ĐẶT VẤN ĐỀ Miền núi phía Bắc nước ta là khu vực sinh sống chủ yếu của đồng bào dân tộc ít người trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam như: dân tộc Tày, Nùng, Thái, Mường, Dao, Mông.... Để
Trang 2- ên
1- PGS.TS Kh àn
2- PGS.TS Nguy
Ph
Ph
Ph
Lu t - ên Vào h gi ày tháng 4
Có th ìm hi
ên
Footer Page 2 of 258.
Trang 31 Hoàng Anh Tu àm Kh àn, Nguy
Trang 4ĐẶT VẤN ĐỀ
Miền núi phía Bắc nước ta là khu vực sinh sống chủ yếu của đồng bào dân tộc ít người trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam như: dân tộc Tày, Nùng, Thái, Mường, Dao, Mông Đây là những vùng giao thông đi lại khó khăn, trình độ dân trí thấp còn tồn tại nhiều phong tục tập quán lạc hậu, tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây ô nhiễm môi trường do chính con người gây ra Tỷ lệ hộ gia đình có nước sạch, nhà tiêu hợp vệ sinh rất thấp, nguyên nhân chủ yếu là hành vi
vệ sinh môi trường (VSMT) còn chưa tốt Người Dao sống chủ yếu ở vùng sâu, vùng xa khắp vùng biên giới Việt Trung từ tỉnh Lai Châu tới tỉnh Hà Giang Đặc điểm chung của người Dao là kinh tế, văn hóa, xã hội chưa phát triển, tình trạng VSMT còn kém Câu hỏi đặt
ra là thực trạng hành vi VSMT của người Dao ở một số xã đặc biệt khó khăn của tỉnh Thái Nguyên hiện nay như thế nào? Yếu tố nào gây ảnh hưởng đến hành vi VSMT của người Dao? Và mô hình truyền thông giáo dục sức khỏe (TT-GDSK) có thể cải thiện được hành vi VSMT cho người Dao không? Để trả lời các câu hỏi trên
chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Thực trạng hành vi vệ sinh
môi trường của người Dao tại một số xã đặc biệt khó khăn tỉnh Thái Nguyên và thử nghiệm mô hình can thiệp” với các mục tiêu:
1 Đánh giá thực trạng hành vi VSMT của người Dao tại một
số xã đặc biệt khó khăn tỉnh Thái Nguyên năm 2011
2 Mô tả một số yếu tố liên quan đến hành vi VSMT của người Dao tại một số xã đặc biệt khó khăn tỉnh Thái Nguyên
3 Đánh giá kết quả thử nghiệm mô hình truyền thông thay đổi hành vi vệ sinh môi trường cho người Dao xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
Footer Page 4 of 258.
Trang 5NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
1 Kết quả của luận án đã mô tả được bức tranh tổng thể thực trạng hành vi VSMT của người Dao sống ở các xã đặc biệt khó khăn tỉnh Thái Nguyên
2 Nghiên cứu can thiệp cộng đồng ở người Dao đã cung cấp được các bằng chứng, yếu tố liên quan đến hành vi vệ sinh môi trường của người Dao sống ở các xã đặc biệt khó khăn tỉnh Thái Nguyên
3 Mô hình "Truyền thông thay đổi hành vi vệ sinh môi trường cho
người Dao xã Vũ Chấn"đã huy động được nguồn lực của cộng đồng, những nguời Dao có uy tín tham gia TT-GDSK cải thiện được hành vi VSMT cho người Dao Mô hình nghiên cứu được lồng ghép vào Ban chăm sóc sức khoẻ ban đầu (CSSKBĐ) của
xã, chức năng, nhiệm vụ được phân công cụ thể, rõ ràng với vai trò nòng cốt là Mặt trận Tổ quốc Đây là cơ sở để mô hình phát triển bền vững, có tính khả thi
CẤU TRÚC LUẬN ÁN
Phần chính của luận án dài 120 trang, bao gồm các phần sau: Đặt vấn đề: 2 trang
Chương 1 - Tổng quan: 28 trang
Chương 2- Đối tượng và phương pháp nghiên cứu: 17 trang Chương 3 - Kết quả nghiên cứu: 39 trang
Chương 4 - Bàn luận: 32 trang
Kết luận và kiến nghị: 2 trang
Luận án có 126 tài liệu tham khảo, trong đó có 82 tài liệu tiếng Việt và 44 tài liệu tiếng Anh Luận án có 24 bảng kết quả định lượng,
5 biểu đồ, 4 sơ đồ, 1 hình và 5 hộp kết quả định tính Phần phụ lục gồm 7 phụ lục dài 25 trang
Footer Page 5 of 258.
Trang 6Chương 1 TỔNG QUAN 1.1 Thực trạng hành vi VSMT của người Dao ở Việt Nam
Theo định nghĩa của WHO “Hành vi của con người là một tập
hợp phức tạp của nhiều hành động, mà những hành động này lại chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố bên trong và bên ngoài, chủ quan cũng như khách quan”
Hành vi luôn chịu tác động của các yếu tố bên trong như kiến thức, thái độ, niềm tin, giá trị, kinh nghiệm của cá nhân về thực hành, hành vi đó và các yếu tố bên ngoài như pháp luật, qui định, gia đình, bạn bè, những người có uy tín Hành vi lặp đi lặp lại nhiều lần, dần dần trở thành lối sống Lối sống còn chịu tác động của các yếu tố nhân chủng học, văn hóa, xã hội, tâm lý Lối sống là tập hợp các hành vi, tạo nên cách sống của con người, bao gồm nhiều vấn đề cụ thể như: Thực hành vệ sinh cá nhân, sử dụng các công trình vệ sinh, tập quán sinh hoạt của cá nhân, gia đình và cộng đồng, phong tục tập quán… Mỗi hành vi là biểu hiện cụ thể ra bên ngoài và chịu tác động của nhiều yếu tố cấu thành đó là kiến thức, thái độ, thực hành (KAP) và
niềm tin của con người trong một sự việc hay hoàn cảnh nhất định
1.1.1 Hành vi sử dụng nguồn nước sạch ở người Dao
Kết quả điều tra của Cục Y tế dự phòng và môi trường năm 2010
về điều kiện VSMT của một số dân tộc thiểu số Việt Nam cho thấy người Dao chủ yếu dùng nước suối đầu nguồn và giếng khơi, rất ít người dùng nước máy, nước mưa và nước giếng khoan: 57,6% số hộ dùng nước suối đầu nguồn, 18,3% số hộ dùng nước giếng khơi; hộ dùng các nguồn nước khác rất ít (0,7% số hộ dùng nước giếng khoan); không hộ nào dùng nước máy và nước mưa Tuy vậy 2,1%
số hộ vẫn dùng nước sông, ao, hồ và 21,4% còn dùng các nguồn nước khác không thuộc các nguồn nước sạch Gần nửa số hộ người Dao trong điều tra (49,7%) đã thừa nhận còn uống nước lã
Footer Page 6 of 258.
Trang 71.1.2 Hành vi sử dụng nhà tiêu của người Dao
Một số nghiên cứu của Đàm Khải Hoàn (2003), Nguyễn Đình Học (2003) cho thấy tỷ lệ hộ gia đình người Dao có nhà tiêu chiếm 50,4% số hộ được điều tra, nhưng tỷ lệ hộ có nhà tiêu hợp vệ sinh rất thấp, chỉ 5,8% Trong đó chỉ có 5,1% là nhà tiêu hai ngăn, 0,3% là nhà tiêu tự hoại, 0,3% là nhà tiêu thấm dội nước Những hộ gia đình người Dao không có nhà tiêu đều đi ngoài ra vườn và rừng (85,5%),
đi nhờ nhà người khác (4,5%) hoặc đi vào chuồng gia súc (10%) Lý
do giải thích cho việc không xây dựng nhà tiêu của người Dao cũng giống như các dân tộc thiểu số khác chủ yếu là "không có tiền" (76,9%); một số "không cần" (21,3%) và "không thích" (1,2%)
1.2 Sơ lược về lịch sử hình thành và phát triển của người Dao
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Dao ở Việt Nam có dân số 751.067 người, chiếm 0,87% dân số cả nước, đứng hàng thứ 9 nhóm dân tộc, đông thứ 2 trong các nước có người Dao, cư trú tại 61 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố Người Dao (các tên gọi khác: Mán, Đông, Trại, Dìu Miền, Kim Miền, Lù Gang, Làn Tẻn, Đại Bản, Tiểu Bản, Cốc Ngáng, Cốc Mùn, Sơn Đầu v.v) Người Dao thường sống nơi thung lũng, đồi thấp hoặc quanh chân núi, dọc khe suối, nơi đầu nguồn nước Họ sống thành từng cụm, từng bản nhỏ riêng và tụ tập xung quanh người có thần quyền, với những nét riêng về phong tục tập quán mà biểu hiện rõ rệt nhất là trên trang phục của họ như: Dao Đỏ, Dao Quần Chẹt, Dao Thanh Y, Dao Áo Dài, Dao Quần Trắng, Mặc dù, họ có nhiều nhóm người khác nhau như vậy nhưng ngôn ngữ của họ là thống nhất để đảm bảo mối quan
hệ gắn kết giữa các cộng đồng người Dao với nhau Các nhóm Dao
có tương đồng về phong tục, tập quán, hình thái kinh tế, tín ngưỡng
1.3 Một số mô hình TT-GDSK thay đổi hành vi VSMT
* Mô hình nhân viên y tế cộng đồng ở Zimbabue: Nhân viên y tế
Footer Page 7 of 258.
Trang 8cộng đồng được cộng đồng lựa chọn là những người có uy tín trong cộng đồng, biết đọc biết viết và được đào tạo Mô hình chăm sóc sức khoẻ này thể hiện rõ vai trò lãnh đạo của những người có uy tín tại cộng đồng
* Cách tiếp cận “Vệ sinh tổng thể do cộng đồng làm chủ - CLTS
- Community led total sanitation”: CLTS là phương pháp nhằm đạt
được và duy trì tình trạng không phóng uế bừa bãi thông qua việc hướng dẫn cộng đồng phân tích thực trạng vệ sinh, thói quen đi vệ sinh và hậu quả của nó, từ đó có hành động tập thể nhằm không
phóng uế bừa bãi ra môi trường (UNICEF -2009)
* Cách tiếp cận “Tiếp thị vệ sinh - SanMark”: tiếp cận theo
định hướng thị trường nhằm khai thác lợi thế của tổ chức phi chính phủ, thành phần tư nhân, và các cơ quan quản lý nhà nước để tiếp cận và cải thiện vệ sinh cho các hộ dân ở vùng nông thôn nghèo một cách bền vững Nguồn vốn của chương trình sẽ không sử dụng để tài trợ cho việc mua nguyên vật liệu và xây nhà tiêu mà để tập trung vào thực hiện các hoạt động phát triển thị trường vệ sinh (Tổ chức IDE -
* Mô hình huy động cộng đồng TT- GDSK một số nội dung CSSKBĐ cho người dân Tân Long - Đồng Hỷ - Thái Nguyên: Huy
động cộng đồng tham gia vào TT-GDSK thực hiện CSSKBĐ dưới sự
* Cách tiếp cận “Huy động cộng đồng truyền thông cải thiện hành vi vệ sinh môi trường ở các bản vùng xa xôi, hẻo lánh xã vùng sâu Cây Thị, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên”: sử dụng
phương pháp giáo dục, truyền thông để thay đổi hành vi của người dân
từ đó họ đầu tư làm các công trình nước sạch và vệ sinh của gia đình, không hỗ trợ kinh phí để làm nhà tiêu (Đàm Khải Hoàn - 2007)
Footer Page 8 of 258.
Trang 9Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đối tượng nghiên cứu
- Hộ gia đình người Dao (cả vợ và chồng đều là người Dao), sống tại bản người Dao, không xen kẽ các dân tộc khác
- Cán bộ trạm y tế xã, nhân viên y tế thôn bản (NVYTTB), cộng tác viên (CTV) dân số, dinh dưỡng xóm bản
- Cán bộ chính quyền và các ban ngành, đoàn thể ở xã, xóm bản
- Giáo viên và học sinh tiểu học tại các xóm bản
- Sinh viên Trường Cao đẳng Y tế và Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên
2.2 Địa điểm nghiên cứu
Tại 4 xã người Dao đặc biệt khó khăn của tỉnh Thái Nguyên là:
xã Liên Minh, Vũ Chấn, Phương Giao huyện Võ Nhai và Cây Thị huyện Đồng Hỷ
2.3 Thời gian nghiên cứu
Từ tháng 7/2011 đến tháng 7/2014, thời gian can thiệp 18 tháng
từ tháng 8/2011 đến tháng 4/2013
2.4 Phương pháp nghiên cứu
2.4.1 Thiết kế nghiên cứu
Sử dụng phương pháp mô tả cắt ngang và nghiên cứu can thiệp trước sau có đối chứng, kết hợp định lượng và định tính
2.4.2 Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
2.4.2.1 Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu cho nghiên cứu cắt ngang
* Cỡ mẫu: cỡ mẫu ước tính dựa trên tỷ lệ người Dao có hành vi
sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh (HVS) theo kết quả nghiên cứu trước là 0,25, mức tin cậy 95% và d = 0,03
2
2 2 / 1
d
pq Z
Footer Page 9 of 258.
Trang 10Từ công thức trên tính được n = 801, làm tròn thành 840 Cỡ mẫu được phân bổ ngang bằng cho 4 xã, mỗi xã 210 người
* Kỹ thuật chọn mẫu: Chọn chủ đích các xã người Dao trong
danh mục xã đặc biệt khó khăn theo Quyết định số TTg của Thủ tướng Chính phủ Lấy hộ gia đình người Dao là đơn vị mẫu, mỗi xã chọn 210 hộ gia đình người Dao theo phương pháp ngẫu nhiên
164/2006/QĐ-2.4.2.2 Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu cho nghiên cứu can thiệp
* Cỡ mẫu: cỡ mẫu ước tính dựa trên tỷ lệ người Dao có hành vi
2 2 1
2 2 1 1 2
) (
) (
p p q p q p Z n
Thay vào công thức tính được n = 203, lấy tròn là 210 người/xã
* Kỹ thuật chọn mẫu: Chọn chủ đích xã Vũ Chấn (huyện Võ
Nhai) để can thiệp và chọn 1 xã tương đồng về điều kiện địa lý, kinh
tế xã hội và y tế trong số các xã đặc biệt khó khăn đã mô tả qua nghiên cứu cắt ngang trước đó để làm đối chứng Kết quả chọn được
xã Liên Minh (huyện Võ Nhai) Can thiệp được tiến hành trên toàn
bộ hộ gia đình người Dao sống tập trung tại 5 bản của xã Vũ Chấn: Khe Nọi, Khe Cái, Cao Sơn, Khe Rịa và Khe Rạc Các đối tượng được lựa chọn để đánh giá sau can thiệp bằng phương pháp ngẫu nhiên tương tự như chọn mẫu trong nghiên cứu mô tả cắt ngang trước can thiệp
2.4.2.3 Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu xét nghiệm trứng giun đũa trong đất
* Cỡ mẫu: cỡ mẫu ước tính dựa trên mật độ trứng giun đũa
giun/kg đất và mong muốn giảm xuống còn 115 trứng giun/kg đất
Footer Page 10 of 258.
Trang 11
2 1
2 1 1 2
Thay vào công thức tính được n = 99, làm tròn thành 100 mẫu/xã
* Kỹ thuật chọn mẫu: Trong các hộ gia đình được phỏng vấn,
chọn ngẫu nhiên mỗi xã 100 hộ để lấy mẫu đất xét nghiệm tại các vị trí: trong nhà, ngoài sân, trên đường ra nhà tiêu và xung quanh nhà tiêu Mẫu xét nghiệm trứng giun đũa trong đất được thực hiện tại 2
xã Vũ Chấn (can thiệp) và Liên Minh (đối chứng) tại 2 thời điểm trước và sau can thiệp
2.4.2.4 Cỡ mẫu cho nghiên cứu định tính:
- Thảo luận nhóm: Mỗi xã tiến hành 02 cuộc thảo luận vào 2 thời điểm trước và sau can thiệp với nhóm lãnh đạo cộng đồng và nhóm người dân đại diện cho cộng đồng người Dao
- Phỏng vấn sâu: 5 người Dao có uy tín trong các bản
2.4.3 Nội dung can thiệp
2.4.3.1 Phương pháp xây dựng mô hình can thiệp
Bước 1: Xác định nội dung cần huy động để giải quyết vấn đề hành vi VSMT
Bước 2: Tìm hiểu vấn đề và thu thập số liệu
Bước 3: Xây dựng mục tiêu chung, mục tiêu cụ thể để huy động cộng đồng cải thiện hành vi VSMT ưu tiên
Bước 4: Xác định các giải pháp và hoạt động cụ thể thực hiện
mô hình
Bước 5: Xây dựng các công cụ theo dõi/giám sát và đánh giá để
đo lường kết quả các hoạt động của mô hình nghiên cứu
2.4.3.2 Mô hình can thiệp
Tên mô hình nghiên cứu là: Mô hình truyền thông thay đổi hành
vi vệ sinh môi trường cho người Dao tại xã Vũ Chấn
- Giải pháp can thiệp chính là huy động cộng đồng tham gia vào cải thiện hành vi VSMT, gồm các hoạt động sau:
Footer Page 11 of 258.
Trang 12- Thành lập Ban chỉ đạo thực hiện mô hình
- Tập huấn cho các thành viên tham gia mô hình về truyền thông VSMT và phương pháp hoạt động trong mô hình
- Triển khai hoạt động theo kế hoạch đã dự kiến gồm: các hoạt động TT-GDSK trực tiếp, gián tiếp và hoạt động lồng ghép
- Triển khai các hoạt động theo dõi, giám sát, đánh giá của nhóm nghiên cứu thường xuyên và đột xuất
2.4.4 Chỉ số nghiên cứu và tiêu chuẩn đánh giá
2.4.4.1 Nhóm chỉ số đánh giá thực trạng hành vi VSMT của người Dao
- Hành vi VSMT bao gồm: hành vi sử dụng nước HVS, hành vi
sử dụng nhà tiêu HVS, hành vi sử dụng chuồng trại chăn nuôi HVS
và hành vi xử lý rác thải Những hành vi này được đánh giá dựa trên
“Bộ chỉ số theo dõi và đánh giá nước sạch và VSMT nông thôn” ban hành kèm theo Quyết định số 2570/QĐ - BNN - TCTL, ngày 22/10/2012 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
- Hành vi chung về VSMT của người Dao được đánh giá qua phỏng vấn, quan sát và lượng hóa bằng cách cho điểm trên nguyên tắc trả lời đúng được 2 điểm, đúng nhưng không đầy đủ được 1 điểm, không biết hoặc trả lời sai được 0 điểm Dựa trên cắt đoạn 50% của tổng số điểm chia hành vi VSMT thành 2 mức: đạt: ≥ 50% tổng số điểm, chưa đạt: < 50% tổng số điểm
2.4.4.2 Nhóm chỉ số về yếu tố liên quan đến hành vi VSMT của người Dao
- Trình độ học vấn: phân loại theo bậc học ở trình độ cao nhất
- Hộ nghèo: mức thu nhập bình quân từ theo quy định như là 400.000đồng/người/tháng (từ 4.800.000đồng/người/năm) trở xuống
- Hộ có phương tiện truyền thông (PTTT): là những hộ gia đình
có đài, tivi, báo chí còn hoạt động, đang sử dụng được
- Kiến thức VSMT: Đạt (≥50%), chưa đạt (<50%) số điểm
Footer Page 12 of 258.
Trang 13- Thái độ VSMT: Đạt (≥ 50%), chưa đạt (< 50%) số điểm
2.4.4.3 Nhóm chỉ số đánh giá kết quả mô hình TT-GDSK về VSMT
- Kết quả hoạt động của mô hình: số lượng tổ chức đoàn thể được huy động tham gia TT-GDSK, số buổi truyền thông, số lượt người được truyền thông về VSMT, số buổi giám sát, số buổi tập huấn
- Sự thay đổi kiến thức, thái độ và hành vi VSMT của người Dao trước và sau can thiệp
- Sự thay đổi về ô nhiễm trứng giun đũa trong đất ở các hộ gia đình người Dao Số trứng giun đũa/kg đất: < 100 là đất sạch, >100 đất bẩn
- Đánh giá kết quả bằng chỉ số hiệu quả (CSHQ) và hiệu quả can thiệp (HQCT)
2.5 Phương pháp thu thập thông tin
- Phỏng vấn trực tiếp chủ hộ gia đình theo mẫu phiếu điều tra
in sẵn
- Điều tra viên quan sát điều kiện VSMT tại các hộ gia đình và
đánh giá bằng bảng kiểm VSMT
- Xét nghiệm trứng giun đũa trong đất: theo phương pháp Đặng
Văn Ngữ cải tiến Mỗi mẫu lấy 10g đất làm xét nghiệm để tìm, đếm số lượng trứng giun đũa trong một mẫu đất (3 trứng giun = 1+)
- Phỏng vấn sâu: người có uy tín trong các bản thuần người Dao
như già làng, trưởng bản
- Thảo luận nhóm trọng tâm: với lãnh đạo cộng đồng, nhóm
người dân đại diện cho cộng đồng người Dao
- Số liệu được xử lý trên chương trình SPSS 18.0 bằng phương pháp thống kê mô tả và phân tích Mối liên quan được đo lường bằng chỉ số Prevalence Ratio (PR), mức ý nghĩa thống kê p < 0,05 của kiểm định 2
- Đạo đức trong nghiên cứu: Nghiên cứu thử nghiệm cộng đồng, được cộng đồng chấp nhận Nghiên cứu được thông qua Hội đồng
Footer Page 13 of 258.
