tìm hiểu phương pháp luận nghiên cứu khoa học

4 Đối tượng nghiên cứu và khách thể

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Nội dung SGK Sinh học 10, chương III

- Năng lực tự học của học sinh THPT trong học theo chuyên đề

4.2 Khách thể nghiên cứu

- Quá trình tổ chức hoạt động học chương III – Sinh học 10 thông qua chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”

4.3 Nghiệm thể nghiên cứu

- Học sinh lớp 10 trường THPT Yên Lạc 2, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc

6 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

5 Phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứu nội dung chương III: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” phần II Sinh học 10

6 Giả thuyết khoa học

- Nếu tổ chức dạy học chương III: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tê bào” Sinh học 10 theo hình thức dạy học chuyên đề thì sẽ phát triển được năng lực tự học và tư duy sáng tạo cho HS lớp 10 THPT, giúp GV nâng cao được năng lực dạy học

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc thiết kế chuyên đề dạy học môn sinh học theo định hướng phát triển năng lực của học sinh

- Nghiên cứu mục tiêu, quan điểm xây dựng và phát triển nội dung chuẩn kiến thức kĩ năng chương trình Sinh học phần II: “Sinh học tế bào” Sinh học

10 và chương III: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”

- Nghiên cứu các luận án, luận văn, các bài báo khoa học có liên quan đến

đề tài

7.2 Phương pháp điều tra

- Điều tra thực trạng dạy học chương III: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” phần II Sinh học 10 Dự giờ, trao đổi và học tập kinh nghiệm của giáo viên dạy Sinh học THPT để tìm hiểu tình hình dạy và học chương III phần II

- Tìm hiểu những thuận lợ và khó khan của giáo viên trong quá trình dạy và học chương III phần II

7.3 Phương pháp thực nghiệm

7 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

- Thực nghiệm vận dụng chuyên đề dạy học chương III: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” Sinh học 10 ở một số lớp 10 THPT để xác định tính khả thi và điều chỉnh phương pháp phù hợp

7.4 Phương pháp chuyên gia

- Xin ý kiến, nhận xét đánh giá của các chuyên gia trong lĩnh vực PPDH sinh học bằng cách trao đổi, phỏng vấn trực tiếp, phiến nhận xét, đánh giá

8 Dự kiến những đóng góp của đề tài

- Góp phần làm sáng tỏ cơ sở lí luận và thực tiễn của sự cần thiết đổi mới phương pháp dạy học theo hướng thiết kế chuyên đề dạy học

- Xây dựng quy trình dạy học theo chuyên đề phát triển năng lực tự học

và tư duy sáng tạo cho HS

- Thiết kế chuyên đề dạy học: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong

tế bào” phần II Sinh học 10 làm tài liệu tham khảo cho sinh viên các trường sư phạm, giáo viên các trường THPT

8 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA THIẾT KẾ CHUYÊN

ĐỀ “CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG

TẾ BÀO” TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 10 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH

Những năm đầu thế kỉ 20, tại Malaysia đã tiến hành PPDH theo chuyên

đề Theo Trung tâm Phát triển chương trình dạy Malaysia(2003), PPDH theo chuyên đề là một nỗ lực để tích hợp kiến thức, kỹ năng, giá trị học tập và sáng tạo tư duy

Phần Lan là một trong những quốc gia có nến giáo dục chất lượng nhất thế giới, theo bảng xếp hạng của Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA), do hiệp hội các nước phát triển (OECD) đánh giá Từ những năm đầu thập niên 90 của thế kỉ 19, các nhà giáo dục học Phần Lan đã có những nghiên cứu về PPDH theo chuyên đề Năm 2015 Chính phủ Phần Lan đã thông báo sẽ tiến hành cải cách chương trình giáo dục theo chuyên đề Ngoài ra, chương trinh còn đề ra cải cách phương pháp học Học sinh không còn ngồi hang ngang

9 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

trước mặt giáo viên, lắng nghe bài giảng hoặc chờ giáo viên hỏi Thay vào đó,

HS sẽ làm việc nhóm để thảo luận về bài học, tăng khả năng giao tiế với bạn

bè và giáo viên

Trên thế giới, việc đổi mới nội dung chương trình và cách tiếp cận nội dung chương trình dạy học ở nhiều quốc gia đang có xu hướng thay đổi PPDH theo chuyên đề đã phát triển một cách mạnh mẽ trên một nấc thang mới, với hang loạt các tổ chức có tầm cỡ quốc gia ở Australia, Anh, Canada, Pháp, Đức, Hunggari, New Zealand, Nhật Bản, Hàn Quốc, v.v…đã áp dụng thành công PPDH chuyên đề

1.1.2 Ở Việt Nam

Theo chúng tôi tìm hiểu, PPDH theo chuyên đề không hoàn toàn là phương pháp mới lạ đối với giáo viên và học sinh Thực tế cho thấy, từ rất lâu phương pháp này đã được GV áp dụng trong quá trình dạy học

Tại một số trường THPT dạy học theo chuyên đề đã được tiến hành tổ chức thành công như:

Ban lãnh đạo trường THPT Yên Lạc 2, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc Ban lãnh đạo trường THPT Trực Ninh B, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định

Ban lãnh đào trường THPT Nguyễn Tất Thành, quận Gò Vấp, thành phố

10 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

mới hình thức lớp học chuyên đề này để HS không chỉ tự nguyện tham gia mà

sẽ trực tiếp đăng kí chọn lựa GV cho chính lớp học của mình

Nhìn chung, hiện nay dạy học theo chuyên đề đang được nhiều trường THPT lựa chọn và thực hiện áp dụng vào giảng dạy nhằm đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh Phương pháp này cũng đã mang lại những hiệu quả nhất định đối với quá trình hình thành và phát triển năng lực của HS

1.2 Cơ sở lí luận

Chuyên đề dạy học: Thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo từng bài/tiết trong SGK như hiện nay, các tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào chương trìnhvà SGK hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chuyên đề dạy học phù hợp với việc sử dụng PPDH tích cực trong điều kiện thực tế của nhà trường

1.2.1 Đặc điểm của dạy học chuyên đề với dạy học theo cách tiếp cận truyền thống hiện nay

11 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Dạy học theo cách tiếp cận truyền

thống hiện nay

Dạy học theo chuyên đề

1- Tiến trình giải quyết vấn đề

tuân theo chiến lược giải quyết vấn

đề: logic, chặt chẽ, khoa học do giáo

viên (SGK) áp đặt (GV là trung

tâm)

2- Nếu thành công có thể góp

phần đạt nhiều mục tiêu của môn

học hiện nay: chiếm lĩnh kiến thức

mới thông qua hoạt động, bồi dưỡng

các phương thức tư duy khoa học và

4- Kiến thức thu được rời rạc, hoặc chỉ

có mối liên hệ tuyến tính (một chiều

theo thiết kế chương trình học)

5- Trình độ nhận thức sau quá

1- Các nhiệm vụ học tập được giao, học sinh quyết định chiến lược học tập sự chủ động hỗ trợ, hợp tác của GV (HS là trung tâm)

2- Hướng tới các mục tiêu:

chiếm lĩnh nội dung kiến thức khoa học, hiểu tiến trình khoa học và rèn luyện các kĩ năng tiến trình khoa học như: quan sát, thu thập thông tin, dữ liệu; xử lí (so sánh, sắp xếp, phân loại, liên hệ…thông tin); suy luận, áp dụng thực tiễn

3- Dạy theo một chuyên đề thống nhất được tổ chức lại từ một phần trong chương trình học

4- Kiến thức thu được là các khái niệm trong một mối liên hệ mạng lưới với nhau

5- Trình độ nhận thức có thể đạt

12 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

riêng biệt hoặc có hệ thống kiến thức

liên hệ tuyến tính theo trật tự các bài

chương trình, nội dung bài học

9- Không thể hướng tới nhiều

mục tiêu nhân văn quan trọng như:

7- Kiến thức gần gũi với thực tiễn mà học sinh đang sống hơn do yêu cầu cập nhật thông tin khi thực hiện chuyên đề

8- Hiểu biết có được sau khi kết thúc chuyên đề thường vượt ra ngoài khuôn khổ nội dung cần học do quá trình tìm kiếm, xử lí thông tin ngoài nguồn tài liệu chính thức của học sinh

9- Có thể hướng tới, bồi dưỡng các kĩ năng làm việc với thông tin, giao tiếp, ngôn ngữ, hợp tác

13 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

1.2.2 Một số đặc trưng cơ bản của chương trình định hướng nội dung và chương trình định hướng phát triển năng lực

Đặc trưng Chương trình định hướng

nội dung

Chương trình định hướng phát triển năng lực

Mục tiêu

giáo dục

Mục tiêu dạy học được mô

tả không chi tiết và không nhất thiết phải quan sát, đánh giá được

Kết quả học tập cần đạt được

mô tả chi tiết và có thể quan sát, đánh giá được, thể hiện được mức độ tiến bộ của học sinh một cách liên tục

Nội dung

giáo dục

Việc lựa chọn nội dung dựa vào các khoa học chuyên môn, không gắn với các tình huống thực tiễn Nội dung được quy định chi tiết trong chương trình

Lựa chọn những nội dung nhằm đạt được kết quả đầu ra

đã quy định, gắn với các tình huống thực tiễn Chương trình chỉ quy định những nội dung chính, không quy định chi tiết

+ GV chủ yếu là người tổ chức, hỗ trợ HS tự lực và tích cực lĩnh hội tri thức Chú trọng sự phát triển khả năng giải quyết vấn đề, khả năng giao tiếp

+ Chú trọng sử dụng các quan điểm, phương pháp và kỹ

14 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

thuật dạy học tích cực; các phương pháp dạy học thí nghiệm, thực hành

đã học

Tiêu chí đánh giá dựa vào năng lực đầu ra, có tính đến sự tiến bộ trong quá trình học tập, chú trọng khả năng vận dụng trong các tình huống thực tiễn

1.2.3 Những thuận lợi, khó khăn khi tổ chức dạy học theo chuyên đề ở trường THPT

 Thuận lợi

Đối với việc áp dụng PPDH theo chuyên đề trong chương III sinh học

10 có tính khả thi vì các bài có mối liên hệ chặt chẽ, có tính thực tế, lại được kế thừa kiến thức của lớp 8 do đó học sinh nhận thức vấn đề rất nhanh, có khả năng hệ thống logic lại các vấn đề

15 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Trên thực tế đã có một số GV đã thực hiện giảng dạy theo phương pháp xây dựng chuyên đề đặc biệt trong quá trình ôn thi học sinh giỏi, ôn thi đại học…

 Khó khăn

Trong nhiều trường hợp giáo viên áp dụng dạy học theo chuyên đề nhưng kết quả chưa được như mong muốn Có nhiều lí do dẫn đến việc tổ chức dạy học theo chuyên đề chưa phát huy được đúng những ưu điểm vốn có của nó như:

- Còn hạn chế về mặt thời gian học tập

- Khả năng khai thác sử dụng thiết bị dạy học và tài liệu bổ trợ trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học trên lớp và tự học ở nhà của học sinh còn hạn chế, kém hiệu quả

1.2.4 Quy trình xây dựng chuyên đề dạy học sinh học

Mỗi chuyên đề dạy học phải giải quyết trọn vẹn một vấn đề học tập Vì vậy, việc xây dựng mỗi chuyên đề dạy học cần phải thực hiện theo những quy trình sau:

Bước 1: Xác định vấn đề

Vấn đề cần giải quyết trong dạy học chuyên đề có thể là một trong các loại sau:

- Vấn đề tìm kiếm, xây dựng kiến thức mới

- Vấn đề kinh nghiệm, ứng dụng kiến thức

- Vấn đề tìm kiếm, xây dựng, kiểm nghiệm và ứng dụng kiến thức mới Tùy từng nội dung kiến thức, điều kiện thực tế của địa phương, nhà trường; năng lực của giáo viên và học sinh, có thể xác định một trong các mức độ sau:

Mức 1: GV đặt vấn đề, nêu cách giải quyết vấn đề Học sinh thực hiện cách giải quyết vấn đề theo hướng dẫn của giáo viên GV đánh giá kết quả làm việc của học sinh

16 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Mức 2: GV nêu vấn đề, gợi ý để học sinh tìm ra cách giải quyết vấn đề Học sinh thực hiện cách giải quyết vấn đề với sự giúp đỡ của giáo viên khi cần Giáo viên và học sinh đánh giá

Mức 3: GV cung cấp thông tin, tạo tình huống có vấn đề Học sinh phát hiện và xác định vấn đề nảy sinh, tự đề xuất các giả thuyết, giải pháp và lựa chọn giải pháp Học sinh thực hiện giải pháp để giải quyết vấn đề Giáo viên

Bước 2: Xây dựng nội dung chuyên đề

Căn cứ vào tiến trình sư phạm của PPDH tích cực được sử dụng để tổ chức hoạt động cho học sinh, từ tình huống xuất phát đã xây dựng, dự kiến các nhiệm vụ học tập cụ thể tiếp theo tương ứng với các hoạt động của học sinh, từ

đó xác định các nội dung cần thiết để cấu thành chuyên đề Lựa chọn các nội dung của chuyên đề từ các bài/tiết trong SGK của một môn học và các môn có liên quan để xây dựng chuyên đề dạy học

Bước 3: Xác định chuẩn chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ

Xác định chuẩn chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho học sinh theo phương pháp dạy học tích cực, từ đó xác định các năng lực và phẩm chất có thể hình thành cho học sinh theo chuyên đề sẽ xây dựng

Bước 4: Xác định và mô tả mức độ yêu cầu

17 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Xác định mô tả mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao) của mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể sử dụng để kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học

Bước 5: Biên soạn câu hỏi và bài tập

Biên soạn câu hỏi và bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã mô tả để

sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá, luyện tập theo chuyên đề đã xây dựng

Bước 6: Thiết kế tiến trình dạy học theo chuyên đề

Thiết kế tiến trình dạy học theo chuyên đề thành các hoạt động học được

tổ chức cho học sinh có thể thực hiện ở trên lớp hay ở nhà, mỗi tiết học trên lớp

có thể chỉ thực hiện một số hoạt động trong tiến trình sư phạm của phương pháp

và kĩ thuật dạy học được sử dụng Trong chuỗi hoạt động học, đặc biệt quan tâm xây dựng tình huống xuất phát

Tiếp theo tình huống xuất phát là các hoạt động học như: đề xuất giải pháp giải quyết vấn đề, thực hiện giải pháp để giải quyết vấn đề, báo cáo, thảo luận, kết luận, nhận định, hợp thức hóa kiến thức…

Dựa vào các quy trình trên giáo viên có thể thiết kế các chuyên đề dạy học phù hợp

18 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

+ 5 giáo viên giảng dạy môn Sinh học ở trường THPT Yên Lạc 2, Yên Lạc, Vĩnh Phúc

+ 72 học sinh của trường THPT Yên Lạc 2, Yên Lạc, Vĩnh Phúc

1.3.2 Nội dung và phương pháp điều tra

- Nội dung khảo sát:

1) Hiệu quả và hoạt động yêu thích của HS về học tập theo chuyên đề trong dạy học Chương III Sinh học 10

2) Thực trạng thiết kế và sử dụng chuyên đề trong dạy học môn Sinh học 10 ở trường THPT

3) Những thuận lợi và khó khăn trong quá trình xây dựng chuyên đề dạy học môn Sinh học 10

Phương pháp điều tra:

Bằng phương pháp quan sát (thông qua dự giờ, thăm lớp), điều tra bằng phiếu điều tra, phỏng vấn trực tiếp GV, HS tổng kết kinh nghiệm của GV

để thu thập thông tin về thực trạng nghiên cứu, thống kê toán học (dùng để xử

lí số liệu thu được)

Chọn mẫu khảo sát: GV giảng dạy ở trường THPT và HS trường THPT Yên Lạc 2, Yên Lạc, Vĩnh Phúc

Thời gian khảo sát: ngày 25 tháng 10 năm 2015

1.3.3 Kết quả khảo sát

1.3.3.1 Hứng thú của học sinh đối với PPDH theo chuyên đề

19 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Bảng 1: Hứng thú của HS đối với PPDH theo chuyên đề

Phương pháp và hình thức Số lượng

(HS)

Tỷ lệ (%) Học và làm bài tập theo nội dung

SGK

Học và làm bài tập theo chuyên đề 57 79%

Nhìn vào kết quả khảo sát chúng ta thấy có 57 HS đạt tỷ lệ 79% ý kiến cho rằng các em rất thích hoạt động học và làm bài tập theo chuyên đề 15 HS đath

tỷ lệ 21% lại thích thú hơn với hoạt động học và làm bài tập theo nội dung SGK

1.3.3.2.Thực trạng về thiết kế và sử dụng chuyên đề trong dạy học môn Sinh học 12 ở trường THPT

100% GV cho rằng nên áp dụng PPDH theo chuyên đề vào môn Sinh học Tuy nhiên trên thực tế, trong tổng 5 GV tại trường thì có 2 GV cho rằng áp dụng PPDH theo chuyên đề chỉ áp dụng cho học sinh giỏi và học sinh ôn thi Cao đẳng, Đại học

Về hiệu quả của PPDH theo chuyên đề được các thầy (cô) đánh giá như sau: 1

GV cho rằng PPDH chuyên đề tương đối hiệu quả, 4 GV khảng định dạy học theo chuyên đề là rất hiệu quả

1.4 Kết luận

Trong chương này, chúng tôi đã nghiên cứu lịch sử nghiên cứu của chuyên đề học tập ở trong nước cũng như trên thế giới

Chúng tôi đã tìm hiểu và trình bày về cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài

Để giải quyết các nhiệm vụ của đề tài chúng tôi chú trọng tới những cơ sở sau:

20 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

- So sánh một số đặc trưng cơ bản của chương trình định hướng nội dung và chương trình định hướng phát triển năng lực

- So sánh đặc điểm của dạy học chuyên đề với dạy học theo cách tiếp cận truyền thống hiện nay

- Những thuận lợi và khó khăn trong quá trình thiết kế chuyên đề dạy học ở trường THPT

- Quy trình xây dựng chuyên đề dạy học Sinh học

- Thực trạng thiết kế và dạy học theo chuyên đề dạy học môn Sinh học tại trường THPT

- Nội đung và phương pháp điều tra

- Kết quả khảo sát

Những vấn đề này sẽ được chúng tôi vận dụng trong thiết kế chuyên đề dạy học chương III Sinh học 10 theo định hướng phát triển năng lực của học sinh

21 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

CHƯƠNG II THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT

VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG TẾ BÀO TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 10 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT

TRIỂN NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH

2.1 Phân tích nội dung chuyên đề chuyển hóa vật chất và năng lượng trong

tế bào – chương III sinh học 10

2.1.1 Mô tả chuyên đề

Bài13 Khái quát về năng lượng và chuyển hóa vật chất

Chương III Bài 14 Enzim và vai trò của enzim trong quá trình chuyển

hóa vật chất Bài 15 Thực hành: Một số thí nghiệm về enzim

2.1.2 Mạch kiến thức của chuyên đề dạy học

I Khái quát về năng lượng và chuyển hóa vật chất

1 Năng lượng và các dạng năng lượng trong tế bào

a Khái niệm năng lượng

b ATP – đồng tiền năng lượng của tế bào

2 Chuyển hóa vật chất

22 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

II Enzim và vai trò của enzim trong quá trình chuyển hóa vật chất

1 Enzim

a Cấu trúc

b Cơ chế tác động

c Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt tính của enzim

2 Vai trò của enzim trong quá trình chuyển hóa vật chất

III Thực hành: Một số thí nghiệm về enzim

1 Thí nghiệm với enzim catalaza

2 Thí nghiệm sử dụng enzim trong quả dứa tươi để tách chiết ADN

IV Hô hấp tế bào

1 Khái niệm hô hấp tế bào

2 Các giai đoạn chính của quá trình hô hấp tế bào

a Đường phân

b Chu trình Crep

c Chuỗi chuyền electron hô hấp

V Quang hợp

1 Khái niệm quang hợp

2 Các pha của quá trình quang hợp

a Pha sáng

b Pha tối