NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA VĂN HOÁ GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG Nhận thấy việc tìm hiểu văn hoá gia đình truyền thống của một tộc người là một chủ đề lớn, người viết đã chọn một nét văn hoá trong truy
Trang 1Đề bài : Tìm hiểu văn hoá gia đình truyền thống người Tày ở xã Mậu Duệ,
huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang?
BÀI LÀM:
I GIỚI THIỆU TỘC NGƯỜI
Dân tộc Tày là cư dân bản địa sống lâu đời trên đất nước Việt Nam Họ cùng với cư dân Tày – Thái khác là một trong những chủ nhân đầu tiên lập nên nhà nước Văn Lang của các vua Hùng, nhà nước Âu Lạc của Thục Phán An Dương Vương trên cơ sở hợp nhất hai bộ lạc chủ yếu của thời bấy giờ là Âu Lạc
và Lạc Việt Theo đó ngay từ thời bình minh của lịch sử dân tộc, dân tộc Tày đã
là một thành viên trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là trong những dân tộc hình thành sớm Trải qua hàng ngàn năm lịch sử họ luôn phải thường xuyên đấu tranh với thiên nhiên và chống lại sự xâm lược, đồng hoá của phong kiến phương bắc để tồn tại đến ngày nay(1)
Ở Hà Giang theo các tài liệu lịch sử, khảo cổ học từ trước năm 1945 đến nay đã phát hiện những vật từ thời đồ đá cũ cho tới thời đại đồ đồng, đồ sắt, báo hiệu từ xa xưa con người đã sinh sống trên đất Hà Giang Các cư dân cổ mà hậu duệ của họ là đồng bào các dân tộc Hà Giang, trong đó có cư dân Tày Theo đó người Tày đã ở đây 700 – 800 năm(2)
II NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA VĂN HOÁ GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG
Nhận thấy việc tìm hiểu văn hoá gia đình truyền thống của một tộc người là một chủ đề lớn, người viết đã chọn một nét văn hoá trong truyền thống trong gia đình người Tày ở xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang, đó là “tết cá” của người Tày Để thông qua đó có thể giới thiệu một phần nào về gia đình truyền thống của người Tày nơi đây
Người viết chọn đề bài này là vì đây là địa bàn mà người viết sinh sống, và nhận thấy “tết cá” là một nét văn hoá đặc trưng của người Tày
Trang 21 “TẾT CÁ” TRUYỀN THỐNG TÀY Ở XÃ MẬU DUỆ, HUYỆN YÊN MINH, TỈNH HÀ GIANG.
a Giới thiệu về “tết cá”
* Giải thích tên gọi “tết cá”
“Tết cá” được diễn ra vào ngày mùng 9 / 9 âm lịch hàng năm Đây là lễ tiết truyền thống của người Tày xã Mậu Duệ huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang “Tết cá” là tết của cư dân trồng lúa nước, theo người xưa kể lại tại đây đã tiếp thu nền văn minh lúa nước đầu tiên ở các xã vùng cao xã xôi Ăn “tết cá” là để mừng lúa mới (khẩu ràng)
“Khẩu ràng” theo tiếng Tày là lúa đã già hơn khi làm cốm, lúa đã hơi ngả vàng, được người dân đem về luộc chín, phơi khô rồi đem giã, sau khi đã được làm sạch vỏ, mang đồ lên ăn với cá trong ngày tết Gọi tết mùng 9 / 9 âm lịch là
“tết cá” theo giải thích của người dân cũng khá đơn giản, đó là các món ăn trong ngày tết đều được chế biến từ cá Theo giải thích của cư dân Tày thì cá được nuôi trong ruộng, ăn các món được chế biến từ cá là mong được sự hoà hợp giữa ruộng nước và cá, thể hiện khát vọng được mưa thuận gió hoà, mùa màng bộ thu
và cá thả trong ruông lớn nhanh
b Lịch sử “tết cá”
Hiện nay không có tài liệu nào ghi chép về tết cá nên không rõ được khời nguồn của “tết cá” Chỉ biết rằng đây là một trong những lễ tết lớn của người Tày nơi đây Hằng năm cứ gần đến ngày mùng 9 / 9 âm lịch, người dân Tày lại háo hức chuẩn bị đón tết
c Thời gian diễn ra “tết cá”
“Tết cá” diễn ra chỉ một ngày duy nhất là ngày mùng 09/09 âm lịch hàng năm
Trang 3d Ý nghĩa của “tết cá”
Cư dân Tày ở xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang tổ chức tết cá là để cầu cho mưa thuân gió hoà, mùa màng bội thu, cầu cho mùa lúa sau
cư dân Tày nhà nào cũng có đủ cơm để ăn, không phải lên rừng đào những củ sắn, củ mài “Tết cá” được tổ chức cũng là để tưởng nhớ đến công lao người đã mang tới cho cư dân Tày nơi đây nghề trồng lúa nước Bên cạnh nhu cầu thoả mãn nhu cầu về đời sống tâm linh, đây cũng là dịp trẻ con trong làng, bản được
bố mẹ sắm cho những bộ quần áo mới để đi chơi với chúng bạn; là dịp để thanh niên trai gái có cơ hội tìm hiểu nhau Đồng thời cũng là dịp để anh em dòng họ
có cơ hội gặp nhau, uống với nhau chén rượu, ăn các món cá và kể cho nhau nghe những chuyện làng nước, những kinh nghiệm sản xuất, chuyện đi săn… những khó khăn vất vả trong cuộc sống từ đó hiểu nhau hơn, đoàn kết giúp đỡ nhau cùng tiến bộ
2 Miêu tả “tết cá’’
a Khâu chuẩn bị các món
Hàng năm cứ đến ngày 9 / 9 những gia đình người Tày ở xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang dù giàu hay nghèo cũng phải có một bưa cơm,
cá tươm tất để mời anh em dòng họ
Cá được người dân tháo và bắt ở ruộng về từ ngày mùng 7 hoặc muộn nhất
là sang mùng 8 Không khí ngày tết bắt đầu khi cá được bắt về Trẻ con được bố
mẹ chuận bị đồ chơi tết rất đặc biệt, họ bắt những con cá nhỏ, xâu dây vào miệng, làm những bè nhỏ bằng cây chít rồi buộc cá vào Sau đó được lũ trẻ mang xuống thả ở những dòng suối nhỏ quanh bản làng, chúng thi xem con nào kéo khoẻ hơn, sau khi chơi xong chúng lại mang những con cá này về đưa bố
mẹ nướng cho ăn, theo quan niệm của họ những con cá kéo bè khoẻ mang nướng cho trẻ con ăn nó sẽ khoẻ người và hay ăn chóng lớn
Trang 4Các món được chế biến xong chiều mùng 8 bắt buộc phải nấu chín vài món vào buổi chiều hôm đó để cúng Trưa mùng 9 cúng lại lần nữa rồi mới mời khách, những người đàn ông chỉ có nhiệm vụ là mang cá từ ruộng về, công việc
mổ cá bắt buộc phải là mẹ chồng hoặc con dâu, cá phải được mổ dưới bàn thờ tổ tiên, trong khi mổ cá tuyệt đối không được nói chuyện, không cho ai được nhòm ngó Những gia đình nào mà không có cửa, nhà không kín đáo thì phải mắc màn dưới bàn thờ để mổ các món được chế biến từ cá khá phong phú và đa dạng, theo quan niệm truyền thống là phải chế biến cho được 12 món trong đó có các món như:
- Cá nướng (pẻ pình): cá nướng bắt buộc khi làm món này phải có 12 con chá chép bằng nhau, mỗi con ít nhất là 100g cá được mổ lấy ruột, rửa sạch, ướp một chút muối (tuỳ theo khẩu vị), cá được nhét tỉ mỉ lá gừng vào miệng, sau đó lấy que chọc vào miệng thẳng thân, làm cách này cá không bị cong Món cá nướng thường được chế biến từ mùng 8, thường là nướng sơ bộ, mùng 9 nướng lại
- Cá đồ măng chua (pẻ moọc): Cá đã được làm sạch, măng chua được bóp kiệt nước, tía tô rửa sạch phơi ráo nước, gia vị muối mì tuỳ theo khẩu vị trộn đều nhau, rồi gói là cây rừng đem đồ
- Gỏi (pẻ xả): Cá được đánh vẩy lọc lấy thịt thái chỉ cho vào giấy bản, đặt trên tro bếp cho thấm nước, đầu và đuôi được băn nhỏ rang vàng, thính được làm từ hạt bí hay đỗ tương, lá chua thái nhỏ, sau khi đã chuẩn bị xong trộn đều lên đây là món ăn làm từ cá được người Tày rất ưa thích
- Ruột đồ hạt kê (khẩu phạng): Cá được nuôi trong ruộng, thức ăn hoàn toàn từ tự nhiên, cá đã được bắt nhốt nên ruột rất sạch, chỉ bỏ mật là có thể sử dụng được Món ăn này cách làm đơn giản lấy ruột trộn hạt kê vàng sau đó gói
lá cây rừng đem đồ
Trang 5- Cá nấu canh mang chua (bung): Cá được trích lấy nguyên mật ra cho cá trộn lẫn vào măng từ lúc còn nước lạnh, gia vị muối mì tuỳ theo khẩu vị, cho vào nồi cứ thế đun không cần đảo
- Nhân bánh trưng: là loại cá nhỏ bằng hai ngón tay, cá được mổ, làm sạch sau đó được đặt vào lẫn đậu xanh hoặc đậu tương một ít hạt tiêu, thảo quả, gừng Khi ăn món bánh này rất thơm ngon không có mùi tanh của cá Ngoài ra, còn có một số món như cá rán, cá nấu canh quả chám…
b Tiến hành
Ngày mùng 9 là ngày chính của “tết cá”, hầu như tất cả các gia đình người Tày thường ăn tết bắt đầu từ trưa Sau khi các món ăn được chế biến xong, trước bữa ăn bao giờ cũng phải làm lễ cúng, người cúng là người đàn ông trụ cột trong gia đình, các món cúng bao giờ cũng có 2 món chính là cá nướng lá gừng (pẻ pình) và cá nấu canh măng chua (pẻ moọc) Trong khi người đàn ông cúng thì người phụ nữ lớn tuổi, có vai vế trong gia đình đi mời khách, khách được mời là anh em họ hàng xung quanh Người Tày ngày tết có phong tục là mỗi gia đình khi được mời phải cử một thành viên đi ăn, người Tày gọi là ăn “đổi công”, người đi thường là người đàn ông biết uống rượu Nếu gia đình được mời không
có thành viên đi, sẽ bị xem là coi thường gia đình người mời và tuyệt nhiên họ cũng không đến gia đình đó chơi trong ngày tết
Mỗi gia đình, dòng họ có cách xưng họ khi mời tổ tiên về ăn tết khác nhau Nhưng nội dung bài cúng trong “tết cá” hoàn toàn giống nhau
Nội dung bài cúng:
Lấu khẩu pí hẩy chạ
Mạ tam thể hẩy na
Hắp xoỏng phải, hải long lụa
Trang 6Hắp long lụa liệu chái
Hắp long phai liệu quạ.
Bươn chết khẩu khựn băng
Bươn bẹt khẩu rặng mán
Khẩu thúc khẩu lon khẩu dảo
Khẩu hạo bẩu lon khẩu sáng
Rẹp rủa củng rủa cảng bây tán.
Cán rủa kỉn rủa ngấn bây rọi
Rọi ma dam dúa, púa ma dăm giang Thấng khoong lang bầu đả má
Thấng phâng kha bầu đà lục
Au khẩu xả liệu đấy
Ràng vắn phẩy liệu hạo
Au lồng long mạy trụ mạy cha pây tắm Sạc mạy răm tống tẹng
Tắm khẩu cung liệu oọc
Soọc khẩu cung liệu kháo
Đổng mạy péo phắt oọc
Phắt ắn củng ăn coọc mắn pây
Au ăn đấy măn chồng
Khuỷ mạ pây đú xẹc tả nứa
Chéo nứa pây đú sứ nhìn giá tả tợ
Trang 7Đảy xíp văn nậy văn mẹc
Pạc văn nậy văn đấy
Chăng pây kháy thấm ta
Chăng bây tả thẩm luổng,
Đảy pẻ mi kết lai
Đảy pẻ vai kết chăm
Chăm mã ping rặm noọc
Chăm mạ moọc rặm đớ.
Dịch nghĩa:
Quanh năm thì nhổ mạ
Ngựa hoa đi cấy ruộng
Đắp hai phai, mở hai mương
Đắp hai mương cũng qua, đào hai mương cũng được Tháng bảy lúa trổ bông, tháng tám lúa nghỉ trổ bông Con đi ruộng bảo lúa trổ bông
Cháu đi ruộng thấy lúa đang đơm bông
Lúa đều chín đầu xã
Lúa chín không tự vào nhà, thóc khô không chịu vào bồ Cái nẹp đi hái lúa
Đòn đầu vàng, đầu bạc đi gánh về rong rong
Đỡ về nhà, đến đầu thang không đuổi chó
Đến đầu thang không chửi con
Trang 8Để gác bếp cho khô, lấy xuống loỏng để giã
Giã thành hạt gạo, giã gạo cũng được trắng
Nẹp cây nứa xẩy chấu ra
Xẩy cái thóc cái vỏ nó đi, lấy gạo nó để
Cưỡi ngựa đi tìm ngày làng trên
Chèo thuyền đi tìm ngày lang dưới
Được mười ngày này tốt, được mười ngày này hay
Mới đi thả ruộng cá, mới đi thả ao to
Nướng cá cũng được khô, kho cá cũng được chín
Bầy ra mâm nhấc ra ngoài
Trai đẹp bầy mâm cỗ không chọn, con trai bầy mâm cỗ không chê Chiếu ở trên mâm ở dưới
Người đưa về để dưới bàn thờ
Nước cháng miệng có người đưa
Ông làm thày về đến mời
Mời ông tổ tiên ăn sôi cúng
Mời ông ăn cá khô, mời ông ăn cá nấu măng chua
Mời ông bà ăn cá khô tôi làm ngon
Mời ông bà uống no, cho ông bà uống đủ
Ông bà đỡ con cháu
Đỡ con đường xa, dắt cháu đi đương vắng
Đỡ cả nhà tôi được bình an.
Trang 9Sau khi cúng xong, chờ hết một tuần hương, khách mời tới đông đủ gia đình bắt đầu ăn tết, trong khi ăn người lớn tuổi được ngồi mâm trên, gần bàn thờ tự; con cháu ngồi quây quần phía dưới Trong bữa cơm họ uống rượu chúc nhau sức khoẻ, chúc mùa vụ tới sẽ thu được nhiều thóc lúa hơn
Ngoài tết nguyên đán, rằm tháng giêng và rằm tháng bảy, có thể nói “tết cá” là một trong những lễ tiết lớn của người Tày nơi đây Nhìn chung trong “tết cá” người Tày không tổ chức các trò chơi, họ chỉ tổ chức ăn, uống tới nhà của nhau chơi và chúc nhau những điều tốt đẹp Trước khi rời nhà gia chủ, những người khách thường hát tặng những bài “lượn cọi” truyền thống của dân tộc họ, thể hiện sự cảm ơn tới gia đình đã cho một bữa ăn ngon và không quên gửi gắm vào đó những lời chúc
Bài “slượn” của người Tày: “CHÔỒM BÔÔM KHÁU LÁU”
Kính chiềng mừa po me thớ sinh
Và lại cả quan xuân quý họ
Khói so chôồm bôôm mâm sơn pát sứ
Môôm kin còi lịch sử lài luồng
Chín bôôm vẽ én nương piêết mioạc
Paát cầu thự đin hác chắng mà
Tan thức của lài vvva vô thuận
Paát đĩa vẽ bát vận xung quanh
Bướng đăư vẽ sơn đeng sơn đáo
Tan thức kin sơn hải nhì đo
Nựa pioa…mì teéng đo bấu thiếu
Teéng oóc mà heét đại quan làng
Trang 10Xuân hạ năng bình an hí hả.
D
ịch nghĩa : “LỜI CẢM ƠN GIA CHỦ”
Xin cảm ơn gia chủ trong nhà
Quan lang tôi được về mừng quá
Mọi người mắt sáng quắc như sao
Người đến giúp biết bao vất vả
Vừa bưng mâm vừa lại chào mời
Lời ngọt mặt tươi cười trí lý
Giọng cao thấp hết ý thiết tha
Chào mời vui rượu chè thong thả
Bọn tôi mừng ơn quá bữa này
Chúc gia chủ gặp may khoái lạc
Cửa nhà có phượng hạc đến chầu
Đời nào có người hầu người hạ
Sung sướng như gia phả đế vương
Phú quý thêm chức luông quyền lớn
Quan làng có ý muốn lời hay
Chúc gia chủ gặp may mạnh khoẻ
Quan làng phiền gia chủ quá no.
Sau khi nhận được lời chúc của khách gia chủ cũng không quên chúc lại
Có một điều rất đặc biệt,trong ngày tết khi ăn xong người Tày không bao giờ
Trang 11dọn mâm, mà để nguyên vị trí, họ cho rằng người trần ăn no thì đứng dậy nhưng
họ có suy nghĩ người âm vẫn đang ngồi ăn nên họ không dọn.Vẫn mâm cơm đó nếu có khách vào nhà chơi họ sẽ lấy bát đũa mới, bổ xung thêm thức ăn mới và tiếp tục ngồi uống rượu
c Kết thúc
“Tết cá” bắt đầu từ trưa mùng 9 và kết thúc vào buổi tối cùng ngày
“Tết cá” chỉ cúng một lần vào chiều ngày mùng 8 và buổi trưa ngày mùng
9 Người Tày chỉ thắp hương khi cúng tổ tiên chứ không thắp hương suốt cả ngày tết; vào buổi chiều tối ngày mùng 9 (kết thúc tết cá) họ tổ chức một bữa cơm ấm cúng cho toàn thể gia đình, trong bữa ăn họ nói chuyện vui vẻ và người đàn ông giữ vai trò trụ cột trong gia đình sẽ phân công công việc cho mỗi thành viên tuỳ theo lúa tuổi, chuẩn bị bước vào những ngày lao động tiếp theo
3 TẾT CÁ CỦA NGƯỜI TÀY TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN TẠI KIẾN NGHỊ VÀ GIẢI PHÁP
a Những biến đổi trong tết cá
Ngày nay, trong tiến trình phát triển kinh tế xã hội và văn hoá, chúng ta nhận thấy rõ được những biến đổi trong đời sống gia đình trong tất cả các tộc người trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam
Tết cá của người Tày ở xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang là một nét văn hoá truyền thống của hai dân tộc này nhưng cũng không khỏi bị ảnh hưởng của nền kinh tế thị trường, sự giao thoa văn hoá của các tộc người khác
“Tết cá” hiện nay vẫn được duy trì hàng năm vào ngày mùng 9 / 9 âm lịch những cư dân Tày nơi đây vẫn hào hứng chờ đón tết nhưng tết được tổ chức cũng khác trong truyền thống rất nhiều
Trang 12Theo truyền thống thì các món ăn trong tết cá đều được chế biến từ cá và chỉ có một loại cá duy nhất là cá chép Nhưng ngày nay cá chỉ là món ăn mang tính chất hình thức, cá trong ngày tết không nhất thiết phải là cá chép, tuỳ theo
sở thích của mỗi gia đình, mỗi cá nhân mà chế biến các món từ các loại cá khác nhau
Cho tới ngày nay các món cá truyền thống không còn giữ được những nét truyền thống, chỉ còn có món cá nướng là gừng (pẻ moọc) là không hề thay đổi
về hình thức cũng như cách thức chế biến khi nướng vân bắt buộc phải có 12 con cá chép bằng nhau và cách nướng tương tự như trong truyền thống
* Biến đổi trong việc thực hiện các nghi lễ của tết cá.
Trong truyền thống “tết cá” của người Tày, cá được những người đàn ông bắt về, việc mổ cá chỉ có thể là những người phụ nữ đó là mẹ chồng hoặc con dâu; cá phải được mổ dưới bàn thờ, kín đáo thì ngày nay những nghi lễ đó đã mất đi, việc mổ cá ai mổ cũng được, không có sự phân biệt về giới tính
Việc thực hiện các nghi lễ tâm linh không bắt buộc phải là người đàn ông trong gia đình, mà có thể là người phụ nữ Điều này cũng thể hiện sự bình đẳng trong đời sống tâm linh của đồng bào Tày, sự thay đổi này cũng do những người đàn ông phải đi làm xa, chạy theo nền kinh tế thị trường, người phụ nữ trở thành những trụ cột trong gia đình, chăm lo quán xuyến gia đình, từ việc nhỏ tới việc lớn
Các nghi lễ cúng trong “tết cá” cũng đơn giản hơn Ngày nay, họ chỉ cúng một lần vào trưa mùng 9 ( trong truyền thống cúng một lần vào tối mùng 8, một lần vào trưa mùng 9)
Hiện nay chỉ có một số ít những gia đình người Tày là biết làm nghi lễ cúng, còn hầu hết chỉ bày mâm, đặt trước bàn thờ tổ tiên, thắp hết một tuần