Tìm hiểu công tác hoạt động tại thư viện quận trên địa bàn thủ đô Hà Nội trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế

Vì vậy, tôi lựa chọn đề tài “Tìm hiểu công tác hoạt động tại thư viện quận trên địa bàn thủ đô Hà Nội trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế.” làm đề tài khóa luận với hy vọng đưa ra

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thủ đô Hà Nội là trung tâm đầu não chính trị - hành chính quốc gia, trungtâm lớn về văn hóa, khoa học, giáo dục, kinh tế và giao dịch quốc tế lớn của cảnước Việc bảo tồn và phát huy tinh hoa văn hóa truyền thống của thủ đô ngàn nămvăn hiến, xây dựng người thủ đô văn minh, thanh lịch, tiêu biểu cho trí tuệ của cảnước là vấn đề được các cấp, các ngành và toàn thể nhân dân quan tâm thực hiện

Để xây dựng và tiếp tục phát triển thủ đô Hà Nội trở thành một trung tâm kinh tế,văn hóa đầu não của cả nước thì phải phát triển từ từng cá nhân, từng địa phương

và trên mọi lĩnh vực của đời sống Trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa vàhội nhập kinh tế quốc tế, vị trí quan trọng của thư viện càng trở lên quan trọngtrong việc nâng cao trình độ văn hóa cho người dân Được thành lập từ những thậpniên 60 của thế kỷ XX, cho đến nay hệ thống thư viện quận trên địa bàn thủ đô HàNội đã có những bước phát triển đáng kể và khẳng định được vai trò, vị trí quantrọng trong việc tìm hiểu đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, nâng caođời sống văn hóa, tinh thần cho nhân dân Tuy nhiên, trước những đòi hỏi mới, hệthống thư viện quận ở thủ đô Hà Nội đang bộc lộ những hạn chế về tổ chức về hoạtđộng, đã làm ảnh hưởng không nhỏ tới việc đáp ứng nhu cầu của người dân Vì

vậy, tôi lựa chọn đề tài “Tìm hiểu công tác hoạt động tại thư viện quận trên địa

bàn thủ đô Hà Nội trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế.” làm đề tài khóa

luận với hy vọng đưa ra thực trạng thư viện quận, từ đó mạnh dạn đề ra những giảipháp nhằm phát triển hệ thống thư viện quận trên địa bàn Thủ đô Hà Nội góp phầnvào công cuộc đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: hoạt động của thư viện quận trên địa bàn thủ đô

- Phạm vi không gian: Các thư viện quận trên địa bàn thủ đô Hà Nội

- Phạm vi thời gian: Trong thời điểm hiện nay

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Điều tra khảo sát thực trạng hoạt động của các thư viện quận trên địa bànthủ đô Hà Nội

- Đánh giá mặt mạnh và yếu, những mặt đã là được và những hạn chế tồntại

- Đề xuất các giải pháp hoàn thiện và nâng cao chất lượng hoạt động của cácthư viện trên địa bàn Hà Nội

4 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành khóa luận, tôi đã sử dụng những phương pháp nghiên cứu

5 Tình hình nghiên cứu đề tài

Liên quan đến nội dung đề tài nghiên cứu, trước đây đã có rất nhiều đề tàinghiên cứu viết về thư viện Hà Nội như sản phẩm và dịch vụ, tổ chức quản lýtại thư viện Hà Nội… Cụ thể như khóa luận tốt nghiệp của Hoàng Thị TrangK43 TTTV đã làm về đề tài: “Nghiên cứu về Tổ chức và quản lý mạng lưới thưviện cơ sở ở ngoại thành Hà Nội” Đề tài rất hay nhưng nó ở phạm vi cơ sở Và

đề tài khóa luận tốt nghiệp của Bàn Thị Năm – K52 – TTTV thì tìm hiểu về mộtthư viện quận cụ thể “Tình hình tổ chức và hoạt động tại thư viện Quận HoànKiếm – Hà Nội” Và một số đề tài khác nhưng các đề tài này chỉ đi vào nhữngvấn đề nhỏ hẹp và cụ thể chưa đi vào tầm bao quát rộng

Chương 3: Một số nhận xét và kiến nghị

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU KHÁI QUÁT

VỀ HỆ THỐNG THƯ VIỆN QUẬN TRÊN ĐỊA BÀN THỦ ĐÔ HÀ NỘI

1.1 Một vài nét về thư viện thành phố Hà Nội – đơn vị quản lý trực tiếp hệ

thống thư viện tuyến cơ sở

- Quá trình hình thành và phát triển của thư viện Hà Nội

Thư viện Hà Nội được thành lập ngày 15/10/1956 với tên gọi ban đầu “Phòngđọc sách nhân dân” Thư viện đã qua nhiều lần thay đổi địa điểm Lúc ở bên hồHoàn Kiếm (nhà Thuỷ Toạ), khi về Lò Đúc, Mai Dịch, Văn Miếu - Quốc TửGiám Đến tháng 1/1959 Thư viện chính thức đóng tại 47 Bà Triệu và mang tên

“Thư viện nhân dân Hà Nội”, nay là Thư viện Thành phố Hà Nội

Số lượng cán bộ trong những ngày đẩu mới thành lập chỉ có 4 người, với vốnsách nhỏ bé vài ngàn cuốn được chuyển từ kháng chiến về, ngoài ra là một số báo,tạp chí Cơ sở vật chất của Thư viện còn nghèo nàn Cán bộ của Thư viện đã tìmmọi cách khắc phục khó khăn để từng bước đưa Thư viện thành phố Hà Nội đi lên Trong hoàn cảnh hoà bình vừa lập lại một nửa, đất nước bước vào giai đoạnphục hồi kinh tế, Thư viện Hà Nội đã tập trung sách báo phục vụ nhân dân Thủ đô,đồng thời chú trọng phát triển mạng lưới các thư viện cơ sở, từ một Thư viện thànhphố sau này phát triển thêm 12 thư viện quận, huyện phục vụ nhân dân nội vàngoại thành

T2/2009 thư viện Hà Nội đã hợp nhất 2 thư viện là: thư viện Hà Nội (cũ) vàthư viện Hà Tây, xếp loại thư viện hạng 2 (theo thông tư 67/2006 của Bộ Văn hóathể thao và du lịch về việc xếp hạng thư viện)

Hiện nay thư viện Hà Nội có 2 cơ sở:

- Cơ sở 1: 47 Bà Triệu – Hoàn Kiếm – Trụ sở làm việc: 8 tầng với 7.500m2 sử dụng – đây là công trình kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội

- Cơ sở 2: 2B Quang Trung – Hà Đông – trụ sở làm việc: 2029 m2

Thư viện đang lưu giữ một kho tàng thư tịch khá đồ sộ của Thủ đô và nhân loại,với 300 ngàn bản sách; 436 loại báo, tạp chí, hơn một vạn tư liệu địa chí, hơn haingàn sách chữ nổi giành cho người khiếm thị; có phòng tra cứu, phòng địa chí về

Thăng Long – Hà Nội Trong kho sách có vài ngàn bản tư liệu Hán – Nôm, các loạisách ngoại văn, các bản đồ cổ, ảnh Hà Nội xưa và nay rất quý hiếm.

- Chức năng và nhiệm vụ

- Chức năng

Thư viện Hà Nội là đơn vị sự nghiệp có chức năng tàng trữ, luân chuyểnsách báo kể cả các loại sách, báo, tài liệu do địa phương xuất bản Thư viện Hà Nộivừa phục vụ bạn đọc rộng rãi, kể cả thiếu nhi, vừa phục vụ những người nghiêncứu khoa học kỹ thuật Vì vậy, Thư viện Hà Nội là một Thư viện khoa học tổnghợp đồng thời có chức năng nghiên cứu và hướng dẫn nghiệp vụ thư viện cơ sở

- Nhiệm vụ

Là trung tâm nghiên cứu và hướng dẫn phương pháp hoạt động của hệthống thư viện, tủ sách và phong trào đọc sách của quần chúng, đề xuất phươnghướng nội dung, kế hoạch tổ chức và hoạt động của từng loại hình thư viện, tủ sáchđối với từng loại người đọc

Bảo quản và bổ sung các loại sách báo cũ và mới xuất bản ở trong nước và sáchbáo bằng tiếng nước ngoài phù hợp với đặc điểm và phương hướng phát triển kinh

tế, văn hóa của địa phương phục vụ yêu cầu công tác nghiên cứu, góp phần nângcao kiên thức văn hoá cho quần chúng

Tổ chức việc tuyên truyền giới thiệu sách báo với bạn đọc

Tổ chức việc đọc sách tại chỗ và luân chuyển cho mượn sách báo rộng rãi trongquần chúng bảo vệ, bảo quản kho sách báo, tài sản của thư viện

Hướng dẫn nghiệp vụ cho thư viện quận, huyện, thị xã và các ngành

Hiện nay được giao thêm nhiệm vụ mới: nghiên cứu khoa học và ứng dụng côngnghệ thông tin vào công tác thư viện

- Cơ cấu tổ chức và đội ngũ cán bộ

- Cơ cấu tổ chức

xử lý, chuyển dạng file trong sách cho người khiếm thị tại thành phố Hồ ChíMinh… các chương trình tập huấn nâng cao trình độ chuyên môn, chuyênngành ở nước ngoài; tập huấn về công tác phục vụ bạn đọc tại Singapore – doQuỹ SIDA Thụy Điển tài trợ; về kỹ năng tập huấn và hội thảo tại Singapore –

do thư viện Quốc gia Singapore tài trợ

Có 4 cán bộ được đào tạo 2 tháng tại Ấn Độ về tiếng Anh Tin học, được họctập và làm việc với các chuyên gia nước ngoài góp phần nâng cao trình độchuyên môn, kỹ năng và tác phong làm việc Các cán bộ đi học đều đã áp dụngnhững kiến thức được học vào thực tiễn cơ quan.

Thư viện Hà Nội cũng tổ chức cho cán bộ đi tham quan học tập các thư việntrong nước và nước ngoài: tham quan các trung tâm học liệu khu vực miềnTrung, thư viện trường đại học FPT… là những mô hình thư viện hiện đại; thamgia các đoàn học tập, tập huấn tại nước ngoài: Trung Quốc, Malaixia, HànQuốc, Singapore

Kế họach năm tới thư viện Hà Nội đang đề xuất cử 3 cán bộ đi dự Đại hộiCOLSAL lần thứ 15 tại Inđônêxia

Nhìn chung, hiện nay đội ngũ cán bộ thư viện Hà Nội vững vàng về chuyênmôn nghiệp vụ thư viện, kinh nghiệm công tác, yêu nghề Tuy nhiên, cán bộvẫn hạn chế về kỹ năng tin học và ngoại ngữ Số cán bộ xử lý được tài liệungoại văn, hay giao tiếp, làm việc trực tiếp với người nước ngoài còn quá ít

- Người dùng tin và nhu cầu tin tại thư viện Hà Nội

- Người dùng tin tại thư viện Hà Nội rất đa dạng gồm nhiều lứa tuổi khácnhau trên địa bàn thủ đô Hà Nội như: học sinh, sinh viên, công nhân viên chức,nghiên cứu sinh, cán bộ về hưu, người già, trẻ em Đặc biệt tại thư viện Hà Nội cònphục vụ cho cả người khiếm thị bằng các sản phẩm chữ nổi, sách nói, băng caste…

và duy nhất trên địa bàn Hà Nội, thư viện có phòng phục vụ độc giả là thiếu nhi.Chính vì nhiều đối tượng người dùng tin khác nhau nên thư viện cũng có rất nhiềunhu cầu khác nhau đòi hỏi thư viện Hà Nội luôn luôn phải thay đổi để phù hợp vớinhu cầu tin của người dùng tin Đi cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin,nhu cầu tin của người dùng tin cũng đòi hỏi cao hơn nên ngoài việc phát triểnnguồn tin truyền thống thì thư viện cũng đã và đang xây dựng nguồn tin số hóa để

có thể đáp ứng kịp thời nhu cầu của người dùng tin

Như vậy dưới sự chỉ đạo trực tiếp của thư viện Hà Nội, Đảng, Nhà nước vàcác cấp ban, ngành, địa phương, một hệ thống thư viện quận, huyện trên địa bànThủ đô Hà Nội đã được xây dựng và phát triển ngày một hoàn thiện nhằm đáp ứngnhu cầu đọc trong rộng rãi quần chúng nhân dân.

1.2 Vài nét về hệ thống thư viện quận trên địa bàn Thủ đô Hà Nội

Hệ thống thư viện và các thiết chế của nó được xây dựng gắn liền với đờisống vật chất và tinh thần, mà cụ thể là đời sống văn hóa của con người Thư việnđáp ứng nhu cầu đọc sách, báo và sáng tạo làm theo sách, tạo ra văn hóa đọc, gópphần nâng cao dân trí và chất lượng cuộc sống con người… Thư viện mang lại lợiích to lớn xây dựng nên nền văn minh, văn hóa của mỗi dân tộc

Chính vì vậy, ngay từ khi hòa bình lập lại, Đảng, Nhà nước, các cấp, cácngành ở Trung ương và địa phương đã quan tâm đến vấn đề đáp ứng nhu cầu thôngtin cho mọi tầng lớp nhân dân Trong chiến lược xây dựng đời sống văn hóa trướckia và hiện tại đều nhấn mạnh đến tầm quan trọng của thư viện trong việc đáp ứngnhu cầu tin cho mọi người dân

Từ quan điểm nhận thức:

“Thư viện là một cơ quan văn hóa, giáo dục vủa Đảng và Nhà nước Nó là công cụ trọng yếu ngoài nhà trường để giáo dục tư tưởng, chính trị, nâng cao trình độ, kiến thức của nhân dân lao động về mọi mặt, động viên quần chúng thực hiện tốt các đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, làm cho đời sống tinh thần, tình cảm quần chúng thêm phong phú.”

Ngay từ đầu thành lập, Thư viện Hà Nội đã khẳng định phương hướng hoạtđộng của mình là cùng một lúc phải thực hiện hai nhiệm vụ mang tính chất chiếnlược: Không ngừng củng cố và nâng cao chất lượng hoạt động tại thư viện trungtâm; Tập trung xây dựng và phát triển hệ thống thư viện quận, huyện và cơ sở, đápứng nhu cầu thông tin của người dân sống xa trung tâm thành phố, đặc biệt làngoại thành

Thủ đô Hà Nội gồm có tất cả 10 quận: Quận Ba Đình, Cầu Giấy, Đống Đa,

Hà Đông, Hai Bà Trưng, Hoàn Kiếm, Hoàng Mai, Long Biên, Tây Hồ, ThanhXuân Hiện tại đã có 9 quận có thư viện, riêng Quận Hoàng Mai thì vẫn chưa cóthư viện Các thư viện Quận được thành lập từ những năm 1960 trở về đây Thưviện quận Hà Đông được thành lập sớm nhất từ năm 1957

Trong quá trình xây dựng và phát triển, một số thư viện nhận được sự quantâm đầu tư về cơ sở vật chất, trang thiết bị, vốn tài liệu… của các cấp lãnh đạo,cùng với sự năng động, sáng tạo của cán bộ thư viện, nên đã phát triển khá mạnhthu hút đông đảo bạn đọc đến thư viện Điển hình như Thư viện quận Ba Đình,Hoàn Kiếm, các thư viện này đã nhận được cờ thi đua, bằng khen cấp Trung ương

và tỉnh thành Tuy nhiên cũng có những thư viện chậm phát triển hơn do điều kiệnkhách quan và chủ quan như thư viện quận Long Biên, Tây Hồ, Thanh Xuân

Ra đời và phát triển trong những điều kiện khác nhau, ở những địa phươngvới hoàn cảnh kinh tế, văn hóa, xã hội khác nhau, do đó thư viện quận trên địa bànThủ đô phát triển không đồng đều Có những thư viện được thành lập lâu đời nênvốn tài liệu, cơ sở vật chất rất lớn tạo những thuận lợi bước đầu thúc đẩy thư việnngày càng phát triển nhưng cũng có những cơ quan mới được thành lập còn trongthời kỳ bước đầu phát triển Nhưng với chung một mục tiêu, nhiệm vụ, các thưviện quận đã khắc phục mọi khó khăn, nỗ lực đạt được những hiệu quả hết sức tolớn Bằng những hoạt động cụ thể, nỗ lực cụ thể, các thư viện đã góp phần khôngnhỏ trong công cuộc xây dựng và phát triển địa phương, hình thành phong trào đọcsách, báo sâu rộng trong nhân dân Thư viện quận đã thực sự trở thành một địa chỉvăn hóa hấp dẫn không thể thiếu đối với người dân trên địa bàn Hà Nội

1.2.1 Chức năng và nhiệm vụ

1.2.1.1 Chức năng

Cũng như mọi thư viện khác, thư viện quận thực hiện 4 chức năng cơ bảnsau:

Thứ nhất phải nói đến chức năng giáo dục của sách, báo, của thư viện đốivới con người và xã hội Thư viện công cộng được coi như một thiết chế giáo dụcngoài nhà trường, là bạn đồng hành của các cơ quan giáo dục, cung cấp tri thứccho mỗi cá nhân, mỗi nhóm người để họ vươn lên hoàn thiện nhân cách, văn hóacủa mình Thư viện góp phần vào công cuộc xóa mù chữ, nâng cao trình độ dân trícho người dân ở các địa phương Do đó, thư viện quận mang một vai trò giáo dụchết sức to lớn

Thứ hai, thư viện còn là cơ quan cung cấp thông tin một cách nhanh chóng,đầy đủ và chính xác cho người dùng tin Nguồn thông tin ngày càng đa dạng phongphú, nhưng có những nguồn tin đáng tin cậy cũng có những nguồn tin không đángtin cậy do vậy chỉ có những nguồn tin trong sách, báo nhập vào thư viện đã đượccán bộ thư viện lựa chọn một cách kỹ càng, chính xác những nội dung xác thực vớingười dung tin

Thứ ba, thư viện trở thành một thiết chế văn hóa, thực hiện chức năng vănhóa ở nhiều nơi, nó trở thành trung tâm sinh hoạt văn hoá chủ yếu của cộng đồngdân cư, giúp con người hiểu biết về các giá trị văn hóa trong và ngoài nước Nhưvậy, thư viện trở thành nơi lưu trữ kho tàng văn hóa của nhân loại

Cuối cùng, thư viện còn là nơi để cho mọi người thư giãn, giải trí trong thờigian rảnh rỗi hay những giờ làm việc căng thẳng

Với vị trí trung tâm kinh tế, xã hội, với tư cách là thủ đô của một nước, đòihỏi Hà Nội phải chú ý đến nhiều vấn đề, đặc biệt là vấn đề văn hóa, trình độ dântrí… Trong bối cảnh đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế như hiện nay, việc nângcao chất lượng hoạt động của thư viện công cộng trên địa bàn Thủ đô Hà Nội nóichung và thư viện quận nói riêng là một vấn đề hết sức bức thiết Bởi thư việnquận là cầu nối giữa tỉnh, thành phố và cơ sở trong việc phát triển kinh tế, văn hóa,

xã hội, luôn giữ một vai trò quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và phát triển thủ

đô

Chức năng của thư viện quận cũng được quy định chung rất rõ theo quy chế

về tổ chức và hoạt động của thư viện huyện, quận, thị xã thành phố thuộc tỉnh quy định.

- Thư viện huyện, quận, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh (sau đây gọi chung làthư viện cấp huyện) là đơn vị sự nghiệp văn hóa - thông tin, do Ủy ban nhân dâncấp huyện thành lập; có chức năng xây dựng và tổ chức việc sử dụng chung vốn tàiliệu thư viện phục vụ nhiệm vụ xây dựng và phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, anninh, quốc phòng của địa phương

- Tùy theo quy mô tổ chức, hoạt động và điều kiện cụ thể của từng địa phương,thư viện cấp huyện có thể trực thuộc Ủy ban nhân dân cấp huyện hoặc Trung tâmVăn hóa - Thông tin (sau đây gọi chung là cơ quan chủ quản)

Thư viện trực thuộc Ủy ban nhân dân cấp huyện có tư cách pháp nhân, có condấu và được mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước và ngân hàng theo quy định củapháp luật

- Xây dựng vốn tài liệu phù hợp với trình độ, nhu cầu của nhân dân, với đặcđiểm và yêu cầu phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của địa phương

Tăng cường vốn tài liệu thư viện thông qua việc tiếp nhận sách luân chuyển từthư viện tỉnh hoặc thực hiện việc mượn, trao đổi tài liệu với các thư viện khác trênđịa bàn

Thực hiện việc thanh lọc ra khỏi kho các tài liệu không còn giá trị sử dụng theoquy định của Bộ Văn hóa - Thông tin;

- Thường xuyên tổ chức các hoạt động thông tin, tuyên truyền giới thiệu sách,báo để thu hút người đọc đến sử dụng vốn tài liệu thư viện; tổ chức các đợt vậnđộng đọc sách, báo; xây dựng phong trào và hình thành thói quen đọc sách, báotrong nhân dân địa phương;

- Tổ chức các dịch vụ thông tin - thư viện phù hợp với chức năng, nhiệm vụ theoquy định của pháp luật;

- Tham gia xây dựng và phát triển mạng lưới thư viện, phòng đọc sách; hướngdẫn nghiệp vụ cho các thư viện, phòng đọc sách trên địa bàn,

- Từng bước triển khai ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động của thưviện;

- Thực hiện báo cáo định kỳ tháng, 6 tháng, hàng năm và báo cáo đột xuất vêtình hình hoạt động của thư viện với cơ quan chủ quản và thư viện cấp tỉnh;

- Thực hiện các nhiệm vụ khác phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của thư viện

do cơ quan chủ quản giao

Đối với thư viện có tư cách pháp nhân còn có nhiệm vụ quản lý tổ chức, cán bộ,viên chức, tài chính và tài sản của thư viện theo quy định của cấp có thẩm quyền;được ký kết hợp đồng lao động và quản lý lao động theo quy định của pháp luật.Trong quá trình hoạt động của mình thì các thư viện quận đã hoàn thành xuất sắcnhiều nhiệm vụ được quy định nhưng cũng có những nhiệm vụ chưa làm được vàmới bước đầu đưa vào thực hiện như nhiệm vụ triển khai ứng dụng công nghệthông tin trong hoạt động của thư viện Gần đây đã có một số thư viện triển khainhiệm vụ đó nhưng mới thực hiện ở bước đầu chưa phù hợp với sự phát triển hiệnnay của đất nước trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Còn lạihầu như các thư viện quận trên địa bàn thủ đô chưa triển khai được nhiệm vụ trên.Như vậy, trong quá trình phát triển hoạt động của thư viện cần được quan tâm đầu

tư hơn nữa của các cấp, ban, ngành, địa phương để thư viện có thể thực hiện đượcđầy đủ các nhiệm vụ của mình để có thể đáp ứng tốt cho nhu cầu của người dùngtin

1.2.2 Cơ cấu tổ chức và đội ngũ cán bộ

Pháp lệnh thư viện quy định, đối với mỗi thư viện quận có tổ chức như sau Mộtthư viện quận gồm có giám đốc thư viện và các bộ phận chuyên môn, nghiệp

- Đối với thư viện có tư cách pháp nhân người phụ trách thư viện được gọi làGiám đốc thư viện Giám đốc thư viện chịu trách nhiệm trước Thủ trưởng cơ quanchủ quản về hoạt động của thư viện và việc thực hiện nhiệm vụ được giao.

Giám đốc thư viện cần nắm vững các tiêu chuẩn về chuyên môn nghiệp vụ thưviện và phải được bồi dưỡng kiến thức về quản lý hành chính nhà nước và lý luận

ở trình độ trung cấp hoặc tương đương

Mỗi thư viện cấp quận huyện còn có 2 bộ phận riêng biệt: bộ phận nghiệp vụ và

bộ phận phục vụ

Bộ phận nghiệp vụ có những nhiệm vụ sau:

- Xây dựng, bổ sung và xử lý kỹ thuật vốn tài liệu thư viện; lập danh mục tài liệutheo yêu cầu người đọc; biên soạn các bản thông tin thư mục; tổ chức các cuộc thitìm hiểu qua sách báo trên quy mô toàn huyện và các hoạt động thông tin, tuyêntruyền giới thiệu sách, báo khác;

- Tham gia xây dựng và phát triển mạng lưới thư viện cơ sở; hướng dẫn nghiệp

vụ cho các thư viện trên địa bàn

Bộ phận phục vụ có những nhiệm vụ sau:

- Tổ chức phục vụ tại thư viện, đáp ứng yêu cầu về sử dụng vốn tài liệu thư việnthông qua các hình thức đọc tại chỗ và mượn về nhà; tổ chức các hoạt động thôngtin, tuyên truyền giới thiệu sách, báo nhằm thu hút người đọc tới sử dụng vốn tàiliệu thư viện;

- Tổ chức phục vụ ngoài thư viện, thực hiện luân chuyển sách báo xuống các thưviện, phòng đọc sách cơ sở, các điểm Bưu điện Văn hóa xã, Tủ sách pháp luật vàcác mô hình thư viện mang tính chất công cộng khác; tiếp nhận sách luân chuyển

từ thư viện tỉnh; thực hiện mượn, trao đổi tài liệu với các thư viện khác trên địa.Căn cứ quy mô hoạt động, hạng thư viện, Giám đốc thư viện tham mưu cho Thủtrưởng cơ quan chủ quản xây dựng phương án tổ chức các bộ phận chuyên môn,nghiệp vụ phù hợp trình Ủy ban nhân dân cấp huyện quyết định

Đó là theo quy định thì ít nhất mỗi thư viện phải có những phòng ban chuyêntrách riêng nhưng hiện tại có rất ít thư viện quận làm được điều đó Mỗi thư việntrung bình chỉ có từ một đến hai cán bộ thư viện họ phải kiêm nhiệm toàn bộ côngviệc của thư viện, từ các hoạt động nghiệp vụ đến phục vụ bạn đọc và quản lý cáchoạt động khác của thư viện Hiện tại, chỉ có thư viện quận Hoàn Kiếm là có bacán bộ thư viện làm các nhiệm vụ khác nhau còn lại các thư viện khác chỉ có từ

một đến hai cán bộ Đó là một bất cập lớn gây khó khăn cho hoạt động của thưviện quận trong thời kỳ hiện nay.

1.2.3. Người dùng tin và nhu cầu tin của các thư viện quận, huyện, thị xã

trên địa bàn thủ đô Hà Nội

Đối tượng người dùng tin của thư viện cấp huyện được quy định khá rõ ràngtrong văn bản do Bộ Văn hóa và Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Dulịch) ban hành:

“Đối tượng phục vụ của thư viện quận, huyện là toàn thể nhân dân và cán bộtrong phạm vi huyện, nhưng chủ yếu là phục vụ cho cán bộ lãnh đạo, cán bộ khoahọc, kỹ thuật trong các cơ quan, tổ chức sản xuất, (như xí nghiệp, nông trường,trạm, trại…) Ngoài ra, thư viện quận, huyện phải thông qua thư viện xã, phục vụcác tầng lớp nhân dân, kể cả thiếu nhi, học sinh trong và ngoài trường, thỏa mãnnhu cầu về sách báo của họ”

“Đối tượng phục vụ cuả thư viện cấp huyện, quận là các tầng lớp nhân dân

và cán bộ, công chức, viên chức, cán bộ khoa học, kỹ thuật của các cơ quan chuyênmôn, tổ chức sản xuất, người làm công tác giảng dạy, học tập ở địa phương”

Tựu trung lại, đối tượng phục vụ của thư viện cấp huyện, quận chính làngười dân sống trên địa bàn, thuộc nhiều thành phần, đối tượng khác nhau và đọcsách với nhiều mục đích khác nhau nhằm: nâng cao trình độ, nghiên cứu, học tập,ứng dụng vào sản xuất và giải trí…

Thủ đô Hà Nội với những đặc trưng về lịch sử, chính trị, kinh tế, văn hóa, xãhội… nên đối tượng phục vụ hay người dùng tin và nhu cầu tin cũng mang nữngđặc điểm riêng

Đặc điểm người dùng tin và nhu cầu tin

- Trong lịch sử hình thành, xây dựng và phát triển của Thăng Long - Hà Nội vớivai trò, vị trí là thủ đô của một quốc gia trong nhiều thời đại,

Thăng Long – Hà Nội luôn xác định được là “trung tâm đầu não chính trị, kinh tế

-lịch quốc tế và cả nước…” Do vị thế là “trung tâm đầu não”, nên Hà Nội tập trungkhá lớn các cơ quanTrung ương, các viện, trung tâm nghiên cứu, các trường đạihọc…

- Do đó Hà Nội tập trung khá lớn các nhà quản lý, các nhân tài, tri thức Đốitượng công nhân, nông dân, học sinh, thợ thủ công, người làm nghề tự do chiếm sốlượng đông đảo Do đó, người dùng tin rất đa dạng cả về trình độ, đặc tính tâmsinh lý, sinh hoạt xã hội…

Vì vậy có thể phân ra các nhóm người dùng tin và nhu cầu tin sau:

- Nhu cầu tin của nhóm người dùng tin là các nhà lãnh đạo, quản lý các cấp:trung ương, thành phố, quận, phường, các tổ chức chính trị, xã hội, nghề nghiệp…Tuy số lượng không nhiều, nhưng họ đóng vai trò quan trọng, bởi họ là nhữngngười tiếp nhận, nhưng đồng thời lại là những người xử lý thông tin và ra quyếtđịnh, thực hiện và điều chỉnh các quyết định nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế, vănhóa xã hội của địa phương Do tính chất như vậy, nên ngoài những thông tin tổnghợp về chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, các vấn đề phát triển vàquản lý kinh tế - xã hội của đất nước liên quan đến các địa phương, họ rất cầnthông tin mang tính chất chuyên sâu liên quan trực tiếp đến các lĩnh vực quản lý vàđiều hành Trong điều kiện có ít thời gian cho việc đọc sách, thì những thông tinnhanh, chính xác, chọn lọc, cô đọng theo yêu cầu sẽ thật sự phù hợp với nhómngười dùng tin là cán bộ, lãnh đạo

- Đối với nhóm người dùng tin là các nhà khoa học, mặc dầu số lượng khônglớn nhưng lại tập trung nhiều ở thủ đô Hà Nội Tuy nhiên, yêu cầu và đòi hỏi vềthông tin của nhóm người dùng tin là nhà khoa học rất cao, bởi họ là những chuyêngia đầu ngành, những nhà nghiên cứu sâu về từng lĩnh vực cụ thể Đó là nhữngthông tin về các thành tựu khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới, các kết quả côngtrình nghiên cứu khoa học, các đề tài khoa học đã và đang được triển khai, nhữngphát hiện khoa học có giá trị… Do vậy, nhu cầu tin của họ là những thông tin

chuyên đề, thông báo tài liệu khoa học, tóm tắt các công trình khoa học… có nộidung sâu về một lĩnh vực cụ thể.

- Nhóm người dùng tin đại chúng là công nhân, nông dân, học sinh, sinhviên, người cao tuổi Đối với thư viện cấp quận, phường, các tủ sách đây là lựclượng bạn đọc đông đảo nhất, đến với thư viện và sử dụng tài liệu nhiều nhất Nhucầu tin của người dùng tin đại chúng thường rất rộng, bao quát nhiều lĩnh vực Cóthể mang nhu cầu tìm kiếm thông tin đến những công việc liên quan mà mình côngtác, cũng có thể chỉ là nhu cầu giải trí

1.2.4 Mục tiêu phát triển

Thư viện cấp quận trở thành trung tâm thông tin địa phương, bao trùm vàđáp ứng được mọi nhu cầu thông tin trên địa bàn của mình Có khả năng tiếpnhận, xử lý và phân phối thông tin từ nhiều nguồn thông tin khác nhau phục vụcho nhu cầu phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội ở địa phương

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC THƯ VIỆN QUẬN TRÊN ĐỊA BÀN THỦ ĐÔ HÀ NỘI

2.1 Những vấn đề chung về hoạt động của hệ thống thư viện quận trên địa bàn Thủ đô Hà Nội

Trong hoạt động của hệ thống thư viện công cộng Hà Nội, thư viện quận cóvai trò, vị trí rất quan trọng Thư viện cấp quận được coi là mắt xích trọng yếu nốiliền giữa thư viện trung tâm thành phố với thư viện tủ sách cơ sở Chịu trách nhiệmquản lý và hướng dẫn nghiệp vụ các thư viện trên địa bàn huyện, đồng thời thôngqua thư viện, tủ sách cơ sở, thư viện quận đã và đang tích cực đưa sách báo đến tậntay người dân, bằng phương thức phục vụ tại thư viện trung tâm quận và tổ chứcluân chuyển sách, báo giữa các thư viện, tủ sách trên địa bàn

Với vai trò của mình trong hệ thống thư viện công cộng, những năm qua cácthư viện quận trên địa bàn thành phố đã cố gắng trong điều kiện có thể để xây dựngvốn tài liệu phù hợp với trình độ, nhu cầu của nhân dân, với đặc điểm và yêu cầuphát triển kinh tế, văn hóa tạo mọi điều kiện thuận lợi cho người dân địa phươngkhai thác, sử dụng vốn tài liệu thư viện trung tâm quận và phục vụ lưu động xuống

cơ sở trên địa bàn Song, nhìn chung mạng lưới thư viện quận trên địa bàn thànhphố hiện đang gặp khó khăn về mô hình tổ chức quản lý, trụ sở, về kinh phí hoạtđộng, thiếu về trang thiết bị thư viện, số lượng cán bộ thư viện Tình trạng cán bộthư viện còn phải kiêm nhiệm các công việc khác của đơn vị chủ quản (phòng vănhóa thông tin, nhà văn hóa, trung tâm văn hóa) và thời gian dành cho công tácchuyên môn còn hạn chế là vấn đề tương đối phổ biến ở phần lớn các thư việnquận

Hiện nay 9/10 quận trên địa bàn thủ đô Hà Nội đã có thư viện cấp quận(quận Hoàng Mai chưa có thư viện quận), tuy nhiên mạng lưới thư viện cấp quậnphát triển và hoạt động không đồng đều do sự quan tâm, đầu tư cho hoạt động thưviện ở mỗi địa phương có điều kiện khác nhau

Để đánh giá thực trạng tổ chức và hoạt động của thư viện quận trên địa bànthủ đô Hà Nội, trong số 9 thư viện quận, đề tài chọn ra 5 thư viện: thư viện quận

Ba Đình, Cầu Giấy, Đống Đa, Hoàn Kiếm, Long Biên Đây là những thư viện điểnhình cho sự phát triển mạnh và yếu của thư viện quận để so sánh chỉ ra những ưu

và nhược điểm dẫn đến hoạt động của thư viện có phát triển không và có thu hútđược bạn đọc đến với thư viện hay không

2.1.1 Cơ sở vật chất, trang thiết bị

* Trụ sở

Trong pháp lệnh thư viện do Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành năm

2000 và có hiệu lực từ ngày 1/4/2001, tại điều 9 quy định:

Thư viện được thành lập khi có những điều kiện sau:

1 Vốn tài liệu thư viện

2 Trụ sở, trang thiết bị chuyên dùng

3 Người có chuyên môn, nghiệp vụ thư viện

4 Kinh phí đảm bảo cho thư viện hoạt động ổn định và phát triểnNhư vậy, trụ sở, trang thiết bị là một trong 4 yếu tố để thư viện có thể hoạtđộng Trụ sở càng khang trang rộng rãi, thiết bị hiện đại đầy đủ sẽ làm tăng thêmsức hấp dẫn thu hút bạn đọc đến sử dụng thư viện Ngược lại, nếu trụ sở, nghèonàn, lạc hậu, trang thiết bị không đầy đủ thì việc thu hút bạn đọc đến với thư viện

là một điều hết sức khó khăn Đặt trong bối cảnh bùng nổ của thông tin và cácphương tiện truyền thông hiện đại, các thư viện phải đối mặt với sự cạnh tranh hếtsức to lớn để giành lại ưu thế, chiếm lĩnh được thị trường thông tin, đòi hỏi các thưviện phải đầu tư rất lớn, trước hết là về trụ sở và trang thiết bị

Theo số liệu thống kê mới nhất tại thư viện Hà Nội năm 2011, trụ sở cũngnhư trang thiết bị của thư viện quận trên địa bàn Hà Nội cho thấy sự phát triểnchưa đáp ứng được nhu cầu xã hội và xu thế hội nhập

9/10 thư viện có trụ sở dành cho thư viện bao gồm trụ sở riêng và trụ sởchung trong các trung tâm văn hóa hay nhà văn hóa Diện tích sử dụng, trên 100m2

có 5 thư viện, rộng nhất là thư viện Quận Hoàn Kiếm 800m2, tiếp đến là thư việnQuận Cầu Giấy 300m2… Còn có 4 thư viện dưới 100m2, riêng Quận Hoàng Maikhông có diện tích dành cho thư viện

Có 4 thư viện có diện tích sử dụng riêng (chiếm 44.5%), trong đó nổi bậtnhất là thư viện Quận Hoàn Kiếm Có 4/9 thư viện sử dụng diện tích chung, chiếm44.5% Thường là thuộc trong trung tâm văn hóa hay nhà văn hóa, hoặc nằm ở mộttầng nào đó của tòa nhà nhiều tầng, cùng với nhiều cơ quan khác Thư viện quận

Ba Đình nằm ở tầng của trung tâm văn hóa, thư viện quận Thanh Xuân nằm ở tầng

2 của nhà văn hóa quận; Thư viện quận Long Biên phải mượn trụ sở thư viện vìthư viện mới được thành lập năm 2009, chiếm 11%; không có thư viện nào phải đithuê trụ sở (xem biểu đồ 1)

Biểu đồ 1: Trụ sở thư viện

Trong thời gian qua, các cấp chính quyền địa phương của hệ thống thư việnquận trên địa bàn Thủ đô Hà Nội đã có sự quan tâm đầu tư hơn nữa đến các hoạt

động bằng các hoạt động cụ thể như tăng cường đầu tư kinh phí, xậy dựng trụ sởcho thư viện hoạt động, nhưng sự quan tâm đầu tư của chính quyền mỗi quận lại có

sự khác nhau và không đồng đều thể hiện ở chỗ: một phần các thư viện quận đã cótrụ sở riêng nhưng phần lớn các thư viện đều chưa có trụ sở riêng cho các hoạtđộng của thư viện, thậm chí có thư viện vẫn phải đi mượn địa điểm để cho thư việnhoạt động

Như vậy, có thể thấy trụ sở các thư viện quận chưa thực sự ổn định, đặc biệt

là thư viện nằm trong trung tâm văn hóa hay nhà văn hóa Bởi lẽ, đặc thù của thưviện cần có một môi trường đặc biệt yên tĩnh để tạo không gian thoải mái cho bạnđọc có thể tiếp thu được thông tin một cách hiệu quả nhất Do vậy thư viện quậnnằm trong nhà văn hóa hay trung tâm văn hóa sẽ khó hoạt động, bởi nơi đâythường xuyên diễn ra các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao sôi động…Mặt khác, một thư viện muốn hoạt động ổn định lâu dài trước hết phải có trụ sở ổnđịnh để làm việc lâu dài, bố trí kho sách, chỗ ngồi cho bạn đọc… Một vài thư viện

cứ hoạt động khoảng 3 đến 5 năm, do nhiều nguyên nhân khách quan hoặc chủquan phải di chuyển từ vị trí này sang vị trí khác, hoặc từ địa điểm này sang địađiểm khác, làm gián đoạn hoạt động của thư viện trong một khoảng thời gian nhấtđịnh Cùng với đó, vốn tài liệu của thư viện cũng bị thất thoát, mất đi những nguồntài liệu quý hiếm Đặc biệt là làm thay đổi thói quen của bạn đọc vì vậy sẽ làmgiảm lượng bạn đọc đến với thư viện

* Trang thiết bị

Trang thiết bị của các thư viện quận trên địa bàn Thủ đô Hà Nội trong nhữngnăm qua đã từng bước được đầu tư và hiện đại hơn, tạo ra sự thay đổi đáng kể, làmtăng thêm năng lực hoạt động của thư viện, với mục đích tạo điều kiện thuận lợi vàthu hút bạn đọc đến với thư viện Song sự phát triển còn khá chậm, còn thiếu vàyếu, nhiều nơi chưa thực sự được lãnh đạo quản lý quan tâm đầu tư Các trang thiết

bị như giá để sách, tủ mục lục, máy tính, bàn ghế cho cán bộ thư viện và độc giả…được đầu tư ở mỗi địa phương là khác nhau.

Theo số liệu điều tra tại các thư viện, được hỏi ý kiến về số lượng giá sách

và tủ mục lục tại các thư viện quận trên địa bàn thủ đô Hà Nội với các câu trả lời

- Tỷ lệ thư viện đáp ứng về kệ, giá sách theo đánh giá của cán bộ thư viện như sau:

Đủ Tạm đủ Không đủ 78%

11%

11%

Biểu đồ 2: Tỷ lệ đánh giá số lượng giá sách

- Tỷ lệ thư viện đáp ứng về tủ mục lục được cán bộ đánh giá như sau:

11%

22%

Biểu đồ 3: Tỷ lệ đánh giá số lượng tủ mục lục (xem lại font chữ ở biểu đồ)

Như vậy, Số lượng giá sách và tủ mục lục tại hầu hết các thư viện quận làchưa đáp ứng được nhu cầu hoạt động của thư viện Số lượng đó chỉ ở trong tìnhtrạng tạm đủ Chỉ có rất ít thư viện số lượng giá sách và tủ mục lục là đủ Cùng với

sự phát triển không ngừng của vốn tài liệu, các thư viện cần đầu tư kinh phí nhiềuhơn cho việc bổ sung giá sách và tủ mục lục Nhiều thư viện có kinh phí bổ sunggiá sách và tủ mục lục nhưng lại không có diện tích để do diện tích quá trật hẹp

Đó là các trang thiết bị hết sức cần thiết và là một yếu tố để một thư việnhoạt động, có những thư viện quận trang thiết bị rất đồng bộ nhưng có những thưviện thì vẫn còn thiếu thốn do nhiều điều kiện khác nhau Có nhiều thư viện thì quátrật hẹp nên không thể để được nhiều giá sách cũng như không kê được nhiều bànghế để phục vụ độc giả

Tủ mục lục dùng cho việc sắp xếp phích và tra cứu của bạn đọc có vai trò rấtquan trọng, nhất là đối với các thư viện quận chưa có hệ thống tra cứu hiện đạibằng máy tính Tuy nhiên, nó lại chưa được quan tâm đúng mức Các tờ phíchkhông được thường xuyên sửa chữa hoặc thay thế mới khi bị rách nát hoặc bị mất.Nhiều thư viện do tổ chức kho ở dạng kho mở nên phích phiếu làm ra nhưng cũngkhông có tác dụng vai trò trong việc tra cứu Như vậy, tủ mục lục sẽ làm mất dần

đi vai trò là một phương tiện tra cứu hữu ích cho bạn đọc Thư viện quận HoànKiếm chỉ có một tủ mục lục với số lượng tài liệu gần 3 vạn bản sách Thực tế chothấy số lượng phích phiếu thì quá lớn do vậy với một tủ mục lục thì không đủ chứacho những phích phiếu của tài liệu mới bổ sung vào thư viện Phích phiếu của tàiliệu mới bổ sung về thư viện được cán bộ thư viện mô tả cẩn thận nhưng cuối cùnglại phải xếp vào một chỗ mà không được đưa vào sử dụng bởi không còn tủ mụclục để cho phích mới vào Đó là một bất cập rất lớn đối với các thư viện thiếu tủmục lục như thư viện quận Hoàn Kiếm Còn đối với những thư viện có vốn tài liệunhỏ thì một tủ mục lục có thể tạm coi là đủ nhưng mỗi năm vốn tài liệu bổ sung về

thư viện càng lớn vì vậy trong tương lai mỗi thư viện đều cần đầu tư thêm tủ mụclục để đáp ứng yêu cầu nguồn tài liệu ngày càng phát triển.

Đặc biệt, với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin hiện naynhưng hầu hết các thư viện quận chưa đầu tư về trang thiết bị điện tử như máy tính.Một thư viện có vốn tài liệu lớn như quận Ba Đình cũng chưa sử dụng máy tínhvào hoạt động thư viện

Nhìn chung, trang thiết bị dành cho hoạt động của hệ thống thư viện quậncòn rất hạn chế chưa đáp ứng được nhu cầu của người dùng tin Nếu một thư viện

có vốn tài liệu lớn, phong phú, cán bộ thư viện nhiệt tình nhưng trang thiết bị thiếu,không đủ để phục vụ thì cũng sẽ làm giảm đi chất lượng hoạt động của thư viện Vìvậy, để thu hút bạn đọc đến với thư viện quận, trong thời gian tới cùng với việcphát triển các yếu tố khác, các thư viện quận cần được quan tâm đầu tư hơn nữatrang thiết bị phục vụ cho thư viện

2.1.2 Cơ cấu tổ chức và đội ngũ cán bộ

2.1.2.1 Cơ cấu tổ chức.

Theo pháp lệnh thư viện quy định, thư viện cấp quận, huyện gồm có giámđốc thư viện và các phòng ban: phòng nghiệp vụ và phòng phục vụ nhưng trênthực tế các thư viện chỉ có chung một phòng và cán bộ thư viện phải làm tất cả cáccông việc trong thư viện: quản lý cả mặt chuyên môn nghiệp vụ và phục vụ bạnđọc, hoạt động phong trào cơ sở và ngoài ra cán bộ thư viện còn kiêm nhiệm cáccông việc khác của cơ quan chủ quản

Theo số liệu điều tra thì 100% thư viện đều thuộc trung tâm văn hóa hay nhàvăn hóa không có thư viện quận nào thuộc Ủy ban nhân dân hay phòng văn hóa

Có 6/9 thư viện chỉ có 1 bộ phận, chiếm 67%; 2/9 thư viện có 2 bộ phận, chiếm22%; 1/9 thư viện các phòng ban tổ chức không rõ ràng nhưng thực chất là 1 bộphận (xem biểu đồ 5)

11%

Biểu đồ 5: Hình thức tổ chức thư viện

Có 9 thư viện quận thì có đến 6 thư viện chỉ có một bộ phận, có nghĩa bộphận nghiệp vụ và bộ phận phục vụ đều chung một phòng Như vậy đã hợp lý và

đủ điều kiện để một thư viện quận phát triển hay chưa? Như vậy cùng một lúc, cán

bộ thư viện phải làm quá nhiều việc trong cùng một lúc: xử lý nghiệp vụ, phục vụbạn đọc… Do đó, nó sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của thư viện Cán bộthư viện không thể chuyên tâm làm một việc, làm việc này thì sẽ nghỉ việc kia, bạnđọc cũng sẽ bi ảnh hưởng theo

Như vậy, tất cả các thư viện quận trên địa bàn thành phố đều có hình thức tổchức chưa hợp lý do rất nhiều nguyên nhân cần có sự quan tâm đầu tư hơn nữa của

cơ quan chủ quản để thư viện ngày càng phát triển và giữ đúng vai trò của mình

2.1.2.2 Đội ngũ cán bộ

Cán bộ thư viện là linh hồn của thư viện là một trong 4 yếu tố cấu thành thưviện Cán bộ thư viện là người lựa chọn, xử lý, sắp xếp, bảo quản tài liệu theo mộttrật tự nhất định và giới thiệu chúng đến với người dùng tin để phát triển được hoạtđộng của thư viện.

Hiện nay số lượng cán bộ thư viện quận trên địa bàn Hà Nội, bình quân là 1,7cán bộ/ 1 thư viện Số lượng thư viện có 1 cán bộ là 5/9 (chiếm 55,5%); số lượngthư viện có 2 cán bộ là 3/9 (chiếm 33,5%); Số lượng thư viện có 3 cán bộ là 1/9(chiếm 11%) (xem biểu đồ 6)

Với bình quân 1,7 cán bộ thư viện sẽ rất khó khăn trong việc triển khai cáchoạt động thư viện Do đó các cán bộ thư viện phải làm cả hoạt động nghiệp vụ vàphục vụ độc giả và điều đó là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng hạnchế các hoạt động khác như hoạt động phong trào Nếu có hoạt động phong tràocũng chỉ diễn ra được vào các dịp hè với hoạt động tuyên truyền giới thiệu sách,như vậy, ở một trừng mực nào đó, hoạt động của thư viện quận sẽ bị hạn chế nếukhông có sự tham gia tích cực của thư viện thành phố, thông qua công tác luânchuyển sách, báo và kiểm tra đôn đốc hoạt động thư viện cơ sở

Số lượng một cán bộ

Biểu đồ 6: Nguồn nhân lực tại các TV quận

Như vậy, số lượng cán bộ thư viện hoàn toàn không đầy đủ, trong số 9 thưviện thì có đến 5 thư viện có 1 cán bộ, ngoài ra họ phải kiêm nhiệm rất nhiềunhiệm vụ khác nhau Nhưng được hỏi lấy ý kiến về số lượng cán bộ thư việnthì có 1 thư viện cho rằng số lượng cán bộ như họ hiện có là đủ, 5 thư viện chorằng là tạm đủ, 3 thư viện nhận thấy là không đủ Như vậy có thể khẳng địnhrằng, rất nhiều cán bộ thư viện chưa nhận thức được vai trò chức năng, nhiệm

vụ quan trọng của thư viện quận và hoạt động mà thư viện quận cần phải tổchức thực hiện Mặt khác, hoạt động của hệ thống thư viện quận không được

sự quan tâm của các cấp, ban ngành trong hoạt động xây dựng đời sống vănhóa của người dân thủ đô

Nếu căn cứ vào quy chế về tổ chức và hoạt động của thư viện cấp huyện do

Bộ Văn hóa Thông tin ban hành năm 1979, cứ 10.000 bản sách có thêm mộtcán bộ thư viện thì số lượng cán bộ không tỷ lệ thuận với vốn tài liệu Ví dụnhư thư viện quận Ba Đình có 26.843 bản sách thì số lượng cán bộ thư việnphải có 3 cán bộ, nhưng hiện tại thư viện quận Ba Đình mới chỉ có 1 cán bộ

Họ phải thực hiện tất cả các công việc trong thư viện: phục vụ bạn đọc, xử lýnghiệp vụ tài liệu, hoạt động phong trào cơ sở luân chuyển sách báo Một cán

làm hoạt động này, đồng thời với việc bê trễ các hoạt động khác dẫn đến tìnhtrạng kém phát triển hoạt động thư viện Nhưng hiện nay chưa có một văn bảnpháp lý nào quy định số lượng cán bộ thư viện và bổ sung cán bộ thư việntrong quá trình hoạt động và phát triển Đây thực sự là một khó khăn lớn đốivới thư viện quận.

Trình độ chuyên môn, đại đa số cán bộ thư viện quận đều được đào tạo ởtrình độ đại học thư viện, có tới 14/15 cán bộ thư viện (chiếm 93%) cán bộ thưviện được đào tạo đại học; 1/15 cán bộ thư viện có trình độ trung cấp (chiếm7%) (Xem biểu đồ 8)

Đại học Trung cấp 93%

7%

Biểu đồ 8: Trình độ cán bộ thư viện

Có thể nói 100% số cán bộ thư viện đều tốt nghiệp chuyên ngành thư viện

và đại đa số đã có trình độ đại học Đây là một lợi thế lớn đối với các thư viện cấpquận tại thủ đô Hà Nội, là tiền đề để xây dựng nguồn nhân lực thư viện có trình độcao, đáp ứng nhu cầu phục vụ sự nghiệp phát triển của thủ đô Song qua trao đổithực tế, hầu hết cán bộ thư viện quận đều chưa biết sử dụng thành thạo về máy tính

và không có kiến thức về ngoại ngữ Nói chung, trình độ cán bộ thư viện chỉ dừnglại ở bước đầu nên nó gây khó khăn cản trở trong việc hiện đại hóa thư viện trongthời đại thông tin và xu thế hội nhập quốc tế

Nhiều thư viện quận hiện nay chỉ có một cán bộ thư viện mà họ lại có tuổiđời công tác rất lâu năm, có nghĩa họ có rất nhiều kinh nghiệm trong nghề, họ rấtgiỏi về chuyên môn nghiệp vụ nhưng vấn đề tiếp cận với sự phát triển nhanh chóngcủa công nghệ thông tin thì họ lại có phần hạn chế Điều đó sẽ làm giảm hiệu quảhoạt động của thư viện Như vậy những thư viện có cán bộ nhiều tuổi thì họ lạiphát triển hơn về vấn đề tổ chức và hoạt động thư viện theo hình thức truyền thốngnhưng lại hạn chế về việc áp dụng công nghệ thông tin vào hoạt động thông tin thưviện Ngược lại, những thư viện có cán bộ thư viện trẻ thì tuổi đời kinh nghiệm của

họ còn non trẻ, nhưng họ lại nhanh nhạy về công nghệ thông tin Vì vậy mỗi thưviện, bên cạnh những cán bộ thư viện đã cống hiến lâu năm cần tuyển them nhữngcán bộ trẻ với trình độ chuyên môn cao và có thể tiếp thu nhanh chóng công nghệthông tin để mỗi thư viện có thể phát triển hoàn chỉnh cả về mảng truyền thống vàhiện đại và đặc biệt là đáp ứng yêu cầu về số lượng cán bộ thư viện đang còn thiếu

ở hầu hết các thư viện quận hiện nay

2.1.3 Vấn đề kinh phí cấp cho hoạt động của thư viện

Nằm trong 4 yếu tố quyết định sự hình thành và phát triển của thư viện, kinhphí hoạt động là yếu tố hết sức cần thiết Đảm bảo kinh phí cho thư viện hoạt động

ổn định và phát triển đã được xác đinh ở pháp lệnh thư viện Muốn cho thư việnhoạt động, dù ở mức tối thiểu vẫn cần đến kinh phí, ít nhất là để duy trì hoạt động,còn muốn hoạt động có hiệu quả, thì kinh phí đầu tư cho thư viện phải khôngngừng tăng cường Có thể nói gần đây các thư viện quận đã chú ý quan tâm hơn,nguồn kinh phí cấp cho hoạt động của thư viện ổn định và có tăng lên Điều đó thưviện ngày càng khẳng định được vị trí, vai trò của mình và nhận thức của các cấplãnh đạo địa phương cũng đã phần nào thay đổi Đây chính là điều kiện để thư việnquận, huyện tiếp tục phát triển và hoạt động có hiệu quả hơn

Kinh phí hoạt động của các thư viện quận không đều nhau tùy từng địaphương Trong mạng lưới thư viện quận năm 2011 có 3/8 thư viện quận được cấp

kinh phí hoạt động trên 150 triệu đồng/năm (nhiều nhất là thư viện quận HoànKiếm 375 triệu đồng, thư viện Ba Đình là 200 triệu đồng Cầu Giấy là 150 triệuđồng); 6/28 thư viện quận có kinh phí hoạt động từ 50 đến 130 triệu đồng/năm

0 50000000

Biểu đồ 9: Kinh phí hoạt động

Nhìn vào biểu đồ thể hiện kinh phí đầu tư của thư viện quận qua các năm, có

không đều nhau Trong 5 thư viện thì cả 5 thư viện kinh phí đầu tư qua các năm cótăng giảm khác nhau Có duy nhất thư viện Quận Ba Đình kinh phí tăng đều quacác năm Các thư viện còn lại, kinh phí đầu tư cho thư viện tăng rồi lại giảm thấtthường Như thư viện quận Hoàn Kiếm, kinh phí đầu tư rất lớn, tăng đều qua cácnăm nhưng đến năm 2011 kinh phí lại giảm từ 450 triệu đồng xuống còn 375 triệu

Kinh phí (triệu đồng) >150 50 – 130

đồng Còn thư viện Quận Đống Đa gần đây đã trên đà phát triển rất nhanh thể hiệnqua kinh phí đầu tư từ kinh phí đầu tư cho năm 2009 là 10 triệu đồng đã lên tới 150triệu đồng năm 2011 Thư viện Quận Long Biên thì kinh phí đầu tư cho thư việnrất thất thường Năm 2007, 2008 thư viện không có kinh phí đầu tư cho thư viện,đến năm 2009 thì bắt đầu có kinh phí đầu tư cho thư viện nhưng lại giảm dần quacác năm (Xem biểu đồ 9) Kinh phí đầu tư cho thư viện ở mỗi quận trong nhữngnăm đều khác nhau và không đồng đều giữa các quận vì rất nhiều nguyên nhânkhác nhau dẫn đến tình trạng trên Thứ nhất, đa số các thư viện đều thuộc nhà vănhóa hay trung tâm văn hóa nên kinh phí đầu tư cho thư viện phụ thuộc vào tìnhhình hoạt động của cơ quan chủ quản Thứ hai do nguồn kinh phí ở mỗi quận cónhững điều kiện khác nhau Nguyên nhân thứ ba là do thư viện phải chuyển địađiểm theo nhà văn hóa hay trung tâm văn hóa nên thư viện không thể hoạt độngđược Như thư viện Quận Cầu Giấy năm 2010 không có kinh phí hoạt động là dothu viện phải di chuyển địa điểm đến một nơi khác nên các hoạt động của thư viện

bị ngưng trệ

Kinh phí chi cho hoạt động của thư viện gồm các hoạt động sau:

- Xây dựng và phát triển vốn tài liệu

- Mua sắm trang thiết bị, sửa chữa, bảo quản

- Tổ chức nói chuyện, hội thi giới thiệu sách

- Mở lớp bồi dưỡng nghiệp vụ cho mạng lưới thư viện cơ sở

- Đào tạo cán bộ và các hoạt động nghiệp vụ khác

- Hoạt động phong trào cơ sở

Vấn đề kinh phí là vấn đề hết sức quan trọng cho tất cả mọi hoạt động, chứkhông riêng gì hoạt động của thư viện Tuy nhiên, thư viện quận trên địa bàn HàNội đang hoạt động trong điều kiện kinh phí hết sức bấp bênh Mặc dù không phảihoàn toàn không được đầu tư, nhưng với mức đầu tư thấp của nhiều thư viện nhưhiện nay, sẽ ảnh hưởng lớn đến việc tổ chức hoạt động của các thư viện

2.1.4 Vốn tài liệu (nên có bảng biểu thống kê vốn tài liệu của mỗi thư viện)

Vốn tài liệu là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên hoạt động thưviện Vốn tài liệu càng đầy đủ phong phú, đa dạng phù hợp với người dùng tin, vớinhu cầu tin bao nhiêu thì càng chứng tỏ thư viện hoạt động hiệu quả bấy nhiêu.Thư viện quận, huyện nằm trong hệ thống thư viện công cộng vì vậy vốn tài liệu

mang tính chất tổng hợp Trong nghị định của thủ tướng chính phủ Quy định chi tiết thi hành pháp lệnh thư viện ban hành năm 2003, điều 4 quy định: “Thư viện công cộng là thư viện có vốn tài liệu tổng hợp thuộc mọi ngành, lĩnh vực khoa học, phục vụ rộng rãi mọi đối tượng bạn đọc”.

Vốn tài liệu tại các thư viện quận trên địa bàn Thủ đô Hà Nội cũng gồm đầy đủvốn tài liệu như pháp lệnh thư viện quy định, nhưng chủ yếu là các tài liệu truyềnthống, hầu như có nguồn tài liệu điện tử Nguồn tài liệu tại các thư viện thì chủ yếu

là sách, báo, tạp chí chưa có tài liệu là các cơ sở dữ liệu, tài liệu nghe nhìn

Đối với nguồn tài liệu là sách

Nguồn tài liệu là sách tại các thư viện quận hầu hết gồm có tất cả môn loại, tàiliệu tổng hợp thuộc mọi ngành, lĩnh vực khoa học văn học, toán học, lịch sử, địa lýnhưng chủ yếu là tài liệu tham khảo

Đối với nguồn tài liệu là báo, tạp chí

Trung bình mỗi thư viện có khoảng 20 đến 30 đầu báo để phục vụ độc giả Vốn tài liệu tại mỗi thư viện là khác nhau Có thư viện có vốn tài liệu rất lớnnhưng có thư viện lại chỉ có rất ít tài liệu không đáp ứng được nhu cầu của ngườidùng tin Năm 2011 có 3 thư viện có vốn tài liệu trên 1,5 vạn sách: thư viện QuậnHoàn Kiếm có vốn tài liệu lớn nhất là 28.341 cuốn tài liệu; thư viện Quận Ba Đình

có 26.843 cuốn tài liệu; thư viện Quận Tây Hồ có 15.000 cuốn tài liệu Còn lại cácthư viện Quận khác có tài liệu dưới 1,5 vạn sách Thư viện có vốn tài liệu ít nhất làthư viện Quận Long Biên với tổng số tài liệu năm 2011 là 3.164 bản Như vậy ta

có thể thấy sự phát triển chưa đồng đều của các thư viện Quận nên vốn tài liệu tạicác thư viện có sự khác nhau

Nguồn tài liệu sách, báo tại các thư viện quận chủ yếu là tiếng Việt, ít tàiliệu là ngôn ngữ nước ngoài vì nó phục vụ đông đảo quần chúng nhân dân trênđiah bàn địa phương và do hạn chế về trình độ ngoại ngữ của cán bộ thư viện

2.2 Thực trạng về hoạt động của các thư viện trên địa bàn thủ đô Hà Nội

2.2.1. Thực trạng bổ sung, phát triển vốn tài liệu

0 5000

Biểu đồ 10: Vốn tài liệu

- Bổ sung vốn tài liệu

Theo số liệu điều tra tại 5 thư viện quận cho thấy cả 5 thư viện vốn tài liệuđầu tăng Nhưng riêng thư viện quận Đống Đa vốn tài liệu có tăng nhưng không

đáng kể và có xu hướng giảm qua những năm gần đây Thư viện quận Hoàn Kiếm

và quận Cầu Giấy, thư viện quận Long Biên có vốn tài liệu tăng đều qua các nămqua Nhưng cũng có thư viện vốn tài liệu tăng nhanh nhưng có thư viện thì tài liệutăng ít hơn Nguyên nhân là do thư viện thanh lý khi chuyển địa điểm, cùng vớiviệc đầu tư quá ít kinh phí

Một số thư viện, kinh phí bổ sung sách, báo thường phải đến cuối năm, trên

cơ sở cân đối nguồn chi thu của TTVH hoặc NVH mới tính đến các khoản kinh phícho việc bổ sung, ít có thư viện đầu tư kinh phí theo một kế hoạch cụ thể cho từnghoạt động vì vậy mà vốn tài liệu bổ sung của mỗi thư viện hàng năm không đồngđều nhau

Một thư viện muốn hoạt động có hiệu quả, ngoài việc đầu tư cho nhiều hoạtđộng khác nhau, thì đầu tư kinh phí cho việc bổ sung vốn tài liệu là rất quan trọng.Thư viện có thu hút được bạn đọc đến với thư viện nhiều hay ít, chính là vốn tàiliệu có hấp dẫn họ hay không Do đó, vốn tài liệu của mỗi thư viện cần thườngxuyên được đổi mới, với sự đa dạng của các loại hình tài liệu, chất lượng kho sáchcũng phải nâng cao

Về cơ cấu vốn tài liệu, hiện nay, cơ bản vẫn thực hiện theo quy chế tổ chức

và hoạt động của thư viện huyện do Bộ Văn Hóa – Thông tin ban hành năm 1979:

30% sách về khoa học, chính trị

30% sách khoa học kỹ thuật

30% sách văn học, nghệ thuật

10% các loại sách khác

Tuy nhiên, một số thư viện cũng đã căn cứ vào nhu cầu của người dùng tin

để bổ sung vốn tài liệu cho sát với nhu cầu Đặc biệt các thư viện đã chú ý đến bổsung sách thiếu nhi, bởi đang là đối tượng bạn đọc đông đảo nhất của các thư việnhiện nay

Các xuất bản phẩm định kì như báo, tạp chí đã được các thư viện chú ý bổsung Trong đó, bổ sung báo, tạp chí nhiều nhất là thư viện quận Hoàn Kiếm: 70loại, còn lại các thư viện khác số lượng báo, tạp chí đều trên 30 loại Gần đây cácthư viện chú ý đến việc bổ sung sách báo, tạp chí cho thiếu nhi, người cao tuổi

Đối với tài liệu điện tử như: băng từ, đĩa từ, đĩa quang… gần như chưa cótrong các thư viện quận, huyện hay tài liệu bằng ngôn ngữ nước ngoài cũng chưa

có

Do nguồn kinh phí dành cho bổ sung sách tại hầu hết thư viện quận, huyệntrên địa bàn thành phố còn quá ít, nên đại đa số các thư viện bổ sung vốn tài liệumới chỉ quan tâm đầu tư số lượng bản sách mà chưa xây dựng được cơ cấu thànhphần vốn tài liệu đảm bảo tính phù hợp với đặc điểm và điều kiện phát triển kinh tế

- xã hội của địa phương Trong tổng số vốn tài liệu của thư viện quận trên địa bànthủ đô Hà Nội hiện nay, nguồn vốn tài liệu được thụ hưởng từ chương trình mụctiêu Quốc gia về văn hóa hàng năm cũng góp phần đáng kể, nhất là với các quậncòn quá khó khăn về ngân sách chi cho hoạt động văn hóa nói chung và hoạt độngthư viện nói riêng

Thực tế, nguồn vốn tài liệu và nguồn kinh phí hoạt động của thư viện quậnnhư trên cho thấy, hoạt động thư viện phục vụ cho sự nghiệp phát triển kinh tế, vănhóa, xã hội của thủ đô đang được đầu tư tích cực trong những năm gần đây nhưngtùy thuộc vào điều kiện kinh tế mà mỗi quận huyện đầu tư kinh phí cho việc bổsung sách báo khác nhau Có những thư viện rất được quan tâm đầu tư kinh phícho việc bổ sung sách báo nhưng có những thư viện kinh phí đầu tư cho bổ sungsách báo lại rất ít Thậm chí còn có nhiều thư viện trong những năm gần đây vốntài liệu lại giảm đi do tài liệu không được bổ sung thêm vào mà lại thanh lý đi dothay đổi địa điểm hay tài liệu quá cũ nát

Vốn tài liệu được bổ sung vào các thư viện thì theo 2 phương thức bổ sungchủ yếu đó là bổ sung mất tiền và bổ sung không mất tiền

Bổ sung mất tiền: Đây là phương thức bổ sung chủ yếu của các thư viện.Hàng năm dựa trên việc điều nghiên nhu cầu của bạn đọc và điều kiện kinh tế củacác địa phương, thư viện sẽ tiến hành bổ sung tài liệu cho thư viện Từ đó họ thamkhảo các danh mục tài liệu bên nhà xuất bản, chọn ra những cuốn tài liệu cần bổsung để mua Thường mỗi cuốn sách thì thư viện chỉ bổ sung từ 1 đến 3 quyển

Bổ sung không mất tiền: Chủ yếu là các nguồn tặng biếu Nguồn tặng biếunày có thể là trực tiếp các nhà xuất bản tặng cho thư viện như nhà xuất bản ChínhTrị thường xuyên tặng biếu sách báo cho thư viện quận và thư viện Hà Nội tặngcho thư viện quận

Tại hệ thống thư viện quận thì nguồn tài liệu xám như các luận văn, luận ánhầu như không có do đặc thù của thư viện quận là thư viện công cộng không nhưcác thư viện đại học hay các viện nghiên cứu

- Thanh lý tài liệu

Bổ sung không chỉ là quá trình tăng cường, làm giàu cho vốn tài liệu về sốlượng mà công tác bổ sung còn phải đảm bảo chất lượng của kho tài liệu đáp ứngnhu cầu của người dùng tin và bắt kịp với những tiến bộ về khoa học kỹ thuật Nhưvậy bổ sung còn là quá trình thường xuyên đổi mới và giải phóng kho tài liệukhông còn giá trị, tài liệu cũ, hỏng nát… đó là công tác thanh lý tài liệu

Công tác thanh lý tài liệu tại các thư viện dựa trên các quy tắc

+ Tài liệu lỗi thời, nhất là tài liệu Khoa học kỹ thuật…

+ Tài liệu cũ, hỏng, nát, mất trang

+ Bản Trùng

+ Quà tặng có nội dung không phù hợp

Đó là nguyên tắc thanh lý tài liệu của các thư viện nhưng hầu hết các thưviện quận trên địa bàn thủ đô Hà Nội chưa thực hiện được công tác thanh lý tàiliệu Các thư viện không thanh lý tài liệu do các nguyên nhân sau: