Nghiên cứu xác định thành phần loài, quy luật phát sinh, gây hại và biện pháp quản lý tổng hợp bọ phấn trắng hại lúa (hemiptera aleyrodidae) tại hai tỉnh long an và an giang (TT)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM --- TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP NGHIÊN CỨU XÁC ĐỊNH THÀNH PHẦN LOÀI, QUY LUẬT PHÁT SINH, GÂY H

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

-

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP

NGHIÊN CỨU XÁC ĐỊNH THÀNH PHẦN LOÀI, QUY LUẬT

PHÁT SINH, GÂY HẠI VÀ BIỆN PHÁP QUẢN LÝ TỔNG HỢP

BỌ PHẤN TRẮNG HẠI LÚA (HEMIPTERA: ALEYRODIDAE)

TẠI HAI TỈNH LONG AN VÀ AN GIANG

Chuyên ngành: Bảo vệ thực vật

Mã số: 62.62.01.12

CẦN THƠ - 2016

Công trình được hoàn thành tại: Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long

Người hướng dẫn khoa học:

1 TS Nguyễn Thị Lộc

2 TS Bùi Thị Thanh Tâm

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Viện họp tại

Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long ngày tháng năm

Có thể tìm hiểu luận án tại:

1 Thư viện Quốc gia

2 Thư viện Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam

3 Thư viện Viện Lúa ĐBSCL

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trên thế giới, bọ phấn trắng (hay còn gọi là rầy phấn trắng)

Aleurocybotus indicus David & Subramaniam lần đầu được tìm thấy tại

Satara, Ấn Độ năm 1966 (Alam, 1989); chúng được xác định là dịch hại

chính trên lúa ở Fanaye và N Diaye, Senegal và ở Niger năm 1977 và có

thể làm thất thu năng suất đến 80% (Abdou, 1992) Hiện nay, chưa có

nhiều nghiên cứu về đặc điểm sinh học và sinh thái của bọ phấn trắng A

indicus Tuy nhiên, có vài ghi nhận trên một số loài khác như loài

Aleurodicus disperses, Bemisia tabaci, Trialeurodes vaporariorum Đặc

biệt, chưa tìm thấy tài liệu về các biện pháp phòng trừ bọ phấn trắng A

indicus ở Việt Nam và trên thế giới

Tại Việt Nam, bọ phấn trắng gây hại nghiêm trọng tại nhiều vùng

trồng lúa ở ĐBSCL trong vụ lúa Hè Thu 2010 như Long An, An Giang,

Tây Ninh với diện tích là 15.462 ha (Bộ NN & PTNT, 2010) Tác hại do

bọ phấn trắng gây ra là làm cho lá lúa bị vàng và gây hiện tượng lép hạt

Cây lúa bị bọ phấn trắng gây hại có hiện tượng cổ lá lúa bị co rút “siết”

chặt làm cho bông lúa không trổ thoát ra được hoặc trổ ra được nhưng bị

quấn sát vào nhau làm cho hạt bị lép và kết quả bước đầu đã xác định loài

bọ phấn trắng này có tên khoa học là Aleurocybotus sp., thuộc họ

Aleyrodidae (Nguyễn Văn Liêm, 2010) Bọ phấn trắng đã gây hại trên cây

lúa với quy mô và mật độ ngày càng gia tăng, do đó để tạo lập cơ sở khoa

học và xây dựng quy trình phòng trừ hiệu quả chúng tôi đã thực hiện đề

tài: “Nghiên cứu xác định thành phần loài, quy luật phát sinh, gây hại và

biện pháp quản lý tổng hợp bọ phấn trắng hại lúa (Hemiptera:

Aleyrodidae) tại hai tỉnh Long An và An Giang” nhằm tìm ra các biện

pháp quản lý tổng hợp bọ phấn trắng hại lúa có hiệu quả và an toàn tại hai

tỉnh nói trên

2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

- Xác định được thành phần loài bọ phấn trắng hại lúa ở hai tỉnh Long An và An Giang

- Bước đầu xác định một số yếu tố ảnh hưởng đến sự phát sinh, phát triển của bọ phấn trắng hại lúa

- Đề xuất biện pháp quản lý tổng hợp bọ phấn trắng hại lúa có hiệu quả

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3.1 Ý nghĩa khoa học

Bọ phấn trắng là loài côn trùng gây hại mới trên lúa tại đồng bằng sông Cửu Long, do đó việc nghiên cứu xác định đặc điểm sinh học và quy luật phát sinh, gây hại của bọ phấn trắng hại lúa có ý nghĩa khoa học rất lớn nhằm làm nền tảng cơ bản cho các nghiên cứu tiếp theo Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu, phát triển biện pháp quản lý tổng hợp bọ phấn trắng hại lúa theo hướng hiệu quả và an toàn Kết quả của đề tài còn làm cơ sở cho những công trình nghiên cứu tiếp theo và là tài liệu quý giá trong công tác giảng dạy

3.2 Ý nghĩa thực tiễn

Việc nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái, các biện pháp phòng trừ và đề xuất một số biện pháp quản lý tổng hợp bọ phấn trắng hại lúa

an toàn và hiệu quả ở hai tỉnh Long An và An Giang nhằm giúp nông dân giảm được chi phí trong sản xuất lúa, góp phần tăng thu nhập, cải thiện đời sống và bảo vệ môi trường sinh thái

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 4.1 Đối tượng nghiên cứu: Bọ phấn trắng hại lúa tại Long An, An

Giang và các đối tượng thiên địch như ong ký sinh và bọ rùa

4.2 Phạm vi nghiên cứu: thành phần loài bọ phấn trắng hại lúa; đặc

điểm hình thái, sinh học, sinh thái, khả năng gây hại và các biện pháp quản lý tổng hợp bọ phấn trắng hại lúa

5 Những đóng góp mới của luận án

Kết quả đề tài đã xác định được loài bọ phấn trắng hại lúa tại các

tỉnh Long An, An Giang và Cần Thơ có tên khoa học là Aleurocybotus

indicus David & Subramaniam, thuộc bộ cánh nửa (Hemiptera), họ

Aleyrodidae và có kiểu biến thái không hoàn toàn Vòng đời của bọ phấn

trắng trung bình 21,93 ± 0,23 ngày (T = 29,4 ± 1,2oC, RH = 79,3 ± 7,9

%), gồm 3 giai đoạn: thành trùng, trứng và ấu trùng, trong đó ấu trùng có

4 tuổi và ấu trùng tuổi 4 được gọi là nhộng giả Đặc biệt, chúng có khả

năng sinh sản đơn tính và cho ra đời thế hệ sau với 100% thành trùng

đực Bọ phấn trắng phát triển tốt khi nuôi thử nghiệm ở nhiệt độ 30oC

Cỏ Lục lông Chloris barbata Sw là ký chủ phụ của bọ phấn trắng Bước

đầu đã xác định được bọ rùa 8 chấm Harmonia octomaculata Fabricus và

bọ rùa đỏ Micraspis discolors Fabricus là thiên địch bắt mồi của thành

trùng bọ phấn trắng và ong Encarsia transvena Timberlake là thiên địch

ký sinh bọ phấn trắng Bọ phấn trắng xuất hiện và gây hại chủ yếu ở 3

giai đoạn phát triển của cây lúa là đẻ nhánh, làm đòng và trổ Giống lúa

thơm Jasmine 85 và các giống lúa được lai tạo từ giống lúa thơm Jasmine

85 có mật số bọ phấn trắng cao hơn các giống lúa khác Ấu trùng bọ phấn

trắng chỉ chích hút nhựa lá làm cho lá bị vàng, trong khi thành trùng có

thể làm xoăn một phần lá hay làm cho lá lúa bị co rút và xoắn chặt Tuy

nhiên, chưa phát hiện virus trong những cây có triệu chứng xoắn lá Thí

nghiệm lây nhiễm thành trùng bọ phấn trắng trên lúa OM4900 và nếp

IR4625 với mật số 30 - 40 con/dảnh ở 30NSS đã ảnh hưởng đến năng

suất lúa và có thể làm giảm năng suất đến 23 - 31% khi lây nhiễm với

mật số 60 con/dảnh Đã chọn ra được thuốc sinh học M.a(1,2x109 bt/g),

B.b(1,5x109 bt/g) sử dụng đơn hoặc phối trộn có hiệu lực trừ bọ phấn

trắng từ 66,0 - 66,8% ở 10 NSP và chưa thấy ảnh hưởng đến ong ký sinh

của bọ phấn trắng Thuốc Abamectin 1.8% có hiệu lực trừ bọ phấn trắng

khá cao (khoảng 65,1 - 68,0% ở 10 NSP); thuốc Pymetrozine 500g/kg có

hiệu lực cao trong việc phòng trừ bọ phấn trắng hại lúa (đạt 70,5 đến 72,6% ở 10 NSP) và ít ảnh hưởng đến thiên địch trong ruộng lúa Kết quả của đề tài đã chọn ra được một số biện pháp để quản lý tổng hợp bọ phấn trắng hiệu quả như sử dụng giống lúa ít nhiễm bọ phấn trắng (OM4218 và nếp IR4625), sạ hàng 120 kg/ha, trồng hoa quanh bờ ruộng

để thu hút thiên địch, bón phân cân đối, sử dụng thuốc sinh học hoặc hóa học chọn lọc để quản lý khi xuất hiện bọ phấn trắng

6 Cấu trúc của luận án

Luận án gồm 156 trang, được chia thành 3 chương và 2 phần (Mở đầu và kết luận - đề nghị) với 41 bảng, 38 hình, 4 phụ lục (hình ảnh thí nghiệm, số liệu khí tượng, tình hình canh tác và sử dụng thuốc BVTV của nông dân tại Long An và An Giang, Bảng tính hiệu quả kinh tế) và

103 tài liệu tham khảo

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Cơ sở khoa học của đề tài

Trên thế giới có 1.556 loài bọ phấn trắng thuộc 161 giống (Martin

và Mound, 2007) Trong đó, bọ phấn trắng Aleurocybotus indicus David

& Subramaniam đã được tìm thấy tại Satara, Ấn Độ năm 1966, được xác định là dịch hại chính trên lúa ở Senegal và Niger năm 1977 và có thể làm thất thu năng suất đến 80% (Alam, 1989; Abdou, 1992) Một số kết

quả nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy bọ phấn trắng A indicus là

côn trùng nhỏ, hai cánh phủ đầy một lớp bột hoặc sáp màu trắng Vòng đời của bọ phấn trắng dao động từ 17 đến 24 ngày tuỳ theo điều kiện

nhiệt độ và ẩm độ không khí Thành trùng cái A indicus có thể sống lâu

hơn thành trùng đực và nếu không được giao phối thì thế hệ sau sẽ nở toàn con đực (Rusell, 2000; Trần Ngọc Xuyến, 2011 và Phan Thị Hạnh Trang, 2011) Trên thế giới chưa có nhiều nghiên cứu về biện pháp quản

lý tổng hợp đối với bọ phấn trắng hại lúa A indicus nhưng có rất nhiều

nghiên cứu trên các loài bọ phấn trắng hại rau màu và cây ăn trái như

Bemisia tabaci, Aleurodicus disperses,… Trong đó, một số biện pháp

sinh học cũng đã được đưa ra để phòng trừ bọ phấn trắng có hiệu quả tốt

giống như biện pháp hóa học Tại Việt Nam, bọ phấn trắng gây hại

nghiêm trọng tại nhiều vùng trồng lúa ở ĐBSCL trong vụ lúa Hè Thu

2010, tuy nhiên, chưa xác định được tên khoa học cũng như biện pháp

phòng trừ Do đó việc xác định được chính xác loài gây hại, đặc điểm

sinh học, sinh thái và quy luật phát sinh, gây hại sẽ là cơ sở khoa học cho

việc nghiên cứu, phát triển biện pháp quản lý tổng hợp bọ phấn trắng hại

lúa tại Việt Nam theo hướng hiệu quả và an toàn

1.2 Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước

1.2.1 Đặc điểm hình thái và sinh học

Một số đặc điểm hình thái của bọ phấn trắng hại lúa A indicus được

mô tả bởi Russell (2000) Thành trùng có cơ thể mảnh mai, vảy màu vàng

hoặc lưng nhuốm màu nâu Đầu có hai mắt kép, có 2 hoặc 3 cặp lông cứng

nhỏ gần đỉnh, râu có 7 đốt, đốt râu thứ III dài nhất và dài hơn các đốt

IV-VII, đốt VII là ngọn râu Chân có đốt chậu, đốt chuyển, đốt đùi, đốt chày

và khối xương cổ chân Bụng: vùng xung quanh lỗ vasiform cứng, mảnh

Lỗ vasiform tròn, kéo dài ra cuối đuôi Kết quả quan sát bước đầu trong

luận văn tốt nghiệp đại học của Trần Ngọc Xuyến (2011) và Phan thị Hạnh

Trang (2011) cũng đã mô tả một số đặc điểm hình thái và sinh học của bọ

phấn trắng Aleurocybotus sp

1.2.2 Thiên địch của bọ phấn trắng

Theo Martin (2005), A indicus thường bị ký sinh bởi một số đại

diện của các chi Encarsia japonica, Encarsia sophia thuộc họ

Aphelinidae Theo Schauff và ctv (1996), bọ phấn trắng A indicus tại

Mexico bị ký sinh bởi ong Encarsia transvena Timberlake

1.2.3 Phòng trừ bọ phấn trắng

Cho đến nay, chưa tìm thấy tài liệu về các biện pháp phòng trừ bọ

phấn trắng Aleurocybotus indicus David & Subramaniam nhưng rất nhiều

nghiên cứu về biện pháp quản lý tổng hợp trên các loài khác như Bemisia tabaci, Aleurodicus disperses, Trialeurodes vaporariorum

CHƯƠNG 2 VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP 2.1 Thời gian, địa điểm và đối tượng nghiên cứu

- Thời gian nghiên cứu: từ tháng 1/2012 đến tháng 3/2015

- Địa điểm: phòng thí nghiệm và nhà lưới bộ môn Bảo vệ thực vật - Viện Lúa ĐBSCL, các ruộng lúa tại Long An, An Giang và Cần Thơ

- Đối tượng nghiên cứu: Bọ phấn trắng Aleurocybotus indicus, cỏ Lục lông Chloris barbata, cỏ Chân gà Dactyloctenium aegyptium, bọ rùa 8 chấm Harmonia octomaculata, bọ rùa đỏ Micraspis discolors, ong ký sinh bọ phấn trắng Encarsia transvena

2.2 Nguyên vật liệu và dụng cụ thí nghiệm

Nguyên vật liệu bao gồm giống lúa OM4900, phân bón, dung dịch thuỷ canh TC - Mobi, cồn 70%, dung dịch Iodine 10% Các dụng cụ dùng

để thu thập mẫu như vợt bắt côn trùng làm bằng vải voan đen, ống nghiệm, kính hiển vi, kính lúp soi nổi, ẩm độ kế, nhiệt độ kế Các dụng cụ thí nghiệm trong phòng và nhà lưới như lồng sắt kích thước 0,5x0,5x1,3m, bể

xi măng đường kính 2,5mx3m trồng lúa, khay nhựa nhỏ đường kính 30x40cm và các vật liệu rẻ tiền khác

2.3 Nội dung nghiên cứu

2.3.1 Nghiên cứu xác định thành phần loài, đặc điểm sinh học và sinh thái của bọ phấn trắng hại lúa

- Nghiên cứu xác định thành phần loài, đặc điểm hình thái và sinh học của bọ phấn trắng hại lúa

- Nghiên cứu ảnh hưởng của một số điều kiện sinh thái đối với bọ

phấn trắng hại lúa

2.3.2 Nghiên cứu quy luật phát sinh, gây hại của bọ phấn trắng hại lúa

- Khảo sát mức độ gây hại của bọ phấn trắng hại lúa tại hai tỉnh Long An và An Giang

- Xác định phương thức gây hại và khả năng gây hại của bọ phấn

trắng hại lúa

2.3.3 Nghiên cứu các biện pháp quản lý tổng hợp bọ phấn trắng hại lúa

- Nghiên cứu ảnh hưởng của các biện pháp canh tác đến quy luật

phát sinh của bọ phấn trắng hại lúa

- Đánh giá hiệu lực của thuốc sinh học và hóa học đối với bọ phấn

trắng hại lúa và ảnh hưởng của thuốc đến thiên địch của chúng

- Nghiên cứu các biện pháp để bảo tồn, gia tăng tập hợp thiên địch

của sâu hại lúa

2.3.4 Xây dựng mô hình áp dụng các biện pháp quản lý tổng hợp BPT

hại lúa có hiệu quả tại hai tỉnh Long An và An Giang

2.4 Phương pháp nghiên cứu

2.4.1 Nghiên cứu xác định thành phần loài, đặc điểm sinh học và sinh

thái của bọ phấn trắng hại lúa

2.4.1.1 Xác định thành phần loài, đặc điểm hình thái và sinh học của

BPT hại lúa

- Định danh: các mẫu bọ phấn trắng thu thập ở 3 tỉnh: Long An, An

Giang và Cần Thơ được gởi định danh tại IRRI (Tiến sỹ A.T Barrion,

chuyên gia phân loại côn trùng, Viện Nghiên cứu lúa quốc tế) để xác

định tên khoa học

- Nghiên cứu đặc điểm hình thái: thu ấu trùng và thành trùng BPT

hại lúa ngoài đồng về nhân nuôi trong nhà lưới qua nhiều thế hệ, quan sát

dưới kính lúp soi nổi và kính hiển vi có thước đo Số mẫu quan sát là 30

Mô tả màu sắc, hình dáng và đo kích thước BPT ở các pha phát dục như

trứng, ấu trùng tuổi 1, 2, 3, 4 (nhộng giả) và thành trùng

- Nghiên cứu đặc điểm sinh học: sử dụng phương pháp nhân nuôi

trong ống nghiệm có cải tiến bằng cách sử dụng chai nhựa và lồng plastic

trong được thiết kế cửa sổ thoáng khí để nuôi thành trùng và ấu trùng Bọ

phấn trắng được nhân nuôi cá thể với 30 lần lặp lại để theo dõi vòng đời

và các chỉ tiêu sinh học khác như sức sinh sản, tỷ lệ sống sót,… của các

giai đoạn phát triển Nghiên cứu sự sinh sản đơn tính của BPT: tách riêng con cái từ giai đoạn nhộng giả để nghiên cứu các đặc điểm như trên

2.4.1.2 Nghiên cứu ảnh hưởng của một số điều kiện sinh thái đối với bọ phấn trắng hại lúa

- Ảnh hưởng của nhiệt độ đến bọ phấn trắng: thí nghiệm trên 4 mức nhiệt độ: 20, 25, 30 và 35oC

- Ảnh hưởng của cây ký chủ: gồm 8 nghiệm thức: lúa OM4218, OM6162, OM4900, Jasmine 85, IR50404, Nếp IR4625, cỏ Lục lông

Chloris barbata và cỏ Chân gà Dactyloctenium aeguptiacum

- Xác định khả năng ăn mồi của bọ rùa 8 chấm Harmonia octomaculata Fab và bọ rùa đỏ Micraspis discolors Fab đối với bọ phấn

trắng hại lúa

- Nghiên cứu ong ký sinh bọ phấn trắng: khảo sát ngoài đồng tại hai tỉnh Long An và An Giang Thời gian nghiên cứu: năm 2013

3.4.2 Nghiên cứu quy luật phát sinh, gây hại của bọ phấn trắng hại lúa

3.4.2.1 Khảo sát mức độ gây hại của bọ phấn trắng hại lúa tại hai tỉnh Long An và An Giang

a Khảo sát, thu thập mẫu ngoài đồng tại hai tỉnh Long An và An Giang trong thời gian 2 năm: 2012 và 2013 Khảo sát trực tiếp ngoài đồng mật số BPT phối hợp với điều tra nông dân về biện pháp canh tác

và hiện trạng sử dụng phân bón, thuốc trừ sâu cho cây lúa Phương pháp: đếm mật số ấu trùng và vợt thành trùng BPT ở 5 giai đoạn phát triển của cây lúa: mạ, đẻ nhánh, làm đòng, trổ và chín Phương pháp lấy chỉ tiêu được thực hiện theo Quy chuẩn Việt Nam 01-38:2010/BNN&PTNT

b Đánh giá khả năng gây hại của bọ phấn trắng đối với một số giống lúa phổ biến ở ĐBSCL: được thực hiện trong vụ Đông Xuân 2013-2014 và

Hè Thu 2014 tại huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang Thí nghiệm diện rộng (500 m2/nghiệm thức), gồm 6 nghiệm thức: lúa OM4218, lúa OM6162, lúa OM4900, lúa Jasmine 85, lúa IR50404 và nếp IR4625

2.4.2.2 Xác định phương thức gây hại và đánh giá mức độ gây hại của

bọ phấn trắng

- Khảo sát khả năng truyền bệnh virus của thành trùng BPT bằng

cách cho chúng chích hút vào cây lúa bệnh 2 đêm rồi chuyển sang nuôi

trên cây lúa bình thường Theo dõi triệu chứng gây hại và kiểm tra nhanh

sự hiện diện của virus trong cây lúa bằng Iodine

- Đánh giá mức độ gây hại của bọ phấn trắng trên hai giống lúa

OM4900 và nếp IR4625 được thực hiện trong nhà lưới với các mật số:

10, 20, 30, 40, 50, 60, 70, 80 thành trùng/dảnh

- Các thí nghiệm đánh giá mức độ gây hại của bọ phấn trắng trên

hai giống lúa OM4900 và nếp IR4625 được thực hiện ngoài đồng tại hai

tỉnh Long An và An Giang trong 2 vụ lúa với các mức thả 30, 40, 60

thành trùng BPT/dảnh, có và không có phun thuốc trừ rầy Pymetrozine

500g/kg sau khi thả

2.4.3 Nghiên cứu các biện pháp quản lý tổng hợp bọ phấn trắng hại lúa

2.4.3.1 Ảnh hưởng của các biện pháp canh tác đến quy luật phát sinh của

bọ phấn trắng hại lúa

Thực hiện 6 thí nghiệm nghiên cứu ảnh hưởng của các biện pháp

canh tác đến quy luật phát sinh của bọ phấn trắng hại lúa gồm: phân bón,

chế độ tưới tiêu, mật độ sạ, phương pháp sạ, phương pháp quản lý rơm rạ

và quản lý cỏ dại Các thí nghiệm được thực hiện tại Cần Thơ và An Giang

từ vụ Đông Xuân 2012 - 2013 đến vụ Hè thu 2014 Giống lúa sử dụng cho

thí nghiệm là OM4900 và sạ hàng 120 kg/ha

2.4.3.2 Đánh giá hiệu lực của thuốc sinh học và hóa học đối với bọ phấn

trắng hại lúa và ảnh hưởng của thuốc đến thiên địch của chúng

Thực hiện 4 thí nghiệm trong nhà lưới về hiệu lực của thuốc sinh

học và hóa học (nhóm vi sinh vật, nhóm thảo mộc, nhóm thuốc trừ sâu

thế hệ mới và nhóm hóa học) đối với bọ phấn trắng hại lúa trong nhà

lưới Các nhóm thuốc này cũng được đánh giá hiệu lực thông qua các thí

nghiệm ngoài đồng trong vụ Đông Xuân 2013 - 2014 và Hè Thu 2014

2.4.3.3 Nghiên cứu các biện pháp để bảo tồn, gia tăng tập hợp thiên địch của sâu hại lúa

Thí nghiệm được thực hiện trong vụ Đông Xuân 2013 - 2014 và Hè Thu 2014 tại huyện Thoại Sơn - tỉnh An Giang Thí nghiệm diện rộng gồm 5 nghiệm thức thử nghiệm các biện pháp riêng lẻ để chọn lựa và ứng dụng vào mô hình như trồng hoa bờ ruộng, bổ sung phân bón lá, xử

lý BPT bằng thuốc sinh học, thuốc trừ sâu thế hệ mới Abamectin và thuốc hóa học

2.4.4 Xây dựng mô hình áp dụng các biện pháp quản lý tổng hợp bọ phấn trắng hại lúa có hiệu quả tại hai tỉnh Long An và An Giang

Mô hình được thực hiện trong vụ Đông Xuân 2014 - 2015 tại Long

An và An Giang, bố trí theo kiểu trắc nghiệm diện rộng Mô hình (có diện tích 1 ha) áp dụng các biện pháp quản lý tổng hợp bọ phấn trắng hại lúa, đối chứng do nông dân tự làm theo tập quán canh tác của địa phương

2.5 Phương pháp xử lý số liệu

Hiệu lực trừ BPT trong nhà lưới tính theo công thức Abbott (1925) Hiệu lực trừ BPT ngoài đồng được tính theo công thức Henderson - Tilton (1955) Các số liệu thí nghiệm được phân tích thống kê bằng chương trình SPSS 16.0 Thí nghiệm trong phòng, nhà lưới, ngoài đồng và mô hình được so sánh trung bình bằng phép kiểm định Duncan ở mức ý nghĩa 5% Các thí nghiệm diện rộng và mô hình được so sánh trung bình bằng phân tích phương sai một nhân tố (One - way Anova)

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

3.1 Thành phần loài, đặc điểm sinh học và sinh thái của bọ phấn

trắng hại lúa

3.1.1 Thành phần loài, đặc điểm hình thái và sinh học của bọ phấn

trắng hại lúa

3.1.1.1 Định danh bọ phấn trắng hại lúa

Bọ phấn trắng thu thập từ 3 tỉnh An Giang, Long An và Cần Thơ đã

được gởi định danh tại IRRI trong năm 2012 và được xác định tên khoa

học là Aleurocybotus indicus David & Subramaniam (còn gọi là

Vasdavidius indicus David & Subramaniam), thuộc bộ cánh nửa

(Hemiptera) và họ rầy phấn trắng (Aleyrodidae)

3.1.1.2 Đặc điểm hình thái của bọ phấn trắng hại lúa

Từ kết quả thí nghiệm kết hợp với quan sát đặc điểm hình thái, màu

sắc các pha phát dục của bọ phấn trắng hại lúa như sau:

- Trứng: hình bầu dục hoặc hình quả lê Kích thước trung bình dài

0,19 ± 0,003 mm, rộng 0,09 ± 0,002 mm Trứng mới đẻ có màu trắng đục

sau đó chuyển sang màu nâu

- Ấu trùng tuổi 1 có kích thước trung bình dài 0,27 ± 0,003 mm, rộng

0,15 ± 0,003 mm Ấu trùng mới nở màu vàng nhạt, bò chậm chạp sau đó

nằm cố định một chỗ Ấu trùng tuổi 1 có một cặp mắt kép, 3 cặp chân, 1

cặp râu, phía đuôi có 2 lông cứng

- Ấu trùng tuổi 2 có hình dạng giống ấu trùng tuổi 1 nhưng có kích

thước lớn hơn, trên lưng thấy rõ hai vệt vàng cam đối xứng qua trục cơ

thể Kích thước trung bình của ấu trùng tuổi 2 dài 0,44 ± 0,007 mm, rộng

0,24 ± 0,004 mm

- Ấu trùng tuổi 3 có hình dạng giống ấu trùng tuổi 2 nhưng có kích

thước lớn hơn Cơ thể ấu trùng phủ một lớp phấn sáp, xung quanh cơ thể

được bao bọc bởi một viền màu vàng Kích thước trung bình của ấu trùng

tuổi 3 dài 0,64 ± 0,004 mm, rộng 0,34 ± 0,005 mm

b

- Ấu trùng tuổi 4 (nhộng giả) có hình bầu dục, khi mới lột xác màu vàng sáng sau đó trở nên sậm hơn, trên lưng xuất hiện nhiều lông dài và cứng, nhộng giả cái có kích thước lớn hơn nhộng giả đực Kích thước trung bình của nhộng giả đực dài 0,81 ± 0,004 mm, rộng 0,41 ± 0,003

mm, nhộng giả cái dài 1,00 ± 0,009 mm, rộng 0,55 ± 0,007 mm Ở giai đoạn này có thể quan sát thấy rõ lỗ vasiform ở phần đuôi có hình dạng gần giống hình trái tim và rãnh đuôi ngắn Khi sắp vũ hóa thì nhộng giả trở nên trong suốt có thể quan sát thấy rõ hai mắt màu đỏ và thân ở giữa màu vàng Khi vũ hóa thành trùng chui ra từ phần đầu, để lại trên vỏ vết nứt hình chữ T

- Thành trùng có hai cặp cánh màu trắng, cánh trước dài hơn cánh sau, khi đậu xếp giống hình mái nhà Mạch cánh đơn giản, cánh trước và sau đều có 1 gân chính ở giữa nằm dọc theo cánh, cánh trước có thêm 1 gân nhỏ ngắn nằm sát rìa cánh Thành trùng có hai mắt kép, râu đầu có 7 đốt và chân có 5 đốt Thành trùng đực có kích thước nhỏ hơn thành trùng cái, chiều dài thân trung bình 0,83 ± 0,006 mm, rộng 0,22 ± 0,004 mm và chiều dài sải cánh khoảng 1,65 ± 0,01 mm Thành trùng cái có chiều dài thân trung bình 0,98 ± 0,008 mm, rộng 0,34 ± 0,005 mm và sải cánh 2,18

± 0,020 mm Phần cuối bụng của thành trùng cái bầu tròn trong khi phần cuối bụng của thành trùng đực thon dài và nhọn về phía cuối

Vòng đời bọ phấn trắng A indicus trung bình 21,93 ± 0,23 ngày (T

= 29,4 ± 1,2oC, RH = 79,3 ± 7,9 %) Thời gian ủ trứng trung bình là 6,90

± 0,15 ngày Thời gian phát triển trung bình của ấu trùng tuổi 1, 2 và 3 lần lượt là 3,20 ± 0,07; 2,87 ± 0,06 và 3,06 ± 0,07 ngày Nhộng giả có thời gian phát triển trung bình 4,70 ± 0,14 ngày đa số thành trùng cái sống lâu hơn thành trùng đực, tuổi thọ trung bình của thành trùng cái là 6,13 ± 0,24 ngày, tuổi thọ trung bình của thành trùng đực là 4,07 ± 0,31 ngày Thời gian thành trùng trước đẻ trứng (thời gian từ vũ hóa đến khi bắt đầu đẻ trứng) trung bình là 1,20 ± 0,07 ngày

a

Hình 3.1 Đặc điểm hình thái bọ phấn trắng A indicus (tháng 6/2012)

a Trứng; b Ấu trùng tuổi 1; c Ấu trùng tuổi 2; d Ấu trùng tuổi 3;

e Nhộng giả; f Thành trùng; g Thành trùng đực; h.Thành trùng cái;

i Vỏ nhộng có vết nứt hình chữ T

b

3.1.1.3 Đặc điểm sinh học của bọ phấn trắng hại lúa

Mỗi thành trùng cái có thể đẻ trung bình 96,9 ± 13,4 trứng, cao nhất

có thể lên đến 240 trứng Tỷ lệ trứng nở rất cao (87,5%) Tỷ lệ hình thành nhộng giả và tỷ lệ vũ hoá trung bình cũng khá cao (tương ứng 81,6

và 97,5%) Tỷ lệ sống sót từ trứng đến thành trùng đạt 70,1% Đặc biệt, BPT có khả năng sinh sản đơn tính, sức sinh sản và tỷ lệ hoàn thành phát triển cao hơn so với thành trùng cái có bắt cặp, tuy nhiên phát triển thế hệ sau 100% là con đực

3.1.2 Ảnh hưởng của một số điều kiện sinh thái đối với bọ phấn trắng

3.1.2.1 Ảnh hưởng của nhiệt độ đối với sự sinh trưởng và phát triển của BPT

Khi khảo sát trên bốn mức nhiệt độ 20, 25, 30 và 35oC thì bọ phấn trắng có tỷ lệ phát triển tính từ trứng đến thành trùng đạt cao nhất là 71,0% khi nuôi ở nhiệt độ 30oC, kế đến là 52,9% khi nuôi ở nhiệt độ

35oC Khi nuôi ở hai mức nhiệt độ 20oC và 25oC thì tỷ lệ phát triển của BPT giảm còn 30,7 và 33,9% và không khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa 2 nghiệm thức

3.1.2.2 Ảnh hưởng của cây ký chủ đối với sự sinh trưởng và phát triển của BPT

Bọ phấn trắng hại lúa có tỷ lệ sống sót từ trứng đến thành trùng cao nhất là khi nuôi trên giống OM4900 (72,2%) và thấp nhất khi nuôi trên giống Nếp IR4625 (38,8%) Tỷ lệ sống sót từ trứng đến thành trùng của BPT cũng khá thấp khi được nuôi trên giống OM4218 (57,0%) và không khác biệt có ý nghĩa thống kê so với BPT được nuôi trên cỏ Lục lông

barbata (52,8%) Cỏ Chân gà Dactyloctenium aegyptium không phải là

ký chủ của bọ phấn trắng hại lúa

3.1.2.3 Khả năng tiêu thụ vật mồi của bọ rùa đối với bọ phấn trắng hại lúa

Cả hai loài bọ rùa 8 chấm Harmonia octomaculata Fabricus và bọ rùa đỏ Micraspis discolors Fabricus đều có khả năng bắt mồi ăn thịt đối

với thành trùng BPT hại lúa Khả năng tiêu thụ vật mồi của bọ rùa 8

chấm là 944,8 ± 3,0; 559,5 ± 1,9 và 642,1 ± 1,9 thành trùng BPT tương

ứng với ấu trùng, thành trùng đực và thành trùng cái Khả năng tiêu thụ

vật mồi của bọ rùa đỏ là 353,5  2,4; 187,6 ± 1,2 và 235,4 ± 1,1 thành

trùng BPT tương ứng với ấu trùng, thành trùng đực và thành trùng cái

Hình 3.2 Ấu trùng bọ rùa 8 chấm H octomaculata và bọ rùa đỏ

Micraspis discolors đang ăn mồi bọ phấn trắng

3.1.2.4 Nghiên cứu ong ký sinh bọ phấn trắng hại lúa

Ong ký sinh bọ phấn trắng ngoài đồng tại hai tỉnh Long An và An

Giang là Encarsia transvena Timberlake (định danh theo Schauff và ctv,

1996) Kết quả khảo sát ong ký sinh BPT qua các vụ lúa ở 2 tỉnh An Giang

và Long An cho thấy vụ lúa Thu Đông 2013 có mật số BPT gây hại thấp

nhưng tỷ lệ ong ký sinh BPT cao hơn so với vụ Đông Xuân 2012 - 2013 và

Hè Thu 2013 Hầu hết những ruộng lúa ít hoặc không sử dụng thuốc hóa học

phòng trừ sâu rầy có tỷ lệ bọ phấn trắng bị ong ký sinh cao hơn so với những

ruộng lúa được phun thuốc hóa học nhiều lần để trừ sâu, rầy hại lúa

Hình 3.3 Ong Encarsia transvena Timberlake ký sinh BPT (7/2013)

a Ong ký sinh sống trong ấu trùng BPT; b Xác ấu trùng BPT sau khi ong ký

sinh vũ hóa; c Thành trùng ong ký sinh mới vũ hóa; d BPT nhiễm ong ký sinh

d

3.2 Nghiên cứu quy luật phát sinh, gây hại của bọ phấn trắng hại lúa

3.2.1 Khảo sát mức độ gây hại của bọ phấn trắng hại lúa tại 2 tỉnh Long An và An Giang

3.2.1.1 Kết quả khảo sát mật số bọ phấn trắng tại 2 tỉnh Long An và An Giang

Qua kết quả khảo sát ngoài đồng tại 2 tỉnh An Giang và Long An trong năm 2012 và 2013 cho thấy trên giống lúa OM4900 thường có mật

số BPT cao hơn những giống lúa khác như OM6976, OM4218, OM5451, OM9921, IR50404 và Nếp IR4625 Biến động mật số bọ phấn trắng bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như thời vụ, giống lúa, mật độ gieo

sạ, phân bón và thói quen sử dụng thuốc hóa học của nông dân Ngoài

ra, mật số bọ phấn trắng cũng bị ảnh hưởng bởi cơ cấu trồng lúa tại địa phương như tại Long An thường có mật số BPT trong vụ Hè Thu cao hơn vụ Đông Xuân và tại An Giang thì vụ lúa Đông Xuân có mật số BPT cao hơn vụ Hè Thu và Thu Đông

3.2.1.2 Đánh giá mức độ gây hại của bọ phấn trắng đối với một số giống lúa trồng phổ biến ở hai tỉnh Long An và An Giang

Thí nghiệm đánh giá khả năng gây hại của bọ phấn trắng đối với một

số giống lúa trồng phổ biến được thực hiện trong hai vụ lúa Đông Xuân

2013 - 2014 và Hè Thu 2014 tại huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang Kết quả thí nghiệm cho thấy BPT xuất hiện phổ biến ở ba giai đoạn phát triển của cây lúa là đẻ nhánh, làm đòng và trổ Trong đó giống lúa thơm Jasmine 85 có mật số BPT cao nhất ở hầu hết các lần quan sát, hai giống OM4218 và nếp IR4625 có mật số BPT thấp hơn so với các giống Jasmine 85, OM4900, OM6162 và IR50404

3.2.2 Phương thức gây hại và mức độ gây hại của bọ phấn trắng hại lúa

3.2.2.1 Phương thức gây hại của bọ phấn trắng hại lúa

Ấu trùng bọ phấn trắng A indicus chích hút nhựa ở mặt dưới của

lá lúa làm cho lá bị vàng tại chỗ chích hút và lan dần về phía ngọn Nếu

nhiều BPT gây hại trên một lá sẽ hút hết chất dinh dưỡng làm cho hai

bên phiến lá bị vàng nhưng gân lá vẫn còn xanh (hình 3.4a,b) Ban đầu

ấu trùng BPT gây hại ở các lá già gần gốc lúa, sau đó thành trùng đẻ

trứng và gây hại trên các lá tiếp theo Một số cây lúa bị thành trùng BPT

chích hút bị xoắn một đoạn ở giữa lá hoặc bị xoắn ở cổ lá và xoắn dài

lên phía ngọn làm cho lá tiếp theo không mọc thoát ra được (hình 3.4c)

Thành trùng BPT gây hại ở giai đoạn lúa trổ làm cho bông lúa bị không

trổ thoát ra được dẫn đến hạt lúa bị biến dạng đôi khi bị lép toàn bộ

(hình 3.4d) với phương pháp thử nhanh bằng Iodine chưa tìm thấy virus

trong lá lúa do bọ phấn trắng gây ra

Hình 3.4 Triệu chứng gây hại của bọ phấn trắng (tháng 7/2013)

a Lá lúa bị vàng do ấu trùng BPT gây hại; b Ấu trùng BPT phóng to

c Lá lúa bị xoắn; d Bông lúa bị bệnh

3.2.2.2 Mức độ gây hại của bọ phấn trắng hại lúa trong điều kiện nhà lưới

Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của mật số BPT đến thành phần

năng suất lúa OM4900 cho thấy khi lây nhiễm 30 và 40 thành trùng

BPT/dảnh đã làm giảm năng suất so với đối chứng không thả Với mức

lây nhiễm 60, 70 và 80 con/dảnh đã ảnh hưởng đáng kể đến số bông, tỷ

lệ hạt chắc và làm giảm năng suất có ý nghĩa thống kê so với đối chứng không thả BPT

Kết quả nghiên cứu tương tự trên giống nếp IR4625 cho thấy khi lây nhiễm 40 và 50 thành trùng BPT/dảnh đã làm giảm năng suất so với đối chứng không thả Với mức lây nhiễm 60, 70 và 80 con/dảnh cũng đã ảnh hưởng đáng kể đến số bông, tỷ lệ hạt chắc và giảm năng suất có ý nghĩa thống kê so với đối chứng không thả

3.2.2.3 Mức độ gây hại của bọ phấn trắng hại lúa ở điều kiện ngoài đồng

Kết quả thí nghiệm trên giống lúa OM4900 tại An Giang ở vụ Đông

Xuân 2012 - 2013 cho thấy khi lây nhiễm thành trùng bọ phấn trắng vào giai đoạn 30 NSS với mật số 40 và 60 con/dảnh đã làm giảm năng suất trung bình 12,0 và 15,3% Ở vụ Hè Thu 2013, khi lây nhiễm bọ phấn trắng với mật số 30,

40 và 60 con/dảnh đã làm giảm năng suất trung bình 11,6; 17,1 và 30,9%

Kết quả thí nghiệm ở vụ Đông Xuân 2013 - 2014 trên giống nếp IR4625

tại Long An cho thấy khi lây nhiễm thành trùng bọ phấn trắng vào giai đoạn

30 NSS với mật số 30, 40 và 60 con/dảnh đã làm giảm năng suất trung bình 8,5; 18,6 và 25,3% Ở vụ Hè Thu 2014, khi lây nhiễm bọ phấn trắng với mật

số 40 và 60 con/dảnh đã làm giảm năng suất trung bình 13,9 và 23,0%

3.3 Nghiên cứu các biện pháp quản lý tổng hợp bọ phấn trắng hại lúa

3.3.1 Ảnh hưởng của các biện pháp canh tác đến quy luật phát sinh của bọ phấn trắng hại lúa

3.3.1.1 Ảnh hưởng của phân bón đến biến động quần thể bọ phấn trắng

Kết quả thí nghiệm nghiên cứu về ảnh hưởng của các mức phân bón tới biến động quần thể BPT hại lúa được thực hiện trong vụ Đông Xuân 2012 - 2013 và Hè Thu 2013 tại xã Vĩnh Trạch, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang cho thấy khi bón đạm càng cao thì mật số BPT trên ruộng lúa càng tăng Tuy nhiên, với mật số BPT khoảng 2.000 - 3.000 con/m2 chưa ảnh hưởng đến năng suất lúa thí nghiệm