Hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 6 tuổi qua quá trình hình biểu tượng số lượng

LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành được đề tài “Hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua quá trình hình biểu tượng số lượng” ngoài sự cố gắng nỗ lực của bản thân, em còn nhận được

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp hình thành biểu tượng Toán

HÀ NỘI, 2016

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp hình thành biểu tượng Toán

Người hướng dẫn khoa học

ThS NGUYỄN VĂN ĐỆ

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành được đề tài “Hình thành các thao tác tư duy cho trẻ

5 - 6 tuổi qua quá trình hình biểu tượng số lượng” ngoài sự cố gắng nỗ lực

của bản thân, em còn nhận được sự giúp đỡ, động viên, quan tâm của các thầy, cô giáo khoa Giáo dục Mầm non trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Đặc biệt, em xin được tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới thầy giáo ThS Nguyễn Văn Đệ - người đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tận tình để

em có thể hoàn thành khóa luận này

Một lần nữa, em xin chân thành cảm ơn và kính chúc quý thầy cô sức khỏe và thành công trong cuộc sống!

Hà Nội, tháng 05 năm 2016

Người thực hiện

Trần Thị Ca

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài “Hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6

tuổi qua quá trình hình thành biểu tượng số lượng” là kết quả tôi trực tiếp

nghiên cứu, tìm tòi thông qua sự hướng dẫn của thầy cô, bạn bè

Trong quá trình nghiên cứu, tôi có sử dụng tài liệu của một số nhà nghiên cứu, một số tác giả khác Tuy nhiên đó chỉ là cơ sở để tôi rút ra những vấn đề cần tìm hiểu ở đề tài của mình

Khóa luận này là kết quả nghiên cứu của riêng cá nhân tôi, không trùng khớp với kết quả của các tác giả khác Những điều tôi nói ở trên là hoàn toàn đúng sự thật

Hà Nội, tháng 05 năm 2016

Người thực hiện

Trần Thị Ca

DANH MỤC VIẾT TẮT

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 8

1 Lí do chọn đề tài 8

2 Mục đích nghiên cứu 9

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

4 Đối tượng nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Phạm vi nghiên cứu 10

7 Cấu trúc khóa luận 10

NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 11

1.1 Cơ sở lí luận của việc hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng 11

1.1.1 Tư duy 11

1.1.2 Thao tác tư duy 11

1.1.3 Mối quan hệ giữa các thao tác tư duy 14

1.1.4 Biểu tượng, số lượng, biểu tượng số lượng 15

1.1.5 Đặc điểm phát triển tư duy của trẻ mẫu giáo 15

1.1.6 Nội dung chương trình hình thành biểu tượng số lượng, con số và phép đếm cho trẻ 5 - 6 tuổi 17

1.2 Thực trạng của việc hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng 20

1.2.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên mầm non về vấn đề hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng 20

1.2.2 Thực trạng sử dụng các biện pháp hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng 21

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG MỘT SỐ BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH CÁC THAO TÁC TƯ DUY CHO TRẺ 5 - 6 TUỔI THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG

HÌNH THÀNH BIỂU TƯỢNG SỐ LƯỢNG 24

2.1 Các nguyên tắc xây dựng một số biện pháp hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng 24

2.1.1 Nguyên tắc dạy học phát triển 24

2.1.2 Nguyên tắc học đi đôi với hành 25

2.1.3 Nguyên tắc trực quan 26

2.1.4 Nguyên tắc tính hệ thống và trình tự 27

2.1.5 Nguyên tắc dạy học vừa sức 28

2.1.6 Nguyên tắc đảm bảo tính khoa học 29

2.1.7 Nguyên tắc đảm bảo tính ý thức và phát huy tính tích cực của trẻ 29

2.2 Đề xuất một số biện pháp hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng 30

2.2.1 Sử dụng hành động mẫu 30

2.2.2 Sử dụng hệ thống câu hỏi 31

2.2.3 Sử dụng tình huống có vấn đề 32

2.2.4 Sử dụng hệ thống trò chơi học tập 35

2.2.5 Sử dụng hệ thống bài tập 39

2.2.6 Sử dụng các hoạt động khác nhau: thể dục, tạo hình, truyện, thơ, vào quá trình hình thành các TTTD cho trẻ 40

2.3 Mối quan hệ giữa các biện pháp hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng 42

KẾT LUẬN 45

TÀI LIỆU THAM KHẢO 46

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Giáo dục mầm non là cấp học đầu tiên của hệ thống giáo dục quốc dân, đặt nền móng ban đầu cho sự phát triển về thể chất, trí tuệ, tình cảm, thẩm mĩ của trẻ Đây là độ tuổi sự phát triển các tố chất trở nên mạnh mẽ và hết sức quan trọng để về sau trẻ có thể phát triển tốt hơn, hài hòa và toàn diện hơn “Vì sự nghiệp mười năm trồng cây, vì lợi ích trăm năm trồng người” - hàng chục năm nữa trẻ em tuổi mầm non của ngày hôm nay sẽ trở thành người lao động, người công dân thực sự của đất nước, những người sẽ góp công xây dựng, bảo vệ Tổ quốc, đưa đất nước ta đi lên bắt kịp thời đại, thời đại của khoa học kĩ thuật, của nền kinh tế tri thức Để đào tạo ra những con người có đủ đức đủ tài thì phải bắt đầu ngay từ thuở lọt lòng

triển toàn diện về nhân cách và trang bị tri thức, kĩ năng để trẻ vào học phổ thông mà còn đào tạo ra những đứa trẻ thông minh, ham hiểu biết, thích khám phá, tìm tòi, có khả năng thực hiệm một số thao tác tư duy cơ bản như: phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát hóa, trừu tượng hóa,…

Để giúp trẻ có những khả năng trí tuệ trên chúng ta phải hình thành cho trẻ một số thao tác tư duy Tư duy có vai trò đặc biệt quan trọng đối với hoạt động thực tiễn cũng như đối với hoạt động nhận thức của con người: tư duy giúp con người nhận thức được quy luật khách quan, từ đó có thể chủ động dự kiến

xu hướng phát triển của sự vật, hiện tượng và có kế hoạch, biện pháp cải tạo hiện thực khách quan Khả năng tư duy giúp con người vạch ra mọi kế hoạch cho hoạt động của mình và có thể học tập để lĩnh hội những tri thức mà thế hệ đi trước để lại, lao động để xây dựng xã hội ngày càng phát triển

trẻ làm quen tác phẩm văn học, môi trường xung quanh, tạo hình, thì quá trình hình thành biểu tượng toán học sơ đẳng, đặc biệt là quá trình hình thành biểu tượng số lượng là một môi trường thuận lợi Trong quá trình giáo dục này trẻ học các biện pháp giải quyết nhiệm vụ nhận thức Để giải quyết nhiệm vụ nhận

thức đó thì buộc trẻ phải thực hiện các thao tác tƣ duy: phân tích, so sánh, tổng hợp, phân loại, Trẻ phải nỗ lực ý chí để hoàn thành các nhiệm vụ đó Từ đó hình thành ở trẻ các phẩm chất của hoạt động trí tuệ: sự nhanh trí, linh hoạt, óc quan sát, tính tích cực, độc lập, Ở trẻ 5 - 6 tuổi tƣ duy trực quan hình tƣợng phát triển mạnh mẽ và bắt đầu hình thành mầm mống của tƣ duy logic Dựa vào

đó có thể hình thành một số thao tác tƣ duy cho trẻ: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu tƣợng hóa

Thực tế trong các giờ học hình thành biểu tƣợng toán học nói chung, giờ học hình thành biểu tƣợng số lƣợng nói riêng giáo viên chƣa chú ý nhiều đến việc hình thành các thao tác tƣ duy cho trẻ Nhiều giáo viên còn chƣa biết cách nghiên cứu và sử dụng những biện pháp dạy học nhằm hình thành các thao tác

tƣ duy cần thiết cho trẻ Vì thế mức độ hình thành các thao tác tƣ duy cho trẻ qua hoạt động hình thành biểu tƣợng toán còn thấp và chƣa đáp ứng đƣợc những yêu cầu của quá trình này Vì vậy để góp phần nâng cao hiệu quả hình thành các thao tác tƣ duy cho trẻ mẫu giáo qua hoạt động hình thành biểu tƣợng toán học

sơ đẳng tôi chọn nghiên cứu đề tài: “Hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 -

6 tuổi qua quá trình hình thành biểu tượng số lượng”

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu, xây dựng một số biện pháp hình thành các thao tác tƣ duy cho trẻ 5 - 6 tuổi trong quá trình hình thành biểu tƣợng số lƣợng nhằm nâng cao mức độ hình thành các thao tác tƣ duy cho trẻ lứa tuổi này

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lí luận của các biện pháp hình thành các thao tác tƣ duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua quá trình hình thành biểu tƣợng số lƣợng

- Tìm hiểu thực trạng sử dụng các biện pháp hình thành các thao tác tƣ duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua quá trình hình thành biểu tƣợng số lƣợng

- Xây dựng một số biện pháp hình thành các thao tác tƣ duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua quá trình hình thành biểu tƣợng số lƣợng

4 Đối tượng nghiên cứu

Quá trình hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua quá

trình hình thành biểu tượng số lượng

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí luận:

Đọc sách báo, tài liệu có liên quan đến đề tài nghiên cứu để xây dựng cơ

sở lí luận cho đề tài

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa và khái quát hóa cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động học tập có chủ đích hình thành biểu tượng số lượng

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo khóa luận gồm 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2: Xây dựng một số biện pháp hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lí luận của việc hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng

1.1.1 Tư duy

Tư duy là hoạt động trí tuệ giúp con người tạo ra hoặc giải quyết một vấn

đề, đưa ra một quyết định hoặc có thêm một sự hiểu biết Đó là một cuộc tìm kiếm cái mới (ý nghĩa mới, giải pháp mới, trí thức mới, ) từ những kiến thức, kinh nghiệm đã có

Tư duy bao hàm một loạt các hoạt động trí tuệ thường xuyên diễn ra đồng thời và trong sự kết hợp với nhau Các hoạt động này diễn ra dưới hai dạng chính: nhận thức và siêu nhận thức Nhận thức là các hoạt động hướng vào việc tạo ra ý nghĩ Siêu nhận thức là các hoạt động hướng vào việc hướng dẫn, điều khiển, kiểm soát sự nảy sinh ý nghĩ, tức là hướng dẫn, uốn nắn, lựa chọn các hoạt động tạo ý nghĩ trên Các hoạt động trên đều không thể diễn ra nếu không

có tri thức Tri thức là thành phần quan trọng thứ hai của tư duy Nó bao hàm cả những hiểu biết về thế giới xung quanh lẫn kinh nghiệm về phương thức tiến hành hoạt động Các hoạt động trên của tư duy lại diễn ra dưới sự nâng đỡ, điều khiển của các khuynh hướng (quan điểm, thái độ) khác nhau: sự tôn trọng chứng

cớ, sự hoài nghi và tò mò, ham muốn thu thập thông tin, Đó chính là thành phần quan trọng thứ ba của tư duy Sự thống nhất giữa các thành phần trên là cơ

sở để có hoạt động tư duy

1.1.2 Thao tác tư duy

Xét về bản chất, tư duy là một quá trình cá nhân thực hiện các thao tác tư duy nhất định để giải quyết vấn đề hay nhiệm vụ đặt ra cho nó Cá nhân có tư duy hay không chính là ở chỗ họ có tiến hành các thao tác tư duy trong đầu mình hay không?

Thao tác tư duy là những hoạt động trí tuệ diễn ra trong óc con người và

là vật liệu của quá trình tư duy

Các thao tác tư duy bao gồm: phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa, khái quát hóa, cụ thể hóa

1.1.2.1 Phân tích

Là quá trình con người dùng trí óc phân chia đối tượng nhận thức thành các “bộ phận”, thành các phần khác nhau

Phân tích là thao tác tư duy nhằm tách đối tượng nhận thức thành những

bộ phận, những dấu hiệu và thuộc tính, những liên hệ và quan hệ giữa chúng theo một hướng nhất định, nhờ đó mà nhận thức đầy đủ, sâu sắc và trọn vẹn về đối tượng nhận thức ấy

Phân tích luôn luôn là một việc làm có yêu cầu, diễn biến theo một phương hướng nhất định nào đó Thao tác phân tích được thực hiện dưới nhiều hình thức và có mức độ phát triển của nó Sự phân tích bằng hành động thực tiễn, sự phân tích cảm tính và phân tích trí tuệ được thực hiện và phát triển trong mối quan hệ tương hỗ với nhau Sự phân tích bằng hành động thực tiễn và phân tích cảm tính được biểu hiện chủ yếu ở trẻ mầm non còn học sinh phổ thông thì biểu hiện chủ yếu là sự phân tích trí tuệ

hệ thống nhất

Thao tác tổng hợp thực hiện dưới nhiều hình thức và mức độ khác nhau Trẻ mầm non chủ yếu tiến hành tổng hợp bằng hành động thực tiễn Từ hành động tổng hợp thực tiễn được phát triển đến tổng hợp trí tuệ được diễn ra trong mối quan hệ tương hỗ, chặt chẽ

Hành động tổng hợp bắt đầu bằng sự tổng hợp cục bộ, thông qua sự chuyển hóa tiến đến sự tổng hợp đầy đủ, cuối cùng là tổng hợp có hệ thống

1.1.2.3 So sánh

Là quá trình dùng trí óc để xác định sự giống nhau hay khác nhau, sự đồng nhất hay không đồng nhất, sự bằng nhau hay không bằng nhau giữa các đối tượng nhận thức

1.1.2.4 Trừu tượng hóa

Là quá trình dùng trí óc để gạt bỏ những mặt, những thuộc tính, những liên hệ, quan hệ thiết yếu không cần thiết và chỉ giữ lại những yếu tố cần thiết

Trừu tượng hóa là một quá trình nhờ đó người ta tách biệt trong ý nghĩ một hay một số tính chất hoặc quan hệ khi đó được xem là quan trọng hơn so với những cái khác vốn có của sự vật hiện tượng để tập trung chú ý vào đó, đi sâu nghiên cứu tốt hơn các tính chất hay quan hệ này Nhờ đó hiểu rõ bản chất của sự vật hiện tượng

1.1.2.5 Khái quát hóa

Là quá trình dùng trí óc để hợp nhất nhiều đối tượng khác nhau thành một nhóm, một loại theo những thuộc tính, những liên hệ, quan hệ chung nhất định

Theo Rubistein, khái quát hóa diễn ra theo 3 con đường:

+ Thứ nhất, khái quát hóa kinh nghiệm dựa trên sự so sánh trực tiếp, tách

ra những dấu hiệu chung của các hiện tượng được so sánh Con đường này trên thực tế chỉ dừng lại ở giai đoạn đầu của nhận thức, khi nó chưa đạt tới trình độ kiến thức lí luận

+ Thứ hai, đó là khái quát hóa thông tin qua phân tích và trừu tượng hóa dẫn đến tách ra cái chung, bản chất, những mối liên hệ bên trong mang tính quy luật của các sự vật, hiện tượng

+ Thứ ba, thể hiện ở chính quá trình tách ra hoặc suy diễn Đó là sự khái quát hóa thể hiện bằng chính con đường chứng minh, là sự tách ra mang tính chất chứng minh của một luận điểm dựa vào các luận điểm khác mà luận điểm

đó được suy ra một cách tất yếu

Theo Vưgôtxki thì mục đích cơ bản của sự phát triển khái quát hóa có:

Mục đích 1: Khái quát hóa hỗn hợp

Thường có ở trẻ nhỏ Đặc trưng của mục đích khái quát hóa này là tính

“không liên hệ” nhóm đối tượng được nhận thức theo ấn tượng ngẫu nhiên

Mục đích 2: Khái quát hóa được dựa vào đặc điểm bên ngoài đối tượng Tách ra những nét giống nhau và tổ hợp những dấu hiệu chung đã được tách ra cả một loạt những đối tượng cùng loại

Mục đích 3: Mức độ khái quát hóa cao hơn cả, kiểu khái quát hóa đặc biệt

có trong khái niệm khoa học, trong các hình thức của tư duy

1.1.3 Mối quan hệ giữa các thao tác tư duy

Các TTTD có mối quan hệ mật thiết với nhau, thống nhất theo một hướng nhất định, do nhiệm vụ tư duy quy định Tuy nhiên mỗi thao tác trên đều có chức năng riêng, nhưng trong bất kì một quá trình tư duy cụ thể nào chúng đều

có mặt dù ít, dù nhiều và khi tham gia vào một quá trình tư duy cụ thể, chúng thường diễn ra theo một chiều hướng thống nhất do chủ thể tư duy tiến hành nhằm giải quyết nhiệm vụ tư duy Vì vậy, trên góc độ cấu trúc, bản chất của tư duy không khác gì ngoài là một quá trình cá nhân thực hiện các TTTD nhất định

để giải quyết một nhiệm vụ tư duy cụ thể Hoạt động của các thao tác trên chính

là quy luật bên trong của tư duy

Phân tích và tổng hợp là hai thao tác tư duy trái ngược nhau nhưng đồng thời cũng liên quan chặt chẽ với nhau Chúng là hai phương diện của một quá trình tư duy thống nhất Chúng quan hệ mật thiết với nhau, bổ sung cho nhau: phân tích được tiến hành theo hướng của tổng hợp hay nói cách khác phân tích là cơ sở cho tổng hợp, còn tổng hợp được thực hiện theo kết quả của phân tích Nhưng điều quan trọng trong tư duy là phân tích đồng thời với tổng hợp Hoạt động phân tích, tổng hợp được thực hiện ở tất cả các khâu của quá trình học tập và sự phân tích thực hiện có phần mạnh hơn và hoàn thiện hơn tổng hợp

So sánh có liên quan chặt chẽ với phân tích và tổng hợp Hay nói cách khác

sự thống nhất của phân tích và tổng hợp thể hiện rõ ở sự so sánh Trước hết, những đối tượng nhận thức được so sánh với nhau Mỗi sự so sánh hai hay nhiều đối tượng bắt đầu bằng việc tách các yếu tố từ các đối tượng để so sánh (thể hiện bằng sự phân tích), việc chỉ ra liên hệ giữa các đối tượng (thể hiện bằng sự tổng

hợp) Như vậy so sánh thực hiện nhờ sự phân tích mà sự phân tích này là cơ sở để dẫn đến sự tổng hợp và sau đó dẫn tới khái quát hóa Sự so sánh là một dạng cụ thể của mối quan hệ qua lại giữa phân tích và tổng hợp Sự so sánh có ý nghĩa đặc biệt ở giai đoạn đầu của nhận thức kinh nghiệm Có thể nói rằng việc nhận thức được tất cả những gì tồn tại đều thông qua việc so sánh các đối tượng, hiện tượng này với các đối tượng, hiện tượng khác giống chúng hoặc khác chúng Thông qua việc so sánh các đối tượng với nhau, con người có thể định hướng đúng đắn sự vật, hiện tượng trong thế giới xung quanh

Trừu tượng hóa và khái quát hóa có mối quan hệ qua lại với nhau Trừu tượng hóa được tiến hành theo hướng của khái quát hóa, còn khái quát hóa được thực hiện trên kết quả của trừu tượng hóa

Trong mỗi hoạt động nhận thức của trẻ mầm non khi học toán, các TTTD được tiến hành đan xen nhau, thông qua đó thúc đẩy sự phát triển của chúng giúp trẻ đạt được kiến thức một cách chắc chắn Khó phân biệt rạch ròi các TTTD cụ thể ở mỗi thời điểm của quá trình nhận thức Tuy nhiên với mỗi nội dung học tập cụ thể, một TTTD nào đó được nổi lên, có tính chất chủ đạo

1.1.4 Biểu tượng, số lượng, biểu tượng số lượng

Biểu tượng là hình thức của nhận thức, cao hơn cảm giác, cho ta hình ảnh

cụ thể của sự vật, hiện tượng còn giữ lại trong óc khi tác động của các sự vật hiện tượng ấy vào giác quan của ta đã chấm dứt

Số lượng là chỉ số phần tử có trong một tập hợp tại một không gian và thời điểm xác định

Biểu tượng số lượng là hình ảnh cụ thể về số lượng mà con người đã tri giác trước đây được tái hiện trong óc khi chúng không còn trực tiếp tác động vào các giác quan của ta nữa

1.1.5 Đặc điểm phát triển tư duy của trẻ mẫu giáo

Ở tuổi ấu nhi, hầu hết trẻ em đều rất tích cực hoạt động với đồ vật, nhờ đó trí tuệ, đặc biệt là tư duy phát triển khá mạnh Lúc này trẻ đã bắt đầu giải các bài toán thực tế, nhưng quá trình giải đó không diễn ra trong óc mà diễn ra bằng tay theo phương pháp “thử và sai”, được gọi là tư duy bằng tay hay tư duy trực quan

- hành động Nói cho đúng hơn đây chỉ là những hành động định hướng bên ngoài, làm tiền đề cho sự hình thành những hành động định hướng bên trong, tức là giúp trẻ giải các bài toán trong óc - tư duy

Đến tuổi mẫu giáo, tư duy của trẻ có một bước ngoặt rất cơ bản Đó là sự chuyển tư duy từ bình diện bên ngoài vào bình diện bên trong mà thực chất đó là việc chuyển những hành động định hướng bên ngoài thành những hành động định hướng bên trong theo cơ chế nhập tâm Quá trình tư duy của trẻ bắt đầu dựa vào những hình ảnh của sự vật và hiện tượng đã có trong đầu, cũng có nghĩa là chuyển từ kiểu tư duy trực quan hành động sang kiểu tư duy trực quan - hình tượng

Việc chuyển từ tư duy trực quan - hành động sang tư duy trực quan - hình tượng là nhờ vào:

- Trẻ tích cực hoạt động với đồ vật, hoạt động đó được lặp đi lặp lại nhiều lần, lâu dần được nhập tâm thành hình ảnh, thành biểu tượng trong óc Đó là cơ

sở để cho hoạt động tư duy được diễn ra ở bình diện bên trong

- Do hoạt động vui chơi mà trung tâm là trò chơi đóng vai theo chủ đề Loại trò chơi đó giúp trẻ hình thành chức năng kí hiệu tượng trưng của ý thức Chức năng này được thể hiện ở khả năng dùng một vật này thay thế cho một vật khác và hành động với vật thay thế như là hành động với vật thật

Tư duy của trẻ 3 - 4 tuổi đã đạt tới ranh giới của tư duy trực quan - hình tượng, nhưng các hình tượng và biểu tượng trong đầu trẻ vẫn còn gắn liền với hành động, với xúc cảm và ý muốn chủ quan Những tình huống trong đời sống hàng ngày tác động đến trẻ, gây cảm xúc bên trong trẻ, kích thích quá trình tư duy của trẻ Cách nhìn nhận sự vật của trẻ theo lối trực giác toàn thể, có nghĩa là trước một sự vật nào đó, trẻ tri giác toàn bộ sự vật đó chứ không tách rời từng bộ phận

Trẻ 4 - 5 tuổi tư duy trực quan - hành động và tư duy trực quan - trừu tượng vẫn tiếp tục phát triển mạnh mẽ Trẻ bắt đầu suy nghĩ, xem xét nhiệm vụ hoạt động, lựa chọn phương pháp, phương tiện để giải quyết nhiệm vụ tư duy sao cho phù hợp Tuy nhiên với những tình huống, điều kiện hoạt động mới lạ

trẻ vẫn phải thực hiện phương pháp “thử và sai” Nhờ có sự phát triển ngôn ngữ,

ở trẻ 4 - 5 tuổi xuất hiện loại tư duy trừu tượng Trẻ đã bắt đầu đề ra cho mình những bài toán nhận thức, sự tìm tòi cách giải quyết những hiện tượng mà mình nhìn thấy được Phần lớn trẻ 4 - 5 tuổi có khả năng suy luận

Hoạt động trí tuệ của trẻ 5 - 6 tuổi phát triển khá rõ về chất Ở tuổi này hoạt động tri giác của trẻ đã mang tính mô hình hóa Trẻ biết chia cắt sự vật thành nhiều phần khi tri giác và xác định được mối liên hệ giữa các phần với nhau để hướng tới việc xây dựng mô hình chuẩn cảm giác Ở trẻ đã có hành động tư duy trực quan hình ảnh ở mức cao Khi giải quyết các bài tập nhận thức, trẻ thường sử dụng kí hiệu, sơ đồ để làm điểm tựa Hành động tư duy logic cũng bắt đầu phát triển liên quan đến khả năng sử dụng kí hiệu, ngôn ngữ và thoát dần khỏi tính hiện thực Ở trẻ cuối tuổi mẫu giáo đã có bước chuyển từ tính hình tượng sang tính trừu tượng - khái quát khi giải quyết các nhiệm vụ trí tuệ Trẻ dần thể hiện khả năng tự khám phá mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng, biết suy luận về những hiện tượng liên quan hay không liên quan đến mình và muốn tìm ra nguyên nhân của nó Hành động thử được hạn chế tối đa và chuyển thành hành động định hướng bên trong giúp trẻ hoàn thành bài tập nhận thức một cách hiệu quả

Ở trẻ 5 - 6 tuổi hình thành một kiểu tư duy mới - tư duy trực quan sơ đồ Kiểu tư duy này giúp trẻ hiểu được những thuộc tính, bản chất của sự vât hiện tượng mà trẻ muốn tìm hiểu nhưng không hình dung được bằng hình ảnh Trẻ có thể hiểu một cách nhanh chóng về cách biểu diễn và sử dụng sơ đồ tìm hiểu sự vật, tức là khả năng sơ đồ hóa và đọc sơ đồ đã phát triển Lúc này trẻ hiểu mối liên hệ giữa cái bộ phận và cái toàn thể Đây là một bước ngoặt trong sự phát triển tư duy của trẻ, chuyển tư tính hình tượng sang tính trừu tượng

1.1.6 Nội dung chương trình hình thành biểu tượng số lượng, con số và phép đếm cho trẻ 5 - 6 tuổi

Nội dung dạy trẻ 5 - 6 tuổi cần hướng tới việc củng cố và làm sâu sắc hơn những kiến thức, kĩ năng mà trẻ đã được học từ các lớp trước, hơn nữa nội dung dạy trẻ phải có tác dụng thúc đẩy sự phát triển trí tuệ và tu duy toán học cho trẻ

Ngay từ các lớp mẫu giáo bé và nhỡ, trẻ đã được làm quen với các tập hợp và học cách phân tách các tập hợp con trong tập hợp lớn theo các dấu hiệu như: màu sắc, hình dạng, kích thước… Trẻ đã nắm được các biện pháp so sánh độ lớn của các tập hợp hoắc các tập con trong tập lớn bằng cách thiết lập mối quan

hệ tương ứng 1 : 1 giữa các phần tử của các tập hợp hoặc của các tập con, ác định mối quan hệ số lượng của chúng và diễn đạt mối quan hệ đó bằng lời nói Trẻ đã nắm được kĩ năng đếm trong phạm vi 10, xác định số lượng các phần tử trong tập hợp hay số các tập con trong tập lớn bằng phép đếm và phản ánh độ lớn của tập hợp bằng từ số

Ở lớp mẫu giáo lớn, giáo viên cần tiếp tục phát triển biểu tượng về tập hợp cho trẻ Nếu trẻ bé và nhỡ thường nhận biết tập hợp theo các dấu hiệu bên ngoài

dễ nhận thấy như: màu sắc, kích thước, hình dạng thì trẻ mẫu giáo lớn cần nhận biết các tập hợp theo những dấu hiệu phức tạo hơn đối với trẻ Ví dụ: trẻ phân loại

đồ chơi theo vật liệu tạo nên chúng (đồ chơi bằng nhựa, đồ chơi nằng gỗ, ), sau

đó trẻ đếm để xác định và so sánh số lượng từng loại đồ chơi

Trẻ mẫu giáo lớn cần tiếp tục học phép đếm xác định số lượng trong phạm vi

10 và đếm theo khả năng của trẻ Trẻ được tiếp tục làm quen với cách lập các số trên cơ sở so sánh các tập hợp cụ thể có độ lớn bằng nhau hoặc kém nhau 1 đơn vị Trẻ học cách tạo các tập hợp với số lượng nhất định bằng cách thêm, bớt Trẻ học cách hình thành số tiếp theo từ số đứng trước bằng cách thêm một vào số đứng trước, qua đó trẻ hiểu được mối quan hệ giữa các số liền kề thuộc dãy số tự nhiên Dạy trẻ nhận biết các con số từ 1 đến 10

Với mục đích củng cố và phát triển kĩ năng đếm cho trẻ 5 - 6 tuổi, luyện tập đếm các nhóm vật được sắp xếp theo các cách khác nhau trong không gian Nhờ vậy kĩ năng đếm của trẻ không chỉ được củng cố và phát triển mà nó còn giúp trẻ hiểu rằng số lượng của nhóm vật không phụ thuộc vào tính chất của các vật, vào cách sắp đặt của chúng, cũng như vào hướng đếm (đếm từ trái qua phải,

từ phải sang trái, từ trên xuống dưới, ) Cần dạy trẻ đếm tách các nhóm vật có

số lượng trong phạm vi 10 theo số lượng mẫu và theo con số cho trước, luyện tập đếm bằng các giác quan khác nhau, nhận biết độ lớn các tập hợp trong phạm

vi 10 và lớn hơn nữa Các bài luyện tập này không chỉ nâng cao kĩ năng đếm cho trẻ mà còn góp phần phát triển độ nhạy của các giác quan

Ngoài ra, nội dung dạy trẻ còn hướng vào việc cho trẻ làm quen với các phép biến đổi đơn giản như: thêm, bớt, chia các nhóm đồ vật có số lượng đối tượng trong phạm vi 10 làm hai phần theo các cách khác nhau, trên cơ sở đó làm quen trẻ với thành phần con số trong giới hạn 10 từ hai số nhỏ hơn, dạy trẻ tạo một tập hợp theo con số cho trước từ hai tập hợp nhỏ hơn

Nội dung hình thành biểu tượng số lượng, con số, phép đếm cho trẻ 5 - 6 tuổi bao gồm:

+ Cho trẻ luyện tập cách so sánh số lượng của 2 nhóm đối tượng trong phạm vi 10 và nhiều hơn bằng cách xếp tương ứng 1 : 1

+ Dạy trẻ sắp xếp 3 nhóm đối tượng theo sự tăng hay giảm dần về số lượng của các nhóm và sử dụng các từ: nhiều nhất, nhiều hơn, ít hơn, ít nhất,

+ Dạy trẻ tạo nhóm các đối tượng theo đặc điểm hay dấu hiệu nào đó như: màu sắc, hình dạng, kích thước và một số đặc điểm khác Luyện cho trẻ tạo nhóm theo 1 - 2 dấu hiệu cho trước, tự phân chia thành các nhóm theo dấu hiệu chung của nhóm, tự nhận ra dấu hiệu chung của nhóm cho trước, tìm ra 1 đối tượng không thuộc nhóm

+ Tiếp tục dạy trẻ phép đếm xác định số lượng trong phạm vi 10 và đếm theo khả năng của trẻ Dạy trẻ gộp 2 nhóm đối tượng lại và đếm chúng

+ Dạy trẻ nhận biết các con số chỉ số lượng và con số chỉ thứ tự trong phạm vi 10, nắm được mối quan hệ giữa các số liền kề thuộc dãy số tự nhiên

+ Cho trẻ làm quen với các phép biến đổi số lượng và mối quan hệ số lượng đơn giản như: thêm, bớt, chia các nhóm có số lượng đối tượng trong phạm

vi 10 thành hai phần theo các cách khác nhau

1.2 Thực trạng của việc hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng

1.2.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên mầm non về vấn đề hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động hình thành biểu tượng

Kết quả điều tra như sau:

Tất cả giáo viên mầm non thuộc diện điều tra đều khẳng định vai trò quan trọng của việc hình thành các thao tác tư duy cho trẻ mẫu giáo đối với sự phát triển tư duy và chuẩn bị cho trẻ vào học lớp 1 ở trường tiểu học Họ cũng khẳng định vai trò to lớn của quá trình hình thành biểu tượng số lượng đối với việc hình thành các thao tác tư duy như: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa

và trừu tượng hóa cho trẻ

Hầu hết các giáo viên mầm non cho rằng trong quá trình hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ có thể sử dụng các hoạt động đa dạng để hình thành các thao tác tư duy cho trẻ như: hoạt động học tập có chủ đích, hoạt động vui chơi

và các hoạt động khác trong chế độ sinh hoạt hàng ngày của trẻ

Hầu hết giáo viên mầm non (80%) thuộc diện điều tra cho rằng hoạt động hình thành biểu tượng số lượng có chủ đích là hình thức quan trọng nhất để hình thành thao tác tư duy cho trẻ 60% giáo viên cho rằng có thể sử dụng các hoạt động khác như vui chơi, tạo hình, âm nhạc, thể dục để hình thành thao tác tư duy cho trẻ

Với câu hỏi: “Có thể hình thành những thao tác tư duy nào trong quá trình hình thành biểu tượng số lượng?” Có đến 50% GVMN cho rằng hoạt động hình thành biểu tượng số lượng chỉ có thể hình thành các TTTD như: phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát hóa, trừu tượng hóa Chỉ 30% giáo viên cho rằng có thể

hình thành các TTTD như: phân tích, so sánh, tổng hợp và 16,6% GVMN cho rằng có thể dạy trẻ TTTD: trừu tượng hóa và khái quát hóa

Với câu hỏi: “Yếu tố nào ảnh hưởng đến hiệu quả của việc hình thành các TTTD cho trẻ 5 - 6 tuổi?” thì có đến 68% GV chọn hình thức tổ chức dạy học, 85% chọn phương tiện dạy học và chỉ có 25% giáo viên cho rằng phương pháp, biện pháp dạy học là quan trọng nhất để hình thành các TTTD cho trẻ

1.2.2 Thực trạng sử dụng các biện pháp hình thành các thao tác tư duy cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng

Kết quả điều tra thực trạng cho thấy 100% GVMN thuộc diện điều tra đánh giá cao sự cần thiết và vai trò quan trọng của các biện pháp hình thành các TTTD cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng Để hình thành các TTTD cho trẻ, giáo viên sử dụng các biện pháp rất đa dạng, tuy nhiên mức độ sử dụng chúng của các giáo viên là khác nhau

Cụ thể:

Thực trạng mức độ sử dụng một số biện pháp nhằm hình thành các TTTD cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng

STT Các biện pháp hình thành các

TTTD

Mức độ sử dụng Thường

xuyên

Thỉnh thoảng

Không bao giờ

Kết quả điều tra thể hiện ở bảng trên cho thấy:

Tất cả các giáo viên đều sử dụng biện pháp sử dụng hành động mẫu, như: hành động tạo nhóm, so sánh số lượng bằng thiết lập tương ứng 1 : 1, hành động đếm, trong hoạt động học toán để hình thành các TTTD cho trẻ Tuy nhiên,

mức độ sử dụng chúng của các giáo viên là khác nhau, hơn nữa khi làm mẫu còn

có giáo viên chưa làm đúng trình tự các thao tác, tốc độ diễn ra hành động còn nhanh, vị trí đứng chưa hợp lí, lời hướng dẫn chưa phù hợp, vì vậy làm giảm hiệu quả của biện pháp dạy học này

Để hình thành các TTTD cho trẻ, tất cả giáo viên đều sử dụng hệ thống câu hỏi gợi mở theo trình tự nhận thức của trẻ Tuy nhiên, các giáo viên sử dụng với mức độ khác nhau, nhiều giáo viên đặt các câu hỏi thiếu tính lôgic, nhiều câu hỏi thiếu tính chính xác, thiếu tính hệ thống và đôi khi thiếu yếu tố toán học

Để kích thích hoạt động tư duy của trẻ, các giáo viên thường sử dụng các tình huống có vấn đề Tuy nhiên kết quả điều tra cho thấy, có tới 60% số giáo viên không sử dụng biện pháp dạy học này Điều này cho thấy nhiều giáo viên chưa hiểu rõ bản chất và cấu trúc của bài học theo cách đặt và giải quyết vấn đề, khả năng sáng tạo của giáo viên còn thấp, vì thế mà họ thực sự lúng túng trong việc tạo ra các tình huống có vấn đề để hình thành các TTTD cho trẻ trong quá trình hoạt động

100% giáo viên sử dụng các bài tập đa dạng như: bài tập đếm, so sánh số lượng các nhóm đối tượng, bài tập tạo nhóm vật theo các dấu hiệu khác nhau, bài tập thêm, bớt số lượng các nhóm vật, và các trò chơi học tập Tuy nhiên, trên thực tế hệ thống bài tập, trò chơi học tập của giáo viên thường đơn điệu, thiếu tính hệ thống và thiếu nội dung tích hợp, cũng như không phù hợp với khả năng nhận thức và hứng thú của trẻ Hiệu quả dạy học của các biện pháp này vì thế vẫn chưa cao

Kết quả ở bảng trên còn cho thấy nhiều giáo viên chưa chú trọng và chưa biết cách sử dụng các hoạt động khác nhau như: tạo hình, thể dục, truyện, thơ,… vào quá trình hình thành các TTTD cho trẻ Nguyên nhân là do giáo viên còn ngại và lúng túng chưa biết sử dụng các hoạt động này vào việc hình thành các TTTD cho trẻ sao cho phù hợp

Tiểu kết chương 1

Hình thành các thao tác tư duy trong hoạt động hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi có ý nghĩa quan trọng nhằm góp phần giáo dục trí tuệ cho trẻ và trang bị cho trẻ một số kiến thức, kĩ năng sơ giản cần thiết để trẻ vào học ở trường phổ thông Các thao tác tư duy như: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa có mối liên hệ mật thiết với nhau Chúng được hình thành ở trẻ nhỏ trong quá trình hoạt động nhận thức tích cực của trẻ với sự hướng dẫn của giáo viên từ thao tác bên ngoài với các đồ vật, đồ chơi tới các thao tác tư duy bên trong trí óc

Kết quả điều tra thực trạng cho thấy: hầu hết các giáo viên nhận thức đầu

đủ về nhiệm vụ và vai trò của việc hình thành các TTTD cho trẻ, nhưng lại chưa biết bắt đầu thực hiện nhiệm vụ này từ đâu Trong quá trình hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ 5 - 6 tuổi, đa số các giáo viên chưa biết cách sử dụng các biện pháp dạy học một cách linh hoạt, giáo viên ngại sử dụng nhiều biện pháp trong một hoạt động học tập Vì vây, mức độ hình thành các TTTD của trẻ qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng là chưa cao

Những kết luận trên chính là cơ sở lí luận và thực tiễn để tôi làm cơ sở cho việc xây dựng các biện pháp nhằm hình thành các TTTD cho trẻ qua hoạt động hình thành biểu tượng số lượng