Giáo trình quy hoạch và thiết kế hệ thống thuỷ lợi phạm ngọc hải t2

Giáo trình này do PGS.TS... Nguyên nhân gây ra xói mòn Nguyên nhân khách quan và nguyên nhân ch quan... Theo kinh nghi m thì công tác ch ng xói mòn ph i theo nh ng nguyên t c sau:... ng

M c l c 3

L i nói đ u 6

Ch ng 12

12.1 c đi m mi n đ i núi n c ta và yêu c u phát tri n thu l i 7

12.1.2 c đi m ch y u v t nhiên các t nh Mi n núi 712.1.3 Tình hình thu l i và phát tri n nông nghi p 912.1.4 Nh ng t n t i và h ng kh c ph c đ phát tri n nông nghi p b n v ng

13.3.3 t m n chua 52

13.5.1 Mô hình di n bi n m n trong đ t đ c r a 5713.5.2 S v n đ ng c a mu i trong đ t khi r a m n 5813.5.3 R a m n trung tính và ki m trong tr ng h p n c ng m n m sâu và d

Bi n pháp thu l i vùng nh h ng thu tri u 101

14.1 Khái quát v thu tri u 101

14.1.1 Khái ni m c b n v thu tri u 101

14.2 M t s v n đ chung v tam giác châu và c a sông 115

các h th ng thu nông vùng ch u nh h ng thu tri u

125

14.4.4 Các gi i pháp khai hoang l n bi n 12514.4.5 Tr ng lúa r a m n 128

14.5 Tính toán th y l i Vùng ven bi n ch u nh h ng c a th y tri u 131

14.5.1 c đi m c a h th ng kênh m ng và c ng tiêu n c vùng tri u 13214.5.2 Mô hình thu l i c s vùng nh h ng tri u 132

4

14.5.3 Tính toán thu l i h th ng t i vùng nh h ng thu tri u 14414.5.4 Tính toán thu l i H th ng tiêu n c vùng nh h ng tri u 146

14.6.3 Các h ng m c công trình trong h th ng thu l i ph c v nuôi tôm

5

L I NÓI U

Giáo trình Quy ho ch và Thi t k h th ng Thu l i là m t trong nh ng Giáo trình chính c a ngành T n m 1970 B môn Thu nông đã biên so n Giáo trình Thu nông Cách đây 35 n m m t s n i dung không còn phù h p v i tình hình phát tri n c a khoa h c

k thu t và th c ti n hi n t i Do v y c n nghiên c u phát tri n n i dung, biên so n l i Giáo trình này nh m trang b nh ng ki n th c c b n m i nh t và hi n đ i c a ngành v khoa

h c k thu t đ sinh viên đ c đào t o khi t t nghi p ra tr ng có th đáp ng đ c nhu

c u công nghi p hoá và hi n đ i hoá đ t n c Giáo trình này c ng là tài li u tham kh o cho cán b k thu t và k s Nông nghi p và Phát tri n Nông thôn và các ngành liên quan Giáo trình này do PGS.TS Ph m Ng c H i làm ch biên

Tham gia biên so n các ph n

GS.TS T ng c Khang biên so n các ch ng 2, 3, 4, 6 (6.1, 6.2, 6.3), 7, 8 và 10 GS.TS Bùi Hi u biên so n các ch ng 6 (6.4, 6.5), 12 và 16

T p th tác gi c a Giáo trình xin bày t s c m n đ i v i Tr ng i h c Thu l i,

V Khoa h c Công ngh và Ch t l ng s n ph m B Nông nghi p và Phát tri n Nông thôn, Nhà xu t b n Nông nghi p đã h tr , t o đi u ki n cho biên so n và in n Giáo trình này Các thành viên tham gia vi t đã có nhi u c g ng đ hoàn thành vi c biên so n giáo trình, tuy v y không th tránh kh i nh ng sai sót Chúng tôI r t mong nh n đ c nh ng ý

ki n đóng góp b ích c a b n đ c đ l n xu t b n sau s hoành ch nh h n

Xin chân thành c m n

T p th các tác gi

6

7

Ch ng 12 H TH NG THU L I VÙNG I NÚI

12.1 c đi m mi n đ i núi n c ta và yêu c u phát tri n thu l i

12.1.1 Khái quát chung

Di n tích đ t đai c a c n c ta kho ng 33.200.000 ha

tích đ t đai c n c Các t nh có di n tích đ i núi chi m ph n l n Có th phân 3 khu

v c:

- Các t nh mi n núi phía B c: g m 12 t nh (Hà Giang, Tuyên Quang, Cao

B ng, L ng S n, Lai Châu, i n Biên, Lào Cai, Yên Bái, Thái Nguyên, B c C n, S n

La, Hoà Bình, Qu ng Ninh) có di n tích t nhiên là: 9.352.000 ha chi m h n 28% di n

120 ng i/km2

- Các t nh thu c Trung b : Thanh Hoá, Ngh An, Hà T nh, Qu ng Bình,

Yên, Khánh Hoà, Ninh Thu n, Bình Thu n có di n tích t nhiên 9.336.000 ha chi m

bình quân 178 ng i/km2

Gia Lai – Kon Tum, có dân s g n 3 tri u ng i và t ng di n tích đ t đai 5 ÷ 6 tri u

ha, trong đó di n tích đ t nông nghi p ch có 573.000 ha, di n tích cây công nghi p 59.000 ha

B ng 12.1 - B ng th ng kê tình hình s d ng đ t các vùng

T Thông s

Vùn

g núi phía B c

Trun

g b

Tây Nguyên

Dân s (ng i)

Di n tích (ha)

Di n tích đ t nông nghi p (ha)

Di n tích đ t lâm nghi p (ha)

35 209

800 68

265

17 284 200 9.336

000 1 226 200 3.585

100 43.01

0 438.5

00 80.00

0

2.998.700 5.611.900 572

700 3 294.000 14.0

00 59.3

00 34.0

00

8

12.1.2 c đi m ch y u v t nhiên các t nh Mi n núi

1 a hình

* Mi n núi phía B c có đ a hình cao, đ d c l n chênh l ch đ a hình l n l i b chia c t b i sông su i và các dãy núi cao, phân chia làm 3 vùng rõ r t:

Giang), Chà Na, Chà Cang, Chà T i (Lai Châu) có đ cao t 600m đ n 1600m

- vùng núi cao có đ cao t 1600 m tr lên,

b ng ph ng và t p trung

Reo - Phu Túc, E.Asoup và m t s khu v c d c biên gi i Campuchia,

Tum và thung l ng L k,

Mê Thu t, B o L c, b c đ a hình cao 1000m tr lên nh cao nguyên à L t

2 M ng l i sông ngòi

* Tây Nguyên có 4 sông chính là sông Sê San, sông Ba, sông Serepok, sông

ng Nai Nh có h th ng sông ngòi t o ngu n n c t i tiêu và thu đi n có giá tr song ph n l n các sông ngòi trên có biên đ giao đ ng v l ng n c mùa khô và mùa

đ ng đ u trong n m, v mùa m a t p trung t 80% ÷ 85% v i nhi u tr n m a l n kéo dài nhi u ngày, mùa khô ch còn 15 ÷ 20 %

4 Dòng ch y n m và các ngu n n c

nhi u khó kh n

Các t nh mi n núi phía B c và các t nh mi n Trung giao đ ng dòng ch y n m r t

l n t 30 l/s-km2đ n 60 l/s-km2

, Các t nh Tây Nguyên kho ng 30 ÷ 45 l/s-km2

*Nhìn chung khí h u vùng núi phía B c r t kh c nghi t và thay đ i ph c t p,

gi a mùa nóng và mùa l nh, gi a ngày và đêm có s chênh l ch nh h ng r t l n đ n môi tr ng sinh thái và s n xu t nông nghi p

*Khí h u Tây Nguyên đ c hình thành d i tác đ ng c a b c x m t tr i, hoàn

5 Tính ch t đ t đai th nh ng

• t đai vùng đ i núi phía B c

Các k t qu nghiên c u cho th y đ t đai vùng đ i núi phía B c r t đa d ng và

ph c t p th hi n rõ nh t là quá trình tích lu mùn và quá trình Gralit, ngoài ra còn có các quá trình M acgalit và Sialit Nét n i b t đây là s hình thành đ t theo đ cao,

đ cao 700 ÷ 900m ph bi n nhóm đ t đ vàng, đ cao 900 ÷ 1800m ph bi n đ t mùn vàng đ trên núi, đ cao trên 1800 ÷ 2000m ph bi n đ t mùn trên núi cao Vùng núi Tây B c đã hình thành 6 nhóm và 24 lo i đ t v i đ c đi m phát sinh và s d ng đa

d ng, đ t có t ng dày và trung bình, thoát n c t t, thành ph n c gi i t trung bình

đ n n ng, phân b đ a hình chia c t, d c nhi u (trên 80% di n tích đ t trong vùng có

t ng dày h n 50 cm và n m đ d c 250

C)

t đ i núi các t nh mi n B c thích h p v i các lo i cây tr ng ch y u: Lúa

n c, lúa c n, mì, m ch, ngô, khoai, l c, đ , đ u

Cây công nghi p: Chè, dâu t m, mía, cà phê

Cây n qu : M n, m , đào, cam, quýt, táo, d a, nhãn, xoài, nho nhìn chung

n ng su t và s n l ng cây tr ng vùng đ i núi còn th p, có nhi u nguyên nhân song

ph i k đ n nguyên nhân chính là do thi u n c tr m tr ng

• t đai Tây Nguyên g m các lo i chính nh sau

t Bazan: Có di n phân b r ng, t p trung thành nhi u cao nguyên r ng l n

khá b ng ph ng và có t ng d y hàng tr m mét ây là đ t đ màu m r t thích h p cho cây l ng th c và th c ph m đ c bi t là cây cà phê, cao su

10

t Feralit: Di n phân b ít, l p đ t m ng, đ phì kém, s d ng tr ng cây

t d c t : Di n phân b h p, r i rác kh p n i, có th c i t o tr ng đ c lúa

t phù sa: Có n i t p trung hàng v n ha nh : Cheo Reo, L c Thiên, Cát

Tiên đ a hình b ng ph ng thích h p v i vi c tr ng cây l ng th c

trên nên h s th m c a đ t có tr s l n g p nhi u l n so v i vùng đ ng b ng th ng

Kôđ = 1,50 cm/h đ n 2 cm/h nhi u n i đ t tr s cao h n Kôđ = 2 cm/h vì v y thông

th ng h s t i l n g p 1,5 đ n 2 l n h s t i vùng đ ng b ng đ i v i lúa c ng

nh các lo i cây tr ng khác

12.1.3 Tình hình thu l i và phát tri n nông nghi p

• H th ng thu l i đ c xây d ng các t nh mi n núi còn r t ít so v i yêu c u

c a s n xu t H u h t m i ch ph c v t i tiêu cho lúa và m t ít cho cây tr ng c n và hoa màu

• T i cho cây n qu , cây công nghi p ch a đ c đ c p còn y u N ng l c

t i m i ch đáp ng 20% ÷ 30% đ t nông nghi p hi n có

• ng th i m i đ t 40% ÷ 60% công su t thi t k c a các công trình thu l i

• Chi phí đ u t ban đ u cho công trình thu l i mi n núi g p 2 ÷3 l n đ ng

b ng cho 1 ha canh tác nông nghi p

• Các công trình thu l i Tây Nguyên đ c xây d ng sau gi i phóng mi n

(kho ng 50 di n tích hi n có) và 15% so v i di n tích đ t nông nghi p 5 t nh Tây

2002, đ c bi t đ m b o di n tích t i cho 200 ngàn ha cây cà phê, 160 ha lúa mùa và hàng tr m ngàn ha cây n qu và đ ng c , nhà n c có k ho ch đ u t kinh phí g n

thu l i cho vùng s n xu t tr ng đi m c 5 t nh Tây Nguyên

M c tiêu phát tri n kinh t nông nghi p chính các t nh mi n núi và Tây Nguyên là n đ nh v l ng th c, phát tri n l i th v s n xu t hàng hoá đó là phát tri n cây n qu , cây công nghi p có giá tr kinh t cao (m , m n, v i, táo, cam, quýt, dâu t m, mía mi n B c, cam, quýt, nho, cà phê, cao su, h t đi u mi n Nam) Ph n

1 Khôi ph c và phát tri n nhanh chóng th m th c v t trên m t đ t đ

t ng c ng kh n ng gi n c, gi m, ch ng xói mòn và b c màu c a đ t đai

Do n n phá r ng nghiêm tr ng đã d n t i tình tr ng suy thoái đ t và n c đ n

m c báo đ ng Di n tích r ng các t nh mi n núi hi n nay ch còn kho ng 20% ÷ 30%

so v i bình quân c n c

h n 50%

Các ho t đ ng ch t phá r ng, đ t r ng, khai phá đ t nông nghi p quá m c là

b ng sinh thái c m t vùng r ng l n

các ch ng trình tr ng cây gây r ng đ khôi ph c l i đ che ph m t đ t

2 H ng nghiên c u đ xu t các v n đ c n thi t

- C n có s đi u tra l i đ đánh giá đúng và toàn di n v hi n tr ng t nhiên vùng

đ i núi n c ta hi n nay, đ c bi t là v tài nguyên đ t và n c, cây tr ng xã h i

mi n núi và đ t n c

- B trí b sung và hoàn ch nh các h th ng tr m quan tr c đo đ c v khí t ng thu v n và xói mòn đ t đai trên đ a bàn c n thi t và các tr m t i c i t o đ t t ng vùng

- Xây d ng các mô hình m u phát tri n Nông – Lâm – Th y l i và h t ng c s

hình nh áp d ng cho nhóm các h gia đình và các khu gia đình s ng vùng cao

- Thi t l p h th ng nghiên c u m i (Vi n, Trung tâm, Tr m th c nghi m ) đ nghiên c u tìm gi i pháp k thu t và công ngh phù h p và có hi u qu ph c v chi n

l c phát tri n Nông - Lâm nghi p và kinh t b n v ng mi n núi n c ta

12.2 Xói mòn đ t và bi n pháp ch ng xói mòn

12.2.1 Tình hình đ t d c, đ i núi, n i sinh ra xói mòn đ t

1 Tình hình Vi t Nam

1995) di n tích đ t canh tác t ng đ c có 894.000 ha (19,8%), trong khi đó dân s

t ng thêm 56,6 tri u ng i (323,4%) Nh m t h u qu di n tích đ t canh tác trên đ u

ng i c a Vi t Nam đã gi m t 2.576 m2

n m 1930 xu ng còn 1.671 m2 n m 1960 và

ch còn 729 m2 n m 1995 Nh v y, di n tích đ t canh tác trên đ u ng i c a Vi t Nam đã gi m đi 71,7% trong 65 n m qua

(23,9.106 ha, chi m 72%) là đ t d c Nh v y so v i các n c trong khu v c thì t l

đ t d c c a Vi t Nam khá cao Ví d : Lào 73,7%; Hàn Qu c 49,8%; Malayxia 47,8%;

c a c n c, là n i c trú c a 24 tri u ng i đ các dân t c, trong đó có 9 tri u đ ng

(Ferralsols) mà đ c bi t là lo i đ t nâu đ (Rhodic Ferralsols) là có đ phì t nhiên cao

và ít các y u t h n ch cho s n xu t nông, lâm nghi p h n c Lo i đ t này ch có

các ch t dinh d ng đ n m c cây tr ng không th cho n ng su t kinh t cao n u không

b sung ch t dinh d ng cho đ t

- S m t cân b ng t ng đ t m t và suy gi m đ phì đ t do không tr l i dinh

không h i ph c đ c

v c, đ y nhanh quá trình phá hu các c a sông và h sinh thái vùng ven bi n quý giá

và đa d ng nh t trên th gi i

12.2.2 Tác h i c a xói mòn đ t

trên m t b m ng d n, màu m b trôi d n, đ t ngày càng x u đi, làm cho s n l ng cây tr ng ngày càng gi m sút Trong nh ng đi u ki n nh t đ nh, s c gió c ng có tác

d ng làm bào mòn đ t r t l n

1 Xói mòn làm m t di n tích tr ng tr t

Qua các nghiên c u bình quân m t n m b bóc đi m t l p đ t dày t 1,0 ÷ 1,5

cm, t c m t kho ng150 ÷ 250 t n đ t màu trên m t hécta

Ví d C u Hai, Phú Th , trên đ t tr ng s n trôi m t 150 t n/ha, trên đ t m i

tr ng chè trôi m t 190 t n/ha

2 Xói mòn làm m t ch t dinh d ng trong đ t

đ t trôi

n c t p trung nhanh v nh ng thung l ng, gây l l t làm thi t h i đ n nhà c a, tài s n

và tính m nh c a nhân dân, cu n trôi màu m c a đ t xu ng sông, su i, làm cho đ ng

ru ng b b c màu d n, có nh ng th a ru ng b cát l p đ y không tr ng tr t đ c

Sau mùa l , n c không đ c gi l i, ru ng đ t l i b h n hán kéo dài, sông

4 Xói mòn nh h ng đ n công trình thu l i

d ng kênh m ng, công trình bu c ph i t n nhi u công s c đ n o vét, tu s a

mi n núi, nh ng ao núi ho c h ch a n c to nh b phù sa l ng đ ng, làm nông d n, gi m dung tích tr n c, do đó gi m nh tác d ng đi u ti t dòng ch y và tr

5 Xói mòn phá ho i công trình giao thông dân d ng

mi n núi, các tuy n đ ng giao thông th ng b trí ven theo s n d c,

trút xu ng m t đ ng gây ách t c

ng sông có nhi u đo n tr c kia v mùa c n thuy n bè đi l i thu n ti n,

nh ng nay b phù sa b i l ng hình thành nh ng bãi nông làm cho thuy n bè b m c

c ng r t l n,

Nh khúc sông à th xã Hoà Bình, khúc sông Lô th xã Tuyên Quang và sông Hi u Ngh An

12.2.3 Nguyên nhân gây ra xói mòn

Nguyên nhân khách quan và nguyên nhân ch quan

1 Nguyên nhân khách quan

+M a là y u t ch y u nh t gây ra xói mòn đ t, ph thu c vào th i gian m a,

c ng đ m a, đ ng kính h t m a

chi m t i 92,8% Ngay trong mùa m a, l ng m a c ng ch t p trung vào m t trong hai tháng m a l n, ho c nh ng tr n m a l n (ví d M ng Tè, có tháng m a t i 664,6 mm

và có tr n m a trong hai ngày hai đêm t i 408,6 mm M a nhi u và t p trung v i c ng

đ l n s gây dòng ch y l n, g p đ t d c và không có l p che ph t t thì gây xói mòn m t

Các tác gi Wischmeier và Smith đã thi t l p đ c quan h đ ng n ng m a gây

E = 12,142 + 8,877 logi (kgm/ha.mm) (12.1)

Ng i ta th y r ng n ng l ng l n nh t c a nh ng h t m a đ c ghi l i khi b t đ u

m a, tr c khi m t đ t b che ph b i l p đ t m ng

S d ch chuy n c a h t đ t do m a gây ra có quan h v i đ nghiêng m t đ t và

h ng r i c a h t m a Kohnke và Bertrond (1959) đã mô t b ng ba hình nh d i đây:

Hình 12.1 - Quan h di chuy n c a h t v i đ nghiêng c a m t đ t và h ng

+V m t đ a hình, di n tích canh tác vùng đ i núi là n i có đ d c l n, tr

m t vài n i có đ a hình t ng đ i b ng, đ d c d i 50

, nh cao nguyên S n Ch (M c Châu – S n La), còn h u h t có đ d c cao trên 200

a hình đ i núi và trung du n c ta nh các vùng Tây Nguyên, đ i núi phía

nên n n xói mòn đ t x y ra nghiêm tr ng t nhi u n m qua đ n nay

I.L

16

+ Gió có t c đ đ n xói mòn đ t tu theo t c đ , h ng tình tr ng che ph

m t đ t và lo i đ t c a khu v c Tác h i gây xói mòn c a gió s đ c nghiên c u riêng

+Lo i đ t: Các tính ch t c a đ t nh tính th m, c u trúc, đ t i x p, đ ch t,

s c liên k t gi a các h t (tính dính) có quan h xói mòn, nhìn chung n u đ t càng ch t,

c u trúc càng r n thì kh n ng b xói mòn s ít h n so v i đ t k t c u nh , t i x p

+ che ph th c v t: N u b m t đ t đ c che ph kín h t b i các lo i cây

vào lo i cây, giai đo n sinh tr ng, ch đ k thu t canh tác c a các lo i cây tr ng tr t

và cây t nhiên

2 Nguyên nhân ch quan

v t che ph , dùng k thu t canh tác l c h u và s d ng đ t đai không h p lý

* L p th c v t che ph m t đ t (r ng, cây c ) là m t y u t c b n đ ch ng xói mòn

- M a r i trên cành lá trên cây làm gi m l c xung kích c a h t m a

đ c gi l i càng nhi u thì l ng b c h i càng t ng có tác d ng c i t o khí h u

r ng không h p lý và do n n cháy r ng gây ra R ng b phá, đ i núi b c o tr c, không

mòn m t đ t nghiêm tr ng và làm h th p m c n c ng m, gi ng b c n không có đ

n c n và dùng trong sinh ho t

ph n nhi u làm xuôi theo chi u d c nên khi m a d b xói l thành nh ng rãnh d c

t o m t đ t ch a đ c chú ý, đ t tr ng b ph i ra m a n ng, qu n lý t i tiêu cho đ ng

ru ng c ng ch a t t, ph bi n là còn t i tiêu tràn t ru ng trên xu ng ru ng d i, r i

ch y xu ng sông su i, m t ru ng b xói mòn b c màu d n d n

*Ho t đ ng l l t, xói mòn và r a trôi ngày càng t ng khi di n tích r ng và đ che ph đ t gi m

Theo đánh giá c a Vi n quy ho ch và Thi t k Nông nghi p thì t c đ suy gi m

đ che ph c a Vi t Nam th t đáng lo ng i N u n m 1945 t l che ph c a Tây B c

là 95% thì n m 1954 còn 80%, n m 1975 còn 25% và n m 1990 còn 7% Hi n t i, t

l che ph gi m đi nhanh chóng là do n n phá r ng khai thác g b a bãi, đ t r y làm

n ng Hàng n m có t 50 ÷ 60 ngàn ha r ng t nhiên b tàn phá, trong đó riêng Tây Nguyên trong g n 20 n m qua (1978 ÷ 1996) có t i 114 ngàn ha r ng b ch t đ tr ng cây công nghi p Ngh An, m t t nh có di n tích r ng l n c a c n c c ng b m t g n

n a tri u ha r ng trong 54 n m qua Còn tính trên ph m vi c n c thì trong n m 1996

héc ta r ng

12.2.4 Xác đ nh l ng xói mòn

Có th xác đ nh theo công th c sau:

- Công th c Motoc và Trasculescu (Rummania)

n: Ch s kinh nghi m, n thay đ i t 0,5 ÷ 1,5 m

m: Ch s kinh nghi m, m có giá tr t 0,5 ÷ 2

- Công th c Wischmeier - Smith:

Xác đ nh l ng đ t b r a trôi, m t đi do b xói mòn trên m t đ n v di n tích

l n công nghi p và giao thông v n t i Không nh ng ch quan h đ n vi c tr thu các sông su i mi n núi, mà còn có quan h c đ n công cu c tr thu các sông l n và toàn

l u v c Vì th , công tác ch ng xói mòn là m t công tác c i t o thiên nhiên có m t ý ngh a r t to l n trong công cu c b o v và phát tri n môi tr ng

2 Khái quát bi n pháp ch ng xói mòn

3 Nguyên t c công tác ch ng xói mòn

Ch ng xói mòn là m t công tác khoa h c có tính ch t t ng h p có liên quan

đ n nhi u ngành nh : Thu l i, Lâm nghi p, Nông nghi p

Ch ng xói mòn ph i đ c th c hi n m t cách toàn di n trên di n tích r ng và theo m t quy ho ch nh t đ nh m i có hi u qu t t, vì th công tác ch ng xói mòn c ng

là m t ho t đ ng có tính ch t qu n chúng r ng rãi Ph i v n d ng c bi n pháp công trình và không công trình k t h p

Theo kinh nghi m thì công tác ch ng xói mòn ph i theo nh ng nguyên t c sau:

- Ph i d a vào qu n chúng: Ch ng xói mòn ph i th c hi n trên di n tích r ng thì m i có nhi u hi u qu t t Vì th kh i l ng công vi c r t l n, công trình c ng nhi u, do đó ph i phát đ ng qu n chúng r ng rãi m i có l c l ng l n đ hoàn thành

đ c nhi m v N u l c l ng ít, công tác ch ng xói mòn l t , c c b thì không có

l ng lòng sông h l u

- Ph i đ c th c hi n t p trung t ng khu đ i và ph i đ c th c hi n liên t c

Ph i làm nh v y vì nh ng y u t gây xói mòn bao gi c ng có tác d ng th ng xuyên,

đi u ki n cho vi c phát tri n sinh v t nhanh chóng, và sinh v t phát tri n l i có l i cho

vi c gi n c, gi đ t, c ng c công trình Các bi n pháp đó ph i d a vào nhau và h tr cho nhau đ cùng phát huy tác d ng

Ao núi là công trình t p trung n c, không cho dòng n c ch y t do gây xói, l

m t đ t và xói l các công trình khác, góp ph n ng n ch n đ c l núi tràn v , gi m y u

bón c i t o đ t đai, ngoài ra còn gi i quy t n c dùng cho ng i và gia súc

- Ao núi nên đ t n i th p, nh ng cao h n m t ru ng đ có th t i t

ch y đ c

- Nên b trí ao núi n i có đ a ch t t t, t t nh t là đ t sét và đ t th t, tránh đ t ki m ho c đ t pha cát nhi u, d th m m t n c và sinh ra hang h c

- tránh cho đ ng sá làng m c kh i b l núi phá ho i và ti n cho

vi c dùng n c c a ng i và súc v t, ao núi nên đào đ t b hoá, bên đ ng cái

g n làng

+D a vào các tài li u nh m a thi t k sinh ra dòng ch y (m a úng v i t n su t thi t

k nh t đ nh), di n tích t p trung dòng ch y, h s dòng ch y và l ng n c c n dùng đ xác đ nh dung tích ao núi; ph ng pháp tính toán gi ng nh tính cho kho n c nh + gi m b t t n th t v b c h i và th m l u, ao núi không nên quá nh , hình dáng hình tròn là t t nh t

+ Nên l i d ng các hõm núi đ đào ao đ p đ p, thì b t đ c kh i l ng đào đ p,

p đ t lo i nh là nh ng đ p cao không quá 1 m, đ nh r ng 0,3 ÷ 0,5 cm,

21

Hình 12.6

c n có c a tràn n c khe núi kh i b xói l , phía h l u nên xây thành t ng c p và nên dùng đá to t ng đ i ph ng x p thành t ng l p Các l p g i lên nhau, ít nh t là 1/3 viên đá, x p so le v i nhau Mái h l u th ng là 1:1, n u đi u ki n l y đá khó kh n thì mái có th d c h n phía h l u đ p c n có sân sau b o v và đ đá r i ch ng xói Trong thân đ p, có th làm b ng đá nh Trên đ nh đ p dùng đá

tránh hi n t ng n c th m l u qua thân đ p, phía th ng l u nên ph đ p m t l p đ t sét ch ng th m (hình 12.6)

vào yêu c u mà đ p có nhi m v b o v (b o v làng m c, đ ng sá ) đ xác đ nh

l = 0

N u đ p có đ cao b ng nhau thì t ng s đ p trên khe núi có th tính theo:

24

0 h

H

n =

gi a hai đ p g n nh t có th tính theo công th c sau:

Hình 12.9

c

Rãnh tiêu B

chi u ngang ru ng b c thang kho ng 15 ÷ 20 m hay t 8 ÷ 10 m

b) Chi u cao c a b c ru ng b c thang ph thu c vào đ d c m t đ t

d c m t đ t l n thì chi u cao b c ru ng l n, đ d c m t đ t nh thì chi u cao b c ru ng càng nh

c) d c c a mái b c ru ng thang ph thu c vào chi u cao c a b c ru ng:

ru ng s trôi d n xu ng phía th p làm cho ru ng s b ng d n

4 B o v và tiêu n c cho ru ng b c thang

M y lo i thi t b ch ng xói trên r ti n, d làm, không đòi h i k thu t cao m

t qu t t Có th c n c vào tình hình c th v chi u cao ru ng b c thang và v t

li u đ a ph ng mà ch n dùng cho thích h p

7 Ch ng xói mòn b ng bi n pháp nông ngh

đ t b ng cách luôn luôn duy trì m t l p cây tr ng che ph m t đ t Nh ng bi n pháp

1 Canh tác theo chi u ngang c a d c

Canh tác theo chi u ngang d c t c là cày b a, đánh lu ng, tr ng tr t theo

đ ng đ ng m c, có tác d ng ng n dòng n c gi

n/ a)

(m 3 / ha)

xói mòn (T n/ ha)

chúng b o v đ t kh i b xói mòn trong nhi u n m, vì chúng t o thành ru ng b c thang

(m 3 / ha)

mòn (T / ha)

28

237,1

2,6 2,5

Không tr ng xen

10 mét

Tr ng xen b ng r ng 5 mét

xói m

101,8 26,2 25,2

51,8 38,2 14,5

9,0 13,

5 2,5

19,6 1

97,0 1

18,

4 0,1

1

,0 2

0,1

Thailan

d

g Rai)

T p quán c

Nông lâm k t h p

64,3

9 174,4

13,7 10,0 77,4

89,

1 15,

11,

0 22,

c sng

u c

Trong các lo i c tr ng b o v đ t, ch ng xói mòn thì có tác d ng t t nh t, l n nh t,

đ c ph bi n áp d ng r ng rãi trên kh p th gi i và ngày càng đ c s d ng r ng rãi

Vi t Nam là lo i c VESTIVER có r t nhi u u đi m.Trong các lo i c tr ng b o v

đ t, ch ng xói mòn thì có tác d ng t t nh t, l n nh t, đ c ph bi n áp d ng r ng rãi

C Vetiver

50 cm

D n d n, b c thang t nhiên hình thà h

Hình 12.13

Philippine, Indonesia, Nigeria, Madagasca, Brazil, Australia, và nhi u n c khác t

và khí h u trong nhóm này khác nhau r t nhi u Thí d , Trung Qu c c vetiver tr ng làm hàng rào trên đ d c 60% đ b o v chè và các lo i cây c a gi ng cam chanh trên

đ t đ đ pH th p (4,1) n thì nó đang đ c s d ng thành công trên đ t đen

tr ng bông s i (đ t vertisol b n t n nghiêm tr ng) đ d c 2% ho c ít h n các

xu ng, và r qua hàng rào, v a ch y v a ng m vào đ t m t ph n l n (hình 12.14) t không b m t, còn n c c ng không b m t b i t p trung thành dòng l n tu t ng ch

Gundalpet và Nanjangud, ch ng h n), nông dân v n duy trì hàng rào vertiver chung

theo rìa hàng rào cùng l t đi cày cánh đ ng đ canh tác Hàng rào v n hoàn toàn t t,

v n b o v đ c đ t ch ng xói mòn

• Hàng rào th c v t theo đ ng đ ng m c

31

Hình 12.15 th hi n c t ngang m t hàng rào th c v t đ ng m c đang làm vi c

khi n cho phù sa l ng đ ng phía sau thân cây t i đi m B, còn n c ti p t c ch y xu ng

s n d c t i đi m C v i t c đ gi m đi r t nhi u B r x p c a cây, th hi n t i đi m

đ ng ng m Tinh d u trong r có mùi th m kho làm cho r không h p d n v i loài

không đ cho chu t làm t trong khu v c g n hàng rào Vì b r dày đ c đ y lùi thân

nh p cánh đ ng thành c d i Và theo nông dân g n Mysore thì lá c ng, s c c a cây còn làm cho r n không đ n g n

Hình 12.15

• Vì sao c Vetiver là cây lý t ng cho h th ng th c v t b o v đ t, ch ng xói

mòn và gi đ m:

M c dù có nhi u lo i c , cây đã đ c th qua nhi u n m làm bi n pháp ch ng

đ c bi t rõ qua li t kê, xu t phát t nh n xét v Vetiveria zizanioides trên kh p th

3 Nó là lo i cây l u niên, ch c n ch m sóc t i thi u

4 Trên th c t nó không sinh s n, còn vì nó không t o ra thân bò, thân r nên nó không tr thành c d i

5 G c c a nó d i m t đ t, nên đ c b o v kh i ch t vì cháy ho c vì gia súc n quá m c

6 Lá s c, r th m c a nó đ y lùi các lo i g m nh m, r n, và các lo i phá

ho i khác

7 Lá, r c a nó ch ng t kh n ng ch ng đ c ph n nhi u các lo i b nh

8 Nó v a là cây a khô (xerophite), v a là cây a n c (hydrophyte), đã

m c lên t t thì ch u h n hán, ng p l t và th i gian úng ng p lâu

9 Nó không c nh tranh v i cây tr ng mà nó đ c dùng đ b o v Hàng rào vetiver đã t ng ch ng t không có tác đ ng h i và có khi còn làm t ng n ng su t

c a cây tr ng xung quanh

10 Nó r , d tr ng thành hàng rào, d ch m sóc, và còn d nh b khi không còn mu n tr ng n a

11 Nó ch u m c t t c các lo i đ t, b t k đ màu m , đ pH, ho c đ m n trong đó có cát, đá phi n, s i, và th m chí có tính đ c c a nhôm

t o đ c khí h u, có l i cho phát tri n s n xu t nông nghi p Vì th tr ng r ng, b o v

r ng, ch ng phá r ng và khai thác r ng có k ho ch là bi n pháp lâm nghi p r t quan

tr ng đ ch ng xói mòn ngay t đ u ngu n, có tác d ng h tr và t o đi u ki n t t cho các bi n pháp nông nghi p và thu l i ch ng xói mòn

1 Tr ng và b o v r ng ch m đ i núi cao

ch m đ i núi cao, l p đ t m ng và b gió th i m nh th ng d b khô c n,

n u khai phá r ng trên đó đ tr ng tr t thì cây sinh tr ng và phát tri n kém, n ng su t

th p

R ng trên ch m đ i núi có tác d ng gi đ c n c, duy trì đ c đ m đ cung c p cho cây tr ng s n đ i và chân đ i Vì th , khi khai phá r ng ph i đ l i

vào khe làm cho đ u khe núi l dài d n trên s n d c, b khe l r ng d n sang hai bên

và lòng khe xói sâu d n xu ng

b o v r ng đ u ngu n, c n ph i tr ng r ng và b o v r ng, ph i h p v i

bi n pháp công trình đ ng n ng a và ch ng các hi n t ng nguy h i đó

Cách b trí tr ng r ng có th nh hình 12.16

B ng c Hàng cây

b i

ai r ng

B ng n dòng

mà còn c i t o đ c khí h u, có l i cho nông nghi p phát tri n

5 Tr ng và b o v r ng trong l u v c ao h ch a n c

mang theo bùn cát l p ao h Tr ng và b o v r ng trong l u v c s làm gi m xói mòn trong l u v c, h n ch l ng phù sa ch y v ao h , làm ch m t c đ b i l ng ao h , do

đó kéo dài đ c tu i th c a ao h đ ph c v cho các ngành dùng n c nh t i, phát

đi n Ven quanh h c n đ c tr ng r ng nhi u h n đ ch ng sóng, gió, tránh l b

h

34

6 Tr ng r ng ven sông

D c b sông, nh ng n i có bãi hoang, ho c cát s i không thích cho s n xu t nông nghi p thì c n tr ng r ng đ phát tri n lâm nghi p và đ ch ng sóng gió c ng c

sông tránh kh i b xói l , có th tr ng thành khoanh r ng to nh , ho c tr ng thành

ho c có th tr ng thành hàng d c ven chân đê ngoài đ b o v đê đi u

7 Tr ng cây d c b kênh và ven đ ng

đ ng thành nh ng hàng cây còn có tác d ng ch n gió có h i nh gió Lào và gió đông

b c đ b o v s n xu t nông nghi p

ph i h p v i nhau, đ th ng nh t th c hi n nh m đ t đ c các m c đích nói trên

nuôi, trong sinh ho t đ i s ng th ng là:

khe su i đó

- Ngu n n c đ c tr l i các ao núi trong vùng

Ngoài ra, có th l i d ng đ c l ng n c ng m r ra t các chân núi, ho c các gi ng

c đi m ch y u c a các ngu n n c đó là:

- Ngu n n c phân tán, có n i th a, có n i thi u

35

- M c n c các sông su i v mùa c n t i th ng th p h n m t ru ng L u

l ng v mùa l và mùa ki t th ng chênh l ch nhau r t l n

- Do đi u ki n đ a hình ph c t p nên vi c d n n c t i trong vùng g p nhi u khó kh n

nghiêm tr ng

12.3.1 H th ng thu l i vùng đ i núi

th ng thu l i vùng đ i núi s có nh ng đ c bi t riêng c a nó so v i các vùng khác

nh vùng trung du, vùng đ ng b ng, vùng ven bi n

k p th i cho cây tr ng, phát tri n s n xu t nông nghi p, đ ng th i k t h p gi i quy t các yêu c u v n c đ phát đi n, cung c p cho sinh ho t và các m t khác

1 Khái ni m chung

c a h ch a lo i nh , c a các khe su i đ c đ a lên cao b ng máy b m tu c bin, máy

b m nh , ngu n n c l y t các phai đ p ng n su i, ho c là ngu n n c ng m r ra t các chân núi

nh ng n i di n tích tr ng tr t l n, thì c ng có th có các h th ng quy mô lón h n

m ng n i li n t t c các ngu n n c l n nh trong vùng núi l i đ đi u ti t b sung

không có kh n ng ch a h t H th ng thu l i đó đ c g i là h th ng liên h (hình 12.18)

mi n núi n c ta, có nhi u đi u ki n đ s d ng h th ng liên h này H

th ng liên h mang các đ c đi m c b n sau:

2 Có kh n ng đ a n c lên cao đ phát tri n di n tích tr ng tr t c ng nh cung c p n c cho nhân dân trong sinh ho t

qua vi c đi u ti t chuy n n c t ch này sang ch khác, các công trình tr n c

có th tr đ y n c nhi u l n

kéo dài, n c không t p trung nên tít di n kênh m ng s nh

2 B trí kênh m ng, h th ng thu l i liên h

a) B trí tuy n kênh

• Nh ng chú ý khi b trí tuy n kênh

B trí tuy n kênh m ng trong h th ng thu l i liên h mi n đ i núi, nói

ki n đ a hình ph c t p c a vùng đ i núi, c n ph i chú ý nh ng v n đ sau:

- Tu đi u ki n c th mà b trí tuy n kênh cho thích đáng

ch đ t th t r n đ kh i b s t l

tác d ng c a h th ng liên h

làng

• Các cách b trí

B trí tuy n kênh chính vùng đ i núi th ng có 4 cách sau:

- Kênh t i chính b trí theo đ ng phân thu , kênh tiêu chính l i d ng dòng

su i thiên nhiên (hình 12.19)

37

Cách b trí này thích h p khi di n tích t i là m t d i k p gi a núi và sông,

đ ng đ ng m c g n nh song song v i dòng sông Kênh t i chính b trí phía trên

l ch c t n c phát đi n

- Kênh t i chính l i d ng dòng su i thiên nhiên, kênh tiêu chính b trí trên

đ nh phân thu (hình 12.20)

Kênh tiêu chính

Kênh t i chính

Hình 12.20

Cách b trí này th ng g p h th ng thu l i nh ho c c p kênh t i tiêu nh khi đ a hình ph c t p, đ d c l n và ngu n n c là nh ng ao khô đ u khe su i

b) Các hình th c v t ch ng ng i v t c a kênh m ng vùng đ i núi

sông su i, thung l ng, khe núi, các khu đ t cao, đ ng sá, b n làng thì ph i làm công

ng i đó

B trí kênh đi qua su i, khe núi th ng có 2 cách: Kênh b trí ven theo đ ng

đ ng m c đi vòng theo khe núi và kênh b trí đi th ng v t qua khe b ng công trình,

ho c v a đi vòng v a v t khe

38

B trí kênh theo đ ng đ ng m c vòng quanh khe núi th ng áp d ng trong

ki n cho kênh v t qua (hình 12.21 a) N u khe núi sâu và r ng có th b trí kênh đi theo đ ng đ ng m c t i ch khe núi h p thì cho kênh v t qua nh hình 12.21 b Khi khe núi sâu h p và dài thì cho kênh v t qua b ng các công trình thích h p nh đ p

kênh n i (hình 12.21 c), làm c u máng (hình 12.21 d), ho c c ng lu n (hình 12.21 e)

d e

Hình 12.21

núi r ng và sâu

đào tuy nen th ng qua đ i nh đ ng AC trong hình 12.22

C

A

B Tuy nel

Hình 12.22

ng m ho c c u máng tu theo chênh l ch và cao đ gi a kênh và đ ng mà đ nh

39

đ n đáy máng đ qua l i đ c N u kênh g p b n làng, khi xét th y không có nh

h ng gì x u v m t chính tr và phí t n không nhi u thì có th di chuy n dân c đ đào kênh, ho c cho kênh đi vòng quanh bên làng, n u b n làng t ng đ i l n không

thu n ti n cho vi c di chuy n và n u không nh h ng gì đ n đi u ki n k thu t c a kênh

b) Các hình th c n i ti p kênh v i ao h ch a

ho c n i thông v i kênh chính ho c kênh nhánh, còn các ao đ ng th ng v trí th p

ao kho th ng các cao đ khác nhau, nên tác d ng đi u ti t ngu n n c và cách đi u

ti t các công trình đó v i kênh m ng c ng có nhi u hình th c khác nhau

• Tr ng h p công trình tr n c cao h n kênh

n ng đi u ti t dòng ch y trong di n tích h ng n c, và có kh n ng cung c p n c b

n c thì b trí theo cách này r t có l i N u ng c l i, thì tác d ng đi u ti t b h n ch ,

s l n tr đ y công trình đ c ít vì không th d n n c t bên ngoài vào tr trong các công trình đó

H ch a

C a l y n c

Kênh Kênh

Hình 12.23

• Tr ng h p công trình tr n c th p h n kênh

Kênh d n

n c vào h

Kênh Kênh

H ch a

C a l y n c Kênh

40