Muốn có một căn cứ khoa học vững chắc cho việc bố trí hiệu quả các không gian phát triển kinh tế gắn liền với việc sử dụng hợp lí TNTN và BVMT cho toàn tỉnh, không có cách giải quyết nào
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC
VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
PHẠM HƯƠNG GIANG
NGHIÊN CỨU XÁC LẬP CƠ SỞ ĐỊA LÍ HỌC CHO
SỬ DỤNG HỢP LÍ TÀI NGUYÊN VÀ BẢO VỆ
Trang 2Luận án được hoàn thành tại:
Học viện Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm
Khoa học và Công nghệ Việt Nam
Người hướng dẫn khoa học:
1 GS.TS Nguyễn Cao Huần
2 PGS.TS Nguyễn Cẩm Vân Phản biện 1:
Phản biện 2:
Phản biện 3:
Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Viện, họp tại Viện Địa lý, 18 Hoàng Quốc Việt, Cầu Giấy, Hà Nội vào hồi giờ ngày tháng năm 20
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Hà Nội
- Thư viện Viện Địa lý, Thư viện Học viện Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
Header Page 2 of 148.
Footer Page 2 of 148.
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Tỉnh Bắc Kạn là tỉnh miền núi nằm sâu trong nội địa của vùng Đông Bắc song có một vị trí quan trọng về mặt kinh tế và an ninh quốc phòng Quốc lộ 3 chạy dọc theo chiều dài lãnh thổ của tỉnh giúp Bắc Kạn có thể dễ dàng giao lưu với các tỉnh trong và ngoài vùng (gồm Cao Bằng, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Tuyên Quang, xa hơn là Hà Nội và Vân Nam của Trung Quốc) Không chỉ có vị trí địa lý và địa chính trị quan trọng, Bắc Kạn còn là tỉnh có nhiều điều kiện tự nhiên (ĐKTN) và TNTN thuận lợi để phát triển một nền kinh tế toàn diện như là tài nguyên khoáng sản, tài nguyên đất, tài nguyên nước và tài nguyên rừng Tuy nhiên, cho đến nay Bắc Kạn vẫn là một tỉnh nghèo của cả nước thể hiện ở tổng GDP thấp (6.881 tỉ đồng), tốc độ tăng trưởng kinh tế chậm (5 - 6%), cơ cấu ngành kinh tế nặng về nông lâm nghiệp (NLN) (35,6% GDP) song giá trị sản xuất thấp; đời sống nhân dân, nhất là đồng bào các dân tộc thiểu số nghèo nàn và lạc hậu (có 14,2% hộ nghèo, thu nhập GDP/người
ở nông thôn 14,4 triệu đồng/năm, thấp hơn mức bình quân của cả nước) Bên cạnh
đó, trước những sức ép của sự gia tăng dân số và quá trình khai thác TNTN cho mục tiêu phát triển KT - XH theo hướng công nghiệp hóa - hiện đại hóa trên địa bàn tỉnh đang làm cho các loại tài nguyên bị suy kiệt (tài nguyên khoáng sản và tài nguyên rừng), môi trường bị ô nhiễm (ô nhiễm đất, nước và không khí), tai biến thiên nhiên (TBTN) xuất hiện nhiều hơn và gây hậu quả ngày càng nghiêm trọng hơn (xói mòn, trượt lở đất đá, lũ ống - lũ quét) Đứng trước thực trạng không tốt đó, Bắc Kạn cần phải có những định hướng và giải pháp tổ chức không gian lãnh thổ thực sự phù hợp với điều kiện và hoàn cảnh cụ thể của tỉnh, nhằm thúc đẩy nền KT - XH phát triển tương xứng với tiềm năng, đồng thời sử dụng hợp lí các nguồn TNTN, BVMT và hướng tới sự PTBV Trong những năm gần đây, mặc dù tỉnh Bắc Kạn đã thu hút được khá nhiều các đề tài, dự án nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước, góp phần quan trọng cho việc định hướng phát triển KT - XH và BVMT cho tỉnh Tuy nhiên trên thực tế các công trình nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở một số huyện thị hoặc chỉ phục vụ cho các mục tiêu, yêu cầu phát triển của từng ngành, từng địa phương nên thiếu tính đồng bộ và thống nhất Muốn có một căn cứ khoa học vững chắc cho việc bố trí hiệu quả các không gian phát triển kinh tế gắn liền với việc sử dụng hợp lí TNTN và BVMT cho toàn tỉnh, không có cách giải quyết nào tốt hơn việc nghiên cứu đánh giá tổng hợp các điều kiện địa lí (bao gồm tự nhiên, KT - XH
và môi trường), trong đó lấy CQ là đối tượng nghiên cứu chính, làm cơ sở bố trí hợp
lí không gian các ngành sản xuất, nhất là nông lâm nghiệp - ngành kinh tế chủ đạo hiện nay của tỉnh Bắc Kạn, có mối quan hệ trực tiếp và chặt chẽ với điều kiện sinh thái của CQ
Xuất phát từ những lí do nêu trên, cùng với mong muốn được góp phần xây
dựng địa phương PTBV, nghiên cứu sinh đã lựa chọn đề tài: “Nghiên cứu xác lập
cơ sở địa lý học cho sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường tỉnh Bắc Kạn” để thực hiện
2 Mục tiêu và nội dung nghiên cứu của đề tài
* Mục tiêu: Xác lập cơ sở địa lí dựa trên kết quả nghiên cứu, đánh giá CQ cho
định hướng không gian SDHL TNTN và BVMT trong phát triển NLN tỉnh Bắc Kạn
* Nội dung: Để đạt được mục tiêu, luận án thực hiện các nội dung chính sau:
Header Page 3 of 148.
Footer Page 3 of 148.
Trang 4(i) Xác lập cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu, đánh giá CQ cho định hướng không gian SDHL TNTN và BVMT trong phát triển NLN miền núi tỉnh Bắc Kạn; (ii) Phân tích đặc điểm cấu trúc không gian và động lực mùa và chức năng của
CQ tỉnh Bắc Kạn; (iii) Đánh giá CQ cho phát triển NLN và giảm thiểu nguy cơ xói mòn (XM) đất tỉnh Bắc Kạn; (iv) Đề xuất định hướng không gian phát triển NLN và BVMT tỉnh Bắc Kạn; (v) Đề xuất một số mô hình hệ kinh tế sinh thái (KTST) cho các TVCQ núi thấp và đồi cao trên cơ sở nghiên cứu và đánh giá CQ
3 Phạm vi nghiên cứu của đề tài
* Phạm vi không gian: Được giới hạn trong lãnh thổ tỉnh Bắc Kạn, gồm thị
xã Bắc Kạn và 7 huyện trực thuộc
* Phạm vi khoa học: Đề tài tập trung nghiên cứu, đánh giá CQ (đánh giá
thích nghi sinh thái, đánh giá mức độ bền vững chống XM) và đề xuất các không
gian phát triển NLN trên địa bàn tỉnh, đề xuất một số mô hình hệ KTST bền vững
4 Những điểm mới của đề tài
(i) Đã làm rõ được đặc điểm và tính đặc thù trong cấu trúc và sự phân hóa CQ miền núi tỉnh Bắc Kạn ở tỉ lệ 1/100.000 thông qua hệ thống phân loại và phân vùng
CQ của lãnh thổ; (ii) Đã hoạch định các không gian SDHL TNTN và BVMT trong lĩnh vực NLN tỉnh Bắc Kạn Đồng thời đề xuất được một số mô hình hệ KTST bền vững cho các TVCQ núi thấp và đồi cao
5 Các luận điểm bảo vệ
* Luận điểm 1: CQ tỉnh Bắc Kạn đa dạng, phức tạp với tính đặc thù trong cấu
trúc và sự phân hóa CQ theo hướng vòng cung của yếu tố kiến tạo - địa mạo và quy luật đai cao với dấu ấn sâu sắc của tác động nhân sinh Loại và vùng CQ là những đơn
vị cơ sở đảm bảo tính khoa học cho đánh giá và định hướng không gian sử dụng trong phát triển NLN của tỉnh ở tỉ lệ 1/100.000
* Luận điểm 2: Tích hợp các kết quả nghiên cứu đặc điểm, đánh giá CQ, cùng
với phân tích hiện trạng, quy hoạch sử dụng đất và kinh nghiệm canh tác đất dốc của các dân tộc trong tỉnh tạo nên căn cứ khoa học đáng tin cậy cho việc đề xuất không gian sử dụng hợp lý TNTN và BVMT trong phát triển NLN của tỉnh Bắc Kạn
6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
Ý nghĩa khoa học: kết quả nghiên cứu của đề tài đã làm sáng tỏ tính đặc thù
và sự phân hoá CQ lãnh thổ Bắc Kạn; góp phần hoàn thiện hơn về phương pháp luận
và phương pháp nghiên cứu CQ miền núi cho sử dụng hợp lý TNTN và BVMT theo
hướng tiếp cận địa lí tự nhiên tổng hợp Ý nghĩa thực tiễn: những kết quả nghiên cứu
đạt được của đề tài sẽ là tài liệu tham khảo có giá trị khoa học giúp các nhà quản lí và quy hoạch địa phương trong hoạch định không gian phát triển sản xuất NLN cho phù hợp, nâng cao hiệu quả kinh tế, sử dụng hợp lí (SDHL) các nguồn TNTN và BVMT
7 Cơ sở tài liệu của đề tài
(i) Tài liệu bản đồ: Bản đồ địa hình tỉnh Bắc Kạn tỉ lệ 1/100.000, các bản đồ
hợp phần tự nhiên gồm: địa chất, địa mạo, thổ nhưỡng, sinh khí hậu, thảm thực vật,
bản đồ hiện trạng và quy hoạch rừng đất, bản đồ TBTN ở cùng tỉ lệ (ii) Tài liệu lưu
trữ: các báo cáo về hiện trạng và quy hoạch các ngành sản xuất, tổng thể phát triển
KT - XH, Niên giám thống kê của tỉnh, kết quả nghiên cứu của các đề tài, dự án có
liên quan trực tiếp đến tỉnh từ khi tách tỉnh đến nay; (iii) Tài liệu từ kết quả khảo sát,
điều tra thực địa: thu thập các số liệu về ĐKTN, KT - XH của địa phương giai đoạn
Header Page 4 of 148.
Footer Page 4 of 148.
Trang 52000 - 2014, làm cơ sở phân tích, đánh giá CQ, thành lập lát cắt CQ, định hướng sử dụng lãnh thổ và xây dựng mô hình hệ KTST bền vững
8 Cấu trúc luận án
Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận án được trình bày trong 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu Chương 2: Đặc điểm CQ tỉnh Bắc Kạn Chương 3: Đánh giá CQ cho SDHL tài nguyên và BVMT trong phát triển
1.1.1 Các công trình khoa học về cơ sở địa lí theo tiếp cận CQ
a) Nhận thức về cơ sở địa lí theo tiếp cận CQ: Khoa học địa lí theo truyền thống bao gồm 3 nhóm ngành chính: Địa lí tự nhiên, Địa lí KT - XH và Bản đồ học Cảnh quan học (CQH) là một lĩnh vực khoa học mang tính tổng hợp cao nhất trong nhóm khoa học Địa lí tự nhiên Cơ sở địa lý học có nội hàm rất rộng, được hiểu là những kết quả nghiên cứu về địa lí tự nhiên, KT - XH, chính trị và nhân văn làm căn
cứ khoa học cho việc giải quyết các mục tiêu đã hoạch định Tuy nhiên, dưới góc độ nghiên cứu của chuyên ngành địa lý nào đó, có thể cụ thể hóa nội hàm của “cơ sở địa lý học” Đối với mục tiêu và nội dung của luận án này, chỉ dừng lại ở nghiên cứu
cơ sở địa lí học theo tiếp cận CQ - một nội dung nghiên cứu hẹp của cơ sở địa lí học Đối tượng nghiên cứu CQH là các tổng hợp thể địa lí hay đúng hơn là các địa hệ, với phân vùng địa lí tự nhiên tổng hợp có vai trò quan trọng trong định hướng không gian sử dụng tài nguyên, cải tạo thiên nhiên, BVMT, phục vụ phát triển kinh tế của lãnh thổ (Ixatsenko, 1991)
b) Các công trình khoa học về quan niệm CQ: Hiện tại trên thế giới có 2
nhóm các nhà khoa học xem xét CQ theo hai cách nhìn dưới góc độ chuyên môn của
mình: (i) Quan niệm CQ như “phong cảnh”: CQ là phần không gian xung quanh có
thể quan sát và cảm nhận được, vì đó là sự kết hợp giữa đường nét sơn văn của địa hình và lớp phủ trên đó, có Grano (1928), Bertrand (1968), Hàn Tất Ngạn (2012)
(ii) Quan niệm CQ như một địa hệ thống (Ixatsenko A G., 1991) hay tổng hợp thể - holistic unit (Marc Antrop, 1981) CQ được xem xét như là khái niệm chung, vừa là
đơn vị kiểu loại, vừa là đơn vị cá thể Bất kì đơn vị CQ nào cũng bao gồm 2 bộ phận: bộ phận nhìn thấy và cảm nhận được (đơn vị nhìn thấy - visual unit) và bộ
phận không nhìn thấy gọi là đơn vị tư duy (mental unit hay landscape of mind)
c) Các công trình khoa học về động lực mùa và chức năng CQ: (i) Động lực
mùa CQ được gọi là cấu trúc thời gian của CQ (Kalexnik, 1959), để chỉ sự biến đổi
trạng thái của CQ theo thời gian trong năm mà không liên quan đến sự biến đổi về cấu
trúc không gian của nó (Kalexnik, Perelman, Ixatsenko, ) (ii) Chức năng CQ là “khả
năng của các quá trình vật chất và năng lượng trong tự nhiên cùng các thành phần của chúng có thể cung cấp các hàng hóa và dịch vụ thỏa mãn nhu cầu của con người” Chức năng CQ được chia làm 2 nhóm là chức năng tự nhiên và chức năng
KT - XH (De Groot (1992), Bastian và Roder (2002), )
Header Page 5 of 148.
Footer Page 5 of 148.
Trang 6d) Các công trình khoa học về CQ như một dạng tài nguyên không gian, là đối tượng lao động: (i) CQ là dạng tài nguyên không gian xuất phát từ việc coi CQ
là một địa hệ thống, chiếm lĩnh một không gian xác định với đặc trưng về các ĐKTN, TNTN và hoạt động của con người (Phạm Quang Anh, Đào Đình Bắc, Lê
Đức An, ) (ii) CQ là đối tượng lao động của xã hội loài người, chịu sự tác động
của con người nên CQ bị biến đổi một phần hay hoàn toàn, tạo nên các CQ nhân sinh (Nguyễn Cao Huần, Trần Anh Tuấn, Nguyễn Đăng Hội, )
e) Các công trình khoa học về tiếp cận khoa học trong nghiên cứu bản chất của CQ bao gồm: (i) Nghiên cứu di chuyển vật chất theo trọng lực, theo con
đường di chuyển hóa học của các nguyên tố trong CQ tiếp cận địa hóa (Perelman, 1974) (ii) Nghiên cứu về trao đổi nền nhiệt ẩm trong CQ tiếp cận địa vật lí (Armand, 1983; Phạm Quang Anh, 1985) (iii) Tiếp cận sinh thái thông qua nghiên
cứu mối quan hệ giữa các yếu tố sinh thái trong CQ, quan trọng nhất là mối quan hệ giữa quần xã sinh vật với môi trường (Mikhailov, Trupakin, Luxenko, Carl Troll,
Phạm Quang Anh, Phạm Hoàng Hải, ) (iv) Tiếp cận nhân sinh được thể hiện rõ
trong các công trình nghiên cứu về CQ nhân sinh, biến đổi CQ và hệ số biến đổi nhân sinh của các vùng, tiểu vùng CQ (Minkov, Ixatsenko, Shishenko, Nguyễn Cao Huần, Trần Anh Tuấn, Nguyễn Đăng Hội)
f) Các công trình khoa học về phân loại và phân vùng CQ: (i) Hệ thống phân
vị phân loại CQ: Có nhiều hệ thống phân loại CQ, với số lượng và thứ tự các cấp
phân vị khác nhau Ở nước ngoài: Ixatsenko (1961, 1991), Nicolaev (1973), Bastian Olaf (2000), Ở Việt Nam: Vũ Tự Lập (1976), Phạm Hoàng Hải (1997), Nguyễn
Cao Huần (1992), Nguyễn Ngọc Khánh (1996), Hiện tại có những mâu thuẫn về thứ bậc các cấp phân vị chưa được giải quyết, tiêu biểu là giữa cấp lớp và cấp kiểu
CQ (ii) Hệ thống phân vị phân vùng CQ: Ở Nga và các nước thuộc Liên Xô cũ:
phân vùng CQ được chia làm 3 nhóm chính: Nhóm thứ nhất lại loại bỏ hoàn toàn quy
luật địa đới và chỉ coi nhân tố phi địa đới (địa chất - địa mạo) mới là nhân tố chủ đạo
phân hoá các địa tổng thể (Xontsev, 1960; Rikhter, 1964; ); Nhóm thứ hai coi nhân
tố địa đới và phi địa đới có giá trị ngang nhau trong sự hình thành hệ thống phân vị
phân vùng (Minkov, 1959; Grigoriev, 1961; Mikhailov, 1962, ); Nhóm thứ ba cho
rằng không có sự phụ thuộc trực tiếp giữa hai nhân tố địa đới và phi địa đới, nên phải tách yếu tố địa đới và phi địa đới thành hai dãy độc lập (Ixatsenko, 1965;
Prokaev, 1967; ) Ở Việt Nam: có hệ thống phân vùng của UB KH&KT Nhà nước
(1970); Vũ Tự Lập (1978), Phạm Hoàng Hải (1992),
g) Các công trình khoa học về đánh giá CQ cho các mục đích thực tiễn: Trên
thế giới, các nguyên tắc, phương pháp và quy trình đánh giá tổng hợp thể tự nhiên
cho các mục đích thực tiễn được trình bày một cách khá đầy đủ và logic trong công trình của L I Mukhina (1973), Kunhixki (1973), Appleton (1975) Cách thức và kỹ thuật đánh giá cũng được nghiên cứu bởi các tác giả như Alfred Mashall (1968),
Hudson (1984), FAO (1983), Dillon (1984), David Rositer, 2000; Ở Việt Nam, các
phương pháp đánh giá CQ cũng được nghiên cứu bởi các tác giả Nguyễn Cao Huần (2005), Phạm Hoàng Hải (2010), PP phân tích nhân tố của Đặng Mai (1991), Nguyễn Thơ Các (1999), Nguyễn Viết Thịnh (2002),
Header Page 6 of 148.
Footer Page 6 of 148.
Trang 71.1.2 Tổng quan các công trình nghiên cứu về SDHL tài nguyên và BVMT dựa trên tiếp cận CQ
a) Các công trình về định hướng không gian phát triển sản xuất gắn với SDHL tài nguyên và BVMT: Trên thế giới: Hàng loạt các công trình nghiên cứu
CQ ứng dụng được thực hiện nhằm đáp ứng tốt hơn cho nhu cầu phát triển sản xuất, quy hoạch tổ chức lãnh thổ kinh tế và BVMT Tiêu biểu là các công trình của
Geraximov, Marinhic, Bastian Olaf, Bertrand, Brown W.P, Ở Việt Nam: hướng
nghiên cứu CQ ứng dụng đã được quan tâm nhiều trong những năm gần đây để phục
vụ cho các mục đích thực tiễn của các vùng lãnh thổ Hướng ứng dụng được chú ý nghiên cứu nhiều hơn ở nước ta hiện nay là nghiên cứu CQ cho phát triển các ngành kinh tế (NLN và du lịch), SDHL TNTN và BVMT (Phạm Quang Anh, Nguyễn Cao Huần, Phạm Hoàng Hải, Trương Quang Hải, )
b) Các công trình nghiên cứu về mô hình hệ KTST: Trên thế giới: Nghiên
cứu về mô hình hệ KTST chủ yếu là các nước châu Á, nơi vẫn còn nhiều quốc gia
có nền kinh tế nông nghiệp Tiêu biểu có Trung Quốc, Inđônêxia và Philippin Các
mô hình hệ KTST được nghiên cứu nhiều ở các nước này tập trung vào các mô hình
NLKH trên đất dốc Ở Việt Nam: nghiên cứu mô hình hệ KTST được triển khai rộng
rãi từ những năm 80 của thế kỉ trước Các vùng sinh thái đất dốc, ngập nước và bị hủy hoại trong chiến tranh là địa bàn nghiên cứu chính của các công trình về mô hình hệ KTST, với các tác giả tiêu biểu như Phạm Quang Anh (1983), Trương Quang Hải và Đặng Trung Thuận (1999), Nguyễn Văn Trương (2006), Hà Văn Hành (2009),
1.1.3 Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến Bắc Kạn
Nghiên cứu CQ tỉnh Bắc Kạn cho đến hiện nay hầu như chưa có công trình nào
đề cập trực tiếp Các công trình mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu các hợp phần địa lí riêng lẻ hoặc nghiên cứu tổng hợp một cách chung chung ở các cấp lãnh thổ lớn như cấp vùng hoặc liên tỉnh phục vụ cho các mục đích KT - XH cụ thể (như khai thác khoáng sản, phát triển du lịch, bảo tồn ĐDSH, ) ở các địa phương trong tỉnh như: nghiên cứu đồng cỏ chăn nuôi ở Ngân Sơn của Phạm Quang Anh (1968), nghiên cứu tài nguyên đất, rừng và bảo vệ ĐDSH các cụm xã thuộc VQG Ba Bể của Trương Quang Hải (2003) Ngoài ra, tỉnh còn có một số công trình nghiên cứu về SDHL TNTN và BVMT, phòng chống TBTN do các Viện nghiên cứu, trường Đại học và nhà khoa học thực hiện như: xây dựng cơ sở dữ liệu địa lí để quản lí tốt đất đai và môi trường theo Đề án EU, ERBTS 3*CT.94-0310 của Viện Địa lý (2000), ứng dụng GIS và viễn thám để nghiên cứu, quản
lí tai biến trượt lở và lũ quyét của Nguyễn Ngọc Thạch (2012),
1.2 Một số vấn đề lí luận nghiên cứu CQ miền núi
1.2.1 Bản chất của cơ sở địa lí học theo tiếp cận CQ
Cảnh quan (CQ) là một địa hệ, bao gồm bộ phận nhìn thấy và cảm nhận được
(gọi là đơn vị hiển hiện - visual) và bộ phận không nhìn thấy (gọi là đơn vị “tư duy”
- mental unit hay landscape of mind) Bản chất của cơ sở địa lí theo tiếp cận CQ cho
mục đích SDHL tài nguyên và BVMT là nghiên cứu các điều kiện địa lí (địa lí tự nhiên, địa lí KT - XH, địa lí môi trường), trong đó lấy các đơn vị CQ là đối tượng nghiên cứu chính và kết quả nghiên cứu chúng chính là cơ sở khoa học để giải quyết các mục đích cụ thể
1.2.2 Cảnh quan miền núi và một số vấn đề ứng dụng có liên quan
Header Page 7 of 148.
Footer Page 7 of 148.
Trang 8Một số nét đặc thù của CQ miền núi: CQ miền núi có một số nét đặc thù chính
sau: (i) Sự phân hóa CQ miền núi hết sức đa dạng, phức tạp và có tính đặc thù riêng, do chịu sự chi phối của các quy luật phân hóa theo đai cao và theo các đặc điểm kiến tạo - địa mạo; (ii) Ở miền núi, sản xuất nông - lâm nghiệp là 2 ngành kinh tế chủ đạo trong cơ cấu kinh tế, điều này xuất phát từ những đặc trưng cơ bản về ĐKTN, TNTN của miền núi; (iii) CQ miền núi là nơi thường xuyên xảy ra các TBTN như XM đất, trượt lở đất, lũ ống - lũ quyét Vì vậy trong tổ chức không gian SDHL TNTN và BVMT miền núi luôn phải có diện tích rừng phòng hộ đầu nguồn để điều tiết dòng chảy và giảm bớt các tác hại của TBTN; (iv) Miền núi là địa bàn cư trú chủ yếu của nhiều đồng bào dân tộc thiểu số Tính đa dạng trong văn hóa và tập quán canh tác của các dân tộc có ảnh hưởng quan trọng đến vấn đề SDHL TNTN và BVMT các tỉnh miền núi
Cảnh quan với vấn đề SDHL tài nguyên và BVMT trong phát triển NLN miền núi: (i) Mối quan hệ giữa CQ với sản xuất NLN và SDHL TNTN, BVMT miền
núi: Sản xuất NLN có mối quan hệ mật thiết với các ĐKTN, TNTN và tổng thể của
chúng chính là các đơn vị CQ để tạo ra sản phẩm thiết yếu phục vụ con người Sự tổng hợp các ĐKTN của các đơn vị CQ chính là quỹ sinh thái để phát triển NLN Tùy thuộc vào việc sử dụng CQ trong NLN mà dẫn đến môi trường có thể được cải thiện hoặc bị
xấu đi trong điều kiện miền núi (ii) Nghiên cứu, đánh giá CQ là căn cứ khoa học
quan trọng cho phát triển NLN gắn với bảo vệ thiên nhiên miền núi, bởi vì: CQ là tổng
hợp thể chứa đựng các ĐKTN, TNTN và là nơi diễn ra các hoạt động sản xuất của con người CQ là đối tượng chịu sự tác động thường xuyên trong quá trình khai thác và sử dụng lãnh thổ; SDHL TNTN và BVMT, tức là con người khai thác, sử dụng tài nguyên sao cho phù hợp với chức năng, khả năng tự điều chỉnh của các địa hệ tự nhiên, cũng chính là các đơn vị CQ; NLN là một ngành sản xuất gắn liền với việc khai thác và sử dụng trực tiếp các ĐKTN, TNTN hay còn gọi là quỹ sinh thái của CQ nên
có tác động rất lớn đến vấn đề suy thoái tài nguyên và ô nhiễm môi trường (ÔNMT)
(iii) SDHL TNTN và BVMT trong phát triển NLN dựa vào nghiên cứu CQ có nghĩa là:
Dựa vào CQ để nghiên cứu tổng hợp và cụ thể các điều kiện địa lí (ĐKTN và điều kiện KT- XH) Các điều kiện này đồng thời cũng là các nhân tố thành tạo CQ, tác động đến sự bền vững và biến đổi của CQ lãnh thổ; Thông qua nghiên cứu, đánh giá
CQ có thể xác định tương đối chính xác tiềm năng sinh thái của các đơn vị CQ ,để từ
đó đưa ra định hướng các loại hình sử dụng đất phù hợp với chúng
Cảnh quan với vấn đề xây dựng mô hình hệ KTST bền vững ở miền núi: Việc
xây dựng các mô hình hệ KTST bền vững đáp ứng được các tiêu chí về kinh tế, xã hội và môi trường mà nghiên cứu CQ cần hướng tới nhằm góp phần phát triển KT -
XH nông thôn mới miền núi Phân tích đặc điểm cấu trúc, chức năng, động theo các đơn vị CQ làm cơ sở lựa chọn các hệ KTST phù hợp hơn với ĐKTN và KT - XH của từng khu vực thuộc lãnh thổ nghiên cứu Trong mỗi một vùng hoặc TVCQ sẽ có một tập hợp các mô hình hệ KTST với các quy mô và hình thức khác nhau (hộ gia đình, trang trại, làng sinh thái) phù hợp với ĐKTN, KT - XH của cư dân đang sinh sống và sản xuất
1.3 Quan điểm, phương pháp và quy trình nghiên cứu
Quan điểm nghiên cứu và các cách tiếp cận khoa học: Các quan điểm
nghiên cứu được sử dụng bao gồm: Quan điểm hệ thống và tổng hợp, Quan điểm
lịch sử - viễn cảnh; Quan điểm phát triển bền vững Các cách tiếp cận khoa học
Header Page 8 of 148.
Footer Page 8 of 148.
Trang 9chính bao gồm: Tiếp cận sinh thái CQ và tiếp cận nhân sinh được sử dụng trong
nghiên cứu, đánh giá, đề xuất không gian sử dụng và xây dựng các mô hình hệ
KTST Phương pháp nghiên cứu: Các phương pháp (PP) chính được sử dụng trong
nghiên cứu đề tài luận án bao gồm: PP tổng hợp và phân tích tài liệu; PP khảo sát thực địa; PP phân tích liên hợp các bản đồ thành phần và bản đồ CQ; PP lát cắt CQ; PP đánh giá thích nghi sinh thái; PP chuyên gia; PP đánh giá nhanh nông thôn; PP bản đồ
và hệ thống tin địa lí (GIS)
1.3.3 Quy trình nghiên cứu
Quy trình nghiên cứu bao gồm 4 bước chính với các nội dung cụ thể: Bước 1:
Xây dựng cơ sở lí luận và PP nghiên cứu: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan
đến đề tài; Xác định một số vấn đề lí luận và PP luận nghiên cứu đề tài Bước 2: Phân tích
đặc điểm CQ tỉnh Bắc Kạn: Phân tích đặc điểm tự nhiên, TNTN; Phân tích các quá trình tự nhiên và TBTN; Phân tích đặc điểm dân cư và hiện trạng khai thác, sử dụng tài nguyên; Phân đặc điểm (cấu trúc, động lực, chức năng) và sự phân hóa CQ tỉnh
Bắc Kạn dựa vào bản đồ CQ và phân vùng CQ tỉnh Bắc Kạn tỉ lệ 1/100.000 Bước
3: Đánh giá CQ tỉnh Bắc Kạn cho mục đích SDHL TNTN và BVMT trong phát triển NLN bao gồm: ĐGCQ cho mục đích phát triển sản xuất nông nghiệp; ĐGCQ cho mục đích phát triển lâm nghiệp; Đánh giá mức độ bền vững chống XM đất của CQ (xói mòn tiềm năng (XMTN) và xói mòn thực tế (XMTT)) Bước 4: Đề xuất định hướng không gian sử dụng TNTN và BVMT trong phát triển NLN tỉnh Bắc Kạn: Nghiên cứu cơ sở đề xuất định hướng; Đề xuất định hướng SDHL TNTN và BVMT trong phát triển NLN theo loại CQ và theo vùng CQ; Xác lập một số mô hình hệ KTST bền vững cho các TVCQ núi thấp xen đồi cao của tỉnh Bắc Kạn
Tiểu kết chương 1
(1) Nghiên cứu lãnh thổ theo tiếp cận CQ là một trong các hướng nghiên cứu địa lí tự nhiên tổng hợp tạo các căn cứ chính của địa lí học phục vụ định hướng không gian SDHL TNTN và BVMT, đặc biệt cho trong phát triển NLN (2) Quá trình nghiên cứu, đánh giá CQ miền núi cho quy hoạch không gian SDHL TNTN và BVMT trong phát triển NLN cần phải chú ý phân tích 4 vấn đề chính sau: (i) CQ miền núi phân hóa đa dạng và phức tạp, chủ yếu tuân theo quy luật đai cao và quy luật kiến tạo - địa mạo; (ii) CQ miền núi có nhiều tiềm năng tự nhiên để phát triển một ngành NLN đa dạng, theo hướng sản xuất hàng hóa; (iii) CQ miền núi luôn tồn tại những hiểm họa do TBTB gây ra, vì vậy trong phát triển NLN cần phải bố trí các loại hình sản xuất sao cho hợp lí, nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế và BVMT (iv) Trong tổ chức không gian SDHL TNTN và BVMT miền núi luôn phải chú ý rừng phòng hộ đầu nguồn để điều tiết dòng chảy và hạn chế tác hại của TNTN; (v) Tính
đa dạng trong khai thác CQ miền núi xuất phát từ sự đa đạng của thành phần dân tộc, tập quán canh tác Đây là một trong các cơ sở để xác lập một số mô hình hệ KTST bền vững cho các tiểu vùng CQ miền núi (3) Để thực hiện các mục tiêu và nội dung của luận án đề ra, đề tài được thực hiện theo một quy trình chặt chẽ với các nội dung chính sau: (i) Xác lập cơ sở lí luận và PP nghiên cứu của đề tài; (ii) Nghiên cứu, phân tích các đặc điểm đặc thù của CQ lãnh thổ nghiên cứu; (iii) Đánh giá CQ cho mục đích SDHL TNTN và BVMT trong phát triển NLN tỉnh miền núi Bắc Kạn; (iv) Đề xuất định hướng không gian SDHL TNTN và BVMT trong phát triển NLN tỉnh miền núi tỉnh Bắc Kạn
Header Page 9 of 148.
Footer Page 9 of 148.
Trang 10CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN TỈNH BẮC KẠN 2.1 Đặc điểm và vai trò các nhân tố thành tạo CQ tỉnh Bắc Kạn
có địa bàn cư trú, sản xuất và nền văn hóa riêng trong khai thác, sử dụng tài nguyên
2.1.2 Nhân tố tự nhiên
a) Địa chất
(i) Lịch sử phát triển: Lãnh thổ Bắc Kạn có một lịch sử phát triển địa chất rất lâu
dài và phức tạp, trên đó đã xảy ra nhiều biến động lớn làm thay đổi nhiều lần bộ mặt CQ của lãnh thổ này Trong các giai đoạn địa chất, đáng chú ý nhất là các vận động kiến tạo
Hecxini, Inđôxini và Anpi (ii) Thành phần thạch học: Ở Bắc Kạn các loại đá mẹ chính bao gồm: đá phiến sét, đá vôi, đá granit, đá gbrô và sản phẩm bồi tụ (iii) Đặc điểm kiến
tạo: Bắc Kạn nằm trong miền uốn nếp Bắc Bộ, hệ nếp uốn Việt Bắc, trong phức nếp lồi
Bắc Thái, là một vùng thuộc kiểu kiến tạo hoạt hoá Vì vậy hoạt động đứt gãy diễn ra khá mạnh và phát triển theo nhiều phương khác nhau như đứt gãy dạng vòng cung, đứt
gãy ĐB - TN, TB - ĐN, đứt gãy phương vĩ tuyến và á vĩ tuyến Địa chất - kiến tạo là
một trong các yếu tố có vai trò quan trọng đối với sự hình thành nền móng CQ tỉnh Bắc Kạn, là nguồn gốc hình thành và phát triển các kiểu địa hình
b) Địa hình
Là một lãnh thổ miền núi nên địa hình Bắc Kạn khá đa dạng và phức tạp Phân theo độ cao và mức độ chia cắt có các kiểu địa hình chính đó là: núi trung bình, núi thấp, đồi cao, đồi thấp và thung lũng xâm thực - kiến tạo (hình 2.3) Trong đó, diện tích đồi núi chiếm >90% diện tích tự nhiên (DTTN) của tỉnh Địa hình thung lũng sông suối là các dải đất bằng chiếm diện tích nhỏ phân bố thành các dải hẹp, kẹp giữa các dải đồi núi
cao hai bên Cùng với nền nham, độ cao và mức độ chia cắt sâu của địa hình là dấu hiệu
cơ bản trong việc phân hóa CQ lãnh thổ thành lớp và phụ lớp CQ, chi phối trực tiếp đặc điểm của các quá trình ngoại lực và di chuyển vật chất trong CQ
c) Khí hậu
Bắc Kạn nằm ở vùng khí hậu Đông Bắc, thuộc miền khí hậu phía Bắc (tính từ đèo Hải Vân trở ra Bắc) nên Bắc Kạn có khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa có mùa đông lạnh, với các đặc trưng chính là: nhiệt độ và lượng mưa trung bình năm khá cao (1.400
- 1.800mm/năm); mùa hè nóng và mưa nhiều (chiếm 85 - 90% lượng mưa cả năm), mùa nóng bắt đầu từ tháng IV và kết thúc vào tháng X; mùa đông lạnh và ít mưa, song thời gian ngắn (bắt đầu từ tháng XI, kết thúc vào tháng III năm sau) và không sâu sắc Đồng thời, với phần lớn DTTN là đồi núi nên khí hậu Bắc Kạn còn có sự phân hóa theo đai cao ở khu vực núi Tỉnh Bắc Kạn có 7 loại sinh khí hậu với những đặc điểm đặc trưng khác nhau (theo Phòng Địa lí khí hậu, Viện Địa lí Hà Nội)
Trang 11hồ Ba Bể; có nguồn nước ngầm phong phú Nhìn chung hệ thống sông ngòi tỉnh Bắc Kạn đặc trưng lòng sông dốc, hẹp, có nhiều thác gềnh, vách dạng chữ V, sức XM mạnh, vận chuyển lớn khối lượng lớn vật liệu vào mùa lũ, vì vậy ở đây chỉ có các dải đất phù sa nhỏ hẹp, nằm rải rác theo triền sông suối Lưu lượng nước sông biến động theo mùa rất rõ: mùa mưa chuyển tải lượng nước tới 70 - 80% nên hay gây ra lũ lụt, mùa đông sông suối ít nước, gần như cạn kiệt, ảnh hưởng đến sản xuất và sinh hoạt của nhân dân
e) Thổ nhưỡng
Trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn phân bố các nhóm, loại đất chính sau: nhóm đất phù
sa (gồm loại đất: Py, Pc), nhóm đất đỏ vàng (gồm loại đất: Fs, Fv, Fq, Fk, Fp), nhóm đất mùn vàng đỏ trên núi (gồm loại đất: Hv, Hs, Ha), nhóm đất dốc tụ (D) Trong các nhóm đất vừa nêu, diện tích chiếm ưu thế là nhóm đất đỏ vàng (84,35% DTTN của
tỉnh), diện tích ít nhát là nhóm đất dốc tụ Sự đa dạng và phân hoá phức tạp của thổ
nhưỡng, cùng với lớp phủ thực vật đã tạo nên tính đa dạng và sự phân hoá phức tạp của các loại CQ
f) Thảm thực vật
Nằm trong khu hệ Hoa Nam - Bắc Việt Nam nên thực vật của tỉnh thuộc kiểu rừng kín thường xanh nhiệt đới ẩm mưa mùa Tuy nhiên, do sự phân hóa của điều kiện
tự nhiên theo đai cao, thảm thực vật của tỉnh phân bố theo 2 đai: Đai thảm thực vật
<700m là kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới, có cấu trúc nhiều tầng (5 tầng), trong đó loài cây chiếm ưu thế là các loại cây gỗ thường xanh thuộc họ dẻ, re, vang, trinh nữ, bồ hòn, trám Kiểu rừng này phân bố ở các vùng đồi núi thấp của tỉnh thuộc Chợ Đồn, Chợ Mới, Bạch Thông, Na Rì; Đai thảm thực vật >700m (700 - 1.500m) là kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới trên núi, phân bố ở các huyện phía bắc và phía tây của tỉnh (Pác Nặm, Ngân Sơn, Ba Bể, Chợ Đồn) Cấu trúc rừng đơn giản, thường chỉ có 1 - 2 tầng gỗ, dưới tầng gỗ có nhiều rêu và địa y Loài cây chiếm ưu thế của đai này là dẻ, re, sồi, thông Dưới các mức độ tác động khác nhau của con người, thảm thực vật tỉnh Bắc Kạn được chia làm hai loại chính: thảm thực vật tự nhiên (rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, trảng cây bụi) và thảm thực vật
nhân tác (rừng trồng, lúa nước, cây hàng năm, cây lâu năm) Đặc trưng của thảm thực
vật chính là một trong các chỉ tiêu quan trọng trong phân loại CQ; hiện trạng thảm thực vật trên các loại đất là dấu hiệu để phân chia các loại CQ; cho phép xác định đặc điểm cấu trúc, chức năng của các đơn vị CQ và thấy được mức độ biến đổi của
CQ do hoạt động nhân sinh
g) Các quá trình tự nhiên và tai biến thiên nhiên
Vào mùa mưa, các quá trình tự nhiên và tai biến thiên nhiên (TBTN) thường xảy
ra ở các khu vực đồi núi của lãnh thổ bao gồm XM đất, trượt lở đất đá, lũ quyét Các quá trình tự nhiên và TBTN là một trong các yếu tố có ảnh hưởng không nhỏ tới sự biến đổi
CQ Trong một số trường hợp tạo ra sự biến đổi đột biến nhưng ở quy mô nhỏ
2.1.3 Nhân tố dân cư và kinh tế - xã hội
Dân cư và nguồn lao động: Dân số của tỉnh Bắc Kạn (năm 2014) là 308.310
người; trong đó 83,81% sống ở nông thôn Bắc Kạn có 7 dân tộc cùng sinh sống (Tày, Dao, Kinh, Nùng, Mông, Hoa, Sán cháy) Số người lao động chiếm 67,38% số dân toàn tỉnh, trong đó 69,94% làm việc trong khu vực kinh tế nông nghiệp, trình độ
lao động thấp (chỉ có 13% số lao động được qua đào tạo) Các hoạt động khai thác
tài nguyên chính gồm: Hoạt động sử dụng đất trong NLN (trồng rừng, làm ruộng bậc
Header Page 11 of 148.
Footer Page 11 of 148.
Trang 12thang, làm nương rẫy, chặt phá rừng) Hoạt động sử dụng đất trong khai thác khoáng sản (san lấp bề mặt địa hình, tàn phá rừng, thay đổi chế độ dòng chảy, làm cho CQ bị biến đổi hoàn toàn) Hoạt động sử dụng đất trong xây dựng cơ sở hạ tầng, phát triển đô
thị và các ngành công nghiệp Con người cùng với các hoạt động sống và sản xuất là
yếu tố có tác động mạnh mẽ đến CQ Tác động của con người có thể tốt, có thể xấu song kết quả của các tác động đó chính là yếu tố động lực bên trong làm biến đổi và tạo nên CQ mới - CQ nhân sinh
2.2 Đặc điểm CQ tỉnh Bắc Kạn
2.2.1 Hệ thống phân loại CQ tỉnh Bắc Kạn
Nguyên tắc xây dựng hệ thống phân loại: có 3 nguyên tắc cơ bản, đó là phát
sinh - hình thái, tổng hợp và đồng nhất tương đối Hệ thống phân vị phân loại CQ và
bản đồ CQ tỉnh Bắc Kạn: Hệ thống phân loại CQ tỉnh Bắc Kạn xây dựng cho bản đồ
CQ tỉ lệ 1:100.000 gồm 6 cấp: hệ CQ - phụ hệ CQ - kiểu CQ - lớp CQ - phụ lớp CQ - loại CQ, trong đó cấp loại CQ là đơn vị cơ sở dùng để đánh giá CQ cho các mục đích thực tiễn Bản đồ CQ tỉnh Bắc Kạn tỉ lệ 1:100.000: Bản đồ CQ tỉnh Bắc Kạn được xây dựng trên cơ sở chồng xếp các bản đồ thành phần có cùng tỉ lệ Còn bảng chú giải của bản đồ CQ được xây dựng theo tọa độ ma trận sinh thái phát sinh, trong đó hàng ngang thể hiện nền nhiệt ẩm, gồm các cấp phân loại là hệ, phụ hệ, kiểu CQ, hàng dọc thể hiện nền rắn và dinh dưỡng đất, gồm các cấp phân loại là lớp, phụ lớp Điểm giao nhau giữa hàng ngang và hàng dọc chính là loại CQ Loại CQ được đánh kí hiệu cả chữ, số theo thứ tự và được thể hiện bằng các gam màu sinh thái khác nhau (hình 2.7)
2.2.2 Đặc điểm cấu trúc, động lực mùa và chức năng CQ tỉnh Bắc Kạn
* Cấu trúc CQ: Dựa vào các nguyên tắc và chỉ tiêu phân loại CQ đã nêu (bảng
2.4), lãnh thổ Bắc Kạn được phân chia thành 78 loại CQ nằm trong 5 phụ lớp, 1 lớp
CQ thuộc 1 kiểu của phụ hệ CQ nhiệt đới ẩm gió mùa có mùa đông lạnh, hệ CQ nhiệt
đới ẩm gió mùa Đông Nam Á Hệ CQ: CQ tỉnh Bắc Kạn nằm trong hệ CQ nhiệt đới
ẩm gió mùa nội chí tuyến Đông Nam Á, với các đặc trưng là trong năm có 2 lần mặt trời lên thiên đỉnh nên nhận được lượng bức xạ lớn, nền nhiệt cao, lượng mưa phong phú và có 2 loại gió luân phiên tác động đến lãnh thổ với tính chất hoàn toàn trái
ngược nhau: gió mùa mùa đông và gió mùa mùa hè Phụ hệ CQ: Nằm ở vị trí phía
đông bắc của đất nước nên vào mùa đông tỉnh Bắc Kạn chịu ảnh hưởng khá mạnh của gió mùa đông bắc từ cao áp Xibia thổi xuống, tạo nên lãnh thổ nằm trong phụ hệ CQ
nhiệt đới ẩm gió mùa có mùa đông lạnh Kiểu CQ: Bắc Kạn thuộc kiểu CQ nhiệt đới
ẩm có mùa đông lạnh, mưa mùa hè, do có các chỉ tiêu nhiệt - ẩm như sau: Nhiệt độ trung bình năm khá cao (khoảng 20 - 220C), biên độ dao động nhiệt không quá lớn (khoảng 100C) và chế độ nhiệt được chia làm 2 mùa: mùa nóng (từ tháng 4 đến tháng 10) với nhiệt độ các tháng đều >200C và mùa lạnh (từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau), với nhiệt độ các tháng đều <200C, thậm chí có những tháng xuống <150C Lượng mưa dồi dào, hầu hết các nơi đều đạt >1.500mm/năm, tuy nhiên có sự phân hóa theo mùa Mùa mưa trùng với mùa nóng, với lượng mưa chiếm 85 - 90% lượng mưa cả năm, mùa khô trùng với mùa lạnh, với lượng mưa chỉ bằng một tháng mưa nhiều trong mùa
mưa (200 - 300mm) Chỉ số khô hạn trung bình năm (K=E/R) là 0,9 <1 Lớp CQ: CQ
tỉnh Bắc Kạn chỉ có 1 lớp CQ duy nhất là lớp CQ núi Núi ở đây chiếm 81,9% diện
tích lãnh thổ, thường phân bố ở độ cao từ 500m trở lên, độ chia cắt sâu >100m, độ dốc
>150, trong đó phổ biến là núi thấp (59,7%) Các quá trình ngoại sinh thống trị là bóc
Header Page 12 of 148.
Footer Page 12 of 148.
Trang 13mòn, xâm thực, rửa trôi Ngoài ra, dưới chân các dãy núi, nằm trong thung lũng kiến tạo là các dãy đồi cao, thấp và các thung lũng sông suối nằm ở các độ cao khác nhau (100 - 500m), mức độ chia cắt và độ dốc thấp (<100m và <150) Quá trình ngoại sinh bao gồm cả xâm thực và tích tụ Ngoài ra, ở Bắc Kạn còn thấy khá nhiều các dạng địa hình cacxtơ, với quá trình rửa lũa và đổ lở thống trị Các điều kiện nhiệt ẩm, đất và
thực vật có sự phân hóa theo đai cao rất rõ: đai <700m và đai >700m Phụ lớp CQ:
được phân chia trong phạm vi lớp CQ theo chỉ tiêu đặc trưng trắc lượng hình thái địa hình, thể hiện qua sự phân hóa đai cao của tự nhiên Lãnh thổ Bắc Kạn được chia làm
5 phụ lớp: CQ núi trung bình, CQ núi thấp, CQ đồi cao, CQ đồi thấp, CQ thung lũng
sông suối Mỗi phụ lớp có đặc điểm riêng theo các hợp phần cấu tạo (bảng 2.5) Loại
CQ: là đơn vị phân loại cuối cùng của hệ thống phân loại CQ tỉnh Bắc Kạn Trong phạm vi
phụ lớp, loại CQ được phân chia dựa trên sự kết hợp giữa loại đất và thảm thực vật hiện tại
Do vậy, loại CQ là những đơn vị phản ánh tính khá đồng nhất của các điều kiện sinh thái
Sự kết hợp của 12 loại thổ nhưỡng và 7 thảm thực vật đã hình thành nên ở tỉnh Bắc Kạn 78 loại CQ thuộc 6 nhóm loại CQ khác nhau: CQ rừng nguyên sinh, CQ rừng thứ sinh, CQ rừng trồng, CQ trảng cây bụi, CQ cây lâu năm và CQ cây hàng năm
Bảng 2.5 Khái quát đặc điểm tự nhiên của các phụ lớp cảnh quan tỉnh Bắc Kạn
đối
Tương đối
Nhiệt
độ
Lượng mưa
* Động lực mùa của CQ: Động lực mùa của CQ tỉnh Bắc Kạn có liên quan
chặt chẽ đến tính mùa của khí hậu với đặc điểm nhiệt - ẩm đó là: mùa mưa trùng với mùa hè, bắt đầu từ tháng 4 đến tháng 10, với lượng mưa chiếm đến 85 - 90% lượng mưa cả năm, chỉ số khô hạn thấp (K=0,35-ẩm ướt); mùa ít mưa hay còn gọi là mùa khô trùng với mùa đông, kéo dài từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau, với lượng mưa rất
ít, chỉ số khô hạn lớn hơn (K=1,45-khô nhẹ) Tính mùa của khí hậu chi phối trực tiếp
Header Page 13 of 148.
Footer Page 13 of 148.
