Văn xuôi Trương Tửu trong tiến trình văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX

Vì vậy, chúng tôi nhận thấy cần phải triển khai nghiên cứu văn xuôi Trương Tửu một cách hệ thống để xác định rõ diện mạo và đóng góp của nhà văn trong lĩnh vực sáng tác đối với tiến trìn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN ––––––––––––––––––––

NGUYỄN THỊ THANH VÂN

VĂN XUÔI TRƯƠNG TỬU TRONG TIẾN TRÌNH VĂN HỌC VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 62 22 01 21

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2014

Công trình được hoàn thành tại:

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS NGUYỄN HỮU SƠN

Vào hồi …… giờ ngày …… tháng …… năm 2014

Có thể tìm hiểu luận án tại:

THƯ VIỆN QUỐC GIA VIỆT NAM TRUNG TÂM HỌC LIỆU ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN THƯ VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong những năm đầu thế kỷ XX, sau những biến động lịch sử to lớn, xã hội Việt Nam có những thay đổi sâu sắc trên nhiều lĩnh vực Đặc biệt, trong giai đoạn này, nền văn học nước ta đã hình thành một lực lượng sáng tác đông đảo và tài năng, góp phần không nhỏ vào sự thay đổi diện mạo văn học một cách rõ rệt từ nội dung đến hình thức nghệ thuật Trương Tửu là một trong những đại diện tiêu biểu của đội ngũ này

1.2 Trương Tửu (1913 - 1999) là nhà giáo, nhà văn, nhà nghiên cứu văn học Việt Nam được nhiều người biết đến Ông là một trong những nhà phê bình tiên phong đã đưa phê bình Việt Nam vào thời hiện đại Trong lĩnh vực sáng tác văn xuôi, Trương Tửu là một trong số những nhà văn của dòng văn học hiện thực phê phán Sáng tác văn xuôi của Trương Tửu thể hiện rõ chủ đích đấu tranh xã hội, có tính tư tưởng thống nhất, mang đậm giá trị nhân văn

1.3 Tuy nhiên, độc giả hiện nay còn ít biết đến những

trang văn xuôi của Trương Tửu ra đời vào những năm ba mươi, bốn mươi của thế kỷ XX Vì vậy, chúng tôi nhận thấy cần phải triển khai nghiên cứu văn xuôi Trương Tửu một cách hệ thống

để xác định rõ diện mạo và đóng góp của nhà văn trong lĩnh vực sáng tác đối với tiến trình văn học hiện đại của dân tộc và đối với đời sống văn hóa đương thời

Với những lý do như vậy, hy vọng đề tài luận án "Văn xuôi Trương Tửu trong tiến trình văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX" sẽ có

được những khảo sát, nhận định, đánh giá mới về đối tượng nghiên cứu

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu những phương diện cơ

bản trong văn xuôi Trương Tửu, đặt văn xuôi Trương Tửu trong tiến trình phát triển của văn học hiện đại Việt Nam đầu thế kỷ XX để xác định những thành công và hạn chế (nếu có) của cây bút này, thấy được những đóng góp và vị trí của nhà văn trong nền văn học hiện đại của dân tộc

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu: Tìm hiểu tình hình văn hóa, văn học trong giai đoạn đầu thế kỷ XX với những giao lưu và tiếp biến văn hóa đã tác động tới ngòi bút văn xuôi của Trương Tửu; đi sâu phân tích, lý giải những điểm cơ bản về nội dung và nghệ thuật trong các sáng tác văn xuôi của ông; từ đó, đánh giá vị trí, vai trò, đóng góp (và giới hạn) của nhà văn trong lĩnh vực sáng tác đối với tiến

trình văn học Việt Nam hiện đại

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu của luận án: Văn xuôi Trương Tửu trong tiến trình văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX

3.2 Phạm vi nghiên cứu là toàn bộ các truyện ngắn và tiểu thuyết của Trương Tửu được xuất bản từ năm 1937 đến năm 1942 (thuộc giai đoạn văn học từ đầu thế kỷ XX đến trước Cách mạng tháng Tám

năm 1945) Các công trình nghiên cứu lý luận, phê bình văn học của nhà văn được sử dụng để tham khảo, so sánh, đối chiếu trong những trường hợp cần thiết.

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp phân tích, tổng hợp: Đây là phương pháp được

sử dụng cơ bản trong luận án Với phương pháp này chúng tôi đi từ việc khảo sát, phân tích các sáng tác của nhà văn trên từng phương diện từ đề tài, chủ đề, cảm hứng… để từ đó tác giả luận án rút ra những nhận xét có tính tổng hợp, khái quát

Phương pháp hệ thống: Với phương pháp này, khi vận dụng chúng tôi thực hiện mục đích để phát hiện sự lặp lại nhiều lần của các phương diện khác nhau trong sáng tác văn xuôi của Trương Tửu

Từ đó, chúng tôi mạnh dạn đi đến khẳng định những đặc điểm mang tính ổn định trong quá trình sáng tác của nhà văn

Phương pháp thống kê, phân loại: Chúng tôi sử dụng phương pháp này để thống kê về các biện pháp nghệ thuật đã được nhà văn

sử dụng trong khi sáng tác Sau khi thống kê, phân loại có kết quả sẽ được hệ thống hóa và đặt vào nội dung nghiên cứu

Phương pháp so sánh: Trong quá trình phân tích, tổng hợp chúng tôi tiến hành so sánh Trương Tửu với một số nhà văn để làm sáng tỏ vai trò của Trương Tửu đối với văn học Việt Nam

hiện đại, làm rõ vị trí của Trương Tửu trong tiến trình văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX

5 Đóng góp mới của luận án

Đây là công trình khoa học đầu tiên tập trung nghiên cứu toàn

bộ 13 tác phẩm văn xuôi của Trương Tửu

Luận án đưa ra những nhận định, đánh giá khách quan, khoa học về vị trí và đóng góp của nhà văn đối với văn xuôi giai đoạn

1930 - 1945 và với tiến trình văn học hiện đại Việt Nam

Luận án góp phần soi sáng toàn diện, sâu sắc hơn bức chân dung văn học của Trương Tửu và diện mạo văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945

Kết quả của luận án có thể dùng trong các trường Đại học, Cao đẳng làm tài liệu giảng dạy, nghiên cứu về Trương Tửu và về văn học hiện đại Việt Nam

6 Cấu trúc luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và danh mục Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận án được triển khai trong bốn chương:

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở văn hóa, văn học nửa đầu thế kỷ XX và sự

xuất hiện tác giả Trương Tửu

Chương 3: Hệ thống đề tài và cảm hứng sáng tác chủ đạo của

nhà văn Trương Tửu

Chương 4: Một số phương diện nghệ thuật trong văn xuôi

Trương Tửu

PHẦN NỘI DUNG Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Khái quát tình hình nghiên cứu về Trương Tửu

bình văn học Việt Nam đương đại hiện diện trên văn đàn

Phương pháp phê bình của Trương Tửu đã trở thành một

“hiện tượng” trên diễn đàn văn học công khai đương thời, nhanh chóng thu hút công chúng độc giả, đồng nghiệp và các nhà nghiên cứu - phê bình chuyên nghiệp; tiêu biểu là những nhận xét, đánh giá của Vũ Ngọc Phan, Hoài Thanh, Đinh Gia Trinh, tập trung vào

phương pháp phê bình của Trương Tửu với cuốn Nguyễn Du và

“Truyện Kiều” (bút danh Nguyễn Bách Khoa)

Nhìn chung, trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, việc nghiên cứu Trương Tửu chưa được thực hiện một các hệ thống và toàn diện Các bài viết về Trương Tửu chủ yếu tập trung vào các tác phẩm phê bình văn học của ông Nội dung các bài viết thể hiện trực cảm của người nghiên cứu nhiều hơn việc áp dụng phương pháp luận nghiên cứu khoa học

Tác phẩm lý luận phê bình của Trương Tửu ở giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám không được đánh giá là đặc sắc nhưng thực tế đặt ra câu hỏi: Tại sao càng về sau tên tuổi, tác phẩm của Trương Tửu càng được đọc giả biết đến và trân trọng nhiều như vậy? Phải chăng chính sự ngay thẳng, bộc trực nhưng nghiêm túc trong công việc đã làm nên một Trương Tửu với những cống hiến không thể phủ nhận

1.1.2 Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945

Theo trình tự thời gian, hành trình nghiên cứu về Trương Tửu giai đoạn này trải qua hai chặng đường; có thể lấy năm 1975 làm điểm mốc phân chia hai chặng đường đó

Chặng đường trước năm 1975, giữa hai miền Nam - Bắc, việc nghiên cứu Trương Tửu cũng có nhiều điểm khác nhau

Ở miền Bắc, nhìn chung, tình hình nghiên cứu Trương Tửu có nhiều diễn biến phức tạp, ý kiến đánh giá không đồng nhất, thuận chiều đối với các tác phẩm lý luận - phê bình văn học của ông Khi

tập sách Tương lai văn nghệ Việt Nam (1945) của Trương Tửu vừa

ấn hành, nhà nghiên cứu Thanh Bình (Đặng Thai Mai) đã nêu ý kiến

trên bán nguyệt san Tiên Phong của Hội Văn hóa Cứu quốc số 2, ra

ngày 1/12/1945 Tiếp theo, trên bán nguyệt tạp san Tiên phong số 3 (16/12/1945) Thanh Bình tiếp tục tranh luận với Trương Tửu Bên cạnh những ý kiến trái chiều, còn phải kể đến lời nhận xét của Lê Văn Siêu vào năm 1974 về con người và cung cách làm việc

của Trương Tửu trong cuốn Về nhóm Hàn Thuyên và Nguyễn Đức Quỳnh Qua đó cho thấy, Trương Tửu dù ở cương vị nào, làm công

việc gì cũng luôn nghiêm túc và tự yêu cầu bản thân tuân thủ những nguyên tắc nhất định

Ở miền Nam, văn nghiệp của Trương Tửu với bút danh Nguyễn Bách Khoa vẫn tiếp tục được nghiên cứu Nguyễn Văn

Trung trong tập III của bộ Lược khảo văn học xuất bản năm 1968 đã

đưa ra ý kiến nhận xét về văn phê bình của Trương Tửu Nguyễn Văn Trung đồng tình với những khẳng định, đánh giá cao của Thanh Lãng đối với phê bình của Trương Tửu

Sang thời kỳ Đổi mới của đất nước, đặc biệt là từ những năm đầu thế kỷ XXI đến nay, trong điều kiện mới của đất nước và của văn học, sự nghiệp của Trương Tửu được quan tâm trở lại, nhiều nhà nghiên cứu đã dày công sưu tầm, tập hợp tư liệu về nhà văn; tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu tác phẩm của ông Năm 1996, tiểu

sử và sự nghiệp văn chương của Nguyễn Bách Khoa (Trương Tửu)

được giới thiệu trong cuốn Nhà văn phê bình của Mộng Bình Sơn và

Năm 2004, nhà nghiên cứu Trịnh Bá Đĩnh với bài viết Các hình thái tư duy phê bình đầu thế kỷ XX (đăng trên tạp chí Hồn Việt, số 2)

đã chỉ ra những thành tựu cũng như hạn chế trong phương pháp phê

bình của Trương Tửu qua các tác phẩm: “Nguyễn Du và Truyện Kiều”,

“Tâm lý và tư tưởng Nguyễn Công Trứ”, “Văn chương Truyện Kiều” Năm 2005, Mã Giang Lân trong cuốn “Những cuộc tranh luận văn học văn học nửa đầu thế kỷ XX” đã xem xét lại những ý kiến gay

gắt của Đinh Gia Trinh, Hoài Thanh đối với Trương Tửu trước đây và tìm cách lý giải căn nguyên

Năm 2007, trong lời giới thiệu cuốn “Trương Tửu - tuyển tập nghiên cứu phê bình”, Nguyễn Hữu Sơn và Trịnh Bá Đĩnh đã chỉ ra

các lĩnh vực khoa học phương Tây như thuyết chủng tộc - địa lý của Taine, học thuyết của Marx, phân tâm học Freud mà Trương Tửu đã tiếp thu, vận dụng khi phê bình các tác phẩm văn học trung đại và văn học hiện đại Việt Nam

Năm 2008, nhân dịp kỷ niệm 95 năm sinh của Trương Tửu, một cuộc hội thảo về Nhà văn được được tổ chức tại Đại học Sư phạm Hà Nội Trong cuộc hội thảo này có rất nhiều bài viết về con

người và sự nghiệp của Trương Tửu Nguyễn Thị Bình có bài Con người và sự nghiệp Trương Tửu: Những câu hỏi còn bỏ ngỏ Tham gia Hội thảo, Kiều Mai Sơn có bài Giáo sư Trương Tửu: Người đào tạo số mệnh của chính mình Bài viết đã khẳng định Trương Tửu là

“chiến sĩ tiên phong” luôn “giữ vững một niềm tin” Phan Ngọc phát

biểu Một vài điều ít được nhắc lại về nhà phê bình Trương Tửu Tác

giả đề cao con đường tự học và phương pháp dạy học của Trương

Tửu Nguyễn Đình Chú có bài tham luận “Đôi điều về cuốn sách

Tương lai văn nghệ Việt Nam” Theo nhà nghiên cứu, đây có thể là

công trình tâm huyết nhất của Trương Tửu, nhưng lại là tác phẩm đã phần nào gây tai nạn nghề nghiệp đối với tác giả Tiếp tục đưa ra ý

kiến đóng góp vào hội thảo, Lại Nguyên Ân có bài tham luận Cần tiếp cận nghiên cứu một cách bài bản đối với Trương Tửu như một tác gia và như một nhân vật văn hóa lịch sử

Tại cuộc Hội thảo về Trương Tửu, còn có nhiều bài viết và

những lời phát biểu thể hiện tình cảm đối với ông: Kỉ niệm về cha tôi

- Trương Quốc Tùng; Một người ấy đã ra đi - Phạm Xuân Nguyên;

Kỉ niệm về thầy Trương Tửu - Nguyễn Văn Hoàn; Với thầy Trương Tửu - Ninh Viết Giao,… Nội dung các bài viết thể hiện tình cảm sâu

đậm về hình ảnh về một con người yêu văn chương, yêu khoa học giàu nghị lực khiến nhiều người phải nể phục

Tiếp theo, năm 2009, Trần Thị Hoa có đề tài Đóng góp của Trương Tửu trong lĩnh vực nghiên cứu - phê bình văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX

Trong tháng 11 năm 2013, đã diễn ra lễ kỷ niệm 100 năm sinh nhà văn Trương Tửu tại Hội trường Hội nhà văn Việt Nam Buổi lễ

kỷ niệm diễn ra ấm cúng và có nhiều bài phát biểu về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn Trương Tửu Trong đó có phát biểu của nhà nghiên cứu Phong Lê, Nguyễn Đình Chú, Nguyễn Văn Hoàn, Nguyễn Hữu Sơn, Phan Mạnh Hùng

Tháng 12 năm 2013, Hội thảo “Những thí nghiệm của ngòi bút

tôi” Kỷ niệm 100 năm sinh nhà văn - Nhà nghiên cứu văn học

Trương Tửu - Nguyễn Bách Khoa (1913 - 1999) đã được tổ chức tại Hội trường Thư viện Hà Nội Hội thảo thu hút nhiều sự tham gia của các nhà khoa học đã và đang làm công tác nghiên cứu, thu hút nhiều

sự quan tâm của báo giới truyền thông Phát biểu khai mạc Hội thảo,

nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên có bài Trương Tửu là bách khoa Trần Đình Sử với tham luận Nghĩ về phương pháp phê bình văn học của nhà văn Trương Tửu Nguyễn Hữu Sơn tham gia hội thảo với bài tham luận Nhà văn Trương Tửu với nền văn nghệ cách mạng

Tham dự hội thảo, Lại Nguyên Ân với mong muốn tác phẩm của

Trương Tửu ngày càng đến gần hơn với đọc giả, ông có bài “Trương Tửu viết về tập thơ Điêu tàn của Chế Lan Viên” Một bài tham luận khác của Nguyễn Thành tham gia hội thảo với tiêu đề Đặc điểm phê bình văn học của Trương Tửu Mỗi công trình sau khi được phân tích,

diễn giải, tác giả đều có lời kết luận Tham gia hội thảo còn có những

tham luận khác của Lê Hoài Nguyên với Trương Tửu trong những năm 1955 - 1958, của Lê Gia Linh với bài phát biểu xúc động Nhớ lại

“Lớp vỡ lòng văn học” với thầy Trương Tửu, Kiều Mai Sơn với bài Nhà xuất bản Hàn Thuyên - Một hiện tượng độc đáo, của Nguyễn Cảnh Tuấn với Lần đầu gặp gỡ Giáo sư Nhà văn Trương Tửu

Như vậy, sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, quá trình nghiên cứu về nhà văn Trương Tửu không diễn tiến một chiều theo một đường thẳng thuận chiều, nhìn chung kết quả nghiên cứu ngày càng sâu rộng, toàn diện, khách quan, khoa học

1.2 Tiếp nhận văn xuôi của Trương Tửu

1.2.1 Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945

Bàn về sáng tác văn xuôi của Trương Tửu, trước hết là những

ý kiến nhận xét, đánh giá của những người đương thời

Trong Báo Mai, Sài Gòn, ra ngày 27/10/1938, Kiều Thanh Quế tìm hiểu và diễn giải thuyết Phân tâm học của S Freud bằng tri

thức nghiên cứu khoa học và đưa ra ý kiến khẳng định ý nghĩa xã hội

tích cực của cuốn Thanh niên S.O.S Vũ Ngọc Phan trong cuốn Nhà văn hiện đại (1942) đã xếp tác phẩm văn xuôi của Trương Tửu mở

đầu cho mục “Tiểu thuyết xã hội” Vũ Ngọc Phan khảo sát và đánh giá từng tác phẩm cụ thể của Trương Tửu Năm 1944, Kiều Thanh

Quế có bài: Nhân quyển vang bóng một thời tục bản trên Tạp chí Tri Tân (1941-1945) Đặc điểm văn phong Trương Tửu được Nguyễn

Vỹ ngược dòng thời gian hồi tưởng về khiếu ngôn ngữ và lý luận, đồng thời Nguyễn Vỹ điểm lược các sáng tác của Trương Tửu Như vậy, trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, khi văn xuôi Trương Tửu xuất hiện trên văn đàn, một số cây bút nghiên cứu phê bình đương thời đã trân trọng đón nhận, thẩm bình và giới thiệu với độc giả Tuy nhiên, ý kiến của “người đương thời” đối với văn xuôi văn Trương Tửu chủ yếu là những nhận xét về tính khuynh hướng của tác phẩm hoặc những cảm nhận ban đầu

về ưu - nhược điểm nổi bật ở từng tác phẩm và nhìn chung không

có những ý kiến trái chiều dẫn đến những tranh luận gay gắt, căng thẳng trên diễn đàn văn học

Số lượng độc giả dành cho tác phẩm văn xuôi của Trương Tửu trong những năm trước Cách mạng tháng Tám không lớn