Cách mạng tháng Tám 1945 là một dấu ấn lịch sử vĩ đại đưa nước Việt Nam từ trong đêm dài của chế độ thực dân nửa phong kiến bước sang buổi bình minh của một thời đại mới. Nhưng chẳng bao lâu sau đó, cả dân tộc ta lại tiến hành liên tiếp hai cuộc kháng chiến trường kì chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, để giữ gìn nền độc lập và thống nhất Tổ quốc. Trong suốt hơn ba mươi năm ấy, vận mệnh của đất nước luôn là vấn đề nóng bỏng, lớn lao và bức thiết nhất chi phối mọi lĩnh vực của đời sống dân tộc và mỗi con người Việt Nam. Vì thế, rất tự nhiên là tình cảm yêu nước đã thành cảm hứng chủ đạo trong thơ ca hiện đại Việt Nam, tiếp nối một truyền thống sâu đậm của văn học dân tộc từ ngàn xưa. Thơ ca đã tô đậm và làm sáng đẹp thêm tình cảm yêu nước của nhân dân ta. Tình cảm yêu quý ấy được biểu hiện trong thơ rất thống nhất nhưng cũng hết sức đa dạng, phong phú, tuỳ thuộc vào hoàn cảnh, tâm trạng và xúc cảm cụ thể của từng bài thơ. Qua bài thơ Đất nước của Nguyễn Đình Thi và trích đoạn Đất Nước (Trong trường ca Mặt đường khát vọng) của Nguyễn Khoa Điềm chúng ta sẽ thấy một phần những biểu hiện phong phú của tình cảm yêu nước ấy trong thơ.
Trang 1Đề 8.5 Lòng yêu nước được thể hiện như thế nài qua hai bài thơ ''Đất nước'' của Nguyễn Đình Thi và ''Đất Nước'' (trích ''Mặt đường khát vọng'') của Nguyễn Khoa Điềm.
Cách mạng tháng Tám 1945 là một dấu ấn lịch sử vĩ đại đưa nước Việt Nam
từ trong đêm dài của chế độ thực dân nửa phong kiến bước sang buổi bình minh của một thời đại mới Nhưng chẳng bao lâu sau đó, cả dân tộc ta lại tiến hành liên tiếp hai cuộc kháng chiến trường kì chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, để giữ gìn nền độc lập và thống nhất Tổ quốc Trong suốt hơn ba mươi năm
ấy, vận mệnh của đất nước luôn là vấn đề nóng bỏng, lớn lao và bức thiết nhất chi phối mọi lĩnh vực của đời sống dân tộc và mỗi con người Việt Nam Vì thế, rất tự nhiên là tình cảm yêu nước đã thành cảm hứng chủ đạo trong thơ ca hiện đại Việt Nam, tiếp nối một truyền thống sâu đậm của văn học dân tộc từ ngàn xưa Thơ ca
đã tô đậm và làm sáng đẹp thêm tình cảm yêu nước của nhân dân ta Tình cảm yêu quý ấy được biểu hiện trong thơ rất thống nhất nhưng cũng hết sức đa dạng, phong phú, tuỳ thuộc vào hoàn cảnh, tâm trạng và xúc cảm cụ thể của từng bài thơ Qua bài thơ ''Đất nước'' của Nguyễn Đình Thi và trích đoạn ''Đất Nước'' (Trong trường
ca ''Mặt đường khát vọng'') của Nguyễn Khoa Điềm chúng ta sẽ thấy một phần những biểu hiện phong phú của tình cảm yêu nước ấy trong thơ
''Đất nước'' của Nguyễn Đình Thi được hình thành từ 1948- 1949, những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, và hoàn thành năm 1955, sau khi cuộc kháng chiến thắng lợi Bài thơ chứa đựng những rung cảm tinh tế và những suy tư sâu sắc của tác giả về đất nước được tích tụ qua gần suốt cả cuộc kháng chiến Hai cảm hứng lớn trong bào thơ hoà quyện với nhau là niềm yêu mến thiết tha và lòng
tự hào, cảm phục về đất nước và những con người ''áo vải''- những người anh hùng mới của thời đại
Tình cảm đất nước được gợi lên từ những xúc cảm trước một sáng mùa thu trong mắt, gợi hoài niệm về mùa thu Hà Nội:
''Sáng mắt trong như sáng năm xưa
Gió thổi, mùa thu, hương cốm mới.''
Từ hương cốm mới mà gợi nhớ về mùa thu Hà Nội, Nguyễn Đình Thi phải
có sự gắn bó sâu sắc và mến yêu tha thiết với Hà Nội lắm: hương cốm và gió heo may, những thứ hết sức đặc trưng cho mùa thu của Xứ Bắc của Hà Nội Trong cái không khí chớm lạnh của thời tiết đầu thu, những làn gió heo may làm những hàng cây xao xác và những đường phố như dài thêm trong không gian trong trẻo của dáng thu Những câu thơ hoài niệm về mùa thu Hà Nội là những câu thơ đẹp nhất của bài thơ ''Đất nước'' Phải từ giã một Hà Nội đẹp và thân thiết như thế, làm sao không khỏi lưu luyến, bâng khuâng? ''Người ra đi'' dù có cái dứt khoát của một sự lựa chọn cuộc ra đi vì nghĩa lớn (người ra đi đầu không ngoảnh lại), nhưng sự lưu luyến lại chưa đầy trong âm điệu bâng khuâng và hình ảnh đẹp và buồn của câu thơ tiếp sau
Đất nước đã bước sang một thời kì mới Cái nhìn cảnh vật và thi cảm về mùa thu của nhà thơ cũng không thay đổi Mùa thu mới của đất nước được nhìn từ
Trang 2chiến khu Việt Bắc với những không gian bao la của núi đồi, cánh đồng, bầu trời
cả những cảnh sắc trong trẻo sinh động, tươi sáng, hoà với niềm vui của nhà thơ:
''Tôi đứng vui nghe giữa núi đồi
Gió thổi rừng tre phấp phới
Trời thu thay áo mới
Trong biếc nói cười thiết tha''
Cảm xúc về mùa thu của đất nước, tác giả trực tiếp biểu hiện tình cảm yêu mếm và lòng tự hào về quyền làm chủ đất nước Cái ''tôi'' của nhà thơ đã hoà vào cái chung, thành tiếng nói đầy tự hào của ''chúng ta'' Tình cảm yêu nước gắn liền với ý thức về quyền làm chủ đất nước của cả cộng đồng dân tộc mà Nguyễn Đình Thi thể hiện chính là tư tưởng yêu nước mang tính dân chủ của thời đại:
''Trời xanh đây là của chúng ta
Núi rừng đây là của chúng ta
Những cánh đồng thơm mát
Những ngả đường bát ngát
Những dòng sông đỏ nặng phù sa''
Có lẽ đây là những dòng thơ sảng khoái nhất trong bài thơ này Điệp từ ''đây'', điệp ngữ ''của chúng ta'' cứ nhấn đi nhấn lại cái tiếng hát tự hào làm chủ của con người Việt Nam sau bao năm hi sinh gian khổ để hôm nay thực sự làm chủ đất nước thân yêu của mình Đất nước thể hiện với những hình hài cụ thể, tươi đẹp lạ thường: trời xanh, núi rừng, cánh đồng thơm mát, ngả đường, dòng sông đỏ nặng phù sa, tất cả đều bát ngát thân thương Và không chỉ có vậy, đất nước ấy còn là những âm vang của truyền thống anh hùng bất khuất của dân tộc, là sức mạnh bất diệt của bao thế hệ Việt Nam vẫn ''rì rầm trong tiếng đất '' Nếu ở phần trên bài thơ tập trung làm nổi bật một đất nước tươi đẹp, hiền hoà, thì phần sau của bài là hình ảnh đất nước đau thương căm hờn và bất khuất, hình ảnh đất nước trong chiến tranh:
'' Những cánh đồng quê chảy máu
Dây thép gai đâm nát trời chiều''
Nỗi lòng của nhà thơ cũng quặn thắt, rỉ máu với những nỗi đau thương, tang tóc của quê hương đất nước Những câu thơ viết về nỗi đau cũng dấy lên niềm căm hờn, uất hận với tội ác của kẻ thù:
''Bát cơm chan đầy nước mắt
Bay còn giằng khỏi miệng ta
Thằng giặc tây thằng chúa đất
Đứa đè cổ, đứa lột da''
Nhưng đất nước Việt Nam, như bao lần trong lịch sử anh hùng: ''Chìm trong máu lửa lại vùng đứng lên'', đã vượt qua mọi đau thương, gian khổ, hi sinh để vụt lớn dậy ngời sáng trong chiến đấu và chiến thắng Những khổ thơ cuối của bài thơ ''Đất nước'', với nhịp điệu dồn dập, với những hình ảnh trùng điệp và hàng loạt những từ ngữ, những so sánh, ẩn dụ (rung trời, giận dữ, người lên như nước vỡ bờ,
rũ bùn, đứng dậy, sáng loà) chỉ sự vận động mạnh mẽ đã dựng lên hình tượng khái quát mang tính sử thi của cả nước đã đứng lên hào hùng, bất khuất Âm hưởng sôi
Trang 3nổi, dồn dập của những khổ thơ cuối như một bản hùng ca đi tới cao trào là khổ thơ cuối cùng:
''Súng nổ rung trời giận dữ
Người lên như nước vỡ bờ
Nước Việt Nam từ máu lửa
Rũ bùn đứng dậy sáng loà''
Một bức tranh hoành tráng hào hùng, một biểu tượng rất đặc sắc về nước Việt Nam mới được sinh thành từ trong máu lửa của cuộc kháng chiến anh hùng Hình ảnh thơ này cũng bừng sáng lên lòng tự hào, kiêu hãnh chân chính và niềm tin vào tương lai của Tổ quốc
Thơ chống Mỹ đã tiếp nối cảm hứng yêu nước trong thơ kháng chiến chống Pháp, với những tiếng thơ đa dạng, nhất là thơ của thế hệ thơ trẻ, làm phong phú
và sâu sắc thêm tình cảm quê hương đất nước bằng sự phát hiện về dân tộc trong mối quan hệ hiện tạo với quá khứ và dân tộc với thời đại Đoạn thơ ''Đất Nước'' (Trong trường ca ''Mặt đường khát vọng'') của Nguyễn Khoa Điềm là một trong những thành công theo hướng đó
Bài thơ của Nguyễn Khoa Điềm là sự cảm nhận về đất nước trong một cái nhìn tổng hợp từ chiều sâu văn hoá lịch sử và đời sống hàng ngày của con người Việt Nam, làm nổi bật tình cảm yêu nước của các thế hệ người Việt và tư tưởng ''Đất Nước của Nhân dân'' Đoạn thơ về đất nước bắt đầu bằng những cái hết sức gần gũi trong cuộc sống của mỗi gia đình chúng ta:
''Đất Nước có trong những cái ngày xửa ngày xưa mẹ thường hay kể
Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn''
Đó là một tình yêu rất cụ thể, không trừu tượng chung chung Tất cả những cái gì làm nên cuộc sống hàng ngày của con người Việt Nam, làm nên khuôn mặt dân tộc đều khơi nguồn cảm hứng thiết tha: yêu những gì gần gũi, thân thiết trong cuộc sống hàng ngày của mỗi con người, từ câu chuyện cổ tích của mẹ, miếng trầu của bà, cái kèo cái cột trong nhà, đến hạt gạo ta ăn hàng ngày, cho đến những phong tục sinh hoạt có từ xa xưa (''tóc mẹ thì bới sau đầu'') Những cái hàng ngày gần gũi với chúng ta lại là những cái bền vững sâu xa, đã hình thành và tồn tại từ ngàn xưa trong đời sống dân tộc Những câu thơ mở đầu đã gợi nhớ đến các truyền thuyết, truyện cổ tích vào loại xa xưa nhất như truyện ''Trầu cau'', sự tích ''Thánh Gióng'' Đó chính là chiều sâu văn hoá- lịch sử của đất nước thể hiện ngay trong cuộc sống gần gũi hàng ngày
Theo mạch suy tưởng, tác giả tiếp tục cảm nhận đất nước ở bình diện lịch sử với huyền thoại Lạc Long Quân và Âu Cơ, truyền thuyết Hùng Vương với ngày giỗ Tổ Đất nước là núi sông rừng biển bao la, là không gian sinh tồn và phát triển của bao nhiêu thế hệ người Việt, nhưng còn là từng mảnh đất quen thuộc gắn bó với cuộc sống của mỗi người:
''Đất là nơi anh đến trường
Nước là nơi em tắm
Đất Nước là nơi ta hẹn hò ''
Ca dao xưa nói về nỗi nhơ quê hương qua những chi tiết thật bình dị của bữa cơm đạm bạc và bóng dáng người thương dầm mưa dãi nắng:
Trang 4''Anh đi anh nhớ quê nhà
Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương.
Nhớ ai dãi nắng dầm sương,
Nhớ ai tát nước bên đường hôm nao.''
Nhớ về lịch sử lâu đời của đất nước, ta nhớ đến những người anh hùng, vĩ nhân, nhưng Nguyễn Khoa Điềm còn muốn nhấn mạnh đến những hi sinh thầm lặng, những đóng góp lớn lao của những con người vô danh, hiền lành, giản dị Chính họ bằng máu xương và lao động đã sáng tạo, giữ gìn, và truyền lại cho các thế hệ Việt Nam mọi giá trị văn hoá, vật chất tinh thần; họ là nhân dân:
''Trong bốn nghìn lớp người giống ta lứa tuổi
Họ đã sống và chết
Giản dị và bình tâm
Không ai nhớ mặt đặt tên
Nhưng họ đã làm ra Đất Nước
Họ giữ lại và truyền lại cho ta hạt lúa ta trồng
Họ đã truyền lửa cho mỗi nhà, từ hòn than qua con cúi
Họ truyền giọng điệu mình cho con tập nói
Họ gánh theo tên xã, tên làng trong mỗi chuyến đi dân
Họ đắp đập be bờ cho người sau trồng cây hái trái
Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm
Có nội thù thì vùng lên đánh bại
Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân.''
Lòng yêu nước, vì thế cũng chính là tình yêu và sự gắn bó với nhân dân, với những con người bình dị và vô danh nhưng đã khiến cho tác giả có cái nhìn sâu sắc và mới mẻ về thiên nhiên đất nước, về những cảnh quan mỹ lệ và kỳ thú của non sông:
''Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất nước những núi Vọng Phu Cặp vợ chống yêu nhau góp nên hòn Trống Mái
Người học trò nghèo góp cho Đất Nước mình núi Bút non Nghiên
Con cóc, con gà quê hương cũng góp cho Hạ Long thành thắng cảnh''
Và tình yêu phải dẫn tới ý thức trách nhiệm với đất nước Sự sống của mỗi con người cũng không chỉ của riêng cá nhân mình mà còn thuộc về đất nước, bởi
vì ''trong anh và em hôm nay, đều có một phần Đất Nước'', mỗi con người đã được thừa hưởng những di sản vật chất và tinh thần quý báu của đất nước, của nhân dân, của biết bao thế hệ đi trước Do đó, mỗi cá nhân phải có trách nhiệm giữ gìn và phát triển những giá trị quý báu, làm đẹp thêm cho đất nước muôn đời
Không chỉ trong thơ Nguyễn Khoa Điềm mà trong thơ của hầu hết các nhà thơ từ thời chống Mỹ đều có những cảm nhận sâu sắc về nhân dân và đó chính là nền tảng của lòng yêu nước Nguyễn Duy suy nghĩ về nhân dân và dân tộc qua ''Hơi ấm ổ rơm'', một hình tượng ''Tre Việt Nam'' Còn Thanh Thảo, trong trường
ca ''Những người đi tới biển đã khắc hoạ chân dung của nhiều con người bình dị trong nhân dân vô tận của cuộc kháng chiến chống Mỹ, và dùng những lời ngợi ca xúc động nhất để nói về nhân dân:
Trang 5''Và cứ thế nhân dân thường ít nói
Như mẹ tôi lặng lẽ suốt đời
Và cứ thế nhân dân cao vời vợi
Hơn cả những ngôi sao cô độc giữa trời''.
Qua hai bài thơ ''Đất nước'' của Nguyễn Đình Thi và ''Đất Nước'' của Nguyễn Khoa Điềm, chúng ta thấy được những biểu hiện phong phú, đa dạng của một nguồn cảm hứng lớn: tình yêu quê hương đất nước trong thơ Việt Nam
1945-1975 Đồng thời cũng chứng tỏ thơ ca chống Mỹ đã kế tục truyền thống yêu nước của thơ ca kháng chiến chống Pháp và có những đóng góp làm phong phú và sâu sắc thêm nguồn cảm hứng lớn này, đặc biệt là bằng những khám phá, phát hiện về chiều sâu văn hoá- lịch sử đất nước, về sự gắn bó với giữa truyền thống quá khứ
và hiện tại, và nhất là bởi thấm sâu tư tưởng Đất Nước của Nhân dân
***